ECHA PRZESZ£OŒCI X, 2009

PL ISSN 1509-9873

Zygmunt Zalewski

Instytut Neofilologii
Uniwersytet Warmiñsko-Mazurski w Olsztynie

ARTYKU£Y I ROZPRAWY

WP£YW WEWNÊTRZNYCH PRZEOBRA¯EÑ

GOSPODARCZYCH I SPO£ECZNYCH NA ROZWÓJ

IMPERIUM BRYTYJSKIEGO W XIX WIEKU

Empires fall; but imperialism is ever resurrected

R. Robinson & J. Gallagher

Ju¿ pierwszy etap rewolucji techniczno-przemys³owej w Anglii zaowoco-

wa³  w  II  po³owie  XVIII  w.  procesem  niebywa³ych  przemian,  nie  tylko

w sferze gospodarczej, lecz tak¿e spo³ecznej, politycznej i kulturalnej. Przy-

œpieszony rozwój determinowa³ jednoczeœnie piln¹ potrzebê uwolnienia siê od

pryncypiów dotychczas wyznawanej i restrykcyjnie przestrzeganej doktryny

merkantylistycznej na rzecz idei wolnego handlu. W dziejach Wysp Brytyj-

skich  pojawi³  siê  okres  zmagañ  nowego  porz¹dku  ze  starym,  podjêto  rów-

nie¿  wytê¿on¹  walkê  o  przysz³y  kszta³t  œwiatowego  imperium,  zw³aszcza

w sytuacji, gdy po przegranej wojnie z trzynastoma koloniami w Ameryce

znaczenie pierwszego, tzw. starego imperium, budowanego z wielkim wysi³-

kiem w obszarze atlantyckiego trójk¹ta ekonomicznego, zosta³o bezpowrot-

nie utracone.

Politycy,  intelektualiœci,  dzia³acze  religijni  i  spo³eczni,  lecz  przede

wszystkim  ludzie  zwi¹zani  z  produkcj¹,  handlem  i  bankowoœci¹  –  w  pe³ni

œwiadomi niezwykle powa¿nych przemian o zasiêgu globalnym – podjêli nie-

³atwe starania, a niekiedy ostr¹ walkê polityczn¹, której nadrzêdnym celem

by³o przeprowadzenie szeroko pojêtej modernizacji pañstwa, co dawa³o mo¿-

liwoœæ  utrzymania  jego  dotychczasowej  mocarstwowej  pozycji  w  ówczesnym

œwiecie. Dzia³ania by³y nie³atwe i nale¿a³o je zacz¹æ od przekszta³cenia œwia-

domoœci  jak  najszerszych  krêgów  spo³ecznych  w³asnego  kraju.  Spo³eczeñ-

stwo, a przede wszystkim decydenci, musieli byæ gotowi do podjêcia decyzji

o  zniesieniu  niewolnictwa,  wprowadzeniu  rygorystycznego  zakazu  handlu

¿ywym  towarem,  zniesieniu  aktów  nawigacyjnych  (Navigation  Acts)  oraz

Zygmunt Zalewski

114

ustaw  zbo¿owych  (Corn  Laws).  Wymienione  czynniki  powa¿nie  hamowa³y

rozwój  brytyjskiej  gospodarki,  która  coraz  bardziej  zmuszona  by³a  podj¹æ

wyzwanie zapewnienia odpowiedniego bytu szybko powiêkszaj¹cej siê popu-

lacji  kraju,  zw³aszcza  w  obliczu  wzrastaj¹cej  œwiadomoœci,  a  w  jej  nastêp-

stwie – radykalizacji najni¿szych warstw spo³ecznych. Prowadzone na prze³o-

mie XVIII i XIX w. wojny z rewolucyjn¹ i napoleoñsk¹ Francj¹ jeszcze bar-

dziej przyœpiesza³y wymienione wy¿ej procesy oraz determinowa³y powa¿ne

odniesienia do œwiatowego Imperium Brytyjskiego, stymulowa³y bowiem ko-

lejne, coraz wy¿sze stadia jego rozwoju.

W  pierwszym  etapie  przyst¹piono  do  napiêtnowania  istniej¹cego  syste-

mu  pracy  niewolniczej.  Nale¿y  wyraŸnie  podkreœliæ,  i¿  brytyjski  ruch  na

rzecz zniesienia niewolnictwa pojawi³ siê oraz rozwija³ równolegle z rewolu-

cj¹ techniczno-przemys³ow¹. Ukszta³towa³ siê w latach 1784–1785 na bazie

chrzeœcijañstwa protestanckiego, g³ównie Koœcio³ów anglikañskiego, metody-

stycznego  oraz  kwakrów.  Ju¿  w  1787  r.  powsta³o  towarzystwo  abolicyjne

o nazwie The Society for Effecting the Abolition of the Slave Trade, nazwane

póŸniej  bardziej  kolokwialnie  The Anti-Slavery Society,  które  niebawem  za-

czê³o zdobywaæ coraz szersze krêgi zwolenników, nawet na szczytach w³adzy

pañstwowej,  wœród  polityków  tej  rangi  co  ówczesny  premier  William  Pitt

M³odszy,  pierwszy  sekretarz  stanu  w  ministerstwie  spraw  zagranicznych

Charles James Fox, wybitny m¹¿ stanu, pisarz polityczny i filozof Edmund

Burke, deputowany do Izby Gmin William Wilberforce i wielu innych. Rezul-

tatem dzia³añ tych ludzi by³o podjêcie w dniach 12 i 21 maja 1789 r. powa¿-

nych debat parlamentarnych. W toku niekiedy ostrych dyskusji zwolennicy

zniesienia  niewolnictwa  starali  siê  wykazaæ,  i¿  transatlantycki  handel  ¿y-

wym towarem jest procederem barbarzyñskim, z którym legislatywa ka¿dego

cywilizowanego  kraju  powinna  podj¹æ  zdecydowan¹  walkê.  Pad³y  pierwsze

oficjalne  stwierdzenia,  i¿  powszechne  stosowany,  zw³aszcza  w  Indiach  Za-

chodnich,  system  pracy  niewolniczej  w  powa¿nym  stopniu  hamuje  rozwój

gospodarczy kraju

1

.

Pod  tym  wzglêdem  argumenty  oraz  dzia³ania  pierwszych  zwolenników

zniesienia niewolnictwa mia³y powa¿ne odniesienie do procesu, jaki zaistnia³

w  XIII-  i  XIV-wiecznej  Anglii,  a  mianowicie  stopniowego  odchodzenia  od

feudalnej renty odrobkowej na wsi na rzecz adaptacji o wiele wydajniejszej

gospodarki czynszowej. Od pocz¹tku istnienia brytyjski ruch abolicyjny roz-

wija³ siê wiêc dwoma g³ównymi nurtami, tj. na p³aszczyŸnie moralno-etycz-

nej (koœcio³y, ludzie nauki, kultury, publicyœci) oraz gospodarczej (dzia³acze,

bankierzy, politycy). Jednym z g³ównych animatorów abolicji by³ Zahary Ma-

cauley. W m³odoœci wyjecha³ na Jamajkê, w latach 1784–1789 pe³ni³ funkcjê

zastêpcy menad¿era plantacji trzciny cukrowej. Nadzoruj¹c pracê niewolni-

1

Zob.:  Debates  in  the  house  of  Commons  on  the  slave  trade,  12  and  21  May  1789,  [w:]

English  Historical Documents,  ed.  D.  C.  Douglas,  vol.  VIII,  London  and  New York  2002,  dok.

nr 507 ss. 795–802.

115

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

ków,  Macauley  dozna³  g³êbokiego  moralno-etycznego  wstrz¹su.  Wkrótce  po-

rzuci³  tê  pracê,  by  udaæ  siê  w  1790  r.  do  Sierra  Leone,  brytyjskiej  kolonii

po³o¿onej  na  wybrze¿u  Afryki  Zachodniej,  gdzie  najpierw  zaanga¿owa³  siê

w  dzia³ania  na  rzecz  adaptacji  Murzynów  powracaj¹cych  na  Czarny  L¹d.

W  uznaniu  zas³ug  w  1794  r.  zosta³  gubernatorem  tej  kolonii.  Wykonuj¹c

pracê  zawodow¹  oraz  pe³ni¹c  funkcje  urzêdnicze,  Macauley  jak  ma³o  kto

pozna³  olbrzymi  zakres  nieludzkiego,  barbarzyñskiego  wyzysku  Murzynów

oraz pok³ady niewyobra¿alnej krzywdy wyrz¹dzanej tym ludziom. Nie chc¹c

pod jakimkolwiek pozorem uczestniczyæ w haniebnym procederze, zrezygno-

wa³  ze  stanowiska  gubernatora  Sierra  Leone,  powróci³  w  1799  r.  do Anglii

i  osiad³  w  londyñskiej  dzielnicy  Clapham  w  hrabstwie  Surrey.  Od  tej  pory

ca³kowicie poœwiêci³ siê walce na rzecz zniesienia niewolnictwa.

Wkrótce Zachary Macauley skupi³ wokó³ siebie grono ludzi, którzy za cel

swego ¿ycia uznali podjêcie zdecydowanej walki z niewolnictwem oraz dopro-

wadzenie do jego prawem usankcjonowanego zniesienia. Niebawem powsta³a

tzw. Sekta Clapham (Clapham Sect) zwi¹zana z koœcio³em œw. Trójcy w Cla-

pham  Common,  której  dzia³alnoœæ  mia³a  zapocz¹tkowaæ  „moraln¹  transfor-

macjê  Brytyjskiego  Imperium”

2

.  W  jej  g³ównym  nurcie  znalaz³o  siê  wielu

aktywistów walki o wyzwolenie Murzynów, w tym m.in. wspomniany wy¿ej

William  Wilberforce,  a  tak¿e:  Thomas  Clarkson,  Granville  Sharp,  Henry

Thornton, Charles Grant, Edward James Eliot, James Stephen i inni. Wybit-

ni dzia³acze tego ruchu, a zw³aszcza deputowani Henry Thornton i William

Wilberforce,  p³omiennymi  przemówieniami  doprowadzili  do  uchwalenia

w dniu 25 marca 1807 r. ustawy An Act for the Abolition of the Slave Trade,

zwanej póŸniej w skrócie Slave Trade Act 1807, znosz¹cej od 1 maja 1807 r.

niewolnictwo w ca³ym Imperium Brytyjskim

3

.

