Lubię to!

0

0

Udostępnij 

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny

Ostatnia aktualizacja: 7 lipca 2010

|

0 Komentarzy | 2 292 Odsłon

0 Share

Wstęp

Celem tej pracy jest przedstawienie działalności, programu oraz ideologii Obozu Narodowo Radykalnego. ONR 

oficjalnie  został  założony  14  kwietnia  1934r.  w  wyniku  narastających  nieporozumień  i  nie  dojścia  do 

porozumienia  pomiędzy  przedstawicielami  starszego  pokolenia  działaczy  Stronnictwa  Narodowego  a  nie 

zadowolonymi  z  ich  poczynań  młodszą  generacją  endeków  wywodzących  się  ze  zdelegalizowanego  w  1933r. 

Obozu  Wielkiej  Polski  i  Młodzieży  Wszechpolskiej.  Młodzi  narodowcy  widząc  nieskuteczność  poczynań  władz 

SN  domagali  się  zradykalizowania  programu  i  zmiany  strategii  dotychczasowych  działań  Stronnictwa.  Legalna 

działalność  ONR  nie  trwała  długo  po  nie  całych  trzech  miesiącach  działalności  Obozu  władze  10  lipca  1934r. 

zdelegalizowały  ONR  nie  słusznie  jak  się  później  okazało  oskarżając  o  udział  w  zamachu  na  ministra  spraw 

wewnętrznych

1

.

Narodowi  radykałowie  rozpoczęli  działalność  nielegalną  większość  kierownictwa  ONR  została  aresztowana  i 

osadzona w obozie odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Po zwolnieniu narodowców z Berezy w łonie ONR doszło 

do rozłamu na dwie grupy: umiarkowaną ONR-ABC i radykalną popularnie zwaną ONR-Falanga, choć właściwa 

nazwa brzmi Ruch Narodowo Radykalny

2

Po śmierci Piłsudskiego w jego obozie doszło do podziału na trzy grupy. Najbardziej radykalny stanowiła grupa 

skupiona  wokół  Edwarda  Rydza  Śmigłego.  Obóz  Zjednoczenia  Narodowego,  bo  o  nim  mowa,  głosił  hasła 

nacjonalistyczne.  Mając  problemy  z  własną  sanacyjną  młodzieżą  OZN  nawiązał  kontakt  z  dobrze  wyszkoloną 

odznaczającą  się  dyscypliną  ofiarnością  i  karnością  młodzieżą  z  RNR.  Współpraca  RNR  z  rządem  nie  trwała 

długo,  ale  dzięki  temu  RNR  wyszedł  z  konspiracji  na  szczyty  ówczesnego  życia  politycznego.  Przez 

rozpowszechnienie  plotek  o  niby  szykowanym  zamachu  stanu  jaki  miała  dokonać  Falanga  wraz  ze 

sprzysiężonymi wojskowymi niższego stopnia za, którym miał stać Rydz Śmigły, doszło do zerwania współpracy 

w kwietniu 1938r. w wyniku czego RNR powrócił do nie legalnej działalności

3

.

Materiałem  źródłowym  do  przedstawienia  działalności,  programu  i  ideologii  ONR  i  obydwu  secesjonistycznych 

grup  jest  szereg  broszur  i  pozycji  prasowych  wydawanych  przez  czołowych  działaczy  tychże  organizacji. 

Broszury  i  prasa  narodowo  radykalna  jest  szerzej  omówiona  w  dalszej  części  pracy.  Przydatnym  materiałem 

źródłowym  są  archiwalia  władz  państwowych  najwyższego  stopnia  oraz  władz  administracji  samorządowej  i 

archiwalia policyjne, które  informują  między  innymi o  przebiegu zakłócania porządku  publicznego, w których  to 

Oenerowcy  brali  niejednokrotnie  udział.  Cennych  informacji  jakie  na  temat  narodowych  radykałów  ukazały  się 

możemy  czerpać  także  z  tzw.  prasy  codziennej  oraz  publikacji  wydanych  przez  członków  innych  ugrupowań 

nacjonalistycznych i wobec nich opozycyjnych czyli sanacyjnych i lewicowych.

Ciekawymi  źródłami  są  także  pamiętniki  naocznych  świadków  opisywanych  wydarzeń.  Jako  pierwszy  i  jak  na 

razie  jedyny  spośród  Oenerowców  swoje  wspomnienia  spisał  i  opublikował  stojący  na  czele  bojówki  RNR 

Zygmunt  Przetakiewicz.  Jego  wspomnienia  są  świadectwem  subiektywnym  tak  jak  każdy  przekaz 

pamiętnikarski

4

.

Dzieje  ONR  budzą  duże  zainteresowanie  wśród  historyków.  Autorzy  o  proweniencji  lewicowych  bądź 

marksistowskiej  traktują  ONR  jako  polską  odmianę  faszyzmu  a  niektórzy  z  nich  porównują  z  hitleryzmem. 

Klasycznym  tego  przykładem  jest  pozycja  Szymona  Rudnickiego  „Obóz  Narodowo  Radykalny.  Geneza  i 

działalność” jest ona przykładem historiografii marksistowskiej. Praca ta powstała jako doktorat na Uniwersytecie 

Warszawskim  na  początku  lat  sześćdziesiątych  a  wydana  w  1985r.  i  mimo  zmiany  podejścia  i  nowych  odkryć 

autor niczego w niej nie zmienił. W jeszcze gorszym duchu niż Rudnicki o ONR pisał Jan Józef Lipski. Inne Są 

prace  prof.  Bogumiła  Grotta  z  Uniwersytetu  Jagielońskiego  w  książkach:  „Nacjonalizm  i  religia”,  „Katolicyzm  w 

doktrynach  ugrupowań  narodowo  radykalnych”,  „Nacjonalizm  chrześcijański”  Grott  zakwestionował  tezę  o 

ideologicznych  koneksjach  polskiego  ruchu  narodowo  radykalnego  z  faszyzmem  i  narodowym  socjalizmem. 

Strona 1 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

Udowodnił  że  ONR  był  wyłącznie  polskim  tworem  wyrazem,  z  jednej  strony  postępującego  radykalizmu  w 

kwestiach społeczno gospodarczych a z drugiej prawdziwego renesansu katolicyzmu wśród młodego pokolenia 

działaczy  narodowych,  to  właśnie  katolicyzm  stawia  polski  ruch  narodowo  radykalny  na  zupełnie  innych 

pozycjach niż faszyzm i hitleryzm

5

.W miarę obiektywnie choć nie z pozycji zwolennika na ten temat pisał Jacek 

Maria Majchrowski.

Praca została podzielona na cztery rozdziały. Pierwszy rozdział został poświęcony genezie ONR. Omówiona jest 

sytuacja  endecji  po  przewrocie  majowym  z  1926r.  ,  powstanie  i  zarys  działalności  Obozu  Wielkiej  Polski  oraz 

Ruchu  Młodych  i  Oddziału  Akademickiego  tegoż  Obozu.  Główny  nacisk  został  położony  na  krystalizacje  idei 

narodowo  radykalnej  i  działalność  przyszłych  twórców  ONR.  Następnie  opisany  został  konflikt  pomiędzy 

„Starymi” a „Młodymi” po delegalizacji OWP w efekcie, którego powstał ONR. Kolejnym rozdziale przedstawione 

zostało  powstanie  Obozu,  jego  struktura  skład  osobowy,  program,  działalność  propagandowa  oraz  przyczyny 

delegalizacji. W dalszej części tegoż rozdziału opisane zostały warunki w jakich byli internowani Oenerowcy oraz 

działalność konspiracyjna i przyczyny tzw. drugiego rozłamu. Trzeci rozdział poświęcony został tematyce ideowo 

programowej. Ukazane zostały różnice pomiędzy pierwszym ONR, ONR-ABC i RNR. Zawarte zostały problemy: 

pojęcia Absolutu i narodu, kwestii dotyczących spraw ustrojowych, gospodarczych, stosunku do poszczególnych 

mniejszości  narodowych  i  misji  dziejowej  Polski.  W  problematyce  ostatniego  rozdziału  zawarte  zostały  kwestie 

nielegalnej działalności obydwu grup secesjonistycznych, oraz motywów i przebiegów współpracy falangistów z 

rządem. Koniec rozdziału poświęcony został upadkowi RNR.

Rozdział I: Geneza Obozu Narodowo Radykalnego

Po zamachu majowym w 1926r. w łonie ruchu narodowego doszło do podziału na dwie grupy. Pierwszą stanowili 

starsi  działacze  Związku  Narodowo  Ludowego  opierający  się  na  zasadach  parlamentarno  demokratycznych 

przez co zostali skrytykowani przez Romana Dmowskiego za marazm, partyjnactwo, brak: dyscypliny i sukcesów 

politycznych.  Roman  Dmowski  sam  nie  był  członkiem  ZLN,  lecz  stał  na  czele  tajnej  Ligi  Narodowej.  Dmowski 

opowiedział się za drugą stroną konfliktu tzw. Młodymi wywodzącymi się z szeregów Młodzieży Wszechpolskiej, 

wśród których były tendencje antyliberalne, monopartyjne i dążność do rządów silnej ręki

6

.

Bolesław  Piasecki  w  wydanej  w  1935r.  broszurze  „Duch  czasów  nowych  a  Ruch  Młodych”  pisał  ze  konflikt 

pomiędzy  pokoleniem  Starych  a  pokoleniem  Młodych  wynika  z  faktu  że  Młodzi  mają:  więcej  energii,  większą 

skłonność do ryzyka, większą ilość zapału i wiary w panujące w danej chwili ideały. Różnice między pokoleniami 

są oznaką schyłku jednej epoki i początku nowej epoki w dziejach narodu

7

.

Na  posiedzeniu  Rady  Naczelnej  ZLN,  Dmowski  mówił  o  potrzebie  reorganizacji  Związku  oraz  o  potrzebie 

konsolidacji  wszystkich  sił  nacjonalistycznych.  W  wyniku  działań  Dmowskiego  4  grudnia  1926r.  w  poznańskim 

hotelu  „Bazar”  proklamowano powstanie Obozu  Wielkiej  Polski co  poprzedziła Msza Św.  odprawiona  przez ks. 

Antoniego  Stychla.  Dmowski  był  autorem  deklaracji  ideowej  OWP,  którego  celem  miała  być  „organizacja 

świadomych sił narodu” . Struktura Obozu oparta była na: dyscyplinie, ofiarności i karności. Rada Naczelna MW 

jeszcze  tego  samego  dnia  podjęła  decyzje o  skierowaniu  do prac  w  Obozie  swoich  członków.  Do  OWP  weszli 

ponadto  członkowie  ZLN  i  innych  organizacji  powiązanych  z  endecją.  Dmowski  proponował  bezskutecznie 

przystąpienie  do  Obozu  między  innymi:  chadekom  Stonnictwu  Chrześcijańsko  Narodowemu,  Narodowej  Partii 

Robotniczej, PSL-Piast

8

.

3 kwietnia 1927r. doszło we Lwowie do I Zjazdu Ruchu Młodych OWP na czele, którego stanęli Stahl i Bielecki z 

MW.  Odznaką  Ruchu  stał  się  „Mieczyk  Chrobrego”  z  wijącą  się  wśród  niego  biało  czerwoną  wstęgą.  Powstał 

także Hymn Młodych.

„Złoty słońca blask dookoła

Orzeł Biały wzlata wzwyż

W górę wznieśmy dumne czoła

Patrząc w Polski Znak i Krzyż

Polsce niesiem odrodzenie

Depcząc podłość fałsz i brud

W nas mocarne wiosny tchnienie

W nas jest przyszłość, z nami lud

Naprzód idziem w skier powodzi

Niechaj wroga przemoc drży

Już zwycięstwa dzień nadchodzi

Wielkiej Polski moc to my” (bis)

Młodzi nosili piaskowe koszule oraz granatowe spodnie i berety, pozdrawiali się poprzez uniesienie prawej ręki z 

zawołaniem  „Czołem”  .  Składali  uroczystą  przysięgę  „Przysięgam  słowem  honoru,  stać  i  trwać  na  straży  idei 

Strona 2 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

Obozu Wielkiej Polski, być posłusznym rozkazom władz obozu, zgodnością nosić jego znak „Miecz Chrobrego” a 

wszystkie siły nawet życie złożyć w ofierze dla dobra Wielkiej Polski”

9

.Na zjeździe we Lwowie Roman Dmowski 

mówił że ugrupowania komunistyczne swą siłę budują na odwoływaniu się do najniższych instynktów człowieka 

a  narodowcy  uderzają  w  najlepsze  i  najszlachetniejsze  struny  duszy  człowieka  czyli  hasła  „Bóg  i  Ojczyzna”, 

którego  transwersacja  sprowadza  się  do  zawołania  „Polak  katolik”

1

0

.  Obóz  silnie  akcentował  swój  pro  katolicki 

charakter  Roman  Dmowski  w  broszurze  „Kościół,  Naród  i  Państwo”  pisał  „Katolicyzm  nie  jest  dodatkiem  do 

polskości,  zabarwieniem  jej  na  pewien  sposób,  ale  tkwi  w  jej  istocie,  w  znacznej  mierze  stanowi  jej  istotę. 

Usiłowanie  oddzielenia  u  nas  katolicyzmu  od  polskości,  oderwanie  narodu  od  religii  i  od  Kościoła,  jest 

niszczeniem samej istoty narodu”

1

1

.

W 1929 Młodzi przejęli całkowicie władze w Obozie. W styczniu 1931 w Warszawie powstał Oddział Akademicki 

OWP  w skład, którego weszli przyszli twórcy ONR Jan  Mosdorf  jako prezes, Bolesław  Piasecki, Marian i Adolf 

Reuttowie  Wojciech  Wasiutyński,  Wojciech  Kwaśieborski,  Olgierd  Szpakowski.  OA-OWP  miał  na  celu 

reprezentować Obóz na uczelniach wyższych stolicy, w innych miastach tę role spełniała nadal MW

1

2

.

W wybory parlamentarne z 1928r. okazały się klęską dla obozu narodowego. ZLN w wyborach do sejmu uzyskał 

zaledwie  8,4%  a  do  senatu  9,4%  głosów.  Na  miejsce  ZLN  powołano  Stronnictwo  Narodowe,  którego  program 

opublikowała  16  października  1928r.  Gazeta  Warszawska,  w  którym  napisano  że  jedyną  drogą  dojścia  do 

władzy jest wychowanie społeczeństwa w duchu narodowym. SN miał zająć się prowadzeniem bieżącej polityki 

związanej  z  pracami  klubu  parlamentarnego  i  sprawami  samorządowymi,  zaś  OWP  miało  budować  podstawy 

przyszłego  obozu  narodowego,  które  zezwoliło  by  na  zwycięstwo  idei  narodowej.  Dmowski  rozwiązał  Ligę 

Narodową  a  na  niej  miejsce  powołał  Straż  Narodową,  do  której  weszli  działacze  Ligi  i  pionu  młodzieżowego 

ZET

1

3

.W następnych wyborach, które odbyły się w 1930r. SN miał wielkie problemy z zorganizowaniem wieców 

wyborczych.  Kościół  nie  miał  jednolitego  stanowiska,  pojawiały  się  ulotki  wzywające  do  głosowania  na  blok 

katolicki  i  nie  głosowania  na  BBWR  gdyż  tam  byli  protestanci  i  żydzi.  Podczas  kampanii  dochodziło  do  bójek 

pomiędzy młodzieżą sanacyjną a członkami RM-OWP. Endecja w wyborach uzyskała 12.7% głosów

1

4

.

