Ewa Berberyusz
Głos z Gułagu
                    Rozmowa              z Olgierdem Wołyńskim
        
        
        
        
                      Tom
        
                Całość w tomach
        
        
        
        
        
        
        Polski Związek Niewidomych
        Zakład Wydawnictw i Nagrań
              Warszawa 1991

        
        
        
        
        
        
        
        
        
        
        
        
        
          Tłoczono pismem punktowym dla 
        niewidomych w Drukarni PZN, 
        Warszawa, ul. Konwiktorska 9
        pap. kart. 140 g kl. III_Bą1
          Przedruk z Wydawnictwa 
        "Młodzieżowa Agencja 
        Wydawnicza", Warszawa 1989
        
          Pisał J. Podstawka
         Korekty dokonały
         B. Krajewska
         i K. Markiewicz
          Od redakcji
        
          Ewa Berberyusz należy do 
        czołówki polskich reporterów. 
        Jej nazwisko wiąże się z takimi 
        czasopismami, jak: tygodnik 
        "Kultura" i od września 1981 
        roku - "Tygodnik Powszechny". 

        Jest również autorką książek 
        reportażowo_beletrystycznych: 
        "Wychodne dla Ewy" - o pierwszym 
        w Prl otwarciu wyjazdowym na 
        Zachód po październiku 1956 
        roku. "Byle dalej" - zbiór 
        reportaży z czasów gierkowskich, 
        a także książki o Solidarności i 
        Lechu Wałęsie, nad którą 
        pracowała w latach 1980_#1981. 
        Praca ta ukazała się w 
        nieoficjalnym obiegu pt. "Lechu" 
        (Wyd. "Głos"), "Pierwsze 
        wejście" (Wyd. "Nowa"). 
          Prezentowana obecnie książka 
        jest wstrząsającym dokumentem 
        tragicznych przeżyć. Jej 
        bohaterem jest Olgierd Wołyński, 
        którego dzieciństwo i młodość 
        upłynęły na pełnych cierpienia 
        doświadczeniach łagrowych. 
        

          Od autorki
        
          Niech mi czytelnik nie 
        zarzuca, że nie umiałam nakłonić 
        rozmówcy do pełniejszej 
        relacji! Opowieść idzie tak, jak 
        chciał ją snuć: falami obrazów, 
        dygresjami, zapamiętanym 
        szczegółem. Odmówił wszelkiego 
        "ustosunkowania się" uważając, 
        że dzisiejszy komentarz 
        przesłoniłby prawdę widzianą 
        "tamtymi" oczyma. Przeglądając 
        maszynopis, ku mojemu 
        niezadowoleniu, wszelkie 
        charakterystyki, dowcipy, 
        złośliwości o ludziach, które 
        tak ubarwiają tekst - wymazał. 
        Nie udało mu się, na szczęście, 
        wymazać własnej osobowości i to 
        ona, moim zdaniem, 
        indywidyualność bohatera, 
        wyprowadza opowieść z kręgu 
        typowej literatury obozowej. 
        Mówi o tym Andrzej Drawicz w 
        Posłowiu, dodając, że spełnił 
        się dobry kontakt rozmówcy z 
        reporterem. Nie w pełni: 
        słuchając, cały czas odnosiłam 
        wrażenie, że coś mojego 

        rozmówcę hamuje - może zostawił 
        pewne sprawy na inną okazję? W 
        każdym razie, mój wysiłek 
        zmierzał do wyłowienia z 
        opowieści owego własnego tonu; 
        jak również zasłuchania 
        narratora w wielką literaturę 
        rosyjską. Niektóre partie jego 
        opowiadania, jak opis 
        Daniłowskiego Monastyru, 
        Uljanowska, Twierdzy 
        Archangielskiej,  matki 
        pochylonej nad haftowaniem 
        inicjałów na koszulkach dzieci 
        przed własnym aresztowaniem - 
        niosą według mnie "oddech" 
        wielkiej dziewiętnastowiecznej 
        prozy. Sam marzył o tym, żeby 
        zostać poetą. Nosił na piersi 
        przepisany wiersz Gumilowa jak 
        puklerz. Choć wątpię, czy 
        literatura mogłaby kogokolwiek 
        uchronić przed postradaniem 
        życia, ale przed upodleniem 
        tych, którzy są z nią blisko - 

        może tak? Bo mój bohater 
        zachował człowieczeństwo, mimo 
        że jako dziecko - jak Mowgli z 
        "Księgi Dżungli" - dostał się do 
        krainy rządzonej prawami 
        zwierząt. Zachował polskość, 
        chociaż wracając do Polski,  
        nie miał żadnych złudzeń: dla 
        niego między Mińskiem a Warszawą 
        rozciągała się wciąż ta sama 
        strefa, bez nadziei na lepsze; 
        stale w jego relacji słyszałam 
        ów ton katastrofizmu dziejowego. 
        Ale jest to katastrofizm z 
        gatunku tych, co działają 
        ożywczo. 
          Ewa Berberyusz
        
