Stowarzyszenie PAX  

– świecka organizacja katolicka utworzona oficjalnie w 1947 przez Bolesława Piaseckiego i 

innych działaczy(np. Tadeusz Mazowiecki b. premier III RP) przedwojennego Obozu Naro-

dowo-Radykalnego  Falanga.  Początkowo  zrzeszała  katolików  gotowych  do  współpracy  z 

siłami  komunistycznymi,  po  1956  przybrała  bardziej  kompromisowe  stanowisko  (m.  in. 

współpraca  z  byłymi  żołnierzami  AK),  od  1979  część  działaczy  wspierała  "Solidarność". 

Obecnie działa pod nazwą Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana. 

 

Historia 

Współpraca z komunizmem  

W 1945 Bolesław Piasecki pertraktował z wysokim funkcjonariuszem  NKWD, Iwanem Sie-

rowem i uzyskał jego zgodę na funkcjonowanie na terytorium zajętym przez  Armię Czerwo-

ną.  Od  1945  grupa  wydawała  pismo  "Dziś  i  Jutro",  a  w  1947  została  zarejestrowana  jako 

Stowarzyszenie  "Pax",  która  otrzymała  szereg  przywilejów  od  władzy  komunistycznej  jako 

organizacja  katolicka.  Pax  posiadał  prawie  monopolistyczne  prawo  na  wydawanie  "katolic-

kiej" prasy – tygodniki "WTK", "Zorza", "Kierunki", a wśród nich najważniejszy był dziennik 

"Słowo Powszechne", a także wydawnictw książkowych (Instytut Wydawniczy "Pax"). 

W latach  stalinowskich "Pax" zmierzał do uzyskania pozycji jedynego pośrednika pomiędzy 

władzą  a  Kościołem  i  zmonopolizowania  pod  swoją  egidą  środowisk  katolickich.  "Pax" 

współpracował z ruchem "księży patriotów", atakował Episkopat Polski za rzekome dążenie 

do przywrócenia kapitalizmu, popierał proces biskupa Kaczmarka i uwięzienie prymasa Ste-

fana Wyszyńskiego.  W latach 1953–1956 "Pax" przejął i wydawał  "Tygodnik Powszechny" 

po tym jak poprzednia redakcja odmówiła zamieszczenia nekrologu Stalina. Z kolei niektóre 

publikacje Piaseckiego były wpisane na kościelny indeks ksiąg zakazanych jednak papież po 

skierowaniu  do  niego  przez  Piaseckiego  specjalnego  listu  nie  zdecydował  się  na objęcie  go 

ekskomuniką i potępienie go. W porównaniu z innymi środowiskami katolickimi "Pax" naj-

ściślej realizował politykę kolejnych ekip rządzących w  Polsce Ludowej, co prowadziło nie-

kiedy do jego konfliktów z hierarchią Kościoła katolickiego i odejścia z organizacji działaczy 

przeciwnych takiej działalności (np. fronda 1955, secesja 1956). 

Dążenie do kompromisu 

W  1955  część  działaczy  ugrupowania  utworzyła  tzw.  frondę,  która  zarzuciła  ówczesnemu 

kierownictwu  brak  demokracji  wewnętrznej,  jednoosobowy  sposób  sprawowania  władzy, 

niewłaściwy system nominacji. W wyniku konfliktu z kierownictwem PAX opuścili m.in. J. 

Eska, T. Mazowiecki, J. Zabłocki, I. Rutkiewicz, A. Wielowieyski, W. Wieczorek. 

Po 1956 "Pax" przybrał bardziej kompromisowe stanowisko. Pozostając częścią systemu wła-

dzy (uczestniczył we Froncie Jedności Narodu, a następnie w Patriotycznym Ruchu Odrodze-

nia Narodowego) i popierając posunięcia władz, próbował jednocześnie prezentować katolic-

kie stanowisko, zwłaszcza w takich kwestiach jak  nauka społeczna Kościoła i kwestia prze-

rywania ciąży. Po 1945, szczególnie po 1956, działało lub współdziałało z nim wielu byłych 

żołnierzy  i  oficerów  AK.  Stowarzyszenie  prowadziło  działalność  wydawniczą  publikując 

książki, które gdzie indziej nie mogły się legalnie ukazać, prowadziło jedyne w Polsce świec-

kie  katolickie  Liceum  Ogólnokształcące  pw.  św.  Augustyna  w  Warszawie,  wspierało  mate-

rialnie  byłych  żołnierzy  AK.  Prowadzono  działalność  kulturalną.  Ponadto  Stowarzyszenie 

uzyskało przywileje gospodarcze, m.in. utworzyła własną spółdzielnię mieszkaniową. 

