Przyczyny wykluczenia społecznego.
Ludzie wykluczeni kojarzeni są zazwyczaj z brakiem zapobiegliwości, aspiracji
edukacyjnych, przestępczością, degradacją czy patologią społeczną. Jednak dziś wykluczenie
staje się problemem coraz bardziej złożonym. Pojawiają się zupełnie nowe czynniki
odpowiadające za sytuowanie jednostek na marginesie życia społecznego, jak chociażby brak
odpowiednich kompetencji w zakresie nowoczesnych technologii informacyjnych i
komunikacyjnych. Wykluczonym może być każdy, kto pozbawiony jest możliwości pełnej
partycypacji w życiu społecznym.
Wykluczenie społeczne nie jest zjawiskiem nowym. Towarzyszy społeczeństwom od
zarania dziejów. Nową cechą jest natomiast pojawiający się wraz z atomizacją społeczną
wzrost jego nasilenia i kształtowanie się zupełnie nowych wymiarów, dotykających wielu
ludzi i czyniących z wykluczenia istotny czynnik różnicowania społecznego.
Czym jest wykluczenie?
W literaturze dotyczącej szeroko rozumianej koncepcji wykluczenia społecznego
występuje wiele dyskursów, podnosi się różne aspekty zagadnienia, brak natomiast
konsensusu w tak podstawowych kwestiach, jak rozumienie tej kategorii, jej przyczyn czy
mechanizmów kształtowania się. Niezależnie jednak od różnic terminologicznych i tradycji
badawczych koncepcja wykluczenia społecznego ma jedną ważną zaletę: ułatwia znacznie
włączenie do dyskusji o różnych problemach społecznych elementów kulturowych jako
czynników wyjaśniających trwałe, niekorzystne usytuowanie jednostek w ramach struktury
społecznej nowoczesnych społeczeństw
1
.
Koncepcja wykluczenia społecznego, która w ciągu ostatniego ćwierćwiecza zrobiła
zawrotną karierę, wykorzystywana jest dziś prawie wszędzie tam, gdzie nawiązuje się do
nierówności społecznych, społecznego upośledzenia, ubóstwa, deprywacji, dyskryminacji czy
też korelatów tych zjawisk. Jednak na pytanie, czy w związku z tym o społecznym
wykluczeniu wiemy dziś znacząco więcej, czy jednoznacznie potrafimy identyfikować
przyczyny i opisywać rządzące nim mechanizmy, można udzielić odpowiedzi zarówno
twierdzącej jak i przeczącej
2
.
1
zob. Grotowska-Leder J., Ekskluzja społeczna - aspekty teoretyczne i metodologiczne, [w:] Grotowska-Leder J.,
Faliszek K, Ekskluzja i inkluzja społeczna. Diagnoza - uwarunkowania - kierunki działań, Wydawnictwo
Edukacyjne "Akapit", Toruń 2005.
2
zob. Lister R., Bieda, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007.
Niewątpliwie dzięki licznym badaniom i publikacjom coraz więcej wiemy o
rozmaitych wymiarach społecznego wykluczenia, o sposobie życia ludzi nim dotkniętych -
ubogich, bezdomnych, bezrobotnych, mieszkańców popegeerowskich wsi czy starych
tradycyjnych robotniczych osiedli. Z drugiej strony zjawiska i procesy kojarzone dziś z
koncepcjami społecznego wyłączania nie są cechą charakterystyczną wyłącznie
nowoczesnych społeczeństw. Można więc poddać w wątpliwość to, czy nadawanie nowej
nazwy obecnym od dawna w rzeczywistości społecznej problemom rzeczywiście wpłynęło na
to, iż jesteśmy w stanie więcej o nich powiedzieć?. Przyrost wiedzy dotyczącej społecznego
wykluczenia nie doprowadził bowiem nawet do ustalenia jednoznacznej jego definicji.