        
          Obóz
        
          E: - Jesteśmy równolatkami. 
        Ale gdyby nie wojna i to, co po 
        niej, nasze losy 
        najprawdopodobniej nigdy by nie 
        skrzyżowały się, albo 
        skrzyżowałyby się wrogo. Patrzę 

        na twoje zdjęcie z dzieciństwa: 
        ty z siostrą i synem Waltera 
        Ulbrichta na wyplatanych 
        ogrodowych fotelikach, gdzieś w 
        podmoskiewskiej daczy, dzieci 
        międzynarodowej elity 
        komunistycznej. Mnie natomiast z 
        tych czasów pozostał w pamięci 
        taki obraz: ja z matką w 
        warszawskiej dorożce, w dali 
        pochód pierwszomajowy z 
        łopoczącymi sztandarami; moja 
        matka ponaglająca dorożkarza, 
        żeby prędzej jechał; bała się 
        komunizmu, tej tajemiczej siły, 
        która chciała zburzyć jej świat 
        dla innego świata. Dziś komunizm 
        dla nikogo nie jest ani 
        tajemnicą, ani obietnicą. 
        Fascynacja mitem przestała 
        działać do tego stopnia, że 
        młode pokolenie wprost nie chce 
        wierzyć, że istnieli tacy, 
        którzy traktowali komunizm 
        poważnie. Dlatego, proszę cię, 
        przedstaw fakty ze swojego życia, 
        bo są to fakty świadka, który 
        poznał nie tylko łagry od 

        dziecka, ale zna również 
        przyciąganie tamtego świata - 
        choć nie własne, ale z pierwszej 
        ręki. 
          O.: - No i co ty z nimi 
        zrobisz? Napiszesz i to będzie u 
        ciebie leżało, no i po cholerę? 
        Gdyby miał wrócić stalinizm - co 
        według mnie wcale nie jest 
        wykluczone - po co mają wiedzieć 
        wszystko o mnie, o mojej 
        rodzinie? Starzy więźniowie w 
        Rosji mówili: "Oni wiedzą tylko 
        tyle, ile im powiemy". Poza tym, 
        czy moje życie jest tego warte? 
          - E.: - Po pierwsze: oni i tak 
        wiedzą, po drugie: twoje życie 
        jest tego warte, i po trzecie, 
        co ja bym dała, żeby tak ktoś 
        chciał posłuchać mojego życia! 
          O.: - Więc dobrze. Urodziłem 
        się w Moskwie w październiku 
        1929 roku. Matka przyjechała do 
        Związku Sowieckiego w 1926 roku. 

        Przyjechała z Wiednia, ale 
        urodziła się w Polsce. 
        Pochodziła z nietypowej rodziny 
        żydowskiej, bo to byli 
        właściciele ziemscy. Ten majątek 
        ziemski to oni kupili - może to 
        niezbyt ładny fakt? - po 
        powstaniu 1863 roku. Należał 
        do Polaka, skonfiskowali mu. 
        Władze carskie te majątki 
        sprzedawały. To była ogromnie 
        bogata, duża posiadłość, jakieś 
        półtora tysiąca hektarów. 
        Pokazywałem ci tę książkę 
        adresową z 1912 roku? Tam są 
        wszystkie majątki ziemskie w 
        Rosji, we wszystkich guberniach, 
        one są podzielone na pięć 
        kategorii w zależności od 
        obszaru; na przykład, majątek 
        Wańkowiczów był w drugiej 
        kategorii, a nasz - w czwartej. 
        W latach młodości mojej mamy 
        majątek uległ rozdrobnieniu i te 
        córki, czyli mama i jej dwie 
        siostry (było też czterech 
        braci, z których część umarła 
        przed wojną, a inni zginęli w 
        czasie wojny), to już byli 
        ludzie raczej biedni, chwytający 
        się różnych zarobków. Mama była 

        z tych dziewczyn, które odrzucały 
        swoje tradycyjne środowisko 
        żydowskie. Miała do niego wręcz 
        pogardliwy stosunek. To było 
        pokolenie inteligentów 
        żydowskich, które zrywało ze 
        swoim pochodzeniem, ale dziadek 
        jeszcze był prawdziwym, 
        patriarchalnym Żydem. Oni 
        stanowili już pokolenie 
        wyemancypowane, nowoczesne. Moja 
        mama odrzucała całą tę ciemnotę, 
        to zacofanie, te brody, te 
        pejsy, te modły; wszystko to oni 
        odrzucili. Byli postępowi, 
        nowocześni, europejscy...
          E.: - No i nadarzył się 
        komunizm...
          O.: - No właśnie, nadarzył się 
        komunizm, który pasował im jak 
        ulał, ale to było potem. Na 

        razie mama zerwała z rodziną, 
        uczyła się w Warszawie, 
        utrzymywała się z jakichś 
        lekcji. Ktoś mi opowiadał, że 
        jak stawiano przed nią jedzenie, 
        moja mama nie odrywając się od 
        książki, zjadała cały bochenek. 
        Mam jeden dokument po niej, z 
        Wolnej Wszechnicy, rok 1920, i 
        same piątki od góry do dołu. 
        Krzywicki tam wykładał. Potem 
        zahaczyła już o jakieś ruchy 
        komunistyczne i na początku lat 
        dwudziestych wyjechała do 
        Wiednia, żeby dalej uczyć się. W 
        Wiedniu była kolonia komunistów 
        polskich pochodzenia 
        żydowskiego; pojechała tam do 
        koleżanki, do Stelli Huber, i 
        mieszkała w słynnym baraku 
        komunistycznym. Chyba brała 
        jakiś udział w rewolucji 
        wiedeńskiej, w tej próbie, nie 
        wiem dokładnie, jak to było z 
        tym komunistycznym przewrotem 
        wiedeńskim. A Stella Huber, 
        pochodząca z bogatej rodziny 
        warszawskiej, Lotte nazywali się 
        - kamienica jej ojca stoi do 
        dziś przy Koszykowej 20 - otóż 
        Stella Huber wyszła za mąż za 
        Stacha Hubermana, a Stach 
        Huberman był rodzonym bratem 
        słynnego skrzypka, Bronisława 