Członkowie Młodzieży Wszechpolskiej organizowali blokady sklepów żydowskich polegające na nie wpuszczaniu 

do  nich  Polaków.  Celem  akcji  była  obrona  interesów  polskich  kupców  pod  hasłem  „swój  do  swego,  po  swoje” 

Młodzi  narodowcy  przeprowadzali  blokady  na  uczelniach  „numerus  clasus”  czyli  tzw.  getto  ławkowe  dla 

studentów  pochodzenia  żydowskiego.  Nasilenie  akcji  nastąpiło  się  gdy  podczas  zamieszek  jakie  miały  miejsce 

na  Uniwersytecie  im.  Stefana  Batorego  w  Wilnie,  wyniku  których  10  listopada  1931r.  zginął  student  prawa 

Stanisław  Wacławski,  kilka  dni  później  z  inicjatywy  MW  powstał  „Obóz  Zielonej  Wstążki”  stawiający  sobie  za 

zadanie  rozszerzenie  bojkotu  gospodarczego  o  bojkot  kulturalny  a  zasadę  „numerus  clasus”  zastąpiono 

ostrzejszą  „numerus  nullus”  mającą  na  celu  zmniejszenie  liczby  studentów  żydowskich  do  10%  (gdyż  około  7-

10% ludności II RP stanowili Żydzi) ogółu studiujących

1

5

.

Działacze Oddziału Akademickiego wydawali m.in. „Akademik Polski” i „Sztafetę”, których redaktorem naczelnym 

został Piasecki. Ta grupa była podzielona na trzy sekcje programowe: ustrojową kierował Piasecki, ekonomiczną 

M.  Reutt  a  historyczną  kierował  Kwasieborski.  W  listopadzie  1932r.  wydali  broszurę  „Wytyczne  w  sprawie 

żydowskiej,  mniejszości  słowiańskiej  i  niemieckiej  oraz  zasad  polityki  gospodarczej”.  Postulowali  zakaz 

małżeństw mieszanych i zmiany nazwisk, uwidacznianie żydowskiego pochodzenia w drukarniach, zakazywano 

zatrudniania  w  żydowskich  firmach  nie-Żydów  i  w  polskich  firmach  zatrudniania  Żydów  co  miało  rozwiązać 

problem bezrobocia. Żydzi mogliby zakładać swoje szkoły, ale poza gettem dyplomy w nich uzyskane traciły by 

ważność, mieli  by  prawo  do  tworzenia  własnych  instytucji  samorządowych  i  swobody  kultu  za  wyjątkiem  uboju 

rytualnego  i  zakazu  pracy  w  niedziele.  Mniejszości  słowiańskie  miano  polonizować,  a  niemiecką  traktować  tak 

jak  Niemcy  traktują  mniejszość  polską.  Pewnikiem  miała  być  wojna  z  III  Rzeszą  i  oparcie  granic  na  wałach 

Chrobrego  odzyskanie  reszty  Śląska,  Warni,  Mazur,  Pomorza  Zachodniego  i  Gdańska.  W  gospodarce 

apelowano o oparcie się na średnich i małych przedsiębiorstwach i ogólny nadzór nad gospodarką dla państwa, 

które wyznaczało by kierunki rozwoju gospodarczego

1

6

.

Działacze  i  publicyści  OWP  dużym  zainteresowaniem  położyli  w  kwestii  włoskiego  faszyzmu  i  niemieckiego 

narodowego  socjalizmu.  W  latach  dwudziestych  na  łamach  organów  prasowych  OWP  Młodzi  narodowcy  pisali 

pozytywnie  o  rządach  Mussoliego  ,  że  w  miejsce  kierowanej  przez  masonerię  burżuazyjnej  elity  wprowadzono 

nową  o  charakterze  narodowym.  Faszyzm  był  zbawienną  reakcją  na  liberalizm  i  komunizm,  chwalono  także 

dobre stosunki Mussoliniego z Papiestwem. Od 1931r. zaczęto potępiać faszyzm za to że nie potrafi uszanować 

podstawowych praw jednostki podporządkowując ją nadmiernie zbiorowości co jest wypaczeniem idei narodowej 

gdyż  zdrowy  katolicyzm  i  nacjonalizm  nakłada  na  jednostkę  pewne  wymogi  moralne  i  pozostawia  jej  swobodę 

bytu  i  rozwoju.  Oskarżano  także  o  przesadny  kolektywizm,  który  krępował  inicjatywę  społeczną  oraz  o  brak 

rotacji  we  włoskich  władzach  i  pojawienie  się  wpływów  hitleryzmu.  W  doktrynie  narodowo  socjalistycznej 

największe  zastrzeżenia  budził  rasizm  który  uznano  za  odmianę  materializmu,  kłóci  się  on  z  zasadami 

chrześcijańskimi. Ponadto ukazywano lewackie korzenie obydwu systemów

1

7

.

Obóz  Wielkiej  Polski  w  1932r.  osiągnął  ponad  250  tys.  członków  i  prowadził  bardzo  ożywioną  działalność,  co 

powodowało  niepokój  w  kręgach  rządowych  obawiając  się  narastającej  konkurencji.  Działacze  Obozu  często 

wzywały  do  nieposłuszeństwa  prawnych  rozporządzeń  władz  państwowych.  Członkowie  OWP  niejednokrotnie 

brali  udział  w  zamieszkach  z  młodzieżówkami  opozycyjnych  organizacji.  Władze  administracyjne  argumentując 

ze  Obóz  narusza  spokój  publiczny  zaczęły  przystępować  do  delegalizacji  OWP.  Najpierw  to  miało  miejsce  w 

województwie  pomorskim  22  września  1932r.  po  zamieszkach,  jakie  miały  miejsce  w  Gdyni,  następnie 

zdelegalizowano  Obóz  w  poznańskim  w  października  1932r.  Ostateczna  delegalizacja  nastąpiła  28  marca 

1933r

1

8

.

Po  delegalizacji  OWP  działacze  skupieni  wokół  „Akademika  Polskiego”  założyli  Narodowo  Radykalny  Komitet 

Wydawniczy  Młodych  na  czele  którego  stanął  W.  Wasiutyński.  Komitet  wydał  liczne  broszury  m.in.  „Co  każdy 

Strona 3 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

Polak wiedzieć powinien”, „Praca  dla Polaków, Władza dla Narodu” na łamach,  których krytykowali kapitalizm i 

komunizm  postulowali  gospodarkę  narodową  opartą na  samowystarczalności i eliminacji  Żydów z tej  dziedziny 

życia

1

9

.W Wielkopolsce Młodzi założyli Związek Młodych Narodowców, Stronnictwo Wielkiej Polski i „Szczerbca” 

w  pozostałych  regionach  także  powstawały  małe  niezależne  organizacje  młodzieżowe

2

0

.  Podczas  gdy  Młodzi 

pragnęli działać samodzielnie, to SN chciało zagarnąć spuścizne po OWP. Kompromisem miało być powołanie 

Sekcji  Młodych  SN  ,  to  nie  dało  rozwiązania  gdyż  Starzy  próbowali  rozproszyć  Młodych  przyjmując  ich 

bezpośrednio  do  poszczególnych  grup  Stronnictwa  a  Młodzi  chcieli  jego  reorganizacji  i  zradykalizowania 

programu.  W  styczniu  1934r.  kierownictwo  warszawskiej  Sekcji  Młodych  objął  Pruszyński  reprezentujący 

stanowisko separatystyczne podobnie jak szef Oddziału Akademickiego Piasecki, który założył „Uczelni Różne” 

Aby rozprężyć sytuacje Dmowski rozwiązał Straż Narodową. 24 marca 1934r. na konferencji prasowej szef SM-

SN  Jan  Mosdorf  omówił  rozbieżności  pomiędzy  SN  a  Młodymi  i  oskarżył  władze  Stronnictwa  że  nie  potrafi 

zrozumieć sytuacji w kraju i że ogranicza się do pół środków. Po tym wydarzeniu ze Stronnictwa usunięto m.in. 

Mosdorfa  i  Henryka  Rossmana  a  nowym  szefem  Sekcji  został  Tadeusz  Bielecki

2

1

.  Zarząd  Główny  SN  wydał 

zakaz  wydawania  „Sztafety”  więc  9  kwietnia  Pruszyński  na  odprawie  aktywu  SN  zapowiedział  że  powstanie 

organizacja  o  charakterze  narodowo  radykalnym,  która  walki  o  władze  nie  będzie  prowadziła  pół  środkami 

(drogą  parlamentarno  demokratyczną),  lecz  przy  użyciu  zdecydowanych  metod  działania.  W  Stronnictwie  nie 

chciano dopuścić do rozłamu na 25 kwietnia zwołano zebranie Zarządu Głównego a 15 kwietnia miała się zebrać 

Rada  Naczelna,  ale  radykałom  nie  zależało  już  na  pojednaniu  gdyż  stracili  wiarę  że  SN  dojdzie  do  władzy 

stosując  dotychczasową  taktykę,  w  konsekwencji  czego  14  kwietnia  1934r.  na  łamach  „Sztafety”  ogłoszono 

deklaracje ideową Obozu Narodowo Radykalnego

2

2

.

Roman Dmowski w listach do ks. Prądzyńskiego pisał że Młodzi poszli swoimi ścieżkami nic nie robiąc sobie z 

pracy  nad sobą  w  pogłębieniu  moralnym i umysłowym  w  dalszej  części listu czytamy  „…lepiej  że się oddzielą, 

ich  odrębne  działanie  nie  potrwa  długo,  nie  mając  umysłowego  ani  politycznego  bagażu  (…)  trzeba  dokonać 

pewnych  amputacji,  żeby  usunąć  pewne  żywioły  przeszkadzające  w  zorganizowaniu  obozu  w  jednolitą 

zdyscyplinowaną  całość  i  w  zaprzężeniu  wszystkich  ludzi  do  działania  składającego  się  na  jedną  wielką 

całość…”

2

3

Rozdział II: Działalność Obozu Narodowo Radykalnego

Obóz  Narodowo  Radykalny  powstał  w  wyniku  niewiary  jego  członków  że  Stronnictwo  Narodowe  dojdzie  do 

władzy  stosując  dotychczasową  taktykę.  Deklaracje  ideową  ONR  podpisano  na  stołówce  Politechniki 

Warszawskiej  dnia  14  kwietnia  1934  r.,  w  obecności  jedenastu  osób:  Piaseckiego,  Rutkowskiego,  Dowbora, 

Glużińskiego, Jodzewicza, Mosdorfa, Pruszyńskiego,  Todlebena,  Zalewskiego, Czerwińskiego i Rossmana,  ten 

ostatni jako radca prawny Banku Amerykańskiego nie mógł podpisywać oficjalnych dokumentów politycznych

24

.

Na  przywódcę  ONR  został  wybrany  Jan  Mosdorf,  który  stał  na  czele  Komitetu  Organizacyjnego.  Organem 

wykonawczym  Komitetu  był  Wydział  Wykonawczy  składający  się  z  czterech  referatów:  organizacyjnego, 

propagandowego,  finansowego  i  ogólnego.  Na  czele  tajnej  „Organizacji  Polskiej”  stał  Henryk  Rossman.  Tajna 

organizacja  miała  cztery  stopnie  wtajemniczania,  w  której  stopnie  niższe  nie  wiedziały  o  istnieniu  stopni 

wyższych.  Najniższy  w  hierarchii  był  poziom  „S  – Sekcja”,  następnie  był  poziom  „C  – Czarniecki”,  trzecim 

poziomem był „Z – Zakon Narodowy” a jego członkowie mieli co dwa lata wybierać najniższe władze Obozu czyli 

Komitet  Wykonawczy.  Najwyższym  szczeblem  ściśle  zakonspirowanym  był  poziom  „A”,  który  co  rok  miał 

wybierać  trzy  osobowy  zarząd

25

.  Drugą  częścią  w  łonie  ONR  stanowiła  grupa  skupiona  wokół  Bolesława 

Piaseckiego,  składała  się  z  dziesięciu  sekcji:  pięciu  uczelnianych  i  pięciu  rzemieślniczo  robotniczych.  Piasecki 

zorganizował także bojówki pod przewodnictwem Andrzeja Kułakowskiego ubrane w jasne (piaskowe) koszule z 

pasem  koalicyjnym  i  czarne  spodnie  z  cholewkami.  Rola  Mosdorfa  w  praktyce  sprowadzała  się  do  funkcji 

łącznika pomiędzy grupami Piaseckiego i Rossmana. Rozłam w SN przypadł na okres wyborów samorządowych 

więc faktu powstania nowej organizacji postanowiono nie rozgłaśniać. Prasa sanacyjna powstanie ONR przyjęła 

z cichym zadowoleniem w wyniku czego wyłoniły się przypuszczenia że do rozłamu w obozie narodowym doszło 

w wyniku działalności II Oddziału Sztabu Generalnego, który miał swoich informatorów w szeregach ONR

26

.

14  kwietnia  „Sztafeta”  opublikowała  deklaracja  ideową  ONR,  której  tekst  opracował  przywódca  Obozu  Jan 

Mosdorf  na  bazie  projektów  przygotowanych  przez:  Piaseckiego,  M.  Reutta,  Szpakowskiego,  Wasiutyńskiego  i 

własnego.  Deklaracja  ideowa  była  wyrazem  wysuwanych  pod  adresem  SN  żądań  i  rozważań  publikowanych 

poprzednio  w  „Akademiku  Polskim”  i  „Sztafecie”

27

.  Autorzy  deklaracji  przedstawili  się  jako  ludzie,  którzy  chcą 

sprostać trudnej sytuacji w jakiej znalazła się Polska, że nawiązują do dawnych ideałów ruchu wszechpolskiego i 

pragną  doprowadzić  do  uzdrowienia  stosunków  moralnych,  politycznych  i  gospodarczych,  że  ONR  stoi  na 

gruncie zasad katolickich, opierając na tych zasadach całokształt życia politycznego i gospodarczego

28

. Według 

Oenerowców  „Państwo  Polskie  powinno  być  Organizacją  Zbrojną  Narodu,  w  którym  duch  żołnierski  przenika 

naród  a  duch  narodowy  armię,  służba  wojskowa  powinna  stanowić  zaszczytny  obowiązek  każdego  Polaka  i 

najważniejszy  etap  wychowania  narodowego”

29

.  „Granice  Państwa  Polskiego  obejmować  powinny  ziemie 

zamieszkałe w zwartej masie przez Polaków i tereny będące pod wpływem cywilizacji polskiej”. Prawa polityczne 

mogli  posiadać  Polacy  oraz  przedstawiciele  mniejszości  słowiańskich  a  odmawiano  im  Żydom  i  Niemcom  jako 

niezdolnym  do  asymilacji  i  działających  na  szkodę  Polski.  Postulowano  deportacje  ludności  żydowskiej  a  do 

momentu  wysiedlenia  nadania  im  statutu  przynależnych  do  państwa.  Postulowano  powołanie  Organizacji 

Politycznej Narodu, do której mogli by należeć pełnoprawni nie karani obywatele oraz Powszechnej Organizacji 

Wychowawczej.  W  kwestii  gospodarczej  motywem  przewodnim  była  sentencja  „Gospodarzem  w  Państwie 

Polskim  powinien  być  naród  Polski  zorganizowany  w  jednolitą  niepodzielną  całość”  apelowano  o  solidaryzm 

społeczny  a  „własność  prywatna  nie  może  być  źródłem  wyzysku  i  nadużyć,  lecz  podstawą  bytu  rodziny”. 