Niezależnie od tych rozbieżności, ponowna analiza różnych ujęć problemów społecznych
pozwoliła wskazać na dynamiczność i procesualność jako najważniejsze cechy mechanizmów
wykluczenia społecznego. Założenie to wypływa ze zgodności badaczy co do faktu, że nie ma
dwóch dających się oddzielić demarkacyjną linią stanów: stanu wyłączenia z i stanu
włączenia do struktur społecznych. Proces ten zachodzi w czasie i jest transformacją od
zintegrowania do osłabienia czy utraty więzi z szerszą zbiorowością.
Wykluczenie społeczne jest pojęciem przeciwstawnym do społecznego uczestnictwa
w szerszych zbiorowościach społecznych. Oznacza dobrowolną bądź wymuszoną
uwarunkowaniami zewnętrznymi (biedą, bezrobociem, kalectwem, nieakceptowanym przez
ś
rodowisko zachowaniem czy preferencjami seksualnymi i innymi) izolację jednostek lub
grup społecznych od zbiorowości i instytucji współczesnego państwa. Pojęcie wykluczenia
społecznego oznacza:
1.
funkcjonowanie poza nawiasem praw i przywilejów społeczeństwa,
2.
strukturalną charakterystykę określonej zbiorowości- sytuowanie na najniższym
szczeblu hierarchii społecznej,
3.
efekty określonego procesu, stanowiące sumę miejsca w strukturze społecznej oraz
doświadczeń i oczekiwań jednostki lub grupy społecznej
3
.
Źródła wykluczenia
Badania nad wykluczeniem społecznym koncentrują się głównie nad jego
strukturalnym wymiarem. Jest on rozważany wieloczynnikowo: bieda, bezrobocie, brak
wykształcenia, dziedziczenie niskiego statusu rodziny, niedostosowanie do dominujących w
społeczeństwie wzorów zachowań. Każdy z tych czynników jest równie ważny.
3
zob. Jarosz M., Wstęp. Obszary wykluczenia w Polsce [w:] Jarosz M. (red.), Wykluczeni. Wymiar społeczny,
materialny, etniczny, ISP PAN, Warszawa 2008.
Ubóstwo jest uważane za jeden z głównych powodów sytuowania jednostek na
marginesie życia społecznego. Pierwsze lata uczestnictwa w Unii Europejskiej złagodziły
nieco ten problem, ale nie usunęły trwale jego przyczyn, a spowolnienie wzrostu
gospodarczego w każdej chwili może przywrócić ostre formy marginalizacji. Podobnie
postrzegane jest bezrobocie, zwłaszcza długotrwałe, skutecznie wypychające człowieka, jego
i rodzinę poza nawias społeczeństwa. Praca jest we współczesnym świecie nie tylko
sposobem utrzymania się przy życiu, ale i rodzajem instytucji wyznaczającej miejsce
człowieka – i grupy – w tym społeczeństwie. Stała praca jest swoistym „biletem wstępu” do
ś
wiata zasobów, ale i do kluczowych instytucji porządku społecznego, ubezpieczeń
zdrowotnych, emerytalnych i rentowych.
Niebagatelną rolę odgrywają też czynniki regionalne. Głównie dlatego, że w
większości współczesnych społeczeństw kryzys rynku pracy i recesja starych regionów
przemysłowych pociągają za sobą procesy degradacji i wykluczenia społecznego części
mieszkańców miast. Transformacja społeczna także na wsi doprowadziła do znaczącego
powiększenia obszarów tradycyjnej biedy. Mieszkańcy terenów wiejskich ponieśli wysokie
koszty przemian, a odsetek ludzi żyjących na krawędzi ubóstwa jest tam bardzo wysoki.
Jednak nie tyle każdy z tych elementów z osobna, co ich kumulacja leży u podłoża
procesów społecznego wykluczenia dużych grup ludzi. Kreując także to, co najbardziej w tym
zjawisku niepokojące: rodzinne dziedziczenie statusu społecznego i biedy. W Polsce,
potykającej się wciąż na wyboistej drodze przemian, największe ryzyko wykluczenia
społecznego dotyczy: dzieci z rodzin wielodzietnych, osób długotrwale bezrobotnych, z
niskim wykształceniem, osób w podeszłym wieku, a także osób niepełnosprawnych.