        Hubermana. Stach Huberman był z 
        tych aktywistów komunistycznych, 
        znanych, miał pseudonim Wrzos. 
        Stanisław Wrzos_Huber - "man" 
        odrzucili. Po rosyjsku: Gubier. 
        Pracował w Wiedniu w 
        "Torgpiedstwie", takim rosyjskim 
        przedstawicielstwie handlowym na 
        początku lat dwudziestych, kiedy 
        jeszcze nie było stosunków 
        dyplomatycznych z Sowiecką 
        Rosją, tylko przedstawicielstwa 
        handlowe. Znał języki, miał 
        sowiecki punkt widzenia - takich 
        wysyłano. Mieli willę. Więc mama 
        przyjechała tam do Stelli i po 
        pewnym czasie nawiązał się 
        romans między nią a Wrzosem, 

        czego wynikiem była moja 
        siostra. Huberman to był 
        wspaniały, słynny babiarz. Był w 
        nim jakiś magnetyzm, że kobiety 
        za nim szły. Już po latach 
        przekazano mi słowa mamy: "R. (o 
        moim ojcu) był o niebo 
        mądrzejszy i silniejszy, ale 
        nigdy nikogo tak nie kochałam 
        jak Stacha"... Potem mama 
        pojechała do Rosji, w 1926 roku, 
        i już w Rosji urodziła siostrę. 
          E.: - Dlaczego do Rosji? 
          O.: - Zaraz ci powiem. Tu 
        zaczyna się historia z Reginą, 
        która potem odegrała ogromną 
        rolę w moim życiu. Bo tam, w 
        Wiedniu, była również Regina, 
        którą ewakuowano ze Stryja w 
        1914 roku. Jak wojsko rosyjskie 
        nadchodziło. Uczyła w szkole, bo 
        skończyła kurs nauczycielski, a 
        potem pracowała w 
        "Torgpiedstwie" jako 
        maszynistka. Tam poznała mamę i 
        tam wyszła za mąż za Cecha Burstina, 
        wybitnego matematyka, którego 
        potem Einstein zapraszał do 
        siebie, żeby współpracował z 
        nim. Ale Cech był komunistą. I 
        Reginka z tym Cechem przyjechała 
        do Rosji w 1930 roku. Komuniści 
        z Polski w Wiedniu, wiesz, oni 
        byli tam bez obywatelstwa. W 
        Wiedniu oni wszyscy byli 
        bezpaństwowcami, władze 
        wiedeńskie nie przyznawały im 

        obywatelstwa austriackiego. Byli 
        bez pracy; Burstin bezrobotny...
          E.: - Dlaczego nie wracali do 
        Polski? 
          O.: - Nie chcieli. I nie 
        bardzo mieli do czego. Ich 
        związki z Polską były już bardzo 
        luźne. Myślę, że ich nie 
        ciągnęła Polska. Już byli 
        Europejczykami, osadzeni w 
        kulturze niemieckiej, mówili po 
        niemiecku. Burstin był 
        bezrobotny, ale zarabiał pracami 
        matematycznymi, bo 
        współpracował z Mayerem, 

        matematykiem, pracującym potem z 
        Einsteinem. W każdym razie byli 
        biedni, bez obywatelstwa, 
        bezrobotni. Natomiast w Związku 
        Sowieckim budowało się to 
        komunistyczne społeczeństwo, 
        brakowało ludzi wykształconych, 
        inteligencji. Rosyjską 
        inteligencję bolszewicy 
        przetrzebili straszliwie. Żydzi 
        wchodzący w komunizm zajmowali 
        miejsce tej inteligencji i stąd 
        ich taka ogromna, dominująca 
        często rola w latach 
        trzydziestych i czterdziestych. 
        W sowieckich publikacjach 
        naukowych - jeszcze z lat 
        pięćdziesiątych - pełno jest 
        nazwisk żydowskich. Jak weźmiesz 
        jakąś bibliografię z tych 
        czasów, na przykład z maszyn 
        elektrycznych - znajdziesz 
        więcej chyba nazwisk żydowskich 
        niż rosyjskich, mniej więcej tak 
        to wygląda. I to właśnie była ta 
        nowa inteligencja rosyjska. 
        Ogromna żądza wiedzy, bystrość, 
        wytrwałość w nauce. To zresztą 
        Infeld pięknie opisał. Znasz 
        wspomnienia Infelda? Cheder dał 
        mu taką szkołę, że on potem bez 
        trudu fizykę opanowywał. To, co 
        powiedziałem, odnosi się 
        oczywiście do Żydów sowieckich, 
        ale to było również magnesem dla 
        komunizujących Żydów z Europy. 
        Ba,i nie tylko z Europy, ze 
        Stanów Zjednoczonych też 
        przyjeżdżali. Więc oni jechali 
        do Związku Sowieckiego. A tam? 

        Tam utwierdzali się w 
        komunizmie, niestety. Cech 
        Burstin był matematykiem, 
        akademikiem, cóż bardziej 
        przyzwoitego? A tu po śmierci 
        Reginy znajduję w jej papierach 
        sprawozdanie z pracy 
        Białoruskiej Akademii Nauk za 1934 
        rok, a w nim informację o pracy 
        komisji kwalifikacyjnej do 
        przeglądu kadr naukowych, w 
        składzie której znajdował się 

        akademik Burstin. O, popatrz, tu 
        jest tablica, wykaz, ilu wśród 
        nich jest pochodzenia 
        robotniczego, chłopskiego, ilu z 
        duchowieństwa, ze szlachty. I 
        podsumowanie Burstina: "Z tej 
        tablicy wyraźnie widać wzrost 
        klasy robotniczej wśród 
        pracowników naukowych Akademii. 
        Gdy przy starym 
        kontrrewolucyjnym 
        nacjonalistycznym kierownictwie 
        Akademii w 1929 roku z 
        robotników pochodziło tylko 
        8 procent, to teraz mamy ich 
        14,a procent". A ze szlachty już 
        nie zostało ani jednego 
        profesora czy docenta! Przecież 
        Cech dopiero w 1930 roku 
        przyjechał do Mińska, pewnie 
        jeszcze nie mówił dobrze po 
        rosyjsku, a po białorusku to na 
        pewno nie, i brał w tym udział! 
        Decydował, niechby nawet tylko 
        formalnie, o losach miejscowych 
        ludzi? Jak on mógł to robić?! 
        Pytanie to od lat nie daje mi 
        spokoju. A Regina jeździła do 
        Niemców nadwołżańskich, 
        organizowała tam kołchozy. A 
        Stach Huber pod pseudonimem S. 
        Gwiazdowski pisywał w 
        następującym stylu artykuły w 
        "Trybunie Radzieckiej": 
        "Socjalfaszyści przed sądem 
        faszystowskim" (to o procesie 
        Centrolewu) lub o Słonimskim, że 
        publikował "... w piśmie 
        "Wiadomości Literackie", 
        tygodniku częściowo wspieranym 
        przez Ministerstwo Spraw 
        Zagranicznych rządu 
        Piłsudskiego, w organie, gdzie 