Gospodarka powinna być  oparta  na małych  i średnich  warsztatach, jednostkach handlowych i  gospodarstwach 

rolnych, ściśle kontrolowanych przez państwo. Sektory strategiczne dla funkcjonowania państwa powinny zostać 

unarodowione poprzez wywłaszczenie głównie obcego kapitału, chodzi tutaj o górnictwo, hutnictwo, energetykę, 

Strona 4 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

bankowość, nacjonalizacji miało ulec także leśnictwo i handel hurtowy. Celem gospodarczym Oenerowców było 

zapewnianie pracy i minimum bytowego każdemu Polakowi

30

.

Zarówno  działacze  Sekcji  Młodych  SN  i  twórcy  ONR  objeżdżali  kraj  szukając  poparcia.  Powstanie  Obozu 

wywołało liczne tarcia w Młodzieży Wszechpolskiej. Ostry kurs ONR spodobał się młodemu pokoleniu endeków. 

W  Poznaniu  do  ONR  przyłączył  się  m.in  Szczerbiec,  Stowarzyszenie  Wielkiej  Polski,  które  skupiało  tylko 

aryjczyków,  wierzących  i  praktykujących.  W  Wilnie  do  obozu  przystąpiło  około  stu  osób.  W  Krakowie  ONR 

popierał Bolesław Świderski z Sekcji Młodych SN, rozłam miał się dokonać na zjeździe SM-SN 17 czerwca 1934 

r., ale w nocy  z  16  na  17  czerwca  Świderski  został  zatrzymany  mimo  wszystko doszło do  rozłamu. W Lublinie 

ONR  powstał  na  początku  maja,  ale  oficjalną  działalność  rozpoczął  28  maja  aby  nie  osłabiać  SN  przed 

wyborami,  podobnie  stało  się  w  innych  miastach.  Do  obozu  bezskutecznie  przystąpić  chciały  marginalne 

ugrupowania  czerpiące  wzorce  z  niemieckiego  hitleryzmu  Narodowo  Socjalistyczna  Partia  Robotnicza  oraz 

Polska  Partia  Narodowych  Socjalistów  działające  głównie  na  Górnym  Śląsku.  Większa  część  członków  Sekcji 

Młodych poparła program i cele Obozu, ale uznała że rozłam powoduje osłabienie ruchu narodowego

31

.

Mimo wszelkich wysiłków rozszerzenia działalności na kraj ONR był organizacją warszawską skupił środowisko 

robotników  i  lumpenproletariatu  (organizacja  „Praca  Polska”),  drobnomieszczaństwa,  rzemieślników,  pod 

warszawskich  chłopów  oraz  studentów  i  inteligencji.  Liczba  członków  w  stolicy  sięgnęła  około  5  tys.  członków, 

głównie  kosztem  SN.  Okres  legalnej  działalności  był  czasem  wytężonej  pracy  organizacyjnej,  „Sztafeta” 

przestała  być  tygodnikiem  stała  się  dziennikiem,  której  nakład  wynosił  od  5  do  8  tys.  egzemplarzy  w  samej 

Warszawie.  Oenerowcy  wydawali  także  pisma  lokalne  np.  w  Brześciu  ukazywał  się  „Przełom”,  w  Katowicach 

„Kuźnica”, w Grudziądzu „Przebojem” i „Straż Narodowa”, na Polesiu „Ruch Polesia”

32

.

Obóz  Narodowo  Radykalny  organizował  wiece  propagandowe.  Członkowie  Obozu  na  przemarszach  byli 

jednolicie  po  ubierani  w  piaskowe  koszule  z  koalicyjkami  i  zieloną  przepaską  na  której  widniał  symbol  ONR, 

nieśli olbrzymie Szczerbce (Miecze Chrobrego) i liczne szturmówka, szli dumnie, bojowo, sprężyście na przodzie 

szły oddziały akademickie za nimi żeńskie i rzemieślniczo robotnicze. W trakcie pochodu rozrzucali ulotki. Jeden 

z  takich  wieców  3  maja  zebrał  na  placu  Trzech  Krzyży  w  Warszawie  około  2,5  tys.  jasnych  koszul.  Narodowi 

radykałowie lubili organizować nocne pochody z pochodniami

33

.

ONR  zakładał  także  swoje  lokale  w  dzielnicach  robotniczych  zdominowanych  przez  ugrupowania  lewackie. 

Oenerowcy  agitowali  wśród  proletariatu  proponując  walkę  z  żydowskimi  kapitalistami  – wyzyskiwaczami, 

będących  główną  przyczyną  ich  biedy  i  niedoli.  Polską  Partie  Robotniczą  i  inne  organizacje  komunistyczne 

oskarżali  o  zdradę  interesów  robotników,  „Sztafeta”  łączyła  hasła  nacjonalistyczne  z  radykalno  społecznymi. 

Zagrożone  utratą wpływów  organizacje lewicowe postanowili współpracować ze sobą w walce z nacjonalistami 

zakładając  tzw.  „Czerwony  Front”,  do  którego  obok  Polskiej  Partii  Socjalistycznej  weszli  Organizacja 

Młodzieżowa  Towarzystwa  Uniwersytetów  Robotniczych  (OM  TUR),  Związek  Niezależnej  Młodzieży 

Socjalistycznej oraz komuniści skupieni wokół Związku Zawodowego Metalowców. „Czerwony Front” uznał ONR 

za organizacje wywodzącą się z burżuazyjnej endecji i pogardliwie nazywali ONR „Narą”. Dochodziło do licznych 

starć  Oenerowców  z  lewakami  29  maja  narodowcy  zaatakowali  lokal  OM  TUR  i  PPS,  dzień  później  doszło  do 

obustronnych walk w Śródmieściu i na Nowym Świecie. Na zebraniach organizowanych przez ONR dochodziło 

do  bójek  z  komunistami  w  wyniku  czego  Narodowi  Radykałowie  musieli  zlikwidować  swoje  lokale  na  Nowym 

Świecie i innych robotniczych dzielnicach Warszawy

34

. Oprócz tego dochodziło w Warszawie do akcji związanej 

z bojkotem żydowskim. Komitet Wykonawczy Obozu wydał swoim członkom zakaz czynnego udziału w akcjach, 

które  mogły  by  wywołać  niepokój  publiczny,  po  tym  jak  władze  12  maja  zapowiedziały  że  będą  delegalizować 

wszelkie organizacje,  których  członkowie będą brać udział w zamieszkach  i udowodni się im przynależność  do 

danej  organizacji.  Wydział  wykonawczy  stwierdził  że  do  zakłócania  porządku  dochodziło  w  wyniku  prowokacji 

żydowskiej  i  komunistycznej  mających  na  celu  doprowadzić  do  delegalizacji  ugrupowań  o  charakterze 

nacjonalistycznym

35

.

13  czerwca  władze  administracyjne  pod  pretekstem  nie  odpowiednich  warunków  pracy  drukarni,  zamknęli 

wydawnictwo „Sztafety” pismo przeniesiono do innej drukarni i tę także zamknięto, pod tym samym pretekstem. 

Prezes  ONR  Jan  Mosdorf  interweniował  w  Ministerstwie  Spraw  Wewnętrznych,  prosił  o  kontakt  z  ministrem 

Bronisławem Pierackim

36

. Niezastawszy ministra, który przebywał na konferencji, Mosdorf rzekł „Jutro będzie już 

za późno” . Następnego dnia w zamachu zginał Pieracki i całe podejrzenie padło na ONR, choć później śledztwo 

wykazało że zamachu dokonali ukraińscy nacjonaliści

37

.

Dynamizm  działania  Obozu,  wzrost  organizacyjny  w  samej  stolicy  blisko  5  tys.  członków,  stały  się  dla  władzy 

niebezpieczne.  ONR  stosował  coraz  to  ostrzejsze  metody  działań,  w  tym  podejrzenie  o  udział  w  zamachu  na 

ministra Pierackiego, doprowadziło w końcu do delegalizacji Obozu co nastąpiło 10 lipca 1934r., fakt ten władze 

samorządowe  miasta  stołecznego  tłumaczyły  stałym  naruszeniem  bezpieczeństwa  i  porządku  publicznego 

ponadto  oskarżano  Oenerowców  o  podżeganie  nienawiści  partyjnej,  rasowej  i  podburzanie  społeczeństwa 

przeciw  ekipie  rządowej.  Około  600  członków  ONR  władze  postanowiły  przenieść  do  miejsca  odosobnienia  w 

Berezie Kartuskiej z liderów Obozu ukryć udało się tylko Janowi Mosdorfowi

38

.

Podstawą  prawną  do  utworzenia  obozu  w  Berezie  Kartuskiej  było  rozporządzenie  Prezydenta  Ignacego 

Mościckiego z  dnia  17 czerwca 1934r. O  odosobnieniu  decydowały  władze  administracji  ogólnej  a ich  wniosek 

był  wystarczającą  podstawą  do  wydania  postanowienia  o  przymusowym  odosobnieniu.  Bereza  Kartuska  była 

małym  miastem  z  przewagą  ludności  żydowskiej  (około  52%  ogółu  mieszkających)  na  terenie  województwa 

poleskiego.  Obóz  mieścił  się  w  budynku  dawnych  carskich  koszar

39

.  Pierwszymi  zesłańcami  w  Berezie  byli 

członkowie  ONR  i  SN.  Zesłanych  władza  określała  jako  przestępców  politycznych  a  celem  odosobnienia  było 

aby  przestali  mędrkować  i  aby  w  kraju  był  spokój.  Obóz  był  wzorowany  na  obozach  niemieckich  i  sowieckich. 

Wobec  więźniów  stosowano  metody  poniżające  od  szantażu  poczynając  na  średniowiecznych  torturach 

kończąc.  Kryminaliści,  którzy  byli  uprzywilejowani

40

,twierdzili  że  woleliby  rok  spędzić  w  ciężkim  więzieniu,  niż 

Strona 5 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

dzień  w  Berezie.  Postępowanie  wobec  zatrzymanych  miało  doprowadzić  zabicia  w  nich  energii  i  poniżenia 

godności. Więźniowie byli bici kolbami od karabinu, za uchybienia w pracy dostawali chłostę od 5 do 50 uderzeń 

w  twarz.  Wysiłek  fizyczny  był  do  tego  stopnia  że  przekraczał  możliwości  fizyczne  dorosłego  człowieka  a 

gimnastyka była jedną z form tortur. Więźniowie dostawali trzy posiłki dziennie na śniadanie i kolacje otrzymywali 

nie  słodzoną  kawę  lub  żur  a  na  obiad  zupę  i  porcje  kartofli,  dzienna  stawka  chleba  nie  przekraczała  400g. 

Zatrzymani  nie  mogli  rozmawiać  między  sobą,  nie  mogli  otrzymywać  paczek  z  żywnością  ani  palić  tytoniu. 

Więźniowie  cierpieli  przede  wszystkim  na  zapalenie  stawów  i  przewlekle  zapalenia.  Osadzeni  musieli  potępiać 

dotychczasową przeszłość polityczną a zwolnieni z Berezy nie mogli opowiadać nikomu ani opisywać o sytuacji 

panującej wewnątrz obozu

41

.

Członkowie, którzy uniknęli wywózki do Berezy nawzajem oskarżali się o współprace z policją. Część członków 

ONR wróciła do Sekcji Młodych, w SN patrzono na nich niechętnie obawiając się nowych tarć i próby przejęcia 

władzy przez byłych secesjonistów. Byłych Oenerowców chętnie przyjmowano w Związku Młodych Narodowców 

(ZMN organizacja  powstała  po delegalizacji  OWP)  gdyż  opowiadali  się  za zjednoczeniem byłych członków RM 

OWP

42

.Ci  co  pozostali  w  ONR  rozpoczęli  działalność  konspiracyjną,  tworząc  tzw.  piątki  z  szóstym  jako 

kierownikiem.  Podczas  wakacji  członkowie  Obozu  rozwijali  akcje  propagandową  w  terenie,  powstały  nowe 

komórki  Obozu.  Z  zebranych  pieniędzy  kupowano  broń,  która  służyła  do  akcji  dywersyjnych,  które 

przeprowadzały  przeszkolone  oddziały  bojowe.  ONR  miał  sekcje  wywiadu  i  kontrwywiadu  mające  na  celu 

wykrycie  konfidentów  w  łonie  Obozu.  Członkowie  ONR  mieli  za  zadanie  wstępować  do  legalnych  związków 

młodzieżowych  i  podporządkowywać  je  sobie  np.  do  Legionu  Młodych,  Związku  Strzeleckiego,  Towarzystwa 

„Sokół”,  Sekcji  Młodych  SN  wyniku  czego  SN  zaczął  weryfikować  i  dokonywać  selekcji  w  śród  byłych 

Oenerowców

43

.

Jeszcze podczas odsiadki w Berezie Rossman i Piasecki zaczęli skupiać wokół siebie zwolenników. Piaseckiego 

poparli ludzie, którzy działali w OA-OWP, Sekcji Akademickiej, „Akademiku Polskim”. Do grupy Rossmana weszli 

m.in.  Dowbór,  Gluźiński,  Karolec,  Zalewski.  W  październiku  1934r.  władze  zaczęły  stopniowo  wypuszczać  z 

Berezy nacjonalistów, którzy dostali wyroki od 3 do 9 miesięcy w zawieszeniu na 5 lat. Po zwolnieniu Oenerowcy 

rozpoczęli odnowa działalność polityczną. Jeszcze w lipcu 1934r. zaczęła wychodzić „Nowa Sztafeta” wydawana 

przez  Świderskiego.  Jesienią  powrócono  do  starej  nazwy  „Sztafeta”,  ponadto  Kwasieborski  wydawał 

„Szczerbca”,  Wisłocki  „Wizje  Wielkiej  Polski”,  Karolec  i  Sendlikowski  „ABC”,  Dziarmaga  „Pismo  Chrześcijańsko 

Narodowe”. 25 kwietnia 1935r. doszło do rozłamu w łonie ONR, głównym powodem konfliktu był stosunek do SN 

gdyż grupa Piaseckiego chciała całkowitego zerwania kontaktów ze Stronnictwem oraz Piasecki sprzeciw stawiał 

się istniejącej tajnej organizacji. Różnice programowe zaczęły kształtować się dopiero po podziale

44

.