Nale¿y  jednak  mieæ  œwiadomoœæ,  i¿  czynnikiem  powa¿nie  u³atwiaj¹cym

wysi³ki ówczesnych brytyjskich abolicjonistów by³a powszechna chêæ os³abie-

nia  opartej  w  znacznym  stopniu  na  pracy  niewolniczej,  zw³aszcza  w  po³u-

dniowej  czêœci  kraju,  gospodarki  Stanów  Zjednoczonych,  której  produkcja

oraz  dynamicznie  wzrastaj¹cy  eksport  do  Europy  wzmacnia³y  si³y  wrogiej,

napoleoñskiej Francji

4

.

Po podpisaniu 24 grudnia 1814 r. pokoju w Gandawie, koñcz¹cego wojnê

pomiêdzy  Wielk¹  Brytani¹  a  USA,  oraz  aktu  koñcowego  kongresu  wiedeñ-

skiego w 1815 r. ruch abolicyjny zacz¹³ zataczaæ coraz szersze krêgi w kra-

2

N.  Ferguson,  Empire.  How  Britain  Made  the  Modern  World,  London  –  New  York

– Camberwell – Toronto – New Delhi – Auckland – Rosebank 2003, s. 119.

3

Zob.:  An  Act  for  the  Abolition  of  the  Slave  Trade,  [w:]  English  Historical  Documents…,

dok. nr 512, s. 803–804.

4

Antagonizm  brytyjsko-amerykañski  nasili³  siê  po  zakupieniu  od  Napoleona  Luizjany

w  1803  r.  W  obliczu  zmniejszaj¹cych  siê  szans  na  odbudowê  utraconych  wp³ywów  w Ameryce

Pó³nocnej Wielka Brytania nasili³a walkê z amerykañskim handlem reeksportowym. Rozpoczê-

to si³¹ wcielaæ do Royal Navy marynarzy amerykañskiej floty handlowej, którzy wczeœniej byli

poddanymi  króla  Jerzego  III  (impressement).  Narastaj¹ce  napiêcie  doprowadzi³o  te  kraje  do

podjêcia otwartych dzia³añ wojennych w 1812 r.

Zygmunt Zalewski

116

jach anglosaskich. Zarówno w Europie, jak i w Ameryce rozwija³ siê podob-

nie, tj. na p³aszczyznach moralno-etycznej oraz ekonomicznej. Formy dzia³añ

aktywistów obu wy¿ej wymienionych opcji uzupe³nia³y siê, zw³aszcza w sytu-

acji, gdy pomimo wprowadzonej w ¿ycie w 1807 r. brytyjskiej ustawy aboli-

cyjnej oraz wczeœniejszych, uchwalonych w latach 1777–1804 przez wszystkie

po³o¿one  na  pó³noc,  tzw.  linii  Masona-Dixona

5

  stany  USA,  system  pracy

niewolniczej nadal funkcjonowa³ na obszarach obu Ameryk, maj¹c mniej lub

bardziej  jawnych  zwolenników  po  obu  stronach  Atlantyku.  Wzmaga³a  siê

wiêc walka o przeprowadzenie pe³nej abolicji ze wszystkimi jej konsekwen-

cjami: spo³ecznymi, politycznymi i ekonomicznymi. W 1814 r. ruch abolicyjny

by³ ju¿ tak silny, i¿ 750 tys. ludzi z³o¿y³o podpisy pod kierowanymi do Parla-

mentu petycjami, ¿¹daj¹c faktycznego i ca³kowitego zniesienia niewolnictwa

6

.

W roku 1823 Granville Sharp oraz Thomas Clarkson za³o¿yli Towarzy-

stwo do Walki o Zniesienie Handlu Niewolnikami (Society for the Abolition of

the Slave Trade, czêœciej zwane Anti-Slavery Society). Organizacja ta skupia-

³a  grono  wybitnych  oraz  powszechnie  znanych  i  szanowanych  ludzi,  w  tym

polityków, filozofów i myœlicieli, pisarzy i poetów (Samuel Taylor Coleridge),

artystów (Josiah Wedgwood), coraz silniej oddzia³uj¹c na œwiadomoœæ szero-

kich  krêgów  spo³eczeñstwa  brytyjskiego.  Uczestnikiem  organizowanych

przez Anti-Slavery Society spotkañ bywa³ m³ody  David Livingstone. Wynie-

sione stamt¹d idee realizowa³ póŸniej z wielkim powodzeniem w po³owie XIX

w. w Afryce równikowej, w ramach dzia³añ Londyñskiego Towarzystwa Mi-

syjnego (London Missionary Society), do którego wst¹pi³ w 1838 r.

Nale¿y równie¿ pamiêtaæ, i¿ protestancka religia anglikañska kreowa³a

odpowiednie postawy wobec otaczaj¹cego œwiata. G³êboko by³a w niej zako-

rzeniona siêgaj¹ca myœli Johna Locke’a idea o prawach cz³owieka, usytuowa-

niu jednostki w spo³ecznoœci ludzkiej i naturze, „do której upowa¿niaj¹ naród

prawa natury i Bóg”. Realizuj¹cy j¹ anglikañscy misjonarze stawali siê jed-

noczeœnie  kap³anami  coraz  szybciej  tworz¹cej  siê  formacji  kapitalistycznej

oraz  bujnie  rozwijaj¹cego  siê  w  XIX  w.  brytyjskiego  imperializmu.  Profesor

Harold Perkin napisa³: “both capitalism and Protestantism were often found

together  in  the  same  person”

7

.  Natomiast  inny  badacz  i  myœliciel  Arthur

Lewis stwierdzi³, i¿: “in most countries religion has proved to be the brake on

economic development, we may conclude that in the British case the posses-

sion of an uninhibiting religion was significant but strictly ancillary factor”

8

.

Ju¿ w koñcowym okresie wojen z napoleoñsk¹ Francj¹ kraje europejskie

szeroko otworzy³y swe rynki na wyroby przemys³u brytyjskiego. Wchodz¹cy

w  drugi  etap  rewolucji  technicznej  przemys³  tego  kraju  podj¹³  rzucone  mu

5

 Przyjêta w latach 1763–1767 tzw. linia Masona-Dixona, przebiegaj¹ca na równole¿niku

39

o

43’  i  oddzielaj¹ca  Pensylwaniê  na  pó³nocy  od  Wirginii  i  Marylandu  na  po³udniu,  stanowi

umown¹ granicê pomiêdzy amerykañsk¹ Pó³noc¹ a Po³udniem.

6

Zob.: N. Ferguson, op. cit., s. 121.

7

H. Perkin, The origins of modern English society 1780–1880, London – Toronto 1969, s. 14.

8

Ibidem.

117

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

ambitne wyzwanie. W rezultacie nast¹pi³ niezwykle szybki rozwój produkcji.

Kraj  powoli  stawa³  siê  „fabryk¹  œwiata”,  a  londyñska  dzielnica  City  jego

centrum  finansowym.  Nale¿y  zgodziæ  siê  z  twierdzeniem  historyka  brytyj-

skiego Johna Callaghana, który napisa³: “After 1815 the financial primacy of

the City was established on the basis of industrial revolution and undisputed

British mastery of the seas”

9

.

Tymczasem wkrótce okaza³o siê, i¿ zniszczone wojn¹ biedne kraje Euro-

py kontynentalnej nie by³y w stanie kupiæ znacznej iloœci zaoferowanych im

przez Anglików dóbr, a stosowany przez nich coraz bardziej krzywdz¹cy dre-

na¿ finansowy sprawi³, i¿ niektóre na³o¿y³y c³a ochronne na brytyjskie towa-

ry. Przyk³adem mog¹ byæ Niemcy, które przeciwdzia³aj¹c upokarzaj¹cemu je

wyzyskowi ekonomicznemu, rozpoczê³y szybki proces jednoczenia kraju

10

.

Pal¹cym problemem okaza³ siê równie¿ dotychczasowy, na wskroœ mer-

kantylistyczny  system  ce³  zbo¿owych.  Do  zakoñczenia  wojen  z  rewolucyjn¹

i napoleoñsk¹ Francj¹ Wielka Brytania by³a w³aœciwie krajem samowystar-

czalnym  pod  wzglêdem  produkowanej  ¿ywnoœci.  Na  mocy  uchwalonych

w  1780  r.  przez  Parlament  ustaw  zbo¿owych  (Corn  Laws)  rz¹d  premiowa³

eksport zbo¿a w latach obfitych plonów, a na import tego artyku³u zezwala³

jedynie w latach nieurodzaju. Jednak¿e nap³yw taniego zbo¿a amerykañskie-

go  i  rosyjskiego  pog³êbi³  kryzys  nadprodukcji,  na  co  w³adze  w  Londynie

odpowiedzia³y w 1814 r. na³o¿eniem odpowiednich ce³ na ten artyku³. Spowo-

dowa³o to powa¿ny wzrost cen ¿ywnoœci i wymusi³o na w³aœcicielach fabryk

i zak³adów produkcyjnych podwy¿kê p³ac pracowniczych. To z kolei zdetermi-

nowa³o proces postêpuj¹cego obni¿ania siê rentownoœci firm, których w³aœci-

ciele podwy¿szali ceny produkowanych towarów, a w obliczu gro¿¹cego ban-

kructwa zwalniali robotników i zastêpowali ich pracê prac¹ maszyn. W kon-

sekwencji pojawi³y siê masowe wyst¹pienia ludnoœci przeciw rosn¹cym kosz-

tom  utrzymania  oraz  przeciw  mechanizowaniu  produkcji  fabrycznej.  Lata

1816–1817  stanowi³y  apogeum  tych  wydarzeñ

11

.  Jednoczeœnie  wzmaga³  siê

istniej¹cy od 1811 r. tzw. ruch luddystów, który mia³ dope³niæ inne, symulta-

nicznie  przebiegaj¹ce  pr¹dy  niezadowolenia  spo³ecznego,  a  wszystkie  one

razem wziête mia³y niebawem powa¿nie wstrz¹sn¹æ bytem pañstwa brytyj-

9

J. Callaghan, Great Power Complex. British Imperialism, International Crises and Na-

tional Decline, 1914–51, London – Chicago 1997, s. 4.