        piszą faszystowscy, 
        półfaszystowscy literaci i 
        poeci"... itd. Co można 
        powiedzieć w obronie tych ludzi? 
          E.: - Wszystko. To było jakieś 
        zaczadzenie. A potem już strach. 
          O.: - Ej tam! Tak czy owak, 
        oni jechali do Rosji. Mama była 
        komunistką, miała rodzić, więc 

        towarzysze jej załatwili tę 
        Rosję. I tam, w Moskwie, poznała 
        mego ojca. Stąd ja i mój brat. 
        Ja urodziłem się w 1929 roku, 
        braciszek w 1935. Pamiętam z 
        wczesnego dzieciństwa taki Park 
        Kultury i Otdycha imienia 
        Gorkiego, ogromny, piękny, była 
        wielka reklama, pionierzy, 
        komsomolcy. Chodziłem do tego 
        parku z mamą...
          E.: - A tata? 
          O.: - Tatuś pochodził ze wsi. 
        Pisał w życiorysie, że jest 
        synem robotnika. Nie był. Mój 
        dziadek był zamożnym chłopem, 
        bardzo zamożnym. 
          E.: - Kułakiem, 
        powiedzielibyśmy dziś. 
          O.: - Nawet więcej, bo to był 
        przedsiębiorca, miał kuźnię i 
        magazyny zbożowe, obracał tym 
        zbożem, i w 1914 roku, żeby mego 
        ojca nie wzięli do wojska 
        carskiego, załatwił mu 
        sfałszowane zaświadczenie o 
        chorobie. Rosjanie w jakiś 
        sposób doszli, że chłopak 
        wymiguje się od wojska, 
        aresztowano go, wywieziono do 
        Rosji, i wsadzono do takiego..., 
        jak to się u nich wtedy nazywało 
        - jeszcze wtedy chyba nie było 
        łagrów. Tam go załapała 
        rewolucja. I zrobił się 
        komunistą. Wojował w Armii 
        Czerwonej i przyjechał do Polski 
        w 1919 roku już z ramienia 
        partii komunistycznej. Był 
        okręgowcem w Zagłębiu 
        Dąbrowskim. Jest taka piękna 
        książka, to znaczy nie piękna, 
        tylko śmieszna, o ruchu 
        komunistycznym na Śląsku czy 
        Zagłębiu - ja się na tym nie 
        bardzo wyznaję. Otwieram ją i 

        czytam o swoim ojcu, o tym, że 
        zrobił ten słynny strajk... 
          E.: - W Zawierciu? 
          O.: - Nie, w Dąbrowie, i był 
        tym, który do końca żądał, żeby 
        wyjść na ulicę. I w końcu 

        Warszawa go odwołała, ta 
        centrala komunistyczna, bo był 
        za bardzo radykalny, a tam już 
        nie było szans na wygranie, 
        natomiast krew się polała. 
        Ojciec został ranny w ramię i 
        odwołali go. I to tak w tej 
        książeczce, która wyszła w 
        sześćdziesiątych latach, jest 
        opisane. Natomiast ze wspomnień 
        rodzinnych pamiętam siostrę 
        ojca, którą odwiedziłem po 1958 
        roku; była tak zupełnie na boku 
        wszystkiego. I jej opowiadania o 
        moim ojcu - że im tak zniknął, 
        nic o nim nie wiedzieli, o tym 
        Janku, starszym bracie. Na 
        początku myśleli, że Bierut to 
        był Janek. Na początku. Zaraz po 
        wojnie. Bo był taki trochę 
        podobny. Albo wspomnienie 
        jeszcze dalsze: że ojciec kiedyś 
        przyjechał do nich dorożką z taką 
        Żydóweczką - czy to była moja 
        mama? Chyba nie. Więc mówiła 
        ciotka, że przyjechał ojciec, a 
        dziadek uderzył go w twarz i 
        powiedział: "Wynoś się, nie chcę 
        z tobą mieć nic wspólnego". Były 
        listy gończe i przyszła policja 
        zrobić rewizję u dziadków - 
        hańba na całą okolicę. Dziadek 
        uderzył go i wypędził z domu. I 
        ciotka tak pięknie to 
        opowiadała: "Tak Janka 
        kochaliśmy, a tu ile wstydu, na 
        nasze dzieci w szkole wołano 
        "bolszewicy"". Ojciec w 1923 
        roku został aresztowany, dwa 
        lata siedział w więzieniu. Był 
        starostą na Mokotowie, wybrali 
        go - to o czymś świadczy. jest 
        taka więzienna piosenka 
        komunistyczna z tych czasów, 
        gdzie o nim się mówi "żywego 
        mięsa kilo sto dwa"! To był 
        kawał chłopa, miał charakter. I 
        w ogóle, miał swoje zdanie i 
        twardo go bronił. Wiesz, 

        niedawno wyczytałem, co on mówił 
        w 1925 roku w Moskwie, na IV 
        Konferencji Kpp, gdzie go 