Grupa  skupiona  wokół  Rossmana  nazywano  ONR-ABC  od  głównego  organu  wydawniczego,  lub 

rossmanowcami a grupę Piaseckiego, która oficjalnie nosiła nazwę Ruch Narodowo Radykalny nazywano ONR-

Falanga od głównego  pisma RNR, bądź  bepiści od  inicjałów jej  założyciela.  Obie organizacje mimo  że działały 

nielegalnie  mogły  oddziaływać  na  społeczeństwo  dzięki  legalnej  wydawanej  prasie.  RNR  wydawał  „Falange”, 

której  nakład  w  1938r.  sięgnął  25  tys.  egzemplarzy,  oraz  „Akademik  Polski”  do  1935r.,  „Ruch  Młodych”,  „Ruch 

Kulturalny”, „Ruch Gospodarczy” , „Jutro”, ponadto „Kuźnice” w Katowicach, w Grudziądzu „Przebojem” i „Straż 

Narodową”, „Ruch Polesia” na Polesiu, „Przełom” w Brześciu. Rossmanowcy wydawali m.in. „ABC” i „Nowy Ład”. 

Obie  grupy  mogły  oficjalnie  działać  pod  legalnymi  przykrywkami,  w  przypadku  ONR-ABC  był  to  Narodowy 

Związek  Polskiej  Młodzieży  Narodowo  Radykalnej  oraz  Związek  Zawodowy  „Praca  Polska”,  organizacja 

działająca  jeszcze  przed  powstaniem  tzw.  pierwszego  ONR.  RNR  za  przykrywkę  miał  Narodową  Organizacje 

Pracy, która powstała w sierpniu 1937r. z Komitetu Organizacyjnego Narodowych Związków Zawodowych, NOP 

składał  się  z  ośmiu  związków  branżowych,  RNR  powołało  legalnie  działającą  Polską  Organizacje  Akcji 

Kulturalnej. Mieli także silne wpływy Narodowej Partii Robotniczej, która pomimo połączenia się z Stronnictwem 

Chrześcijańsko  Demokratycznym  stworzyła  Stronnictwo  Pracy,  ale  wyłamały  się  niektóre  oddziały  NPR  np. 

Andrzeja Świetlickiego i zostały legalną wizytówką RNR

45

.

Rozdział III: Koncepcje ideologiczno programowe

Ważną  kwestią  przy  omawianiu  organizacji  nacjonalistycznych  jest  fakt  jak  one  definiowały  pojęcie  „narodu”  i 

jego miejsce w hierarchii wartości.

Ideolodzy z grupy Rossmana przyjęli że niezbędny jest czynnik świadomości, w ONR-ABC naród porównywano 

do rodziny czyli grupy jednostek psychofizycznych połączonych ze sobą świadomością wspólnego pochodzenia i 

związanych z nią więzłami moralnymi. Gluźinski istotę narodu lokował między teorią skrajnie spirytualistyczną a 

rasową.  Rossmanowcy  negowali  pojęcie  narodu  jakie  panowało  w  Niemczech  i  narodowości  nieświadomej 

wynikającej  z  faktu  samego  urodzenia  się  w  obrębie  danej  grupy  etnicznej.  ONR-ABC  odrzucał  pojęcie  rasy 

opartej  na  przesłankach  materialistycznych,  jako  niezgodnych  z  dogmatami  religii  katolickiej  a  dobro  narodu 

uznali  za  najważniejszy  doczesny  cel  jednostki

4

6

.  Ideolodzy  RNR  głosili  że  Bóg  jest  najwyższą  wartością  i 

nadprzyrodzonym  celem  człowieka.  B.  Piasecki  pisał  „Dla  jednostki  dobro  narodu  nie  może  być  kryterium 

ostatecznym  dobrego  i  złego,  ponieważ  dobro  narodu  nie  jest  celem  najwyższym.  Celem  tym  musi  być  dobro 

najwyższe Bóg(…)  Dobro  zaś narodu musi być  środkiem  dla jednostki  do  osiągnięcia celu  ostatecznego”

4

7

. Ta 

wypowiedź  jest  wkomponowaniem  nacjonalizmu  w  światopogląd  chrześcijański

4

8

.  Inny  Falangista  W. 

Wasiutyński  pod  pojęciem  narodu  rozumiał  twór  psychiczny,  świadomość  wspólnoty,  jednolity  typ  myślenia, 

działania,  zespół  wspólnych  idei,  dążeń,  tęsknot,  wierzeń,  ambicji.  Naród  jest  więc  tworem  istniejącym  w 

duszach  ludzkich,  stanowiący  ich  własność  psychiczną.  Droga  człowieka  do  Boga  może  odbywać  się  poprzez 

prace  dla  narodu,  jako  najwyższej  wartości  doczesnej  człowieka.  Wasiutyński  rasizm  nazywa  „Blufem  XX 

wieku”

4

9

.

W  deklaracji  ideowej  ONR  pojawiło  się  pojęcie  Organizacji  Politycznej  Narodu,  która  miała  objąć  wszystkich 

Polaków,  aby  zespolić  państwo  z  narodem  i  kierować  polityką  państwową.  OPN  miał  się  opierać  na  trzech 

Strona 6 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

zasadach:  dobrowolności,  hierarchii  i  powszechności.  Do  OPN  mógł  przystąpić  każdy  Polak  jak  i  również 

przedstawiciel  mniejszości  słowiańskich,  który  przeszedł  by  przez  Powszechną  Organizacje  Wychowawczą.  W 

Organizacji  miało  być  jednostkowe  kierownictwo  i  każdy  członek  miał  mieć  swojego  zwierzchnika.  OPN  miała 

być  podzielona  na  cztery  stopnie.  Do  pierwszego  mogli  należeć  wszyscy  nie  karani  sądownie  Polacy,  do 

drugiego  ludzie  mający  średnie  wykształcenie.  Przynależność  do  trzeciego  stopnia  wiązała  się  z  posiadaniem 

wyższego wykształcenia do najwyższego stopnia OPN mogli należeć osoby z wyższym wykształceniem oraz ze 

szczególnymi sukcesami w zawodzie lub odznaczające się posiadaniem tytułu doktora. Najwyższe kierownictwo 

zbiorowe w Organizacji posiadać miał Senat

5

0

.

Dopiero  po  sformułowaniu  się  obydwu  grup  secesjonistycznych  ONR,  zaczęły  wykształcać  się  różnice 

programowe.  Głównym  ideologiem  w  ONR-ABC  byli  Karolec  Gluźinski.  Opowiadali  się  za  monarchistyczną 

formą  rządów.  Głowę  państwa  powinien  wybierać  Senat  jako  faktyczny  piastun  władzy.  Senat  wraz  z  Królem 

ustalał by wytyczne polityki państwa opracowywał by i zatwierdzał ustawy wniesione przez rząd. Rząd miał być 

wyłoniony przez Senat a mianowany przez Króla. Rząd prowadzić miał bieżące sprawy polityki państwa miała go 

kontrolować izba poselska, wybierana przez ogół członków OPN. Senat składał by się z przedstawicieli Kościoła, 

interesów gospodarczych i zawodowych, ludzi świata nauki, i byłby mianowany przez króla. Posłowie mieli by za 

zadanie np. uchwalić budżet, podatki i kontrolować poczynania rządu. Dużą role ideolodzy ONR-ABC widzieli dla 

samorządów terytorialnych a sądownictwo miało być niezależne od OPN

5

1

.

W  środowisku  falangistów  sprawami  ustrojowymi  zajmował  się  przede  wszystkim  W.  Wasiutyński.  OPN  miał 

zastąpić  obecny  system  partyjny.  Partie  polityczne  miały  by  być  rozwiązane  jako  że  są  przeżarte  duchem 

łatwego  kompromisu,  wprowadzają  chaos  moralny  do  życia  politycznego  i  większości  są  uzależnione  od 

międzynarodówek  żydowsko  masońskich,  które  wprowadzają  szkodliwy  rozkładający  wpływ.  Obywatel  w 

demokracji ma fikcyjny wpływ na sprawowane rządy, poprzez oddanie kartki wyborczej, natomiast OPN miał dać 

każdemu Polakowi możliwość codziennego wpływania na rządzenie państwa

5

2

. Władze OPN miały pochodzić z 

mianowania  przez  władze  wyższego  szczebla,  kierownictwo  i  odpowiedzialność  miała  być  indywidualna. 

Najwyższe  kierownictwo  Organizacji  sprawować  miał  by  Senat  mianowany  po  raz  pierwszy  a  następnie 

odnawiany  i  zatwierdzany  przez  Prezydenta  wybieranego  przez  to  ciało.  Prezydent  byłby  jednocześnie 

przewodniczącym  i  szefem  rządu.  Rząd  byłby  powoływany  przez  Prezydenta  spośród  członków  najwyższego 

poziomu  Organizacji.  Kościół  miałby  pełną  niezależność  w  wykonywaniu  posług  duszpasterskich,  ale  księża 

chcący  prowadzić  działalność  organizacyjną  lub  polityczna  musieliby  należeć  do  OPN.  Reasumując  bepiści 

postulowali  społeczeństwo  z  hierarchizowane  a  całokształt  życia  społeczno-politycznego  przenikała  by 

monopartia koronowana instytucją wodza

5

3

.

Do  OPN  mógł  wstąpić  każdy,  kto  przeszedł  by  przez  Powszechną  Organizacje  Wychowawczą.  POW  miała  za 

zadanie  wychować  młode  pokolenie  Polaków  w  jednolitym  duchu  ideowo  politycznym  prawd  bezwzględnych. 

Przynależność do POW miała być obowiązkowa. Postulowano trzy okresy wychowania, pierwszy miał rozwijać w 

dziecku  dumę  narodową,  cechy  rycerskie  (karność,  inicjatywę,  karność  i  ofiarność),  w  drugim  okresie  miano 

przedyskutować  i  przemyśleć  zasadnicze  dzieła  narodowe  pisarzy  politycznych,  natomiast  trzeci  etap 

wychowania miał  mieć za zadanie  wdrożenie jednostki do  twórczego działania w obranym  przez nią zawodzie. 

Ukoronowaniem  narodowego  wychowania  miała  stanowić  służbę  wojskowa.  Obowiązkowa dla POW miała być 

współpraca  z  rodziną,  Kościołem  i  Armią  a  ta  ostatnią  określano  „zbrojnym  ramieniem  narodu”  Efektem  tego 

wychowana miało być wykształcenie nowego typu Polaka odznaczającego się nieugiętą wolą wielkości, twórczą 

postawą  wobec  życia  i  konsekwencja  w  walce  z  przeciwnikami  oraz  uznanie  zasadniczych  praw  moralnych  i 

narodowych za dogmaty

5

4

.

Do  tej  pory  wyróżniano  dwa  typy  kulturowe:  szlachecko-inteligencki,  przesiąknięty  obcymi  wpływami  i  ludowy 

kultywujący  prawdziwe  narodowe  tradycje  i  obyczaje.  Narodowi  radykałowie  postulowali  opracowanie 

jednolitego,  powszechnego  pozbawionego  obcych  wpływów  typu  kultury  narodowej,  który  doprowadził  by  do 

rzeczywistej jedności w narodzie

5

5

.

Przechodząc  do  spraw  gospodarczych  ONR  krytykował  dotychczasowe  systemy  społeczno- gospodarcze  a 

mianowicie  kapitalizm  i  komunizm  będących  tworami  międzynarodowej  finansjery  żydowskiej.  Kapitalizm 

określali synonimem starego świata, w którym rządzi pieniądz a nie idea pracy dla narodu. Kapitalizm ma zgubny 

wpływ  na  Polskę  ponieważ  uniezależnia  ją  gospodarczo  a  co  zatem  idzie  i  politycznie.  Podobnie  krytykowano 

liberalizm,  będący  czynnikiem  penetracji  obcych  kapitałów,  niosący  podobne  zagrożenia  co  kapitalizm.  Za 

odmianę  kapitalizmu  uznano  komunizm,  który  lansuje  idee  walki  klas,  rozbicie  jedności  narodowej  i  tworzy 

niebezpieczne  międzynarodówki.  Podział  na  klasy  spowodowany  był  różnicami  majątkowymi  poszczególnych 

klas społecznych a to zmienić miał system narodowo radykalny, który wykorzenić miał wyzysk

5

6

.

Różnice w koncepcjach gospodarczych między bepistami a rossmanowcami były niewielkie z tą że różnicą że ci 

drudzy planowali mniejszą ingerencje państwa w życie gospodarcze niż to głosili falangiści Obie grupy planowali 

gospodarkę planową kontrolowaną poprzez OPN, która miała kierować całokształtem życia gospodarczego

5

7

.

W  gospodarczym  systemie  narodowo  radykalnym  własność  miała  być  używaniem  rzeczy  z  ramienia  narodu  i 

musiała  być  użytkowana  zgodnie  z  jego  dobrem.  Własność  prywatna  nie  mogła  być  źródłem  wyzysku,  lecz 

podstawą  bytu  rodziny.  Duże  zakłady  przemysłowe  będące  w  rękach  obcego  kapitału  miano  wywłaszczyć  a 

następnie  uspołecznić.  Sektory  strategiczne  ważne  do  prawidłowego  funkcjonowania  państwa,  chodzi  tutaj  o 

górnictwo,  hutnictwo,  koleje,  energetykę,  bankowość,  leśnictwo  i  handel  hurtowy  miały  być  znacjonalizowane  i 

zostać  państwowych  rękach.  Gospodarka  narodowa  miała  zostać  oparta  na  małych  i  średnich 

przedsiębiorstwach. 

W 

rolnictwie 

postulowano  powstanie 

samodzielnych, 

indywidualnych 

możliwie 

wszechstronnych  gospodarstw.  Proponowano  przeprowadzenie  parcelacji  i  komasacji  bez  odszkodowań,  spod 

przymusowej  parcelacji  miały  wyłączone  być,  niektóre  rodzaje  gospodarstw  np.  wyspecjalizowane  w  hodowli 

nasion,  wzorcowe  i  lasy,  które  miano  upaństwowić.  Bezrobocie  miano  zlikwidować  poprzez  wyrugowanie  z 

Strona 7 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

gospodarki  Żydów  a  ich  miejsce  mieli  zając  dotychczas  pozbawieni  pracy  Polacy.  RNR  postulował  żeby 

odpowiedzialność za opracowanie i kontrole planu gospodarczego spadła na Sekcje Zawodowe-OPN a każda z 

nich grupowała osoby wykonujące ten sam zawód. Natomiast w każdej wsi miała powstać komórka OPN, która 

prowadziła  by  prace  ideologiczną  i  zajmowała  by  się  procesem  przebudowy  gospodarki.  Związki  zawodowe 

pełniły  by  inną  funkcje  niż  w  systemie  liberalnym,  miały  by  mieć  za  zadanie  prowadzić  działalność  kulturalną  i 

wychowawczą. Konflikty na linii pracownik pracodawca miano rozstrzygać na drodze arbitrażu

5

8

.