10

Wa¿nym impulsem w tym kierunku by³o dzie³o niemieckiego filozofa Johanna Gottlieba

Fichtego Der Geschlossene Handelstaat (1800).

11

Ruch  luddystów  powsta³  w  latach  1811–1813  w  Nottinghamshire  (Notts),  a  nastêpnie

rozprzestrzeni³  siê  na  hrabstwa:  Derbyshire,  Leicestershire,  Lancashire  i  Yorkshire.  Przyj¹³

nazwê  od  imienia  mitycznego  bohatera  ludowego  Neda  Ludda,  który  jak  legendarny  Robin

Hood ¿y³ prawdopodobnie w Sherwood Forest. Luddyœci, nie rozumiej¹c procesów ekonomiczno-

spo³ecznych, pod os³on¹ nocy niszczyli maszyny i urz¹dzenia, gdy¿ w nich upatrywali przyczyn

swej  nêdzy.  W  1813  r.  rz¹d  hr.  Roberta  Banksa  Jenkinsona  wprowadzi³  surowe  prawo,  z  kar¹

œmierci w³¹cznie, skierowane przeciw najbardziej radykalnym dzia³aczom tego ruchu. Drakoñskie

prawo zahamowa³o w latach 1813 i 1816 r. dzia³ania luddystów. Jednak¿e w 1831 r. po³udniow¹

i wschodni¹ Angliê opanowa³a kolejna fala luddyzmu, zwana luddyzmem agrarnym (swing riots

in rural areas). Tym razem luddyœci wyst¹pili przeciw mechanizacji prac w rolnictwie.

Zygmunt Zalewski

118

skiego,  przynosz¹c  bardzo  powa¿ne  nastêpstwa  w  ka¿dej  dziedzinie  ¿ycia

gospodarczego, spo³ecznego i politycznego.

Coraz wyraŸniej widaæ by³o narastaj¹ce sprzecznoœci ekonomiczne i poli-

tyczne pomiêdzy wp³ywow¹, dysponuj¹c¹ olbrzymimi po³aciami ziemi arysto-

kracj¹,  zainteresowan¹  utrzymaniem  jak  najwy¿szej  dochodowoœci  posiada-

nych gospodarstw rolnych, zagwarantowanej ustawami zbo¿owymi, a rosn¹-

c¹ w si³ê bur¿uazj¹, której prosperity zale¿a³o od dzia³añ zgo³a odmiennych,

mianowicie od podjêcia jak najszybszego procesu liberalizacji przepisów cel-

nych oraz doprowadzenia do usankcjonowanej prawem mo¿liwoœci prowadze-

nia wolnego handlu, a w nastêpstwie – poszerzania rynków zbytu oraz roz-

budowy œwiatowego imperium.

Jednak¿e omawiana problematyka nie by³a w tamtych czasach ani pro-

sta, ani ³atwa do rozwi¹zania. Arystokracja i bogate ziemiañstwo mia³y bo-

wiem zbyt powa¿ne wp³ywy polityczne w krêgach w³adzy, przede wszystkim

w  Parlamencie  oraz  w  gremiach  rz¹dowych.  Walka  z  nimi  by³aby  jeszcze

d³ugo skazana na przegran¹, gdyby nie widmo wybuchu rewolucji spo³ecznej

podobnej do francuskiej, której angielskie najwy¿sze klasy spo³eczne bardzo

siê obawia³y. Mo¿na wiêc postawiæ tezê, i¿ radykalizacja nastrojów prowadz¹-

ca do gwa³townych wyst¹pieñ spo³ecznych by³a czynnikiem mocno przyœpie-

szaj¹cym, a wrêcz wymuszaj¹cym przemiany w po¿¹danym przez bur¿uazjê

kierunku.  Dlatego  pomimo  powa¿nego  oporu  przeciwników,  Parlament

uchwali³ w 1815 r. kolejn¹ ustawê zbo¿ow¹, która zezwala³a sprowadzaæ ten

artyku³ do kraju w sytuacji, gdy cena za æwieræ cetnara (a quarter odpowiada

12,7  kg)  pszenicy  wzrasta³a  do  80  szylingów.  Ta  regulacja  prawna  jednak

nadal  utrzymywa³a  parasol  ochronny  nad  rodzim¹  wielkopowierzchniow¹

produkcj¹, a w zwi¹zku z tym ¿ywnoœæ by³a nadal droga. Kolejne fale nieza-

dowolenia  spo³ecznego  wymusi³y  wprowadzenie  1818  r.  ruchomych  ce³  na

zbo¿e. To jednak nadal nie rozwi¹zywa³o sprawy.

Opisywany proces doskonale rozumia³o wielu ówczesnych wybitnych po-

lityków brytyjskich, a ci, którzy w umiejêtny sposób wykorzystali go w celu

unowoczeœnienia,  umocnienia  pañstwa  i  rozbudowy  imperium,  zaliczeni  zo-

stali  w  poczet  najwybitniejszych  mê¿ów  stanu  w  dziejach  swego  narodu.

Jednym z nich by³ niew¹tpliwie Robert Peel. Stan¹wszy w 1841 r. na czele

torysowskiego rz¹du, musia³ stawiæ czo³a powa¿nemu kryzysowi polityczne-

mu.  Namiêtne  dyskusje  i  spory  dotycz¹ce  radykalnych  zmian  polityki  we-

wnêtrznej i zewnêtrznej kraju, toczone na wszystkich p³aszczyznach ówcze-

snego ¿ycia spo³eczeñstwa brytyjskiego, rodzi³y powa¿ne napiêcia oraz czêsto

niekontrolowane  emocje.  Ich  ofiar¹  pad³  w  1843  r.  osobisty  sekretarz

R.  Peela,  Edward  Drummond,  zastrzelony  na  ulicy  przez  szalonego  zama-

chowca, który pomyli³ go z premierem. Ne zwa¿aj¹c zbytnio na nastroje ulicy,

rz¹d Peela prowadzi³ tward¹ politykê, która w perspektywie przynios³a po-

prawê sytuacji. Przede wszystkim umocniona zosta³a pozycja Banku Anglii,

a w roku 1846, wreszcie definitywnie, zniesiono ustawy zbo¿owe. Wymienio-

ne poczynania rz¹du mocno stymulowa³y eksport brytyjskich towarów.

119

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

Po  zniesieniu  ce³  na  importowane  zbo¿e  spad³y  jego  ceny  w  Wielkiej

Brytanii, co w konsekwencji wp³ynê³o pozytywnie na rozwój produkcji prze-

mys³owej. Arystokracja i bogate ziemiañstwo coraz wyraŸniej traci³y znacze-

nie  polityczne  na  rzecz  bur¿uazji,  która  odnios³a  kolejny  sukces.  Jednak¿e

spadek cen na produkty rolne spowodowa³ niewyp³acalnoœæ dzier¿awców zie-

mi w Irlandii. Wkrótce na Zielonej Wyspie pojawi³ siê straszliwy w skutkach

g³ód,  który  przyczyni³  siê  do  upadku  rz¹du  torysów  oraz  stoj¹cego  na  jego

czele premiera Roberta Peela.

Tymczasem  ju¿  w  1817  r.  okaza³o  siê,  ¿e  gospodarka  brytyjska  po  raz

pierwszy w historii œwiata zapad³a na nieznan¹ ludzkoœci do tamtych czasów

chorobê  nadprodukcji,  ponosz¹c  jej  pe³ne  konsekwencje  ekonomiczne,

a  przede  wszystkim  spo³eczne  i  polityczne.  W  magazynach  zalega³y  olbrzy-

mie  iloœci  niesprzedanych  towarów,  a  w  konsekwencji  w³aœciciele  fabryk

zmuszeni byli do ograniczania produkcji oraz masowych zwolnieñ pracowni-

ków. Proces ten pojawi³ siê w wyj¹tkowo niekorzystnym okresie, poniewa¿ w

tym  samym  czasie  Wielka  Brytania  i  jej  spo³eczeñstwo  prze¿ywa³o  inne,

wymienione wy¿ej gwa³towne przemiany. Nastêpstwa nadprodukcji towarów

spotêgowa³y wzmagaj¹c¹ siê falê olbrzymiego niezadowolenia mas, przyczy-

niaj¹c siê do groŸnych strajków oraz niezwykle radykalnych ruchów robotni-

czych  i  spo³ecznych,  których  cz³onkowie  oraz  sympatycy  po  raz  pierwszy

otwarcie  domagali  siê  g³êbokich  reform  ustrojowych  pañstwa.  Nasta³y  nie-

zwykle  groŸne  czasy,  w  których  tylko  dziêki  wyj¹tkowym  umiejêtnoœciom,

m¹droœci politycznej oraz odpowiedzialnoœci za pañstwo uda³o siê ówczesnym

elitom  rz¹dz¹cym  Wielk¹  Brytani¹  uchroniæ  kraj  od  bardzo  powa¿nych  na-

stêpstw, z wybuchem rewolucji w³¹cznie, a tak¿e zachwianiem pozycji œwia-

towego imperium. W takiej atmosferze sprawuj¹cy w³adzê torysi zaczêli pil-

nie poszukiwaæ m³odych, wybitnie uzdolnionych politycznie ludzi. W ich sze-

regach  pojawili  siê  wówczas  m.in.:  Robert  Peel,  George  Canning,  William

Huskinson oraz Henry John Temple, szerzej znany póŸniej jako Lord Palmer-

ston. Rozwój wydarzeñ mia³ wkrótce pokazaæ, i¿ pok³adanych w nich nadziei

oraz oczekiwañ nie zawiedli.