        ponownie wybrali do Kc. Pozwól, 
        że zacytuję: "Powinniśmy 
        powiedzieć wyraźnie, że Kpp 
        będzie  broniła Polski w jej 
        granicach. Ale chodzi o to, w 
        jakich granicach... Tezy nasze 
        są całkowicie wyraźne. A więc 
        niepodległa Polska bez Ukrainy, 
        bez Białorusi, może bez Górnego 
        Śląska, niech się Śląsk 
        samookreśli - wszystko, co nie 
        ma charakteru etnicznie 
        polskiego, powinno być 
        oderwane". A nieco dalej tak 
        rąbnął: "Jeśli mnie nazywają 
        agentem Moskwy, to ja jestem 
        dumny zawsze z tego i odpowiadam 
        tak: ponieważ Moskwa jest ostoją 
        rewolucji, a ja jestem 
        rewolucjonistą, więc jestem 
        agentem moskiewskim. Jeśli 
        ostoja rewolucji będzie w 
        Chinach, będę nazywał się 
        agentem chińskim"... Popatrz, a 
        teraz różni skurwysyni ciągle 
        usiłują przeprowadzić granicę 
        pomiędzy komunistami pochodzenia 
        polskiego i żydowskiego, niby ci 
        pierwsi byli lepsi dla Polski... 
        Ojciec wciągnął do komunizmu 
        swego brata, Feliksa, który 
        potem był działaczem w 
        Niezależnej Partii Chłopskiej, 
        takiej legalnej przybudówce 
        Kpp. 
        I ten Felek zginął w Oświęcimiu. 
        Jednak jakieś kontakty rodzinne 
        musiały być mimo wyklęcia ojca 
        przez dziadka. Jak myśmy po 1958 
        roku przyjechali do Polski, to 
        syn Felka nas odszukał, jego 
        matka nas odszukała. Mówiła: 
        "Wszyscy krzyczą, że mordowano 
        Żydów, Żydów mordowano, a nas to 
        nie mordowali?", ale ona od 1943 
        roku była w Ravensbr~uck, a jej 
        starszy syn zginął w obozie 
        niemieckim. Dawno ich nie 
        widziałem...
          E.: - Ale po kolei. 
          O.: - Więc jak ojciec wyszedł 
        z tego więzienia polskiego w 

        latach dwudziestych, to znalazł 
        się w Moskwie. Pracował w 
        Kominternie, miał jakieś funkcje 
        kierownicze, był członkiem Kc w 
        Kpp, przyjeżdżał do Polski, 
        nielegalnie. W Moskwie poznał 
        mamę. Urodziłem się na "Wtorom 
        Troieckom Pierieułkie" - adres, 
        który pamiętałem potem zawsze w 
        domu dziecka. "Wtoroj Troieckoj 
        Pierieułok, dom szest, kwartira 
        sorok odin". Wiesz, to było 
        bardzo ważne, mocno zakodowane, 
        że mam adres, mogę trafić do 
        domu. 
          E.: - W eleganckiej dzielnicy 
        to było? 
          O.: - Więcej niż w 
        eleganckiej, ale w tej skali 
        radzieckiej lat trzydziestych. 
        Przed domem stał żołnierz, czyli 
        to było dla tych lepszych sfer 
        komunistycznych, ale 
        jednocześnie mieszkanie było 
        wspólne. 
          E.: - Kołchozowe takie?!
          O.: - No wiesz, w takich żyła 
        nędza radziecka. W tym domu trzy 
        pokoje należały do nas, a z 
        drugiej strony korytarza był 
        taki mały pokój, widocznie to 
        kiedyś była służbówka, gdzie 
        mieszkała miła dziewczyna, 
        Stupaczenko się nazywała. Jej 
        mąż był jakimś działaczem 
        komsomolskim. Jak aresztowano 
        rodziców i jej męża, to 
        mieszkanie objął pułkownik 
        Nkwd. 
        Dom w kształcie podkowy, duży. Z 
        tyłu góra węgla, bo ogrzewanie 
        było lokalne, centralne. Z tej 
        kupy węgla myśmy zjeżdżali na 
        sankach w zimie. Taki stary 
        przedrewolucyjny dom; piękny, 
        ogromny, przedrewolucyjny dom. I 
        stał w bramie żołnierz, bo były 
        pilnowane mieszkania, elita tam 
        żyła. 
          Ojciec w Kominternie był 
        większościowcem, taka frakcja, 
        taka większość w partii, która 
        miała poglądy, jak wtedy mówiono 
        - prawicowe. W 1929 roku, z 
        rozkazu Stalina, mniejszość, na 

        czele której stał Leński, 
        przyszły sekretarz generalny 
        Kpp, zrobiła przewrót i 
        większościowców wyrzucono jako 
        prawą opozycję. Wyrzucono z 
        władz, zabroniono wyjazdu do 
        Polski, kontaktu z krajem; 
        pracowali gdzie indziej; ktoś mi 
        powiedział, że mój ojciec 
        wyrzucał Mao z partii z ramienia 
        Kominternu, ale to chyba 
        przesada, tak wysoko to on nie 
        był. W każdym razie wszystkim 
        się zajmowali, tylko nie Polską. 
        Odczuwali to jako krzywdę. 
          E.: - O tych sprawach 
        dyskutowało się w domu? 
          O.: - Na pewno, ale nie przy 
        nas. Leżąc w łóżku otwierałem 
        drzwi, robiłem szparkę i 
        podsłuchiwałem, o czym mówią 
        dorośli. To pamiętam. 
          E.: - Kryli się przed tobą, 
        małym dzieckiem? 
          O.: - Nie wprowadzali nas w 
        nic. Jak mamę aresztowali, 
        siostra miała jedenaście lat i 
        nic nie kojarzyła sobie. Nie 
        uczyli nas polskiego, więc 
        mówili po polsku wtedy, kiedy 
        zależało im, żebyśmy nic nie 
        rozumieli. To jest okres 
        niezwykle ostrych wydarzeń 
        politycznych, partyjnych. Już 
        aresztują - tego wsadzają, tego 
        wsadzili. Aresztowania zaczęły 
        się od 1932 roku. Jeden z 
        przywódców Kpp popełnił 
        samobójstwo w 1933 roku; skoczył 
        ze schodów na Łubiance i od tego 
        czasu naciągnęli tam siatki na 
        klatce schodowej. Wszystko 
        wyczytasz, jakbyś zajmowała się 
        kiedyś Kpp. Więc mieli o czym 
        mówić, mieli kupę swoich spraw. 
          E.: - To ja rozumiem, że 
        mieli, w to nie wątpię. Tylko 
        wiesz, w normalnych warunkach 
        nie robi się takiej tajemnicy 
        przed dziećmi, nie ukrywa się 
        tak skrzętnie lęków i obaw. Czy 
        oni przypadkiem nie bali się 
        dzieci jako swoich kapusiów, jako 
        swoich sędziów? Mówił mi 
        Krajewski, wnuk Warskiego, że on 