 

Próba reform i wspieranie "Solidarności" 

Po  śmierci  Bolesława  Piaseckiego  w  1979  przewodniczącym  Zarządu  Głównego  Stowarzy-

szenia PAX został Ryszard Reiff. Pod jego kierownictwem zasadniczo zmieniła się linia poli-

tyczna stowarzyszenia. W dobie powstawania "Solidarności" stowarzyszenie zdecydowanie je 

poparło,  a  dziennik  "Słowo  Powszechne"  stał  się  wówczas  jednym  z  najwiarygodniejszych 

dzienników  (obok  "Głosu  Wybrzeża"  i  "Gazety  Krakowskiej")  opisujących  wydarzenia  w 

Polsce. Wprowadzenie stanu wojennego spowodowało zawieszenie działalności stowarzysze-

nia. Przewrót, jaki został dokonany przez konserwatywnych i zastraszonych starych działaczy 

stowarzyszenia,  doprowadził  do  odsunięcia  od  władzy  przewodniczącego  Ryszarda  Reiffa, 

usunięcia wszystkich, którzy nie zgodzili poprzeć i uznać stanu wojennego. Wówczas zaprze-

paszczono wszystko, co w tym krótkim czasie udało się Reiffowi odzyskać dla dobrego imie-

nia PAX-u. Zaprzepaszczono również prasę, a i Instytut Wydawniczy PAX nie potrafił wyjść 

z  kryzysu.  Również  Stowarzyszenie  PAX  nie  odgrywało  żadnej  znaczącej  roli  społeczno-

politycznej. Przez  pewien czas, reżimowe władze PRL-u  spłacały odsunięcie od władzy Re-

iffa  i  wsparcie  stanu  wojennego,  powoływaniem  na  stanowiska  rządowe  działaczy  PAX-u 

(np. Lewandowski, Komender). 

 

III Rzeczpospolita  

W  III  Rzeczypospolitej  Stowarzyszenie  "Pax"  straciło  na  znaczeniu,  ale  istnieje  pod  nazwą 

"Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana". 

 

Przypisy 

1.  "PAX został zarejestrowany dopiero 9 kwietnia 1952, jako stowarzyszenie z możliwo-

ścią działania ograniczoną do miasta Warszawy." [w:] Halina Lisicka. Pluralizm świa-

topoglądowy w koncepcjach politycznych PAX, ChSS, PZKS. 1991 

2.  "Aresztowany przez UB w listopadzie 1944 roku Piasecki, ratując się przed pewnym 

wyrokiem śmierci, zaoferował swoje usługi, proponując stworzenie organizacji, która 

pod  szyldem  katolickim  ..."  Witold  Pronobis.  Polska  i  świat  w  dwudziestym  wieku. 

1991. str. 383 

3.  "PAX był organizacją o strukturze totalitarnej i instrumentem w ręku władz służącym 

do rozbijania Kościoła." Maria Wanda Poznańska. Środowiska inteligencji katolickiej 

wobec wizji "nowej kultury" u zarania Polski Ludowej. 1993. str. 43; "Przez radziec-

kich  protektorów  PAX  był  od  samego  początku  pomyślany  jako  organizacja  agentu-

ralna.  Zastanawiając  się  na  genezą  ideową  PAX-u,  nad  kształtem  duchowości  przy-

wódców tej organizacji, nasuwa się nieodparcie refleksja ..." Adam Michnik. Kościół, 

lewica, dialog: pamięci Antoniego Słonimskiego poświęcam. 1977 

4.  Jan Żaryn. Kościół w PRL: najnowsze dzieje Polski. "PAX najpierw publicznie zaata-

kował biskupa, a następnie namawiał prymasa, by - w imię ratowania struktur kościel-

nych - potępił ..." 

5.  Halina Lisicka. Pluralizm światopoglądowy w koncepcjach politycznych PAX, ChSS, 

PZKS. 1991.