Ubóstwo jest dominującą cechą każdej z wymienionych grup. Ono też w dużej mierze jest
czynnikiem je stygmatyzującym. Bezrobocie ściśle sprzężone jest z biedą, niskim poziomem
wykształcenia, specyficznymi nawykami kulturowymi i obyczajowymi funkcjonującymi w
określonych grupach społecznych. Istotnym czynnikiem jest również charakterystyczny dla
większości jednostek czy grup społecznych zagrożonych procesami wykluczenia społecznego
syndrom wyuczonej bezradności, korespondującej z bezradnością autentyczną spowodowaną
niekorzystnymi indywidualnymi czynnikami: kalectwem, śmiercią jedynego żywiciela
rodziny, ciężką chorobą, więzieniem itd. Przy tak szeroko ujmowanym spektrum
ewentualnych przyczyn sytuowania jednostek na marginesie życia społecznego, istotną
kwestią jest odpowiedź na pytanie: czy to cechy osobowe czy środowisko społeczne decydują
o pozostawaniu w kręgu biedy i wykluczenia?. Dostępne badania i analizy wskazują, iż
mechanizm społecznej degradacji ma w przeważającej mierze charakter strukturalny, a próby
wydostania się spod jego oddziaływania hamowane są nie tylko przez cechy osobowe ludzi
zdegradowanych, ale i przez wpływ otoczenia.
Nowe formy podziałów społecznych
Trudność w analizie wykluczenia bierze się stąd, że jest to zjawisko złożone, o wielu
przyczynach, przejawach i skutkach. Mimo prób zobiektywizowania miar wykluczenia, jest
ono fenomenem względnym i subiektywnym. Z tego powodu próbom oceny jego charakteru i
skali towarzyszy wiele uproszczeń i rzadko podejmowany jest wątek złożonych związków
między jakością systemu instytucjonalnego a wykluczeniem i jego społecznym
postrzeganiem. Ujawniają się także nowe formy podziałów społecznych związane chociażby
z modelem dystrybucji dochodów. Zjawiskiem, którego w większej skali spodziewać się
należy wkrótce także w Polsce, jest tzw. underemployment (podzatrudnienie), czyli
wykonywanie pracy niegwarantującej dochodów powyżej granicy ubóstwa
4
.
Względność wykluczenia najlepiej widać, gdy analizie poddaje się biedę i ubóstwo.
Wynika z nich, że problem ten lokuje Polskę na poziomie średniej europejskiej. O ile jednak
najnowsze dane wskazują na stabilizację zjawiska, a nawet spadek ubóstwa w wymiarze
obiektywnym, o tyle w ujęciu subiektywnym wzrosło ono znacząco. Najwyraźniej poprawa
warunków materialnych w ostatnich latach nie nadąża za wzrostem społecznych oczekiwań.
Szybki rozwój ekonomiczny sprzyja wzrostowi zatrudnienia i ograniczaniu skali ubóstwa, ale
go trwale nie usuwa. Analizy zmian układu klasowo-warstwowego i sytuacji na rynku pracy
wskazują na znaczenie i sprawczość czynnika wykształcenia: jego brak ma wiele
negatywnych następstw. W procesie tworzenia gospodarki opartej na wiedzy wykluczenie
edukacyjne staje się coraz większym problemem. Tym dotkliwszym, że społeczeństwo
polskie, mimo ogromnego postępu, nadal należy do słabo wykształconych (tylko 14,3 proc.
dorosłych ma wyższe wykształcenie, podczas gdy w krajach wysoko rozwiniętych normą jest
30 proc.). Bariera edukacyjna dotyka bardzo wielu Polaków, mając silny wymiar
terytorialny, zwłaszcza w układzie wieś – miasto.