Niechęć narodowych radykałów do Żydów  nie miała podłoża rasowego, tak  jak to miało miejsce w Niemczech, 

gdyż  rasizm  stanowi  odmianę  materializmu.  Przede  wszystkim  potępienie  rasizmu  antropologicznego 

uwarunkowane jest przez czynniki religijne. Tadeusz Gluziński czołowy działacz ONR-ABC w 1927r. opublikował 

książkę  „Zmierzch  Izraela”,  w  której  przedstawił  wyznawców  mozaizmu  jako  przyczynę  wielu  negatywnych 

zjawisk  w  dziejach  narodów  wśród,  których  żyli.  Narodowcy  oskarżali  Żydów  że  są  twórcami:  kapitalizmu, 

komunizmu,  liberalizmu  systemów  dbających  o  własne  niewiadome  interesy  a  nie  o  dobro  narodów.  Celem 

Żydów  jest  przejęcie  władzy  nad  wszystkim  czym  się  da  rządzić.  Do  tego  celu  idą  trzema  drogami  1)  przez 

osłabienie moralności. Głoszono że Żydzi są niemoralni a swym przykładem demoralizują narody wśród, których 

żyją, poprzez pijaństwo, szerzenie rozpusty, podważanie autorytetów a nierozerwalność sakramentu małżeństwa 

zastąpili  krótkotrwałą  instytucją  prawa  cywilnego  2)  osłabienie  jedności  narodowych  poprzez  wprowadzanie 

nowych  koncepcji  społeczno-gospodarczych  i  tworzenie  organizacji  politycznych,  które  powiązane  są  z tajnymi 

ponadnarodowymi  lożami  wolnomularskimi  3)  poprzez  uniezależnienie  gospodarcze  społeczeństw  wśród, 

których żyją. Żydzi dochodzą do wielkich majątków poprzez oszustwa i lichwę. Według Przetakiewicza Żydzi w 

Polsce handel przejęli w 62%, rzemiosło w 40%, przemysł spożywczy w 15% a włókienniczo-odzieżowy w około 

50%.  Na  wydziale  prawa  Uniwersytetu  Warszawskiego  ponad  połowę  studiujących  stanowiła  młodzież 

żydowska.  Ponadto  M.  Reutt  pisał  że  Żydzi  stoją  na  czele  masonerii,  która  jest  ekspozyturą  imperializmu 

żydowskiego mającą na celu realizacji ostatecznego celu judaizmu i wprowadzenia władzy Rządu Światowego. 

Żydom przepisywano że w każdym działaniu dopatrują się przejawów antysemityzmu oraz wywyższane się gdyż 

„gojów”  uznają  za  gorszych  od  siebie  za  „bydlęta  z  ludzką  twarzą”

5

9

.  Żydzi  wykazywali  silne  sympatie  pro 

radzieckie. Wielu Bolszewików, którzy przejęli władze w wyniku rewolucji miało pochodzenie żydowskie. Odsetek 

żydów w Komunistycznej Partii Polski wynosił 35%

6

0

.

Rozwiązanie  sprawy  żydowskiej  miano  odbyć  się  w  dwóch  etapach.  Pierwszy  etap  miał  polegać  nad 

odsunięciem  Żydów  od  życia  społeczno-gospodarczego  poprzez  wywłaszczenie  majątków,  pozbawienie  praw 

politycznych  nadając  im  statut  przynależnych  do  państwa  polskiego,  uznając  ich  za  niezdolnych  do  asymilacji. 

Drugim  etapem  miała  być  przymusowa  deportacja.  kierunkiem  jej  miała  być  Palestyna,  ale  obawiano  się  że 

powstanie państwa żydowskiego może wzmocnić światowe żydostwo, które zagrażało by Rzeczpospolitej, więc 

pojawiły się koncepcje deportacji na Madagaskar, który stał by się polska kolonią

6

1

. Narodowcy prowadzili bojkot 

gospodarczy oraz blokadę uniwersytetów pod hasłami „numerus clasus”i „numerus nullus”

6

2

.

Uznano  że  etyka  żydowska  wnosi  do  życia  narodu  elementy  kłamstwa  i  rozkładu  moralnego,  wzywano  aby 

bojkotować kina żydowskie, nie zapraszać Żydów do jury konkursów artystycznych itp. Działacze RNR wzywali 

do  palenia  książek  żydowskich.  Z  inicjatywy  RNR  powołano  do  życia  Polską  Organizacje  Akcji  Kulturalnej 

walczącą o „odżydzenie” kultury i życia duchowego Polski

6

3

.

Nacjonaliści dowodzili że pomiędzy Polską a Rosją niema żadnych narodów, są tylko narodowości. W stosunku 

do mniejszości słowiańskich proponowano asymilacje, która nie oznaczała wynarodowienia Ukrainiec, Białorusin 

mógł  zachować  własną,  religie,  kulturę,  obyczaje  i  jednocześnie  być  Polakiem,  ich  statut  byłby  podobny  do 

statutu  Kaszuba

6

4

.  Mniejszości  słowiańskie  uznano  za  regionalną  grupę  narodu  polskiego  posiadającą  pewną 

odrębność. Polonizacje miano dokonać przez pełnoprawne dopuszczenie do OPN oraz przez wychowanie dzieci 

i  młodzieży  w  POW.  Ukraińcom  i  Białorusinom  proponowano  wspólną  walkę  z  żydowskim  wyzyskiem,  która 

doprowadziła  by  do  poprawy  sytuacji  bytowej  mieszkańców  Kresów.  ONR-ABC  i  SN  podtrzymywali  koncepcje 

kolonizacji  Kresów  poprzez  osiedlenie  się  na  tamtych  terenach  dużej  ilości  Polaków,  efektem  czego  miało  być 

zespolenie  Kresów  z  Polską  w  jednolitą  narodową  całość,  więc  opowiadali  się  za  przywróceniem  na  Kresach 

polskiego  stanu  posiadania.  Inaczej  tę  kwestię  widziano  w  RNR,  który  postulował  parcelacje  tamtejszych 

majątków  i  przekazanie  ich  miejscowym  chłopom  aby  pozyskać  ich  do  siebie.  Nacjonaliści  powiązani  z 

katolicyzmem chcieli jego ekspansji na Kresach, ale jednocześnie nie chcieli mieć antagonistycznych stosunków 

z  Cerkwią  prawosławną.  Niechętnie  natomiast  odnoszono  się  do  Kościoła  unickiego  ze  względu  na  jego 

powiązanie z ukraińskim ruchem narodowym. RNR dostrzegał istnienie narodu ukraińskiego

6

5

, widział możliwość 

powstania  niepodległej  Ukrainy,  ale  poza  granicami  Rzeczpospolitej  a  wszelkie  próby  oderwania  części  ziem 

państwa polskiego miały być uniemożliwione a ich sprawcy wytępieni

6

6

.

Pozycja  ekonomiczna  i  polityczna  mniejszości  niemieckiej  była  zbyt  silna  co  groziło  oderwaniem  ziem 

zachodnich  od Polski. Przyjęto zasadę  że polityka Polski względem mniejszości niemieckiej, będzie taka  sama 

jak  polityka  III  Rzeszy  w  stosunku  do  tamtejszej  Polonii.  Postulowano  o  zmniejszenie  niemieckiego  stanu 

posiadania, chciano wykorzenić Niemców z przemysłu odebrać im ziemię. Narodowcy apelowali do rodaków aby 

uniezależnili  się  od  niemieckich  banków,  spółdzielni,  postulowano  parcelacje  majątków  ziemskich  (Niemcy  w 

zachodniej  Polsce  posiadali  liczne  połacie  ziemi)  i  uniemożliwienia  im  kupna  ziemi.  Zakłady  przemysłowe, 

będące w znacznej mierze w niemieckich rękach, głównie te na Śląsku miały być unarodowione. Apelowano aby 

zamykać  niemieckie  gazety,  w  których  występuje  antypolska  agitacja.  Kościół  ewangelicko-unicki  miał  być 

według  planów  narodowych  radykałów  spolonizowany,  aby  odłączyć  go  od  macierzy  w  Prusach  i  stworzyć 

odrębny  organizm  kościelny  z  własną  administracją  i  władzą  a  urzędy  kościelne  były  by  obsadzane  wyłącznie 

przez Polaków

6

7

.

Misją  dziejowa  Polski  według  Oenerowców  miało  być  narzucenie  całemu  światu  nowej  epoki  „nacjonalizmów 

chrześcijańskich”,  była  to  transpozycja  starej  polskiej  koncepcji  „przedmurza  chrześcijańskiego”.  Falangiści 

uważali  że  „człowiek  nie  narodził  się  aby  żyć,  lecz  aby  walczyć”  Te  hasła  były  wówczas  popularne  gdyż  „od 

Strona 8 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

wschodu zagrażał nam internacjonalistyczny komunizm a od zachodu neopogański pangermanizm” Idea budowy 

Polskiego  Imperium  miała  odbyć  się  w  kilku  etapach.  Pierwszym  z  nich  miała  być  wewnętrzna  przebudowa 

Polski  poprzez  tzw.  Przełom  Narodowy.  Owego  Przełomu  mieli  dokonać  ludzie  odznaczający  się  karnością, 

ofiarnością, odwagą oraz uczciwością i inicjatywą, czerpiący motywacje swojego postępowania z wiary o Wielką 

Polskę.  Kolejnym  etapem  budowy  Imperium  miała  być  konsolidacja  narodów  słowiańskich  a  zorganizazowanie 

narodów  Europy  Środkowo-Wschodniej  będzie  łatwe  gdyż  mają  wspólne  źródła  mowy,  wierzeń,  obyczajów, 

tworzą jedność psychiczną i kulturalną a centralnym ośrodkiem Słowiańskim opartym na trzech morzach Bałtyku, 

Czarnym i Adriatyku miało być Katolickie Państwo Narodu Polskiego

6

8

.

Piasecki  pisał  „misja  dziejowa  Polski  była  by  zespoleniem  Wschodu  z  cywilizacją  zachodu(  łacińską  – przyp. 

R.D.).  Chodzi  tu  o  porozumienie  psychiczne  pomiędzy  narodem  polskim  a  Wschodem.  podobnie  jak  ludy 

Wschodu  tak  i  naród  polski  w  o  wiele  wyższym  stopniu  niż  narody  zachodnie  przejął  się  wiarą  w  idee  aż  do 

całkowitego  zatracenia  motywu  korzyści  osobistej.  Polska  zdobywając  Wschód  dla  bezwzględnej  wartości 

cywilizacji zachodniej usuwa w ten sposób możliwość niszczącego konfliktu, ma jednocześnie wole przekazania 

Zachodowi dodatnich zdobyczy cywilizacyjnych narodów wschodu.”

6

9

Falangiści  głosili  konieczność  potrzeby  wojny  z  neopogańskimi  Niemcami,  realizującymi  od  wieków  zasadę 

„Drang nach Osten” (parcia na wschód),  i oparcie granic na wałach Chrobrego,  odzyskanie pozostałych części 

Śląska, Warnii, Mazur, Pomorza Zachodniego i Gdańska. Następnym a zarazem ostatnim etapem miała by być 

wspólna krucjata przeciwko Związkowi Sowieckiemu, celem jej nie miała być wojna z narodem rosyjskim, lecz z 

komunizmem.  Liczono  że  w  Rosji  wybuchnie  kontrrewolucja.  RNR  głosił  że  „moralna  jest  wojna,  która  jest 

etapem misji dziejowej narodu a jej unikanie jest zbrodnią”

7

0

.

Rozdział IV: Działalność Ruchu Narodowo Radykalnego

Grupa  ONR  skupiona  wokół  Henryka  Rossman  brała  niewielki  udział  w  publicystyce  obozu  narodowego.  19 

września  1936r.  redaktorem  naczelnym  „ABC”  został  Wojciech  Zalewski.  Rossmanowcy  chcieli  zbudować 

Polskę  bez  proletariatu,  upowszechnić  własność  w  postaci  średnich  i  małych  warsztatów.  Postulowano,  aby 

Żydom  odebrać  banki,  które  miały  być  w  rękach  grup,  którym  służą.  ONR-ABC  nie  stworzył  jednego  spójnego 

programu,  poszczególne  artykuły  i  broszury  były  ze  sobą  sprzeczne.  Obecny  ustrój  społeczny  będący  pod 

żydowskimi wpływami miał być obalony. Proponowany przez ONR-ABC system, oparty na własności prywatnej 

miał  zapewnić  narodowi  niezależność  gospodarczą.  Były  nieudane próby  wcielenia  ONR-ABC  do  SM-SN.  Pod 

koniec 1936r. doszło do ostrego sporu pomiędzy obydwiema grupami ONR, pobici zostali: Karolec i Gluźiński z 

ONR-ABC  oraz  Wasiutyński  i  Kwasieborski  z  RNR.  Falangiści  napadli  na  redakcje  „ABC”.  W  następnym  roku 

Gluźiński  zaproponował  współprace  bepistom,  do  której  nie  doszło,  ale  obie  grupy  zaprzestały  wzajemnych 

napaści. Główną przyczyną osłabienia działalności ONR-ABC była śmierć Rossmana w marcu 1937r.

71

.

28 kwietnia 1935r. doszło w Katach do zjazdu organizacyjnego Ruchu Narodowo Radykalnego, prawie wszyscy 

jego  uczestnicy  zostali  zatrzymani.  Gdy  w  lecie  1935r.  pojawili  się  na  ulicach  Warszawy  kolporterzy  „Falangi” 

doprowadziło  to  do  kolejnych  bójek  z  młodymi  lewakami  na  Nowym  Świecie,  Marszałkowskiej  i  Krakowskim 

Przedmieściu. 5 sierpnia tegoż roku na łamach „Falangi” zażądano od władz delegalizacji PPS za współprace z 

komunistami

72

.  RNR  był  organizacją  konspiracyjną  typu  kadrowego,  posiadał  własny  wywiad  i  kontrwywiad. 

Potencjalnych  kandydatów  na  członków  poddawano  dokładnemu  sprawdzeniu  zajmował  się  tym  Cibichowski, 

ale  nie  uchroniło  to  od  tego  że  w  szeregi  Ruchu  dostali  się  niemieccy  agenci,  A  Cerchy  i  S.  Brochwicz  z 

Gestapo. Kierownikiem ruchu był Piasecki, który dobierał sobie współpracowników i przydzielał im kompetencje. 