Postêpuj¹cy  radykalizm  spo³eczny  wywo³a³  zaburzenia,  jakich  kraj  ten

dot¹d  nie  prze¿ywa³.  W  1816  r.  w  miejscowoœci  Brandon  niedaleko  Bury

w hrabstwie Suffolk mia³o miejsce pierwsze z serii groŸnych wyst¹pieñ lud-

noœci. 1500 uzbrojonych w zaostrzone kije demonstrantów nios³o flagi i trans-

parenty z napisem „Bread or Blood”. ¯¹dali ustanowienia przez w³adze mak-

symalnie  dopuszczalnej  granicy  cen  ¿ywnoœci.  Podpalono  kilka  stodó³  miej-

scowych w³aœcicieli ziemskich

12

.

W  koñcu  1816  r.  niejaki  Arthur  Thistlewood  za³o¿y³  tajn¹  organizacjê

o nazwie Cato Street Conspiracy, której cele i metody dzia³ania mo¿na porów-

naæ  do  s³ynnego  spisku  prochowego  (Gunpowder  Plot)  z  1605  r.  G³ównym

zamiarem konspiratorów by³o wymordowanie wszystkich cz³onków gabinetu.

12

Zob: V. Murray, High Society in the Regency Period, 1788–1830, London 1999, s. 85.

Zygmunt Zalewski

120

Jednak¿e, po ataku na eleganck¹, zamieszka³¹ przez bogatych ludzi londyñ-

sk¹  dzielnicê  Clerkenwell,  Thistlewood  oraz  jego  najbli¿si  wspó³pracownicy

zostali aresztowani i osadzeni w wiêzieniu. Tymczasem fala niezadowolenia

spo³ecznego  nie  opada³a.  28  stycznia  1817  r.  rozzuchwalony  t³um  obrzuci³

kamieniami karetê ksiêcia regenta Jerzego, gdy ten wraca³ z Parlamentu po

otwarciu uroczystej sesji. Przera¿ony biegiem wydarzeñ Parlament uchwa³¹

z dnia 3 marca tego¿ roku zawiesi³ na kilka miesiêcy Habeas Corpus Act

13

.

S³ynne  angielskie  prawo,  bêd¹ce  jednym  z  filarów  kanonu  angielskiej

konstytucji,  zawieszano  niezmiernie  rzadko  w  dziejach  tego  narodu  i  tylko

w przypadkach wyj¹tkowego zagro¿enia. Tym razem zagro¿enia wewnêtrzne

w pe³ni uzasadnia³y celowoœæ podjêcia takiej decyzji. Oto 10 marca 1817 r. na

polach  œw.  Piotra  w  pobli¿u  Manchesteru  spotka³o  siê  ok.  5 tys.  bezrobot-

nych. Ludzie ci postanowili wyruszyæ do Londynu z zamiarem przeprowadze-

nia  demonstracji  w  stolicy.  Odby³  siê  pierwszy  w  historii  Wysp  Brytyjskich

marsz g³odowy bezrobotnych, zwany marszem blanketerów (the March of the

Blanketeers), poniewa¿ nie mieli ze sob¹ nic oprócz koców, kap b¹dŸ domo-

wych chodników, które s³u¿y³y im do spania na ziemi. Demonstranci zostali

rozproszeni przez si³y porz¹dkowe.

Pod  wp³ywem  tych  burzliwych  wydarzeñ  Parlament  uchwali³  jeszcze

w  tym  samym  miesi¹cu  ustawê  o  zakazie  zgromadzeñ  wywrotowych  (The

Sedicious Meetings Act). Na jej mocy legalne publiczne zgromadzenia wiêcej

ni¿ 50 osób, z wyj¹tkiem zebrañ samorz¹dowych w hrabstwach, musia³y byæ

og³oszone  w  prasie  przynajmniej  piêæ  dni  wczeœniej  przed  terminem  plano-

wanego spotkania, a anons prasowy mia³ byæ podpisany przez siedmiu w³a-

œcicieli nieruchomoœci, którzy w³asnym maj¹tkiem porêczali naprawê znisz-

czeñ w przypadku gdyby zgromadzenie przybra³o charakter rozruchów i po-

wsta³y  w  ich  trakcie  jakiekolwiek  straty  materialne.  Treœæ  dokumentu  jest

obszerna, zawiera a¿ 60 artyku³ów, które w sposób szczegó³owy podaj¹, jaki

rodzaj spotkañ by³ nielegalny

14

.

Szczytowym  wydarzeniem  w  ca³ej  serii  gwa³townych  wyst¹pieñ  by³a

wielka demonstracja ludnoœci 16 sierpnia 1819 r. na polach œw. Piotra ko³o

Manchesteru,  gdzie  zgromadzony  80-tysiêczny  t³um,  g³ównie  bezrobotnych,

¿¹da³ reform parlamentarnych. Zebranych rozpêdzi³y konne oddzia³y yeome-

nów  z  hrabstwa  Lancashire,  lecz  w  trakcie  zamieszania  pad³o  11  zabitych,

a 400 osób odnios³o rany, wœród nich 113 kobiet

15

. Lud nazwa³ to wydarzenie

ironicznie „bitw¹ pod Peterloo”, odnosz¹c je do osoby pe³ni¹cego wtedy funk-

cjê premiera zwyciêzcy spod Waterloo, marsza³ka polnego Roberta Welesleya,

ksiêcia Wellington.

13

Zob.:  The  Habeas  Corpus  Suspension  Act,1817,  [w:]  English  Historical  Documents…,

dok. 297, s. 329.

14

Zob.:  The  Sedicious  Meetings  Act,  1817,  [w:]  English  Historical  Documents…,  dok.

nr 298, s. 330–333.

15

V. Murray, op. cit., s. 86.

121

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

Poniewa¿ nastroje spo³eczne by³y nadal bardzo z³e, w 1819 r. uchwalona

zosta³a  tzw.  ustawa  knebluj¹ca  (Six  Acts).  Na  mocy  tego  prawa  zakazano:

doskonalenia  umiejêtnoœci  pos³ugiwania  siê  broni¹,  wprowadzono  zakaz  jej

posiadania,  nakazano  s¹dom  przyœpieszenie  procesów  o  pope³nione  wykro-

czenia,  zaostrzono  przepisy  ustawy  o  zakazie  zgromadzeñ  wywrotowych

z 1817 r. i ponownie zakazano zebrañ wiêcej ni¿ 50 osób. Bardzo szczegó³owe

przepisy  zakazywa³y  publikowania  treœci  antyrz¹dowych  i  pamfletów  poli-

tycznych w prasie. Za nieprzestrzeganie ustawy grozi³y wyj¹tkowo wysokie

kary pieniê¿ne, nawet do 200 funtów, w szczególnych przypadkach winni jej

z³amania mogli byæ skazywani na zsy³kê do kolonii nawet na 14 lat

16

. Przy-

wódcom Cato Street Conspiracy wytoczono pokazowy proces, os¹dzono, ska-

zano na œmieræ i powieszono 1 maja 1820 r.

17

Pomimo za¿egnania niebezpieczeñstwa za pomoc¹ tak drakoñskich œrod-

ków, widmo niepokojów spo³ecznych oraz zamieszek na tle ekonomicznym i

politycznym by³o ci¹gle obecne i wywiera³o ogromny wp³yw na sposób postê-

powania elit rz¹dz¹cych, na procesy decyzyjne Parlamentu i rz¹du Wielkiej

Brytanii,  zw³aszcza  w  latach  1825–1826,  1836  i  1847,  gdy  kolejne  kryzysy

nadprodukcji wymusi³y przyœpieszenie procesu g³êbokich przemian politycz-

no-ustrojowych wewn¹trz kraju, natomiast na zewn¹trz zaowocowa³y rozwo-

jem doϾ brutalnej odmiany brytyjskiego imperializmu kolonialnego

18

.

W ówczesnej Anglii uwa¿ano, i¿ przys³owiowym lekarstwem na prze¿y-

wane k³opoty, oprócz zniesienia ce³ zbo¿owych, musi byæ likwidacja bezrobo-

cia  poprzez:  intensyfikacjê  produkcji,  rozwijanie  eksportu  i  handlu  zamor-

skiego oraz wdro¿enie procesu zwanego shovelling out of paupers, który pole-

ga³  na  przymusowym  wyrzucenia  z  Wysp  sprawiaj¹cych  powa¿ne  k³opoty

rzesz biednych ludzi, okreœlanych mianem „niepotrzebnych”

19

.

Wymienione wy¿ej zamierzenia wymaga³y niezw³ocznego podjêcia zdecy-

dowanych dzia³añ na p³aszczyŸnie spo³eczno-prawnej wewn¹trz kraju, nato-

miast na zewn¹trz – poszerzania rynków zbytu. Ju¿ wtedy wielu brytyjskich

czo³owych filozofów, ekonomistów, polityków i myœlicieli, w tym g³ównie: Je-

remy Bentham, James Mill, David Ricardo, William Cobbett, Thomas Robert

Malthus i wielu, wielu innych zainicjowa³o dyskusje, w których starano siê

znaleŸæ odpowiedŸ na dwa zasadnicze pytania: (1) czy w zaistnia³ej sytuacji

ekonomicznej kraj powinien d¹¿yæ do poszerzania granic imperium, a przez

to w sposób fizyczny zabezpieczaæ rynki zbytu, oraz (2) czy wdra¿aj¹c w ¿ycie

ideê wolnego handlu, wystarczy intensyfikowaæ wy³¹cznie brytyjsk¹ ekspan-

sjê ekonomiczn¹ na œwiecie. Odpowiedzi dostarczy³ g³ównie proces zwi¹zany

z wymienionym wy¿ej shovelling out of paupers.