Wykluczenie społeczne niezwykle często wiąże się ze zjawiskami patologii
społecznej. Doświadczenia światowe pokazują uniwersalny charakter tych zjawisk oraz
kumulację problemów przejawiająca się w występowaniu obszarów koncentracji społecznego
wykluczenia. Obszary takie pojawiły się w Polsce po 1989 roku w związku z dramatycznym
4
zob. Frieske K.W., Społeczna marginalność jako koszt systemowy [w:] Jarosz M. (red.), Wykluczeni. Wymiar
społeczny, materialny, etniczny, ISP PAN, Warszawa 2008.
upadkiem
szczególnie
nieefektywnych
i
przestarzałych,
często
terytorialnie
skoncentrowanych rodzajów aktywności ekonomicznej i sektorów gospodarki. Do najbardziej
znanych należą popegeerowskie osiedla, osiedla pogórnicze i inne, niegdyś zależne od
jednego pracodawcy. Obserwowane od lat wyłanianie się defaworyzowanych obszarów w
postaci enklaw społecznych, w wysokim stopniu wiąże się ze wspomnianymi czynnikami
sprzyjającymi wykluczeniu. Niebezpieczną cechą tych miejsc jest wyjątkowa koncentracja
negatywnych cech położenia społecznego i silna skłonność do dziedziczenia statusu,
bezradności i uzależnienia od przestarzałego, pasywnego systemu opieki społecznej,
niezdolnego do mobilizacji i usamodzielniania podopiecznych, zwłaszcza dorastającej tam
młodzieży. Wymiar terytorialny uznaje się współcześnie za coraz istotniejszy dla rozwoju
społeczno-ekonomicznego, a co za tym idzie – również dla zjawisk negatywnych.
Zróżnicowania w poziomie i dynamice rozwoju poszczególnych obszarów w coraz większym
stopniu zależą od czynników nowych, właściwych gospodarce postindustrialnej i
społeczeństwom postmodernistycznym. Do najważniejszych zalicza się omówione szeroko
wykształcenie, ale pojawiają się zupełnie nowe, jeszcze niedawno nieznane czynniki, jak
choćby kompetencja w zakresie technologii informacyjnych i komunikacyjnych, zdolność do
selekcji, przetwarzania i użytecznego wykorzystania informacji. Społeczeństwo polskie nadal
odstaje pod tym względem od innych europejskich społeczeństw.
Grupy wykluczane społecznie
Doświadczenia krajów Europy Zachodniej przy identyfikowaniu środowisk
zagrożonych wykluczeniem społecznym lub podlegających już tym procesom pokazują, że
kategoria ta dotyczy następujących grup osób:
•
długotrwale bezrobotni,
•
odbiorcy pomocy społecznej,
•
samotni rodzice, będący w trudnej sytuacji społecznej, życiowej,
•
bezdomni,
•
osoby uzależnione w sposób problemowy od alkoholu, narkotyków, leków,
•
,,głęboko” niepełnosprawni,
•
więźniowie opuszczający zakłady karne,
•
uchodźcy i osoby napływowe mające problemy z integracją społeczną,
•
analfabeci,
•
ż
ebracy,
•
młodzież z rodzin patologicznych.
5
Wydaje się, iż przyglądając się lokalnym Polskim uwarunkowaniom, do powyższego
wyliczenia należałoby dodać także mieszkańców terenów popegeerowskich oraz młodzież
opuszczającą placówki wychowawcze i resocjalizacyjne.
W Polsce grupą szczególnie zagrożoną wykluczeniem społecznym są osoby
bezrobotne, w szczególności długotrwale bezrobotne, które posiadają jednocześnie niskie
wykształcenie i kwalifikacje zawodowe. Szczególnie trudna sytuacja dotyczy rodzin czy
gospodarstw domowych, w których występuje kumulacja bezrobocia, oznaczająca, iż więcej
niż jedna osoba mogąca podjąć zatrudnienie, pozostaje poza rynkiem pracy. Biorąc pod
uwagę fakt, iż zdecydowana większość z tych osób nie jest uprawniona do pobierania zasiłku
dla bezrobotnych, a liczba świadczeń możliwych do otrzymania z pomocy społecznej jest
ograniczona, jednostki te skazane są często na skrajne ubóstwo i trwałe wykluczenie.