        wtedy też podsłuchiwał i że 
        takie padały zdania w rozmowach 
        rodziców, że te czystki wśród 
        nich to prowokacja Piłsudskiego 
        w Nkwd. Do głowy im nie 
        przychodziło, że to Stalin. A 
        przy aresztowaniu ojciec szepnął 
        mu: "Jestem niewinny", tak jakby 
        dziecko mogło to poddawać w 
        wątpliwość. 
          O.: - Nie wiem, czy tobie mówi 
        coś nazwisko Kriwicki? Taki 
        enkawudzista, który wyjeżdżał na 
        Zachód, robił zamachy, mordował 
        przeciwników. W 1937 roku 
        ogłosił na Zachodzie serię 
        artykułów o zbrodniach Stalina, 
        o zbrodniach tego okresu, o tych 
        procesach. Potem przejechał go 
        samochód. 
          E.: - Zastrzelony. 
          O.: - Może. Jedna z pierwszych 
        relacji od środka. Był wysokiej 
        rangi kontrwywiadowcą, 
        prawdziwego nazwiska nie 
        potrafię powtórzyć, pseudo - 
        Fiedia - ze wspaniałymi 
        niebieskimi oczami. Już w latach 
        sześćdziesiątych usłyszałem od 
        starej komunistki: "Ale jak on 
        mógł w burżuazyjnej prasie 
        ogłaszać takie artykuły, 
        przecież to zdrada"?! On też 
        bywał w naszych domach. Więc na 
        pewno mówili rzeczy, których nie 
        powinny znać dzieci radzieckie. 
        Ojciec był zwolennikiem naszej 
        pełnej adaptacji rosyjskiej i 
        miał ogromne pretensje do mamy 
        za nasze imiona nieruskie. I 
        zgodne z kalendarzem polskim. 
          E.: - A więc jakaś polskość w 
        niej była. 
          O.: - Ale w nim nie, choć to 
        on był rdzennym Polakiem. Mówił, 
        że tym dzieciom los taki pisany, 
        że będą żyły w Związku Sowieckim 
        i nie powinny się czuć 
        wyobcowane; a przecież był 
        Polakiem. W domu bywał 
        niezmiernie rzadko. Pamiętam go 
        migawkowo. Potężny mężczyzna, z 

        lekka rudawy, miał przezwisko 
        wśród towarzyszy w Kpp "Gruby". 
        Umiał sobie radzić w życiu. 

        Ostap Dłuski, który z nim 
        współpracował i przyjaźnił się, 
        opowiadał mi, że w Berlinie, w 
        restauracji, ojciec, który nie 
        znał niemieckiego, potrafił tak 
        powiedzieć kilka słów do 
        kelnera, takim tonem, że kelner 
        traktował go jak wielkiego pana. 
        Ja również jak przez mgłę 
        pamiętam to uczucie pewności 
        siebie, które promieniowało z 
        ojca. Ostap Dłuski był chyba 
        kierownikiem wydziału 
        zagranicznego Kc Kpp? Laureat 
        nagrody leninowskiej za pokój 
        między narodami. Za tę nagrodę 
        kupił w Związku Sowieckim 
        warsztaty szkolne i podarował 
        jakiejś szkole. No, więc 
        praktycznie ojca nie było w 
        domu. Wpadał na parę tygodni i 
        znowu gdzieś znikał. W 1935 
        roku, kiedy komuniści zaczęli 
        tworzyć Front Narodowy przeciw 
        faszyzmowi (bo przedtem faszyzm 
        był nieważny, głównym wrogiem 
        byli socjaldemokraci), to ci 
        większościowcy zostali 
        przywróceni do łask w partii i 
        ojciec wyjechał do Polski jako 
        sekretarz biura krajowego; było 
        to w latach 1936_#1937, czyli do 
        końca. Był tam nielegalnie. 
        Mieszkał w Konstancinie jako 
        adwokat na kuracji. Żona Ostapa 
        Dłuskiego (Ostap Dłuski był 
        wtedy w Paryżu), Marysia, była 
        łączniczką ojca; opowiadała, że 
        ojciec był wspaniały, chodził w 
        takim futrze, wszyscy go 
        szanowali. Taki był ojciec. 
        Pamiętam, że ogromnie przeżywał, 
        że  byłem mazgajem. I bił mnie, 
        on mnie lał, jak coś 
        narozrabiałem. Miał taką metodę 
        wychowawczą. Bardzo lubił brata, 
        bo zapowiadał się na mężczyznę. 
        Był okrąglutki, a ja wątły i 
        bardzo chorowity. W wieku lat 

        czterech miałem ropne zapalenie 
        płuc, wypompowywano ze mnie 
        ropę. Ryczałem przez kilka 
        miesięcy na okrągło, nikt w domu 
        nie mógł spać. Taki zdechlak 
        byłem w dzieciństwie. I w ogóle 