16

Zob.: The Six Acts, 1819, [w:] English Historical Documents…, dok. nr 302, s. 335–341.

17

Zob.: The Private Letters of Princess Lieven to Prince Metternich, 1820–26, ed. P. Quen-

nell, New York 1938, s. 15–18, 33.

18

M. E. Chamberlain, “Pax Britannica”? British Foreign policy 1789–1914, London – New

York 1988, s. 37

19

Zob.: K. E. Knorr, British Colonial Theories 1570–1850, Toronto 1968, s. 269 i n. oraz 299–300.

Zygmunt Zalewski

122

W omawianym okresie dziejów panowa³o w Anglii doœæ powszechne prze-

konanie,  i¿  kraj  jest  niezwykle  przeludniony.  Thomas  Robert  Malthus,  du-

chowny  anglikañski,  a  od  1805  r.  profesor  historii  moralnoœci  i  ekonomii

w Haileybury, opublikowa³ w 1798 r. dzie³o zatytu³owane: Essay on the Prin-

ciple of Population as it Effects the Future Improvement of Society, w którym

og³osi³ s³ynn¹ tezê o nadmiernej tendencji wzrostu liczby ludnoœci w stosun-

ku  do  znacznie  powolniejszego  tempa  wzrostu  œrodków  materialnych  ko-

niecznych  do  jej  utrzymania.  Twierdzi³  m.in.,  i¿  populacja  ludzka  wzrasta

w postêpie geometrycznym i podwaja siê co 25 lat, podczas gdy niezbêdna do

jej  godziwego  utrzymania  baza  materialna  rozwija  siê  znacznie  wolniej,  bo

w postêpie arytmetycznym

20

.

Ju¿  w  pierwszych  dziesiêcioleciach  XIX  w.  teoria  Malthusa  okaza³a  siê

czynnikiem wielce pomocnym w kreowaniu polityki wewnêtrznej oraz kolo-

nialnej  przez  kolejne  rz¹dy  w  Londynie,  co  wiêcej,  stawa³a  siê  elementem

usprawiedliwiaj¹cym  wiele  poczynañ  spo³ecznych,  ekonomicznych  i  praw-

nych. Wspomniane k³opoty gospodarcze oraz groŸba wybuchu rewolucji zde-

terminowa³y  podjêcie  twardego  kursu  polityki  wobec  ludzi  pochodz¹cych

z najni¿szych klas spo³ecznych, w tym wspomnianego shovelling of paupers,

a  tak¿e  ¿o³nierzy  zdemobilizowanych  po  wojnach  napoleoñskich,  którzy  po

powrocie  do  kraju  zasilili  szeregi  bezrobotnych.  Zw³aszcza  obawa  przed  za-

prawionymi w walkach kombatantami sprawi³a, i¿ od 1816 r. rozpoczêto ich

wywoziæ i osadzaæ w Kanadzie. Proces ten by³ nadzorowany przez Minister-

stwo Wojny (War Office)

21

.

Tymczasem o wiele powa¿niejszy problem stanowi³y szerokie krêgi spau-

peryzowanego spo³eczeñstwa, g³ównie w miastach. To œrodowisko by³o bardzo

podatne na rozruchy oraz by³o niezwykle kryminogenne. Wed³ug szacunków

londyñskich si³ porz¹dkowych z roku 1790, na 800 tys. mieszkañców stolicy

a¿  150 tys.  popad³o  w  konflikt  z  prawem

22

.  W  czasach  wielkiej  wojny,

a zw³aszcza po jej zakoñczeniu, w miarê narastania k³opotów gospodarczych,

nastroje wœród tych mas ludnoœci ci¹gle siê pogarsza³y. W³adze by³y zmuszo-

ne  zaostrzyæ  i  tak  ju¿  drakoñskie  przepisy  prawa  karnego,  a  w  rezultacie

setki tysiêcy osób trafi³o do przepe³nionych wiêzieñ

23

. Tych, których z braku

miejsc  nie  uda³o  siê  tam  upchn¹æ,  st³oczono  w  kad³ubach  przycumowanych

do nabrze¿y Tamizy wycofanych z ¿eglugi statków i okrêtów (hulks). Jednak-

20

T. R. Malthus, Essay on the Principle of Population as it Effects the Future Improvement

of Society, London 1926, s. 18; J. L. Gayler, I. Richards, J. A. Morris, A Sketch Map Economic

History of Britain, London – Toronto – Wellington – Sidney 1966, s. 122.

21

F.  H.  Hitchins,  The  Colonial  Land  and  Emigration  Commission,  Philadelphia  1931,

s. 3 i n.

22

Zob: K. Dziewanowski, Brzemiê bia³ego cz³owieka. Jak zbudowano Imperium Brytyjskie,

Warszawa 1996, s. 454.

23

K. Dziewanowski (ibidem, s. 454) podaje, i¿ „…je¿eli w roku 1688 wyró¿niano w Anglii

piêædziesi¹t  ró¿nych  rodzajów  przestêpstw,  za  które  grozi³a  kara  œmierci  ,  to  w  roku  w  roku

1819  przestêpstw  takich  by³o  ju¿  dwieœcie  [...].  Pod  koniec  XVIII  w.  odbywa³o  siê  w  Londynie

przeciêtnie piêædziesi¹t publicznych egzekucji rocznie”.

123

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

¿e  rosn¹ce  koszty  utrzymania  skazañców  oraz  ci¹g³a  obawa  o  to,  i¿  mog¹

zbuntowaæ  siê  i  uciec,  sprawi³a,  i¿  rozpoczêto  masowo  wywoziæ  te  osoby  do

kolonii, g³ównie do nowo odkrytej Australii.

Wkrótce  jednak  okaza³o  siê,  i¿  wyrzucenie  z  kraju  tak  znacznej  liczby

ludzi powa¿nie nadwerê¿y³o rezerwuar si³y roboczej, któr¹ trudno by³o zast¹-

piæ  nawet  przez  coraz  doskonalsze  wynalazki  techniczne.  Pojawiaj¹cy  siê

dotkliwy brak r¹k do pracy skutkowa³ spadkiem produkcji brytyjskich towa-

rów  i  to  w  sytuacji,  gdy  otwiera³y  siê  na  nie  coraz  szersze  rynki  zbytu  na

ca³ym  œwiecie.  Prowadzona  polityka  wewnêtrzna  pozbawia³a  wiêc  Wielk¹

Brytaniê  powa¿nych  dochodów,  a  co  gorsza  doprowadza³a  do  stopniowego

wypierania jej wp³ywów ekonomicznych przez obc¹, coraz groŸniejsz¹ konku-

rencjê,  zw³aszcza  amerykañsk¹  i  francusk¹,  a  od  po³owy  XIX  w.  tak¿e  nie-

mieck¹ i w³osk¹. Dlatego w po³owie dziewiêtnastego stulecia rz¹dy brytyjskie

odrzuci³y politykê wyrzucania z kraju ludzi biednych i „niepotrzebnych” na

rzecz zatrudniania ich w przedsiêbiorstwach krajowej gospodarki, która mia-

³a  zapewniæ  utrzymanie  odpowiedniej  stopy  materialnej  spo³eczeñstwa,

a przez to zapobiegaæ pogarszaniu siê nastrojów spo³ecznych. Wydatn¹ rolê

w tym procesie mia³o spe³niæ brytyjskie œwiatowe imperium.

Realizuj¹c tê ideê, rozpoczêto kolejn¹ fazê walki o rynki zbytu na konty-

nencie europejskim oraz w krajach zamorskich, m.in. w Kanadzie, Indiach,

Australii, na Dalekim Wschodzie. Rozpoczêto te¿ powa¿ne inwestycje w ob-

cych krajach, co na pocz¹tku lat piêædziesi¹tych XIX w. przynosi³o ok. 12 mln

funtów rocznego zysku. Ekonomiczn¹ penetracjê rozszerzono tak¿e na kraje

Ameryki £aciñskiej, walcz¹ce wówczas o niepodleg³oœæ. Brytyjczycy stopnio-

wo przejmowali gospodarcze aktywa Hiszpanów w tej czêœci œwiata. Podjêto

równie¿ ostr¹ politykê wymuszania na s³abn¹cym imperium osmañskim ko-

rzystnych traktatów zapewniaj¹cych przywileje brytyjskiej ¿egludze handlo-

wej  przez  Dardanele,  Bosfor,  po  Morzu  Marmara  i  Eufracie

24

.  16  sierpnia

1838 r. rz¹d lorda Melbourne’a podpisa³ w miejscowoœci Balta Liman korzyst-

n¹ dla brytyjskiego handlu konwencjê z Turcj¹

25

. Jej warunki zosta³y póŸniej

rozci¹gniête na Egipt, Sudan, Syriê, a nawet Persjê.

Imperializm brytyjski ujawni³ w tych czasach niezwykle agresywne obli-

cze na Dalekim Wschodzie. Po podporz¹dkowaniu w II po³owie XVIII w. Indii

Brytyjczycy  zdobyli  w  1795  r.  Cejlon.  Od  tego¿  roku  rozpoczê³y  siê  walki

o Birmê. Zakoñczono je zdobyciem tego kraju w 1852 r. Istotn¹ rolê w tym

procesie spe³nili: sir Thomas Stamford Bingley Raffles oraz generalny guber-

nator Indii w latach 1848–1856 James Andrew Broun-Ramsay markiz Dalho-

usie. Raffles zdoby³ znaczne terytoria na Malajach, w tym Jawê i Sumatrê.

Obie wyspy zosta³y zwrócone Holendrom w zamian za tereny wokó³ Cieœniny

Malakka, gdzie w latach 1822–1823 zbudowano kluczow¹ brytyjsk¹ twierdzê

na Dalekim Wschodzie – Singapur.