Specyficzną sytuacją odróżniającą nasz kraj od większości państw członkowskich Unii
Europejskiej jest to, że skrajnym ubóstwem, a co za tym idzie, społecznym wykluczeniem
zagrożone są także osoby zatrudnione, ale wykonujące niskopłatną pracę, osoby w wieku
emerytalnym i niepełnosprawni. Wysokość wynagrodzeń dla robotników i pracowników
najemnych w niektórych przedsiębiorstwach, a także niskie świadczenia emerytalno- rentowe
powodują, iż zjawisko wykluczenia dotyczy znacznej liczby ludzi i ich rodzin. Zagrożone
wykluczeniem są również osoby młode- dzieci i młodzież- głównie z rodzin wielodzietnych i
niepełnych, w tym także wiejskich, które z braku możliwości finansowych i innych barier o
charakterze strukturalnym nie mają równego dostępu do wykształcenia, a co za tym idzie do
zajmowania wyższych pozycji społeczno- zawodowych, czy często jakiegokolwiek
zatrudnienia. Badania nad ruchliwością społeczną pokazują, iż dziedziczenie statusu
społecznego w ramach relacji międzypokoleniowych w dużym stopniu skorelowane jest z
poziomem wykształcenia rodziców.
Kolejną z grup szczególnie zagrożoną społecznym wykluczeniem są osoby
niepełnosprawne powyżej 15 roku życia, stanowiące około 14% populacji. Ponad 80% z nich
jest bierna zawodowo, a ci uczestniczący w rynku pracy, zatrudnieni są najczęściej w
5
por. Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski
http://www.mpips.gov.pl/userfiles/File/mps/NSIS.pdf
[dostęp: 05.07.2010];
Poradnik dotyczący realizacji wsparcia dla osób wykluczonych społecznie oraz zagrożonych wykluczeniem
społecznym w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki
http://www.efs.gov.pl/dzialaniapromocyjne/Documents/Poradnik_dot_realizacji_wsparcia_dla_os_wykluczonyc
h_spol_POKL_091009.pdf
[dostęp: 05.07.2010];
Grewiński M., Problem diagnozowania wykluczenia społecznego w kontekście przygotowań do absorpcji
funduszy strukturalnych UE
http://mirek.grewinski.pl/dane/ksiazki/artykuly/problem_diagnozowania_wykluczenia_spolecznego_w_konteks
cie_przygotowan_do_absorpcji_funduszy_strukturalnych_ue.pdf
[dostęp: 05.07.2010].
niepełnym wymiarze godzin
6
. Biorąc pod uwagę fakt, iż osoby niepełnosprawne posiadają
generalnie niższe wykształcenie i kwalifikacje niż osoby pełnosprawne, sytuacja ich jest
wyjątkowo trudna. Ponadto specyfika niepełnosprawności, która dotyczy różnych jej
rodzajów- sensorycznej, psychicznej, fizycznej- powoduje, iż przy zapobieganiu wykluczeniu
społecznemu należy stosować zindywidualizowane instrumenty wspierania reintegracji
społecznej i zawodowej.
Wykluczeniem społecznym zagrożone są także osoby opuszczające zakłady karne. Co
roku w Polsce jest to około 75-80 tysięcy osób
7
. Należy podkreślić wysokie
prawdopodobieństwo trafienia osób wychodzących z więzień w przestrzeń bezdomności lub
ponownej przestępczości, ze względu na trudności z ponowną integracją społeczną. Pomoc
społeczna dla tych osób jest ograniczona, a wiele przedsiębiorstw i zakładów pracy stosuje
praktyki dyskryminacyjne, odmawiając im zatrudnienia. Oznacza to niemożliwość podjęcia
pracy, zarobkowania zgodnie w aprobowanymi wzorami i rozpoczęcia życia pozbawionego
społecznego
naznaczenia.