        w  tych swoich wujków, braci 
        mamy, jako dziecko wdałem się. 
        Cichy, nigdy się z nikim nie 
        bawiłem, nie grałem w piłkę, 
        rozmawiałem tylko z żołnierzem z 
        bramy. Byłem takim trochę 
        szurniętym dzieckiem. No i 
        widzisz, taki zostałem... Ojciec 
        był w Polsce, matka w Moskwie. 
        Pracowała, no wstyd powiedzieć, 
        mamunia pracowała w 
        sekretariacie u Jagody. Wiesz, 
        kto to był Jagoda? 
          E.: - No. 
          O.: - Poprzednik Jeżowa. 
          E.: - Gdzieś musiała 
        pracować...
          O.: - Gdzieś, gdzieś, ale 
        zaraz w sekretariacie szefa 
        Nkwd?! Potem, już w latach 
        sześćdziesiątych, będąc w 
        Moskwie, poznałem też taką 
        polską komunistkę, Julską. Jej 
        męża aresztowali bardzo 
        wcześnie, chyba w 1932 roku. 
        Przewracała świat, żeby mu 
        pomóc, i między innymi zwróciła 
        się wówczas do mojej mamy. 
        Powiedziała mi: "Wiesz, tobie 
        będzie przykro, bo mama, mama - 
        wszyscy tobie opowiadają o tej 
        mamie same dobre rzeczy, 
        natomiast ja jej nie mogę 
        darować. Bo jak przyszłam i 
        prosiłam o pomoc, to ona mi 
        powiedziała: "Kochanie, musisz 
        przestać być żoną swego męża. 
        Jemu już nic nie pomożesz, a ty 
        sobie musisz własne życie 
        układać". Ja jej tego nigdy nie 
        daruję". 
          E.: - A mogła pomóc?
          O.: - Pewnie nie, ale tak nie 
        robi się. Jak to zrobiła, to 
        znaczy, że nie była wspaniałym 
        człowiekiem. 

          E.: - A ty co myślałeś?
          O.: - Pracowała na górze, 
        wiesz. Potem, jak Jagodę 
        wsadzili, to jeszcze utrzymała 
        się na stanowisku, bo poszła do 
        "Gławlitu". "Gławlit" to 
        odpowiednik naszej cenzury. Była 
        kierowniczką działu 
        zagranicznego. Cenzurowała 

        książki zagraniczne. Wyrzucili 
        ją dopiero w 1937 roku, gdzieś 
        na wiosnę. Jak w 1956 roku 
        dostałem rehabilitację rodziców, 
        to między innymi otrzymałem ich 
        dwumiesięczną pensję. Po pensję 
        ojca byłem w Kc Kpzr, 
        rozmawiałem osobiście z synem 
        Dzierżyńskiego, który tam 
        zajmował się sprawami polskimi. 
        Niezbyt rozgarnięty, pokraczny 
        troszeczkę, taki mongoł. 
          E.: - Patrz, a ojciec taki 
        przystojny! 
          O.: - Zdaje się, twój kuzyn? 
          E.: - No, nie przesadzajmy. 
          O.: - Powiedział, ten syn, że 
        znał mego ojca i że mi należy 
        się pensja. Natomiast po mamy 
        pensję poszedłem do "Gławlitu" i 
        taka miła pani o obfitym ciele 
        mówi mi: "Drogi towarzyszu, muszą 
        poświadczyć dwie osoby, że 
        pracowała. Jest sprzątaczka, 
        która ją pamięta". I zawołali 
        tę sprzątaczkę: "Ach, Lidia 
        Grigorjewna, Lidia Grigorjewna, 
        kak że ja jejo choroszo pomniu, 
        ona była naczalnikom otdieła". 
        Drugim świadkiem był staruszek 
        na emeryturze. Taki "piersonalnyj 
        piensionier", czyli on miał 
        specjalną partyjną emeryturę. 
        Bardzo sztywno mnie przyjął i 
        powiedział: "Lidia Grigorjewna, 
        da, ja jejo pomniu, no ona nie 
        była naczalnikom otdieła, tolko 
        zamiestitielem naczalnika 
        otdieła. Ja nie mogu napisat, 
        czto ona była naczalnikom 
        otdieła". Różnica paru tysięcy 
        rubli. Za te pieniądze bratu coś 
        posłałem, sobie kupiłem rower i 

        zegarek, który do dziś chodzi. 
          E.: - Jak złapali ojca? 
          O.: - Ojciec został stąd, z 
        kraju, odwołany do Rosji. I już 
        do domu nie dojechał, bo został 
        w drodze aresztowany. Czerwiec, 
        1937 roku. 
          E.: - Ale słyszałam, że był 
        ostrzeżony i mimo to pojechał? 
          O.: - Ostrzeżony! Oj, nie mogę 
        z tą Ewą rozmawiać! Kochanie, 
        rozpoczynasz rozmowę, a 

        podstawowych rzeczy nie wiesz. 
        Co to znaczy ostrzeżony? 
        Doskonale wiedział, co dzieje 
        się. Wszystkich jego przyjaciół 
        już wsadzili. Jechali zupełnie 
        świadomie. Przecież Dłuski 
        będąc w Paryżu, Dłuski, którego 
        nie odwołali, napisał list do 
        Dymitrowa, do Kominternu, żeby 
        go odwołali, wezwali do Moskwy, 
        że on albo udowodni niewinność 
        swoich kolegów, albo musi razem 
        z nimi ponieść odpowiedzialność. 
          E.: - Niepotrzebnie się na 
        mnie zżymasz. Każdego może 
        strach oblecieć. Mój ojciec w 
        1939 roku nie poszedł do 
        niewoli, choć wielkie 
        obwieszczenia niemieckie 
        głosiły, że ukrywający się 
        oficer jest karany śmiercią. 
        Sprawa zobowiązania i wierności. 
        To samo, co wtedy z komunistami. 
          O.: - Dla mnie to było raczej 
        ślepe posłuszeństwo. Co mieli ci 
        ludzie robić? Odmówić wykonania 
        rozkazu? Z naszego punktu 
        widzenia to była mafia, z której 
        nie było wyjścia. Co mógł zrobić 
        ojciec? Mógł, powiedzmy, zerwać 
        z komunizmem, zwrócić się do 
        władz polskich i powiedzieć, że 
        on zrywa z komunizmem i z całym 
        swoim poprzednim życiem. Tak 
        zrobił, na przykład, Kriwicki, 
        wyjechał na Zachód z polecenia 
        kontrwywiadu, zerwał z nimi, 
        opublikował jakieś 
        oświadczenie...
          E.: - W Nowym Jorku poznałam 