24

Zob.:  J.  C.  Hurewitz,  Diplomacy in the Near and Middle East. A Documentary Record

1535–1914, vol. I, New Jersey – Toronto – New York – London 1956, s. 258.

25 Ibidem, s. 265.

Zygmunt Zalewski

124

Azjaci, a g³ównie Chiñczycy, od wieków byli konsumentami opium. Ju¿

w 1779 r. Kompania Wschodnioindyjska (East India Company), chc¹c zrów-

nowa¿yæ niekorzystny bilans p³atniczy w handlu z Chinami, zaczê³a popieraæ

uprawê konopi oraz monopolizowaæ handel wytwarzanym z nich narkotykiem

w  tym  regionie  œwiata.  Za  poœrednictwem  handlarzy  sprzedawano  towar

w  Chinach,  a  uzyskane  pieni¹dze,  g³ównie  w  srebrnej  walucie,  zamieniano

w Kantonie na weksle banków londyñskich, za które kupowano wielkie iloœci

herbaty chiñskiej sprzedawanej na rynkach europejskich. Na Dalekim Wscho-

dzie  powsta³  wiêc  drugi,  bardzo  wa¿ny  w  œwiecie,  podobny  do  atlantyckiego

trójk¹t ekonomiczny, którego jednym z wierzcho³ków by³y brytyjskie Indie!

W  1819  r.  Wielka  Brytania  zintensyfikowa³a  handel  opium,  chc¹c  tym

sposobem zrównowa¿yæ deficyt finansowy w kraju. Tymczasem rz¹d chiñski

sprzeciwi³ siê wyniszczaj¹cemu gospodarkê i spo³eczeñstwo przemytowi nar-

kotyków. Narodzi³ siê powa¿ny konflikt, który w roku 1839 zaowocowa³ wy-

buchem tzw. pierwszej wojny opiumowej, zakoñczonej w 1842 r. podpisaniem

traktatu  pokojowego  w  Nankinie.  Na  mocy  postanowieñ  w  nim  zawartych

Chiny  otworzy³y  dla  brytyjskiego  handlu  porty  w  Kantonie, Amoy,  Ningpo,

Fuczou  i  w  Szanghaju.  Brytyjczycy  otrzymali  ponadto  wysok¹  kontrybucjê

wojenn¹ oraz odszkodowanie za zniszczenie w 1839 r. bêd¹cego w ich posia-

daniu  opium,  a  tak¿e  wyspê  Hongkong,  któr¹  zwrócili  Chinom  dopiero

w  1997  r.  Brytyjczykom  nadano  jeszcze  prawo  zak³adania  tzw.  koncesji,

tj.  tworzenia  w³asnych  dzielnic  w  miastach  chiñskich,  w  których  obowi¹zy-

wa³o prawo brytyjskie

26

.

Funkcjonuj¹cy w latach 1846–1852 wigowski rz¹d lorda Johna Russella

zamkn¹³ tzw. erê wczesnowiktoriañsk¹. W pocz¹tkowym okresie œredniowik-

toriañskim  ster  pañstwa  dzier¿yli  dwaj  wybitni  politycy:  lord  Aberdeen

(19 XII 1852 – 6 II 1855) oraz Henry John Temple lord Palmerston, który od

1830 r. czterokrotnie pe³ni³ funkcjê ministra spraw zagranicznych, a 6 lutego

1855 zosta³ po raz pierwszy premierem

27

. W ci¹gu 35 lat (1830–1865) Lord

Palmerston si³¹ swej wybitnej osobowoœci wywar³ przemo¿ny wp³yw na naj-

wa¿niejsze  kierunki  polityki  wewnêtrznej  i  zagranicznej  Wielkiej  Brytanii,

znacznie przyœpieszy³ proces modernizacji kraju oraz umacniania jego pozycji

na  arenie  miêdzynarodowej.  Jeszcze  w  1849  r.  zniesiono  akty  nawigacyjne,

natomiast w 1852 c³a na surowce i pó³fabrykaty, a w 1860 c³a protekcyjne.

Nasta³a  epoka  prawdziwie  wolnego  handlu,  a  w  rezultacie  burzliwy  rozwój

gospodarczy  oraz  wielka  koncentracja  brytyjskiego  kapita³u.  O  potêdze  kraju

œwiadczyæ  mia³a  pierwsza  w  dziejach  ludzkoœci  zorganizowana  w  1851  r.

w Londynie wystawa œwiatowa. Umacnianie siê pozycji bur¿uazji zaowocowa³o

natomiast wzmo¿onym procesem budowy imperium. Kraj powoli stawa³ siê fa-

bryk¹ œwiata (the workshop of the world), a Londyn jego centrum finansowym.

26

Brytyjskie  dzielnice  wydzielone  w  miastach  chiñskich  i  indyjskich  nazywano  kanton-

mentami. Chiñczycy wzorowali siê na nich, buduj¹c na obczyŸnie tzw. Chinatowns.

27

Lord Palmerston pe³ni³ dwukrotnie funkcjê premiera. Po raz pierwszy od 6 lutego 1855

do 19 lutego 1858 r., po raz drugi od 12 kwietnia 1859 do 28 paŸdziernika 1865 r.

125

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

Jednak¿e, pomimo niebywa³ego rozwoju imperium, Wielka Brytania sta-

wa³a  wobec  coraz  powa¿niejszych  wyzwañ.  W  okresie  dziesiêcioletnich  rz¹-

dów Lorda Palmerstona w latach 1855–1865 Brytyjczycy prowadzili a¿ piêæ

powa¿nych wojen imperialnych w Azji

28

. Pod koniec lat piêædziesi¹tych XIX w.,

w miarê narastania problemów z utrzymaniem imperium oraz wobec nasila-

j¹cej siê rywalizacji kolonialnej mocarstw europejskich, a tak¿e Stanów Zjed-

noczonych  po  zakoñczeniu  wojny  secesyjnej,  o¿y³  w  spo³eczeñstwie  brytyj-

skim wspomniany wczeœniej dylemat odnosz¹cy siê do sposobów i form roz-

wijania imperium. W toku gor¹czkowych dyskusji brytyjskie krêgi polityczne

i spo³eczne uœwiadomi³y sobie wagê konsekwencji wynikaj¹cych z faktu przy-

jêcia oraz realizacji jednej b¹dŸ drugiej opcji dzia³ania. Sprawa stawa³a siê

niezwykle  powa¿na,  bowiem  w  omawianym  okresie  imperializm  brytyjski

osi¹gn¹³  apogeum,  bior¹c  pod  uwagê  zasób  œrodków  niezbêdnych  do  utrzy-

mania  kolonii,  a  przez  to  wszed³  w  fazê  krytyczn¹.  Ka¿da  bowiem  b³êdnie

podjêta  decyzja  polityczna,  w  rezultacie  której  realizowano  by  kolejny  etap

budowy  i  funkcjonowania  imperium,  stanowi³a  powa¿ne  zagro¿enie  dla  ist-

nienia ca³ego ówczesnego brytyjskiego systemu kolonialnego.

W epoce œrednio- i póŸnowiktoriañskiej wielu brytyjskich polityków, mê-

¿ów  stanu  i  myœlicieli  z  naciskiem  podkreœla³o,  i¿  dysponuj¹c  nowoczesn¹

europejsk¹  technik¹  wojenn¹,  mo¿na  by³o  bardzo  ³atwo  podbiæ  zamorskie

terytoria,  lecz  o  wiele  trudniej  je  utrzymaæ.  W  tym  celu  nale¿a³o  pokonaæ

wiele trudnoœci natury logistycznej, administracyjnej, politycznej, zaskarbiæ

sobie przychylnoœæ podbitych ludów, nie mówi¹c o olbrzymim wysi³ku utrzy-

mania zdobyczy i chronienia ich przed obc¹ konkurencj¹. Wed³ug niektórych

najlepszym sposobem sprostania coraz trudniejszym wyzwaniom by³oby roz-

szerzanie  wp³ywów  poprzez  tworzenie  kolejnych  pañstw  buforowych  wokó³

posiadanych ju¿ obszarów. Jednak¿e œwiat³e jednostki wskazywa³y, i¿ musia-

³oby to w koñcu doprowadziæ do podbicia chyba ca³ego œwiata, co jest niemo¿-

liwe. Doœæ powszechnie uœwiadamiano sobie równie¿, ¿e taki sposób postêpo-

wania wiedzie donik¹d, poniewa¿ koszty utrzymania zdobyczy przekraczaj¹

zyski z faktu ich posiadania i ca³y interes zaczyna siê po prostu nie op³acaæ.

Jest to moment krytyczny, w którym zaczyna siê upadek ka¿dego imperium.

Brytyjskie nie stanowi³o wyj¹tku.

W kontekœcie zarysowanych wy¿ej procesów, a tak¿e w nastêpstwie po-

tê¿nego oddolnego ciœnienia spo³ecznego narodzi³y siê i funkcjonowa³y dwie

g³ówne teorie brytyjskiego imperializmu i kolonializmu. Pierwsz¹ z nich na-

zwano „szko³¹ manchestersk¹”

29

, a drug¹ – „szko³¹ londyñsk¹”. Obie przyci¹-

gnê³y  szerokie  gremia  zwolenników  nale¿¹cych  do  ró¿nych  krêgów  spo³ecz-

nych i zawodowych; od zwyk³ych ludzi poczynaj¹c poprzez kupców, bankierów,

28

Wojna krymska (1853–1856), wojna z Persj¹ (1856–1857), powstanie sipajów w Indiach

(1857–1858), dwie kolejne wojny opiumowe w Chinach (1856–1858 oraz 1860).

29

Termin ten zosta³ u¿yty po raz pierwszy przez Benjamina Disraelego, poniewa¿ g³ówna

siedziba  zwolenników  walki  o  wolny  handel  oraz  o  zniesienie  ce³  zbo¿owych  mieœci³a  siê

w manchesterskim Newall’s Buildings.