Podobne
trudności
napotykają
opuszczający
placówki
wychowawcze i domy dziecka.
Do zbiorowości zagrożonych pozostawaniem poza marginesem życia społecznego
należy też niewątpliwie zaliczyć uchodźców i mniejszości etniczne czy narodowe (np.
Romów). Brak integracyjnej polityki państwa, trudności w znalezieniu miejsca zatrudnienia i
zamieszkania oraz odmienność i niezgodność wzorów kulturowych z postawami
dominującymi w Polsce, stanowi niewątpliwie jeden z najważniejszych czynników
pozwalających wnioskować o znacznym zagrożeniu tych zbiorowości wykluczeniem
społecznym.
Niezmiernie trudnym zjawiskiem od strony diagnozowania jest kwestia bezdomności.
Osoby te napotykają na liczne problemy związane z ich stanem zdrowia czy higieny,
niedożywieniem, niepełnosprawnością, wykształceniem czy zatrudnieniem. Osobom tym
potrzebna jest wielopoziomowa pomoc i profilaktyka, a także polityka mieszkaniowa czy
rynku pracy, poprzez które można by ułatwić im powrót do społeczeństwa i zatrudnienia.
Należy bowiem pamiętać, iż bezdomność wbrew obecnym w dyskursie społecznym
stereotypom, jest często zjawiskiem niezawinionym, a bezdomnymi stają się ofiary klęsk
ż
ywiołowych, młode samotne matki z dziećmi, opuszczający domy dziecka, czy inne
placówki wychowawcze, chorzy psychicznie.
6
zob. Parchomiuk M., Niepełnosprawni - społecznie wykluczeni?, Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 2006, nr
4.
7
zob. Nowak J., Meandry wykluczenia społecznego, Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie,
Warszawa 2008.
Pamiętać należy również, iż grupami szczególnie zagrożonymi wykluczeniem
społecznym są rodziny wielodzietne i rodziny samotnych rodziców mające często utrudnioną
sytuację z pogodzeniem funkcji rodzinno - wychowawczych i zawodowych. W rodzinach
niepełnych brak drugiego żywiciela rodziny powoduje pogłębianie się nierówności socjalnych
poprzez to zmniejszanie szans karier: edukacyjnej i zawodowej. Podobnie wygląda sytuacja w
rodzinach wielodzietnych, dlatego też w szczególny sposób należy monitorować ich sytuację
materialną i społeczną.
Podsumowanie
Niewątpliwie wykluczenie społeczne przejawia się na różne sposoby i obejmuje wiele
różnorodnych zjawisk społecznych, a samo jako pojęcie jest niejednoznaczne. Koncentruje
uwagę na kwestiach uczestnictwa i społecznej izolacji, poprzez co definiuje wykluczonych
jako tych, którzy formalnie przynależąc do wspólnoty lub społeczeństwa, nie są w stanie w
pełni korzystać z owoców tej przynależności i dobrodziejstw tego uczestnictwa. O ile bowiem
przynależność do grupy czy społeczeństwa wiąże się z posiadaniem określonych praw, o tyle
to właśnie koncepcja wykluczenia społecznego wskazuje na nierealizowanie uprawnień
przysługujących jednostce ze względu na sam fakt uczestnictwa w, czy przynależności do
jakiegoś układu społecznego. Przy wszystkich podejmowanych formach aktywności
ukierunkowanej na rozwiązywanie problemów związanych ze społecznym wykluczeniem
należy jednak pamiętać, iż nawet najskuteczniejszy system pomocowy nie jest w stanie
kompensować wszystkich ubocznych skutków rozwoju społecznego.
mgr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka
Instytut Socjologii
Uniwersytet Wrocławski