Wszelkie organy kolegialne miały charakter doradczy np. Radą Programową kierował Wasiutyński. Prace w RNR 

podzielone  były  na  dwie  części.  Pierwsza  miała  kształcić  nowych  członków  i  szerzyć  propagandę,  druga 

prowadzić  czynną  akcję  rewolucyjną.  Dowódcą  Oddziału  Bojowego  „Ręka  z  Mieczem”  był  Zygmunt 

Przetakiewicz, który używał nazwiska Marian Załuska i nosił pseudonim „Krwawy Szczur”, który rozbudował ten 

oddział i w 1937r. zmienił nazwę Oddziału na Narodowa Organizacja Bojowa „Życie i Śmierć dla Narodu”

73

.

Cele  jakie  postawili  przed  sobą  bepiści  obalenie  rządów  siłą,  wyzwolenie  ojczyzny  spod  obcych  wpływów  i 

budowa  nowego  państwa  poprzez  dokonanie  rewolucji  narodowej.  Główną  przeszkodą  była  bierność  narodu  i 

brak w nim takich cech jak ofiarność, odwaga, inicjatywa i karność. Bojówka RNR przygotowywała się do swoich 

akcji  w  Łegonicach  w  majątku  Stanisława  Zdziarskiego  (działacza  SN)  Przetakiewiczowi  pomagali  wojskowi 

fachowcy,  którzy  po  przewrocie  majowym  zostali  zwolnieni  ze  służby,  byli  nimi  m.in.  płk  C.  Bystrom  i  płk  S 

Rowecki

74

.

RNR  pieniądze  na  działalność  dostawali  od  zaprzyjaźnionych  z  nimi  ziemian  oraz  ze  składek  członkowskich  i 

zysków  z  wydawanej  prasy.  Micewski,  Rudnicki  i  Lipski  podejrzewają  że  pieniądze  otrzymywali  od  rządu 

włoskiego  i  narodowo  socjalistycznych  kół  niemieckich  działających  na  Śląsku  (członkowie  RNR  w  swoich 

publikacjach  jeszcze  za  czasów  działalności  w  OA-OWP  potępili  zarówno  faszyzm  jak  i  hitleryzm  ponadto 

planowali  wojne  z  III  Rzeszą,  więc  przypuszczenia  ww.  historyków  co  do  finansowania  RNR  przez  Włochów  i 

Niemców są wg. autora bezpodstawne – przyp. R.D.) temu stanowczo zaprzecza Przetakiewicz

75

.

Narodowcy  kontynuowali  akcje  wzywające  do  bojkotu  gospodarczego,  który  zaczął  odnosić  sukcesy  np.  w 

województwach  lubelskim  i  białostockim  ilość  sklepów  żydowskich  między  1932r.  a  1937r.  zmniejszyła  się  o 

około  30%,  chłopi  przestawali  sprzedawać  surowców  żydowskim  kupcom.  9  marca  1936r.  w  Przytyku  (woj. 

radomskie) Żydzi  zaatakowali handlujących  tam Polaków,  którzy  stali  się dla  nich  konkurencją, w zamieszkach 

zginał  Polak  i  dwóch  Żydów,  do  podobnych  zajść  doszło  w  Mińsku  Mazowieckim  2  czerwca  1935r.  Po  tych 

wypadkach nacjonaliści zaczęli lansować hasło że oba narody dzieli przelana krew. W nocy z 22 na 23 czerwca 

Adam  Doboszyński  zorganizował  najazd  na  Myślenice,  w  którym  wzięło  udział  ok.  70  nacjonalistów. 

Doboszyńskiemu  udało  się  zająć  posterunek  policji.  Pierwszego  maja  1937r.  członkowie  bojówki  RNR  (NOB) 

zaatakowali pochód żydowskiej organizacji socjalistycznej „Bund” na rogu ulic Smoczej i Dzielnej podczas ataku 

Strona 9 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

użyto broni palnej, w wyniku czego prawdopodobnie zginęło żydowskie dziecko. 2 lipca 1937r. członkowie NOB 

wyruszyli  do  Przytyka,  w  którym  rzucali  petardami  w  witryny  żydowskich  sklepów.  Nobowcy  zaatakowali  Bank 

Żyda Szereszewskigo w stolicy, w wyniku czego zostało rannych dwóch pracowników banku, w Łodzi podłożyli 

bombę  w  siedzibie  Związku  Nauczycielstwa  Polskiego.  Na  Pomorzu  bojówki  RNR  ciągle  ścierali  się  z 

niemieckimi aktywistami z V kolumny zrywając im odznaki NSDAP

76

.

Młodzi  narodowcy  kontynuowali  akcje  na  uniwersytetach  mającą  na  celu  zmniejszenie  ilości  studentów 

pochodzenia  żydowskiego  do  10%  ogółu  studiujących.  Dochodziło  do  bójek  narodowców  ze  studentami  o 

poglądach  lewicowych  oraz  studentami  żydowskimi,  często  używano  gazów  łzawiących  i  petard  służących  do 

zastraszania.  Na  Uniwersytecie  Warszawskim  z  ramienia  SM-SN  i  MW  akcją  dowodził  Borowski  a  z  ramienia 

RNR  Przetakiewicz.  Nacjonaliści  domagali  się  także  bezpłatnych  studiów  dla  młodzieży  pochodzenia 

robotniczego  i  chłopskiego.  Blokada  Uniwersytetu  rozpoczęła  się  23  listopada  1936r.  Premier  rządu  Sławoj 

Składkowski  uznał  to  za  próbę  obalenia  rządów  sanacji  i  wprowadzenia  rządów  endeckich.  Na  strajkujących 

młodych  narodowców  wysłał  siły  policyjne,  które  25  listopada  rozpoczęli  szturm  na  budynek  audytorium, 

strajkujący  odpowiedzieli  rzucaniem  kamieniami,  doszło  do  ostrych  przepychanek,  ale  po  kilku  minutach  opór 

studentów został złamany. Inicjatorzy zostali zatrzymani a na wolność wyszli w marcu następnego roku

77

.

Bepiści  w  listopadzie  1936r.  powołali  do  życia  Komitet  Prasy  Młodych,  który  prowadził  ożywioną  działalność 

wśród pokrewnych ugrupowań Do KPM przystąpiły m.in „Falanga”, „ABC”, „Jutro Pracy”, „Pro Christo”, „Przegląd 

katolicki”,  „Nowy  Ład”,  „ZET”,  „Awangarda  Państwa  i  Narodu”,  „Młoda  Polska”.  Głównie  antykomunistyczny 

charakter  Komitetu  we  wspólnej  akcji  zjednoczył  młodzież  z  SM-SN,  ONR-ABC,  RNR,  ZMN  i  niektórych  grup 

piłsudczykowskich.  Do  RNR  bezskutecznie  próbowała  się  przyłączyć  Organizacja  Narodowych  Socjalistów 

„Błyskawica”

78

.

Obóz rządowy miał wielkie problemy z własną młodzieżą i zaczął rozglądać za grupami gotowymi do działania, 

zdyscyplinowanymi, mogących podjąć się realizacji zadanych im zadań

79

.

Sanacja  po  śmierci  Józefa  Piłsudskiego  była  podzielona  w  walce  o  schedę  po  Marszałku  miedzy  trzy  grupy 

skupione  wokół:  Prezydenta  Ignacego  Mościckiego,  Walerego  Sławka  i  Edwarda  Rydza  Śmigłego.  Obóz 

piłsudczykowski  charakteryzował  się  bezideowością  i  brakiem  skrystalizowanego  światopoglądu.  Pierwszej 

próby stworzenia zarysu programu i wskazań ideowych podjął się Rydz Śmigły

80

wysunął hasło „obrony Polski”. 

21  lutego  1937r.  płk  Adam  Koc  opublikował  deklaracje  ideową  Obozu  Zjednoczenia  Narodowego,  który 

działalność  rozpoczął  24  maja  1936r  Organami  prasowymi  OZN  były  m.in.  dzienniki:  „Gazeta  Polska”,  „Kurier 

Poranny”,  „Dziennik  Polski”  we  Lwowie,  „Nowy  Kurier”  w  Poznaniu  oraz  czasopisma:  „Młoda  Polska”  dla 

młodzieży,  „Żołnierz  Pracy”,  „Młoda  Wieś”,  „Robotnik  Polski”  i  inne.  Obóz  został  zorganizowany  na  wzór 

wojskowy.  Pierwszym  jego  szefem  został  płk  Adam  Koc,  który  posiadał  bardzo  szerokie  kompetencje

81

. 

Członkostwo  w  OZN  miało  dwojaki charakter  indywidualny lub  zbiorowy czyli  dla  stowarzyszeń,  które  nie  mają 

celów  politycznych  a  ich  cele  są  zgodne  z  celami  Obozu.  Członkiem  indywidualnym  OZN  mogła  zostać  osoba 

narodowości  polskiej  o  nieposzlakowanej  opinii,  uznająca  ideologie  OZN  i  nie  należąca  do  żadnej  innej 

organizacji  politycznej.  OZN  głosił  nacjonalizm,  który  nie  widział  różnic  pomiędzy  dobrem  narodu  a  interesami 

państwa.  Głoszono  że  naród  musi  być  jednolity,  należy  przezwyciężyć  podziały  klasowe  oraz  stanowczo 

przeciwdziałać obcym wpływom, szczególnie żydowskim i niemieckim. Rydz Śmigły pragnął do obozu wciągnąć 

wojsko, mówił że armia jest jednym z elementów konsolidacji narodu. Politycy OZN uznali że krzywdą dziejową 

Polski jest to że nie posiada kolonii, ów kolonie były by ważnym czynnikiem polskiej racji stanu, gdyż zawierają w 

sobie cechy zdobyczności a od narodu wymaga się stałej ofensywy. Rydz Śmigły głosił hasła kultu armii i wodza, 

którym  miał  zostać  pierwszy  Żołnierz  w  kraju

82

.  Zasadniczym  celem  OZN  miała  być  konsolidacja  narodu  i 

naprawa Rzeczpospolitej na płaszczyźnie dynamiki jej rozwoju

83

.

Szef  OZN  na  temat  współpracy  z  jego  obozem  rozmawiał  z  ugrupowaniami  o  zbliżonej  ideologii.  Najpierw 

rozmowy  przeprowadził  z  przywódcami  ONR-ABC  w  wyniku  nie  dojścia  do  porozumienia  Koc  zwrócił  się  z 

propozycją  współpracy  do  RNR.  Uczestniczył  w  ćwiczeniach  RNR  w  Łegonicach  i  był  pod  dużym  wrażeniem 

dyscypliny  i  posłuchu  względem  wodza  panującej  w  szeregach  falangistów.  Dla  RNR  propozycja  Koca  była 

niemal że zbawienna. Liczba członków Ruchu sięgnęła 5 tys. co doprowadziło że RNR stawał się coraz bardziej 

jawny  a  za  tym  szły  aresztowania,  innym  problemem  Piaseckiego  był  brak  funduszy  na  ożywioną  działalność. 

Każda szansa  wyjścia z nielegalności była  dla bepistów  korzystna. Decyzja o  współpracy z  OZN została  przez 

Piaseckiego  podjęta  samodzielnie  a jego współpracownicy  dowiedzieli  się  o tym po  fakcie

84

.RNR  z organizacji 

nielegalnej  wyszedł  na  szczyty  ówczesnego  życia  politycznego.  Założył  organizacje  młodzieżową  pod  egidą 

OZN. 23 czerwca 1937r. powołano do życia Związek Młodej Polski na czele, którego stanął płk Adam Koc a jego 

zastępcą był były działacz ONR, nie należący do RNR Jerzy Rutkowski. To właśnie Rutkowski pełnił w praktyce 

kierownictwo  w  Związku  i  z  czasem  je  oficjalnie  przejął.  Rutkowski  był  jednocześnie  redaktorem  naczelnym 

głównego  pisma  ZMP  miesięcznika  „Młoda  Polska”.  Celem  ZMP  było  zorganizowanie  polskiej  młodzieży  i 

wychowanie  w  duchu  narodowym  w  oparciu  o  etykę  chrześcijańską.  Przystąpienie  bepistów  do  ZMP 

spowodowało  że  OZN  opuściło  kilka  młodzieżowych  ugrupowań  sanacyjnych  np.  Legion  Młodych,  Związek 

Polskiej Młodzieży Demokratycznej, Związek Młodej Wsi. ZMP miały własne Drużyny Obronne a ich członkowie 

byli szkoleni w boksie, judo i strzelaniu. Mimo nawiązania współpracy z rządem Narodowa Organizacja Bojowa 

była przez cały okres swojej działalności grupą konspiracyjną

85

.

Narodowcy  opanowali  ZMP,  więc  program  Związku  był  właściwie  programem  RNR  z  jednym  wyjątkiem  że  nie 

atakowano  już  strony  rządowej.  Elementem  najbardziej  wiążącym  oba  ugrupowania  była  kwestia  obronności 

ojczyzny.  Miesięcznik  „Młoda  Polska”  podkreślał  role  Legionów  w  odrodzeniu  się  Polski.  Legiony  wykształciły 

instynkt  żołnierski  i  romantyczny  woluntaryzm.  Obie  grupy  za  wrogów  suwerennej  Polski  uznali  Żydów,  którzy 

eksploatują dobra materialne państwa polskiego dla swoich judaistycznych celów. To Żydzi stanowią rozsadnik 

destrukcyjnych wpływów komuny, odziaływują na społeczeństwo odmienną cywilizacją, stoją na czele masonerii, 

która  wprowadza  do  życia  tajne  związki  przez  co  paraliżują  jawność  życia  publicznego  narodu.  Również 

Strona 10 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

bezwzględnie  krytykowano  komunizm  mający  międzynarodowy  charakter,  aby  Polska  mogła  być  silna  i  wielka 

musi  być  wolna  od  wszelkich  międzynarodowych  struktur.  Więc  w  „Młodej  Polsce”  postulowano  zniszczenie  z 

życia  narodu  polskiego  wszystkich  obcych  idei  i  wrogich  wysłanników  oraz  wychowania  młodego  pokolenia 

Polaków w myśl haseł propagowanych przez ZMP i RNR

86

.

„Młoda Polska” w całości przejęła myśl polityczną z „Przełomu Narodowego”. Przełom miał się dokonać gdy cała 

energia  narodowa  jako  suma  energii  jednostek  zostanie  wyzwolona  i  zjednoczona  w  celu  budowy  Wielkiej 

Polski, a to nastąpi gdy zniknie typ Polaka chodzącego na luzie, myślącego wyłącznie o własnym dobru oraz gdy 

zniknie  ostatni  ośrodek  wrogiej,  obcej,  destrukcyjnej  propagandy  osłabiającej  fizycznie  i  moralnie  naród  i 

państwo

87

RNR  mógł  już  legalnie  oddziaływać  na  społeczeństwo  poprzez  organizacje  masowych  wieców.  Jeden  z  nich 

odbył  się  w  warszawskim  cyrku  28  listopada  1937r.,  na  który  przybyło  blisko  3  tys.  „jasnych  koszul”,  wiec 

próbowali  zakłócić  młodzi  lewacy,  ale  zostali  uciszeni  i  wyprowadzeni  przez  ochraniający  wiec  członków  NOB. 