Zygmunt Zalewski

126

przemys³owców,  ludzi  nauki,  kultury,  Koœcio³a  anglikañskiego,  klas  œrednich

i arystokracji a¿ do najwa¿niejszych w pañstwie polityków i mê¿ów stanu.

Pierwsza  powsta³a  w  I  po³owie  XIX  w.  Jej  g³ównymi  ideologami  byli

Richard Cobden oraz John Bright

30

. ¯yj¹cy w latach 1805-1865 Cobden by³

znanym dzia³aczem gospodarczym i spo³ecznym. Napotyka³ na rozliczne k³o-

poty  w  prowadzeniu  transoceanicznego  handlu  tkaninami  bawe³nianymi,

g³ównie z powodu skomplikowanego i niezwykle restrykcyjnego systemu bry-

tyjskich  przepisów  celnych,  od  s³ynnych  XVII-wiecznych  aktów  nawigacyj-

nych  poczynaj¹c,  a  na  ustawach  zbo¿owych  koñcz¹c.  By³  on  jednym  z  tych,

którzy na w³asnej skórze przekonali siê, jak negatywny wp³yw na ich interesy

ma  prawo  i  dlatego  sta³  siê  gor¹cym  zwolennikiem  idei  uwolnienia  cen

w kraju oraz prowadzenia wolnego œwiatowego handlu. Wed³ug niego oraz jego

zwolenników, by³ to jedyny skuteczny sposób budowania silnej pozycji gospo-

darczej Wielkiej Brytanii, a tak¿e czynnik decyduj¹cy o potêdze pañstwa bez

koniecznoœci wprowadzania rz¹dów kolonialnych np. w Afryce. Jeden z cz³on-

ków Izby Gmin podczas debaty parlamentarnej dotycz¹cej zniesienia ce³ zbo¿o-

wych  w  1846  r.  wyrazi³  siê  lapidarnie,  a  zarazem  niezwykle  celnie:  „Wolny

handel stanowi zasadê, dziêki której obce narody stan¹ siê cennymi koloniami

dla nas, bez koniecznoœci ponoszenia odpowiedzialnoœci za rezultaty rz¹dzenia

nimi”

31

.

Data  utworzenia  II  Rzeszy  Niemieckiej  w  1871  r.  ma  bardzo  powa¿ne

odniesienie do dziejów Imperium Brytyjskiego. Niezwyk³e przyœpieszenie go-

spodarcze,  jakie  osi¹gnê³y  Niemcy  po  tym  donios³ym  wydarzeniu,  zaowoco-

wa³o  piln¹  potrzeb¹  intensywnych  poszukiwañ  rynków  zbytu,  co  niebawem

z  wielk¹  skutecznoœci¹  uczyni³y  ko³a  finansowo-przemys³owe  oraz  gremia

polityczne rz¹dz¹ce tym krajem. Brytyjczycy dostrzegli narastaj¹ce zagro¿e-

nie  dla  swoich  œwiatowych  interesów.  Wzrost  miêdzynarodowego  znaczenia

cesarskich Niemiec nieuchronnie prowadzi³ bowiem do zachwiania podstawo-

wej brytyjskiej doktryny politycznej balance of power, a tak¿e w powa¿nym

stopniu godzi³ w ustanowiony podczas kongresu wiedeñskiego ³ad œwiatowy

okreœlany  mianem  Pax  Britannica.  Imperium  Brytyjskie,  tworzone  w  ci¹gu

poprzednich  stuleci  g³ównie  dziêki  dominuj¹cej  sile  ekonomicznej,  niezaprze-

czalnemu prymatowi w dziedzinie postêpu naukowo-technicznego oraz supre-

macji  na  morzach  i  oceanach  œwiata,  wesz³o  od  chwili  zjednoczenia  Niemiec

w nowy etap rozwoju, który wiêkszoœæ badaczy okreœla jako etap trzeci

32

.

30

Zob. M. E. Chamberlain, op. cit., s. 15.

31

J. Callaghan, op. cit., s. 7.

32

Budowa  potê¿nego  œwiatowego  imperium  brytyjskiego  odbywa³a  siê  w  trzech  zasadni-

czych etapach. Tzw. stare imperium tworzono wokó³ pó³nocnego basenu Atlantyku w³aœciwie ju¿

od  koñca  XV  w.  do  chwili,  gdy  na  mocy  podpisanego  w  1783  r.  traktatu  paryskiego  utracono

13 kolonii w Ameryce Pó³nocnej. Od zwyciêstwa pod Plassey w 1757 r. zaczêto tworzyæ tzw. nowe

Imperium  Brytyjskie  w  Indiach,  którego  granice  w  nastêpnych  dziesiêcioleciach  rozszerzono

o  terytoria  azjatyckie  po³o¿one  g³ównie  wokó³  Oceanu  Indyjskiego.  Trzeci  etap  zacz¹³  siê  po

zjednoczeniu  Niemiec  i  trwa³  do  og³oszenia  Statutu  Westminsterskiego  w  1931  r.  Od  tej  chwili

narasta³ proces coraz szybszego upadku Imperium Brytyjskiego, który formalnie nast¹pi³ w 1956 r.

127

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

Omawiane procesy przyspieszy³y skrystalizowanie siê drugiej brytyjskiej

idei  imperialnej,  któr¹  reprezentowa³a  powsta³a  ok.  roku  1870  tzw.  szko³a

londyñska.  Jej  twórcy  oparli  wyznawan¹  doktrynê  na  pogl¹dach  spo³eczno-

ekonomicznych wielkich XIX-wiecznych myœlicieli angielskich, g³ównie Jame-

sa Milla, jego syna Johna Stuarta Milla, Davida Ricardo, Jeremiego Bentha-

ma, a tak¿e Karola Darwina. Jej wyznawcami oraz gor¹cymi zwolennikami

stali siê g³ównie kupcy, politycy, ludzie pracuj¹cy w administracji kolonialnej,

a nawet misjonarze, którzy w instalacji brytyjskich instytucji na obcych tere-

nach dostrzegali szanse awansu spo³ecznego, sposobu wzbogacenia siê i za-

spokojenia wszelkiego rodzaju aspiracji. G³osili wiêc has³a anektowania ob-

szarów dotychczas wolnych od europejskiego kolonializmu, g³ównie w trudno

dostêpnych terenach Afryki równikowej.

Powa¿ny impuls, a nawet mo¿na powiedzieæ zachêtê do podjêcia dzia³añ

przez zwolenników szko³y londyñskiej wnios³y s³owa wyra¿one przez Benja-

mina  Disraelego  podczas  s³ynnego  przemówienia  wyg³oszonego  24  czerwca

1872 r. w Crystal Palace. By³y premier

33

 zaatakowa³ idee liberalizmu, w tym

równie¿ handlowego, uznaj¹c, i¿ powoduj¹ one dezintegracjê, a w rezultacie

rozk³ad  œwiatowego  imperium  Wielkiej  Brytanii  –  kraju,  który  „straci³  pie-

ni¹dze przez swoje kolonie”

34

. W koñcowej fazie przemówienia definitywnie

stwierdzi³: „wed³ug mojej opinii, nie powinno byæ ani jednego ministra w tym

kraju, który zaniedbywa³by jak¹kolwiek mo¿liwoœæ rekonstruowania naszego

kolonialnego imperium oraz wychodzenia naprzeciw takim przysz³ym dzia³a-

niom, które mog³yby staæ siꠟród³em niesamowitej si³y i szczêœcia tej ziemi.

Jednak¿e sprawa nie wygl¹da jednoznacznie. Nale¿y zapytaæ, czy bylibyœcie

zadowoleni,  ¿yj¹c  w  spokojnym  kraju,  ukszta³towanym  i  wzorowanym  na

regu³ach kontynentalnych i oczekiwaæ, a¿ we w³aœciwym czasie spotka was

nieunikniony  los,  czy  chcielibyœcie  mieæ  wielki  kraj,  imperialny  kraj,  kraj,

w  którym  wasi  synowie,  gdy  dorosn¹  i  siêgn¹  po  nadrzêdne  stanowiska,

osi¹gn¹  nie  tylko  szacunek  wœród  swoich  rodaków,  ale  bêd¹  równie¿  wzbu-

dzaæ respekt na ca³ym œwiecie”

35

. Disraeli nawo³ywa³ równie¿ do pog³êbienia

wiêzi pomiêdzy brytyjsk¹ macierz¹ a jej rozleg³ymi koloniami, twierdz¹c, i¿

nale¿y  je  œciœlej  powi¹zaæ  poprzez  ustanowienie  systemu  sta³ych,  ci¹g³ych

relacji z rz¹dem krajowym (Home Government)

36

, a Wielka Brytania powin-

na mieæ prawo ¿¹dania od nich pomocy, gdyby pojawi³a siê nag³a potrzeba.

P³omienne, nacechowane szowinizmem przemówienie Benjamina Disra-

elego  przyczyni³o  siê  do  osi¹gniêcia  przez  zwolenników  szko³y  londyñskiej

dominuj¹cej  roli  w  kreowaniu  polityki  imperialnej  pañstwa.  Zgodnie  z  ich

ideologi¹ zaatakowano w 1882 r. Egipt oraz rozpoczêto proces aneksji szero-

kiego  pasa  ziem Afryki  Wschodniej.  Powsta³a  wtedy  nowa  idea  imperialna

33

Benjamin Disraeli by³ premierem Wielkiej Brytanii dwukrotnie: od 27 lutego do 3 grud-

nia 1868 oraz od 20 lutego 1874 do 23 kwietnia 1880 r.

34

An Outline of British History, ed. M. Misztal, Kraków 1997, s. 255.

35

Ibidem, s. 256.

36

Ibidem.