Gdy  na  widowni  ukazał  się  Piasecki  powitał  go  las  uniesionych  prawych  rąk  i  chóralne  „wódz”,  Piasecki 

pozdrowił zebranych tym w samym gestem i w odpowiedzi na wcześniejsze próby zakłócania porządku mówił że 

„cel  nie  uświęca  środków,  ale  je  wskazuje  (…)  przeciwko  uniesionym  komunistycznym  pięściom  wziesie 

rewolwery”

88

.

Związek Nauczycielstwa Polskiego opanowany przez elementy lewicowe odmówił wejścia do OZN, więc władze 

postanowili  zawiesić  Zarząd  Główny  następnie  Koc  na  kuratora  ZNP  wyznaczył  Pawła  Musioła  działacza  RNR 

ze Śląska, redaktora „Kuźnicy”. Związkowcy ogłosili strajk okupacyjny i uniemożliwili Musiałowi działanie

89

.

Sanacja krytykowała Koca za współprace z falangistami w wyniku czego został odwołany z funkcji szefa OZN w 

grudniu 1937r. Na jego miejsce powołano Gen. Stanisława Skwarczyńskiego, który zażądał zerwania współpracy 

ZMP  z  RNR  ale  Rutkowski  uprzedził  ruch  Skwarczyńskiego.  28  kwietnia  1938r.  Rutkowski  wręczył  płk  Wende 

Szefowi Sztabu OZN dokumenty zrywający współprace, członkowie RNR wycofali się z ZMP a ich miejsce zajęli 

narodowcy z ZMN

90

.

Pretekstem do zerwania umowy OZN z RNR była plotka, która rozeszła się po Warszawie o rzekomej tzw. Nocy 

Św. Bartłomieja podczas której miał dokonać się zamach stanu, którego mieli dokonać falangiści i zaprzysiężeni 

wojskowi  niższych  stopni.  Owym  zamachem  miał  kierować  wiceminister  MSW  Paciorkowski  i  płk  Wenda 

podczas nieobecności przebywającego w Rumunii Rydza Śmigłego w nocy z 25 na 26 października 1937r. Pucz 

miał  za  sobą  pociągnąć  śmierć  150  osób  w  tym  Prezydenta  Mościckiego  oraz  internowanie  drugiej  tyle  ilości 

osób.  Informacje  o  niby  planowanym  zamachu  rozpowszechnili  członkowie  Frontu  Morges  i  środowiska 

emigracyjne  alarmując  prasę.  RNR  uznało  to  za  prowokacje  przeciwko  Kocowi.  Przeciw  niemu  była  przede 

wszystkim grupa „Naprawy” a szczególności wojewoda śląski a jednocześnie prezes Związku Harcerstwa Polski 

Michał Grażyński

91

.

Wyjście  RNR  ze  Związku  spowodowało  że  Ruch  powrócił  do  nielegalnej  działalności.  W  lutym  1938r.  RNR 

powołał Komitet  Porozumiewawczy Organizacji  Narodowo Radykalnych, którego celem miało  być uaktywnienie 

organizacji  terytorialnych  działających  konspiracyjnie  pod  różnymi  szyldami  i  stworzenie  warunków  do  bardziej 

skoordynowanych działań. Do KPONR na czele którego stanął Piasecki weszli przedstawiciele m.in. RNR, NPR, 

NOP,  Polskiego  Frontu  „Falangi”,  Narodowo  Radykalnego  Obozu  Ruchu  Młodych,  Ruchu  Narodowo 

Radykalnego „Podhale” a także i SM-SN. W marcu 1938r. MSW wydał zakaz legalizacji Komitetu. W 1938r. RNR 

uczestniczył  w  imprezach  zorganizowanych  przez  grupę  „Jutra  Pracy”:  w  czerwcu  wzięli  udział  w  I 

Antymasońskim Zjeździe Prasy Polskiej, w dniach 4-6 czerwca w Łagonicach odbył się kurs wodzów, wstąpili do 

Komitetu  Prasowego  Walki  o  Wspólną  Granice  z  Węgrami,  współpracowali  z  pismem  „Szlakiem  Zarzewia”  z 

skupiającym  byłych  Zarzewiaków  z  przed  wojny,  do  którego  artykuły  pisał  m.in.  Piasecki.  Utrzymywano  nadal 

dobre  choć  już  nieoficjalne  kontakty  z  Kocem.  W  łonie  RNR  coraz  bardziej  nasilały  się  wewnętrzne  tarcia  były 

spowodowane  kryzysem  zaufania  do  wodza  wynikające  z  braków  rezultatów  jego  działalności.  RNR  zaczęli 

opuszczać nawet najbliżsi współpracownicy Piaseckiego, np. Wasiutyński założył własne pismo „Wielka Polska” 

wyniku tego Piasecki latem 1939r. zawiesił działalność RNR

92

.

Zakończenie

Obóz Narodowo Radykalny powstał w wyniku rozgoryczenia w jaki sposób traktowali młode pokolenie endeków 

starsi  działacze  Stronnictwa  Narodowego,  którzy  byli  przywiązani  do  tradycji  parlamentarnych  i  za  pomocą 

demokratycznych  środków  chcieli  przejąć  władze.  Młodzi  wiedzieli  że  piłsudczykom,  którzy  władze  przejęli  siłą 

tylko w taki sposób będzie można ją odebrać. Zarówno Starym jak i Młodym przyświecały te same cele i ideały, 

ale  za  pomocą  innych  dróg  chcieli  je  urzeczywistnić,  Piasecki  mawiał  „cel  nie  uświęca  środków,  ale  je 

wskazuje”  .ONR  stał  się  formacją  ukazującą  inną,  nową  formę  polskiego  nacjonalizmu,  nie  było  to  jak  wielu 

lewicowych,  marksistowskich  historyków  i  publicystów  przedstawia  jako  polskie  odzwierciedlenie  włoskiego 

faszyzmu  bądź  nawet  niemieckiego  narodowego  socjalizmu.  Nacjonalizm  głoszony  przez  Oenerowców  był 

wyłącznie  polskim  tworem,  był  wyrazem  z  jednej  strony  postępującego  radykalizmu  w  kwestiach  społeczno 

gospodarczych  a  z  drugiej  strony  prawdziwego  renesansu  katolickiego  wśród  młodego  pokolenia  działaczy 

narodowych

93

.

Oenerowcy  odznaczali  się  wielkim  zapałem,  żywiołością,  chęcią  walki  przepełnioną  wiarą  w  budowę  Wielkiej 

Polski  – Katolickiego  Państwa  Narodu  Polskiego.  ONR  był  organizacją  bezkompromisową,  nie  cofającą  się 

przed  użyciem  nawet  drastycznych  działań  w  dążeniu  do  obranego  szlachetnego  celu.  Postulowali 

monoideowość  i  monopartie  (system  wodzowski  – RNR)  gdyż  ówczesne  ugrupowania polityczne  przesiąknięte 

były  ideą  łatwych  kompromisów  i  ustępstw  oraz  stały  się  główna  przyczyną  podziałów  narodu  na  lewice  i 

prawice,  burżuii  i  proletariuszy  etc.  Chcieli  dać  temu  kres  głosząc  ideały  jedności  narodowej,  jednej  kultury, 

Strona 11 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

jednej psychiki, jednego typu myślenia i działania, tych samych dążeń, ideałów, ambicji, wierzeń, wspólnej walki 

narodu  z  obcymi  wpływami  (jakich  w  tamtych  czasach  nie  brakowało)  jako  głównej  przyczyny  trapiących 

ojczyzne nieszczęść i niedostatków.

Wiele w tym ruchu było idealizmu przepełnionego narodowo katolickim mistycyzmem. Cały system społeczny w 

Wielkiej  Polsce  miał  wypływać  z  średniowiecznego  porządku,  nie  chodzi  tutaj  o  przywrócenie  feudalizmu,  lecz 

wskrzeszenie idei Bożego ładu na ziemi.

W  tej  pracy  nie  została  wykorzystana  praca  Miłosza  Sosnkowskiego  „Krew  i  Honor”  napisana  na  seminarium 

magisterskim  na  Uniwersytecie  Warszawskim  a  następnie  opublikowana  przez  wydawnictwo  powiązane  z 

Narodowym Odrodzeniem Polski.

W dalszych badaniach nad ONR należało by większy nacisk położyć nad badaniem archiwaliów wytworzonych 

przez  policje  (np.  raporty  z przesłuchań) dotyczących przebiegu  rozruchów,  w  których uczestniczyli  członkowie 

ONR i RNR. gdyż dotychczas w napotkanych pracach autorzy przedstawiają jedynie fakt i skutki zajść. Kolejnym 

postulatem  badawczym  może  być  działalność  poszczególnych  komórek  terytorialnych  Obozu  Narodowo 

Radykalnego.

Rafał Dobrowolski

Praca proseminaryjna napisana pod kierunkiem dr. M. Piotrowskiego. Lublin 2001.

Wykaz skrótów

OA-OWP – Oddział Akademicki OWP

BBWR – Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem

KPM – Komitet Prasy Młodych

KPONR – Komitet Porozumiewawczy Organizacji Narodowo Radykalnych

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MW – Młodzież Wszechpolska

NOB – Narodowa Organizacja Bojowa

NOP – Narodowa Organizacja Pracy

NOP – Narodowe Odrodzenie Polski

NPR – Narodowa Partia Robotnicza

OM- TUR – Organizacja Młodzieżowa Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych

ONR – Obóz Narodowo Radykalny

OPN – Organizacja Polityczna Narodu

OWP – Obóz Wielkiej Polski

OZN – Obóz Zjednoczenia Narodowego

POW – Powszechna Organizacja Wychowawcza

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

RM-OWP – Ruch Młodych OWP

RNR – Ruch Narodowo Radykalny

SM- SN – Sekcje Młodych SN

SN – Stronnictwo Narodowe

ZLN – Związek Ludowo Narodowy

ZMN – Związek Młodych Narodowców

Strona 12 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

ZMP – Związek Młodej Polski

ZNP – Związek Nauczycielstwa Polskiego

Bibliografia

Źródła drukowane:

1. Dmowski R., Kościół Naród i Państwo, wyd. 7, Wrocław 2000.

2. Piasecki B., Duch czasów nowych a Ruch Młodych, Warszawa 1935.

3.  Popularne  wskazania  dla  działacza  narodowego,  „Polska  dla  Polaków,  Władza  dla  Narodu”,  wyd.  2  po 

konfiskacie, Włocławek 1938.

4. Przełom Narodowy, Zasady programu Narodowo-Radykalnego, red. B. Piasecki, Warszawa 1937.

Źródła pamiętnikarskie:

1. Przetakiewicz Z., Od ONR-u do PAX-u, Wspomnienia, Warszawa 1994.

Opracowania:

1. Engelgard J., Słowo wstępne w: Z. Przetakiewicz, Od ONR-u do PAX-u, Wspomnienia, Warszawa 1994.

2. Grott B., Katolicyzm w doktrynach ugrupowań Narodowo Radykalnych do 1939r., Kraków 1987.

3.  Grott  B.,  Nacjonalizm  chrześcijański,  Myśl  społeczno  państwowa  formacji  narodowo  katolickiej  w  Drugiej 

Rzeczpospolitej, Kraków 1991.

4. Grott B., Nacjonailzm i religia, Proces zespolenia nacjonalizmu z katolicyzmem w jedną całość ideową w myśli 

Narodowej Demokracji 1926-1939, Kraków 1984.

5. Kawalec K., Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922-1939, Warszawa 1989.

6. Kawalec K., Roman Dmowski, Warszawa 1996.

7. Lipski J. J., Antysemityzm ONR Falanga w: J. J. Lipski, Tunnika Nessora, Szkice o literaturze i nacjonaliźmie, 

Warszawa 1992.

8. Lipski J. J., Katolickie Państwo Narodu Polskiego, Londtn 1994.

9. Litewka S., Koncepcje społeczno gospodarcze ONR Falangi, Lublin 1993.

10. Micewski A., Współrządzić czy nie kłamać, PAX i Znak w Polsce 1945-1976, Paryż 1978.

11. Majchrowski J. M. Geneza politycznych ugrupowań katolickich, Stronnictwo Pracy, grupa „Dziś i Jutro”, Paryż 

1984.

12.  Majchrowski  J.  M.,  Ideologia  miesięcznika  „Młoda  Polska”  w  okresie  współpracy  Obozu  Zjednoczenia 

Narodowego z Ruchem Narodowo Radykalnym, Kraków 1977.

13. Majchrowski J. M., Silni Zwarci Gotowi, Myśl polityczna Obozu Zjednoczenia Narodowego, Warszawa 1985.

14. Mich W., Obcy w polskim domu, Nacjonalistyczne koncepcje rozwiazania problemu mniejszości narodowych 

1918-1939, Lublin 1994.

15. Rudnicki S., Obóz Narodowo Radykalny, Geneza i działalność, Warszawa 1985.

16. Rudziński E., Bojówki ONR na ulicach Warszawy w 1934r. w: Pokolenia 4-5:1962.

17. Siekanowski P., Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934-1939, Warszawa 1991.

18.  Wapiński R., Narodowa  Demokracja  1893-1939,  Ze studiów  nad  dziejami  myśli nacjonalistycznej,  Wrocław 

1980.

19.  Windyga  M.,  Obóz  Narodowo  Radykalny  w  Warszawie  miedzywojennej  w;  Warszawa  II  Rzeczpospolitej 

1918-1939, t.2, Warszawa 1970.

20.  Żebrowski  L.,  Przedmowa  w:  P.  Siekanowski,  Obóz  odosobnienia  w  Berezie  Kartuskiej  1934-1939, 

Warszawa 1991.

PRZYPISY:

Strona 13 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

1

J. M. Majchrowski, Geneza politycznych ugrupowań katolickich, Stronnictwo Pracy, grupa ” Dziś i Jutro”, Paryż 

1984., s. 81-94.; S. Rudnicki, Obóz Narodowo Radykalny, Geneza i działalność, Warszawa 1985, s. 212-253.; R. 

Wapiński, Narodowa Demokracja 1893-1939, Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980, s. 

301.

2

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 94-95.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 255-265.

3

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 114-118.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 312-318

4

J. Engelgarg, Słowo wstępne w: Z. Przetakiewicz; Od ONR-u do PAX-u, Wspomnienia, Warszawa 1994, s. 6.

5

Tamże, s. 5.

6

K. Kawalec, Roman Dmowski, Warszawa 1996, s. 281.; J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 81.; S .Rudnicki, dz. cyt. 

s. 11-16.; R. Wapiński; dz. cyt., s.261

7

B. Piasecki, Duch czasów nowych a Ruch Młodych, Warszawa 1935, s. 5-10.

8

K. Kawalec, dz. cyt. s.282-286.; S. Rudnicki, dz. cyt. s. 16-21.; R. Wapiński, dz. cyt. s. 268.

9

S. Rudnicki, dz. cyt., s. 28-30

1

0 R. Wapiński, dz. cyt., s. 269-270.

1

1 R. Dmowski, Kościół, Naród i Państwo, wyd. 7, Wrocław 2000, s. 18.

1

2 M.  Windyga,  Obóz  Narodowo  Radykalny  w  Warszawie  międzywojennej,  w:  Warszawa  II  Rzeczpospolitej 

1919-1939, t. 2, Warszawa 1970, s. 176.

1

3 S. Rudnicki, dz.cyt., s. 50-52.

1

4 Tamże, s. 62.

1

5 Tamże, s. 114-118.; R. Wapiński, dz. cyt., s. 291.

1

6 B.  Grott,  Nacjonalizm  chrześcijański,  Myśl  społeczno  państwowa  formacji  narodowo  katolickiej  w  Drugiej 

Rrzeczpospolitej,  Kraków  1991,  s.230.;  J.  M.  Majchrowski,  dz.  cyt.  s.  84;  W.  Mich,  Obcy  w  polskim  domu, 

Nacjonalistyczne koncepcje rozwiązania problemu mniejszości narodowych 1918-1939, Lublin 1994, s. 60, 83.; 

S. Rudnicki, dz.cyt., s. 142-144.

1

7 B. Grott, Nacjonalizm i religia, Proces zespalania nacjonalizmu z katolicyzmem w jedną całość ideową myśli 

Narodowej  Demokracji  1926-1939,  Kraków  1984.,  s.32-33;  Tenże,  Nacjonalizm  chrześcijański…  s.  221.;  K 

Kawalec, Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922-1939, Warszawa 1989, s.171-180.

1

8 S. Rudnicki, dz. cyt., s. 149-150; R. Wapinski, dz. cyt., s. 299.

1

9 B. Grott, Katolicyzm w doktrynach ugrupowań Narodowo Radykalnych do 1939r., Kraków 1987, s. 34.; Tenże, 

Nacjonalizm chrześcijański…, s.231.

2

0 J. M. Majchrowski, dz. cyt., s.84.; s. Rudnicki, dz. cyt, s.175.

2

1 S. Rudnicki, dz. cyt., s. 175.; M. Windyga, dz. cyt., s. 176.

2

2 S. Rudnicki, dz. cyt., s. 176,; J. M. Majchrowski, dz.cyt. s. 87.

2

3 cyt. za. K. Kawalec, Roman Dmowski… , s. 232, 234.

24

S. Rudnicki, dz. cyt., s. 222.

25

Tamże, s.216-217; J.M. Majchrowski, dz. cyt., s.86-87.; M. Windyga, dz. cyt., s. 178.

26

B. Grott, Nacjonalizm chrześcijański…, s. 233.; J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 87.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 213-

215.

27

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 88.; S.Rudnicki, dz. cyt., s. 233.

28

B.  Grott,  Nacjonalizm  chreścijański…,  s.  232-234.;  Z.  Przetakiewicz,  Od  ONR-u  do  PAX-u,  Wspomnienia, 

Warszawa 1994, s. 12.

29

B. Grott, Katolicyzm w doktrynach…, s.38.; J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 88.;Z. Przetakiewicz, dz. cyt. s. 13.

30

B. Grott, Katolicyzm w doktrynach…, s. 98.; J. M. Majchrowski, dz. cyt., 89.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 224; M. 

Windyga, dz. cyt., s. 177.

31

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 91-92.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 237-240.

32

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 100.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 243.

33

J. J. Lipski, Katolickie Państwo Narodu Polskiego, Londyn 1994, s. 11.; Z. Przetakiewicz, dz.cyt., s. 12.

34

E. Rudziński, Bojówki ONR na ulicach Warszawy w: Pokolenia 4 -5:1962.; S. Rudnicki, dz. cyt., 249-252.; M. 

Windyga, dz. cyt., s. 179.

35

S. Rudnicki, dz. cyt., s. 252.; M. Windyga, dz. cyt., s .181.

Strona 14 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

36

Minister  B.  Pieracki  z  przekonań  był  nacjonalistą,  niegdyś  prowadził  z  Mosdorfem  i  Rossmanem  rozmowy 

dotyczące utworzenia jednej wielkiej organizaji młodzieżowej wyznającej idee międzymorza. J. M. Majchrowski, 

dz. cyt., s. 93.

37

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 93., A. Micewski, Współrządzić czy nie kłamać, Pax i Znak w Polsce 1945-1976, 

Paryż 1978.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 252.

38

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 94.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 252-254.

39

L. Żebrowski, Przedmowa, w; P. Siekanowski, Obóz odosobnienia w Berezie Karuskiej 1934-1939, Warszawa 

1991, s. 7-8.

40

Więżniowie  kryminaliści  byli  uprzywilowani,  żyli  w  lepszych  warunkach,  dostawali  większe  dawki  żywności, 

mogli  rozmawiac  miedzy  sobą,  mieli  dostęp  do  używek  w  zamian  donosili  na  pozostałych  więźniów,  byli 

istruktorami  przy  gimnastyce,  pomocnikami  lekarzy  etc.,  P.  Siekanowski,  Obóz  odosobnienia  w  Berezie 

Karuskiej 1934-1939, Warszawa 1991, s. 32.

41

Tamże, s. 27-46.

42

S. Rudnicki, dz. cyt., s. 255-257.

43

J. M. Majchrowski dz. cyt., s. 94.

44

A. Micewski, dz. cyt., s. 14.; S. Rudnicki, dz. cyt., s.258-264.

45

B. Grott, Nacjonalizm chrześcijański…,s. 236.;  S. Litewka, Koncepcje społeczno  gospodarcze  ONR  Falangi, 

Lublin 1993. s.56.; J. J. Lipski, dz. cyt.,s. 16-17.; A. Micewski, dz. cyt., s. 14.; J. M . Majchrowski, dz. cyt., s. 99-

100.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 268, 278, 285.

4

6 B. Grott, Katolicyzm w doktrynach…, s. 15-16.; Tenże, Nacjonalizm chrześcijański…, s. 240.

4

7 B. Piasecki, dz. cyt., s. 36.

4

8 B. Grott, Nacjonalizm chrześcijański…, s. 240.

4

9 B.  Grott,  Katolicyzm  w  doktrynach…,  s.  17-18.;  Tenże,  Nacjonalizm  chrześcijański…,  s.  241.;  K.  Kawalec, 

Narodowa Demokracja…,s. 139.; J. M Majchrowski, dz. cyt., s. 102, 107.; Przełom Narodowy, Zasady programu 

Narodowo- Radykalnego, red. B. Piasecki, Warszawa 1937, s. 6.

5

0 B. Grott, Katolicyzm w doktrynach…,s. 38.; Tenże, Nacjonalizm chrześcijański…,s. 244-246.; S. Litewka, dz. 

cyt., s. 60.; J . M. Majchrowski, dz. cyt. s. 104.; B. Piasecki, dz. cyt., s. 57-58.; Przełom Narodowy…, s. 6-7.; S. 

Rudnicki, dz. cyt., s. 181.

5

1 B. Grott, Katolicyzm w doktrynach…, s. 42-46.; Tenże, Nacjonalizm chrześcijański…, s. 244-246.

5

2 B. Piasecki, dz. cyt., s.57.; Przełom Narodowy…, s. 7-8.

5

3 B.  Grott,  Katolicyzm  w  doktrynach…,  s.49-53.;  Tenże,  Nacjonalim  chrzescijański…,s  .247.;  B.  Piasecki  dz. 

cyt.,s. 58-59.

5

4 S. Litewka, dz. cyt.,  s.61.;  J. M. Majchrowski, dz. cyt.,  s. 106, 113.;  B. Piasecki, dz. cyt., s. 52-54.; Przełom 

Narodowy…, s. 9.

5

5 Pzełom Narodowy…, s. 10.

5

6 S. Litewka, dz. cyt, s. 58-59.; J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 111

5

7 B. Grott, Katolicyzm w doktrynach…, s. 85.; Tenże, Nacjonalizm chrześcijanski…, s. 251-253.

5

8 B. Grott, Katolicyzm w doktrynach…, s. 81-87.; Tenże, Nacjonalizm chrzescijański…, s. 251-254.; S. Litewka, 

dz. cyt., s. 63-64.; Przełom Narodowy…, s. 12-15.

5

9 Potwierdzenie tej tezy odnaleziono w Talmudzie.

6

0 B.  Grott,  Katolicyzm  w  doktrynach…,  s.  97-100.;  Tenże,  Nacjonalizm  chrześcijański…,  s.  255-257.;  J.  J. 

Lipski, Antysemityzm ONR Falanga, w: Tenże, Tunnika Nessora, Szkice o literaturze i nacjonaliźmie, Warszawa 

1992,  s.  86-91.;  J.  M.  Majchrowski  ,  dz.  cyt.,  s.  109.;  W.  Mich,  dz.  cyt.,  s.  23-48.;Popularne  wskazania  dla 

działacza narodowego, „Polska dla Polaków, Władza dla Narodu”, wyd. 2 po konfiskacie, Włocławek 1938, s. 8-

20.; Przełom Narodowy…, s. 10.

6

1 J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 110.; W. Mich, dz. cyt., s. 55-56.; Przełom Narodowy…, s. 10.

6

2 Patrz s. 5, 20-21

6

3 J. M. Majchrowski, dz. cyt., s.110.; W. Mich, dz. cyt., s. 78.

6

4 W. Mich, dz. cyt., s. 10.

6

5 RNR  dokonał  podziału  mieszkańców  Galicji  Wschodniej  na  Rusinow  i  Ukrainców,  ci  ostatni  to  działacze 

niepodległościowi  chcący  oderwać  Galicje  Wschodnią  od  Polski  i  z  nimi  należało  by  walczyć  a  Rusinów 

pozyskać, W. Mich, dz. cyt., s. 93.

Strona 15 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/

6

6 Tamże, s. 91-102.; J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 103.; Przełom Narodowy…, s. 10.

6

7 W. Mich, dz. cyt., s. 114-119.

6

8 B.  Grott,  Katolicyzm  w  doktrynach….,  s.65.;  Tenże,  Nacjonalim  chrześcijański…,  s.  127-249.;  Tenże, 

Najonalim i religia…, s. 48.; J. M. Majchrowski, dz. cyt, s. 104, 113.; Przełom Narodowy…, s. 15-16.

6

9 B. Piasecki, dz. cyt., s. 64.

7

0 B.Grott, Katolicyzm w doktrynach…, s. 66.; Tenże, Nacjonalizm chrześcijański…, s. 250.; J. M. Majchrowski, 

dz. cyt., 103.; B. Piasecki, dz. cyt., s. 60.

71

J.J. Lipski, Katolickie Państwo…, s. 18.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 275-278,308-310.

72

S. Rudnicki, dz. cyt., s. 265-268.

73

J. M. Majchrowski, dz. cyt., s. 99.; Z. Przetakiewicz, dz. cyt.,15-17, 25.

74

Z. Przetakiewicz, dz. cyt., s. 17-18

75

Z.Przetakiewicz  na  potwierdzenie  odparcia  tych  zarzutów  podaje  że  członkowi  NOB  zorganizowali 

antyniemiecką  demonstracje gdy  25 lutego  1939r.  do Polski  przybył  minister spraw  zagranicznych  Włoch,  oraz 

wystawienie  wiceministrowi  spraw  wojskowych  Januszowi  Głuchowskiemu  w  czerwcu  1939r.  agenta  Gestapo, 

Stanisława  Brochwicza,  gdy  ten  zaproponował  Piaseckiemu  pomoc  finansową  i  organizacyjną  III  Rzeszy  w 

przygotowaniu rewoluji narodowo radykalnej. Z. Przetakiewicz, dz. cyt., s. 31-32.

76

A. Micewski, dz. cyt., s. 15.; Z. Przetakiewicz, dz. cyt., s. 19, 25, 31.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 292-293.

77

Z. Przetakiewicz, dz. cyt., s. 21-22.; S. Rudnicki, dz. cyt., 303.

78

J.J. Lipski, Katolickie Państwo…, s. 12.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 301-303.

79

J.  M.  Majchrowski,  Ideologia  miesięcznika  \”Młoda  Polska\”  w  okresie  współpracy  Obozu  Zjednoczenia 

Narodowego z Ruchem Narodowo Radykalnym, Kraków 1977, s.104.

80

Edward  Rydz  Śmigły  po  Piłsudskim  odziedziczył  tytuł  Marszałka  i  stanowisko  Generalnego  Inspektora  Sił 

Zbrojnych.

81

J. M. Majchrowski, Silni Zwarci Gotowi, Myśl polityczna Obozu Zjednoczenia Narodowego, Warszawa 1985, 

s. 7-24.

82

Tamże, s. 26-84.

83

J. M. Majchrowski, Geneza politycznych…, s. 114.; Tenże, Ideologia miesięcznika…, s. 103.

84

J. M. Majchrowski, Geneza politycznych…, s. 114.; Z. Przetakiewicz, dz. cyt., s. 24.; S. Rudnicki, dz. cyt., s. 

313.

85

J. M. Majchrowski, Geneza politycznych…, s. 115-116.; Tenże, Ideolodia miesięcznika…, s. 105.

86

J. M. Majchrowski, Ideolgia miesięcznika…, s. 107-108, 110-111.

87

Tamże, s. 112-113.

88

J. J. Lipski, Katolickie Państwo…, s. 14.; A. Micewski, dz. cyt.,s. 17., Z. Przetakiewicz, dz. cyt., s.26-27.

89

J.  J.  Lipski,  Katolickie  Państwo…,  s.  13.;  A.  Micewski,  dz.  cyt.,  s.17.;  J.  M.  Majchrowski,  Geneza 

politycznych…, s. 117.; Z. Przetakiewicz, dz. cyt., s. 26.

90

J. M. Majchrowski, Geneza politycznych…, s. 117.; Tenże, Ideologia miesięcznika…, s. 113-117.

91

J. J. Lipski, Katolickie Państwo…,s. 14.; J. M. Majchrowski, Geneza politycznych…, s. 117-118.; S. Rudnicki, 

dz. cyt., s. 27-28.

92

J.  J.  Lipski,  Katolickie  Państwo…,  s.  15-18.;  J.  M.  Majchrowski,  Geneza  politycznych…,  s.  119-121.,  Z. 

Przetakiewicz, dz. cyt., s. 33.; S. Rudnicki, dz. cyt. s. 326-329.

Strona 16 z 16

Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny | Nacjonalista.pl

2011-09-07

http://www.nacjonalista.pl/2010/07/07/rafal-dobrowolski-oboz-narodowo-radykalny/