Zygmunt Zalewski

128

zwana „od Kairu do Kapsztadu”, w imiê której starano siê opanowaæ mo¿li-

wie jak najszerszy pas afrykañskich terytoriów po obu stronach linii, któr¹

wyznacza³y  wymienione  wy¿ej  miasta.  Z  wielk¹  determinacj¹  przyst¹piono

do tworzenia l¹dowej, zachodniej flanki tzw. drugiego imperium budowanego

w  basenie  Oceanu  Indyjskiego.  By  odeprzeæ  coraz  powszechniejsza  krytykê

wyznawców szko³y manchesterskiej, stworzono koncepcjê tzw. taniego impe-

rializmu,  czyli  podboju  i  w³adztwa  na  koszt  ludnoœci  podbitej.  W  tamtym

okresie wielu ludzi pokroju Cecila Rhodesa, Josepha Chamberlaina, Davida

Livingstone’a, jego teœcia Johna Smitha Moffata, Rudyarda Kiplinga odnala-

z³o sens ¿ycia, mo¿na nawet powiedzieæ, i¿ znalaz³o siê w swoim ¿ywiole, a

w³adza, bogactwo b¹dŸ s³awa sta³y siê silnymi bodŸcami stymuluj¹cymi ich

czyny. W krêgach tych ludzi narodzi³a siê teoria skrajnego brytyjskiego na-

cjonalizmu zwanego jingoizmem, idei, która by³a bliska œwiadomoœci Brytyj-

czyków przez d³ugie lata, a jej kwintesencj¹ jest s³ynna powieœæ zatytu³owa-

na Greenmantle (1916), napisana przez drugiego po Kiplingu pod wzglêdem

wa¿noœci pisarza s³awi¹cego Imperium Brytyjskie Johna Buchana.

Tymczasem  instytucje  b¹dŸ  ludzie  zaanga¿owani  w  proces  rozbudowy

imperium upowszechniali has³a szerzenia misji cywilizacyjnej, które – trzeba

to wyraŸnie podkreœliæ – by³y tylko doskona³ym kamufla¿em lub wrêcz s³u¿y-

³y uspokojeniu w³asnych w¹tpliwoœci, obaw, a niekiedy sumieñ. Kolonializm

brytyjski do 1871 r. mo¿emy wiêc nazwaæ „antyimperializmem” z obowi¹zuj¹-

c¹  zasad¹  merkantylizmu  (por.  szko³a  manchesterska),  natomiast  czasy  po

roku 1871 stanowi¹ w historii Imperium Brytyjskiego okres tzw. wojuj¹cego

imperializmu  w  imiê  doktryny  Adama  Smitha,  opisanej  w  s³ynnym  dziele

zatytu³owanym  Badania nad natur¹ i przyczynami bogactwa narodów  oraz

w  imiê  darwinizmu  spo³ecznego.  W  omawianym  okresie  Wielka  Brytania

doda³a 7 mln km kw. do swego imperialnego terytorium. Rrozpoczêto inten-

sywny  podbój  ludów  po³udniowej Afryki,  a  tam  najwiêksz¹  rolê  pe³ni³  tzw.

imperializm misyjny, reprezentowany oraz czynem wcielany w ¿ycie g³ównie

przez  Londyñskie  Stowarzyszenie  Misyjne  (London  Missionary  Society).

W rezultacie dzia³alnoœci wybitnych misjonarzy, w tym Davida Livingstone’a

oraz  Johna  Smitha  Moffata,  uda³o  siê  odpowiedni¹  postaw¹  oraz  s³owem

przekonaæ wiele plemion do uleg³oœci (m.in. plemiê. Matabele).

Podró¿uj¹cy w 1891 r. po Czarnym L¹dzie Henryk Sienkiewicz w swych

Listach  z  Afryki  zawar³  bardzo  ciekawe  spostrze¿enia  dotycz¹ce  zasad,  na

jakich  opiera³o  w³adztwo  Europejczyków  nad  czarn¹  ludnoœci¹  tego  konty-

nentu: „[...] jest nies³ychana ma³oœæ œrodków, jakimi s¹ te zdobycze afrykañ-

skie utrzymywane. Posiad³oœci, na przyk³ad, niemieckie w tej stronie Afryki

przewy¿szaj¹ rozleg³oœci¹ ca³e Niemcy, zaœ wszystkiego tego strze¿e kilkuset

czarnych ¿o³nierzy i kilkunastu bia³ych oficerów. [...] Co siê tyczy czarnych,

ci,  o  ile  nie  s¹  w  bezpoœrednim  s¹siedztwie  miasta,  panowanie  niemieckie

uznaj¹ o tyle, o ile siê boj¹, a w razie niepos³uchu przyjdzie wyprawa wojen-

na i skarci ich mniej wiêcej surowo. Rodzi siê st¹d koniecznoœæ urz¹dzania

raz  wraz  wojennych  wypraw,  które  nie  zawsze  utwierdzaj¹  w³adztwo  bia-

129

Wp³yw wewnêtrznych przeobra¿eñ gospodarczych i spo³ecznych...

³ych”

37

. Inne ciekawe spostrze¿enie: „Szeregowcami s¹ Zulowie i Sudañczycy.

Ci ostatni zw³aszcza, ujêci w kluby [karby – Z.Z.] ¿elaznej europejskiej dyscy-

pliny, wyrabiaj¹ siê jakoby na wybornych ¿o³nierzy. Miejscowy ¿ywio³ (Suahi-

li i U-Zaramo), jako niepewny, nie bywa powo³ywany do szeregów. Oczywiœcie

ludzie Zululandu i Sudanu nie poczuwaj¹ ¿adnego pobratymstwa z miejsco-

wymi,  bêd¹c  zaœ  »askarisami«,  to  jest  ¿o³nierzami,  uwa¿aj¹  siê  za  istoty

nieskoñczenie wy¿sze, maj¹ce prawo do zupe³nej pogardy dla biednych, pó³-

nagich okolicznych Murzynów”

38

.

Wielu ówczesnych mieszkañców Afryki i Azji s³u¿bê u bia³ego cz³owieka

uwa¿a³o za zaszczyt i dlatego kolonie zamorskie ówczesnych mocarstw euro-

pejskich utrzymywane by³y przy u¿yciu niewiarygodnie ma³ych si³ i œrodków,

przy czym niezwykle wa¿n¹ rolê spe³nia³ gubernator, którego miejscowa lud-

noœæ  musia³a  traktowaæ  jak  surowego  ojca,  który  kocha,  lecz  musi  czasem

skarciæ. Mniej wiêcej na tych zasadach opiera³a siê g³ówna tajemnica rz¹dów

Wielkiej Brytanii w jej zamorskich koloniach.

Wymieniony wczeœnie brytyjski historyk œwiatowego formatu Niall Fer-

guson  podaje,  i¿  gdy  Brytyjczycy  zdo³ali  dostatecznie  os³abiæ  si³ê  militarn¹

i polityczn¹ podbijanego kraju, narodu b¹dŸ plemienia, zwykle dzia³ali sche-

matycznie, wprowadzaj¹c kolejno: „jêzyk angielski, angielskie prawo w³asno-

œci ziemi, angielski i szkocki system bankowy, system prawny wzorowany na

Common Law, religiê protestanck¹, brytyjskie dyscypliny sportowe, wprowa-

dzali rodzaj rz¹dów okreœlanych mianem »stró¿a nocnego«, system samorz¹-

dów lokalnych i centralnych, propagowali ideê wolnoœci”

39

. Za ka¿dym razem

i na ka¿dym etapie budowy imperium starali siê wzbudzaæ podziw ludnoœci

miejscowej do siebie i swej kultury. W sposób niezwykle przemyœlany, zapla-

nowany  i  skoordynowany  proces  ten  realizowa³o  a¿  6  ministerstw:  Foreign

Office, India Office, War Office, Board of Admiralty, Board of Trade i Colonial

Office.

Jednak¿e, pomimo b³yskotliwych sukcesów politycznych, Brytyjczycy do-

znali w tamtych czasach wiele sromotnych pora¿ek od ludów, których przy-

wódcy  przejrzeli  g³ówne  zamiary  europejskich  okupantów  o  „twardych  rê-

kach w bia³ych rêkawiczkach”.

SUMMARY

  The  first  phase  of  the  industrial  revolution,  which  had  occurred  in  the  18

century’s  England,  brought  many  tempestuous  changes  not  only  into  the  sphere  of

the  national  economy  but  also  influenced  the  social,  political  and  cultural  life  in

a great deal. The speeding up development of the whole country forced the nation,

37

H. Sienkiewicz, Listy z pustyni i z puszczy, Poznañ 2001, s. 110–111.

38

Ibidem.

39

Zob.: N. Ferguson, op. cit.

Zygmunt Zalewski

130

but particularly its political leaders to take up not easy but unavoidable challenges.

Soon after, it became commonly obvious that contemporary mercantile system should

have been replaced by the new idea of free market. To speed up the economy and to

bring  the  political  situation  under  control,  the  abolition  of  slavery,  repealing  Corn

Laws and abandoning Navigation Acts were need to be done. To reject the old order

and implement a new one, the ruling elite was forced to undertake many unpopular

political enterprises, especially in situation when the lost of the thirteen colonies in

North America  diminished  British  colonial  market. A  long  and  uneasy  struggle  for

a new shape of the country and the British Empire began.

Meanwhile,  the  economy  development  –  achieved  after  Napoleonic  France  had

fallen – did not resolve tremendous political and social tension at home. The spectre

of social revolution was getting closer and closer. To avoid some serious and hazardo-

us  consequences,  many  politicians,  economists  people  of  science  and  culture,  e.g.

Robert  Peel,  Benjamin  Disraeli,  John  Temple  lord  Palmerston,  Jeremy  Bentham,

James Mill, David Ricardo, William Cobbett, Thomas Robert Malthus, Richard Cob-

den,  John  Bright  and  many  others,  cherished  hope  that  developing  of  the  British

Empire was the only solution. Within many discussions and sometimes arguments,

the  main  of  the  two  19  century’s  theories,  and  then  schools,  of  British  colonial

expansion came into being.