        pana Solskiego, który zrobił 
        podobnie w latach dwudziestych, 
        ale znalazł się w próżni. Minęło 
        sporo czasu, nim uznano go po 
        drugiej stronie. Cierpiał 
        ostracyzm i tych, i tych. 
        Spotkał kolegę, który plunął na 
        jego widok. 
          O.: - Większość jednak nie 
        miała motywacji do zerwania. Jak 
        gangsterzy, którzy dają się 
        zamordować, gdy szef gangu 
        zadecyduje. W każdym razie dla 
        ojca to było po prostu nie do 
        pomyślenia. Taka, za 

        przeproszeniem, smarkata siostra 
        mojej mamy mogła go ostrzegać! 
        Bo to ona ostrzegła. Mogła mu 
        podać tylko parę faktów... Z tą 
        siostrą to była cała historia. 
        Swego czasu ona bardzo prosiła 
        mamę, żeby ją zaprosiła do 
        Moskwy. Wiesz, w rodzinie była 
        legenda, że mama w Moskwie jest 
        kimś, zajmuje stanowisko. 
        Nastroje komunistyczne były 
        bardzo silne w kręgach mojej 
        żydowskiej rodziny. I ci młodzi 
        ludzie, bezrobotni bardzo 
        często, na przykład, mój kuzyn, 
        Mietek, syn trzeciej siostry 
        mamy, skończył chemię na 
        Sorbonie, przyjechał do Polski i 
        nie mógł znaleźć żadnej pracy. I 
        też zwrócił się do mojej matki, 
        czyli do swojej ciotki, że 
        chciałby przyjechać do Związku 
        Sowieckiego, ale już nie zdążył, 
        na szczęście, bo już był 1938 
        rok. 
          E.: - Ale ta siostra zdążyła? 
          O.: - Trafiła akurat w ten 
        1937 rok. Pobyła tam parę 
        miesięcy i matka ją szybko 
        wyprawiła z powrotem do Polski, 
        bo zrobiło się bardzo 
        nieciekawie. Nie wiem, czy ona 
        tobie opowiadała, jak to było? 
        Chodziło o odzyskanie paszportu. 
        Kiedy przyjechała do Rosji, to 
        oddała swój paszport polski do 
        Kominternu i na ten paszport już 

        ktoś inny miał wyjechać. 
        Wykorzystywali autentyczne 
        paszporty. Mama z nią i kilkoma 
        przyjaciółmi była u 
        Fornalskiego, brata Małgorzaty, 
        siedzieli tam do jedenastej w 
        nocy, a rano dowiedzieli się, że 
        o dwunastej go zabrali. I wtedy 
        matka rozwinęła gorączkową 
        działalność, żeby siostrę 
        ratować. Poleciała do 
        Steina_Krajewskiego, zięcia 
        Warskiego, który był szefem kadr 
        w Kominternie, i wyciągnęli ten 
        paszport, który już wszystkie 
        wizy miał dla kogoś innego. Mama 
        wsadziła ją do pociągu i ona 
        pojechała do Warszawy. Tu 

        spotkała się z moim ojcem i mu 
        wszystko opowiedziała i dała 
        swoją prywatną radę, że nie 
        należy jechać. I ojciec ją 
        spoliczkował. Wiedział, po co 
        jedzie. Ale pojechał. 
          E.: - Honor? 
          O.: - Honor?! Mus! Co by mógł 
        robić poza tym? Iść i 
        współpracować z polską dwójką?!
          Rozpracowywać Kpp! Powtarzam: 
        uważali się za związanych bez 
        reszty z tym ruchem. Najlepiej 
        świadczy o tym fakt, że ci, 
        którzy przeżyli w łagrach - bo 
        trochę ludzi jednak przeżyło - 
        wracali do Polski i zaraz 
        zajmowali stanowiska w partii, i 
        robili to samo, co przedtem w 
        Związku Sowieckim. 
          E.: - Dla mnie to jest nie do 
        pojęcia. Staszewski próbował mi 
        to wytłumaczyć, ale nie 
        przekonał mnie. Nie wiem, czy 
        sam siebie przekonał. 
          O.: - Nie. To jest tak: Na 
        przykład Rokossowski czy inni 
        przyszli marszałkowie, którzy 
        też trafili do obozów; 
        traktowali to jako przykry 
        wypadek przy pracy. I jak tylko 
        ich zwolnili, wrócili do tej 
        samej pracy, do wojska, i 
        obejmowali stanowiska dowódcze. 

        Bardzo niewielu rezygnowało. 
          E.: - Odmówić nie można było. 
          O.: - Nie można? Życie w końcu 
        nie jest aż taką wartością, żeby 
        nie można było odmówić. Byli 
        tacy, którzy odmówili, ale były 
        to wyjątki. Większość wracała z 
        rozkoszą. Taki Gorbatow w latach 
        odwilży chruszczowowskiej 
        napisał wspomnienia, jak był 
        dowódcą dywizji, jak go 
        wsadzili, jak go bili, jak 
        męczyli, jak go zmuszali do 
        podpisywania czegoś tam. 
        Przychodzi rozkaz uwolnienia i 
        on rzuca się do wojska z całą 
        energią, jak po poście. Wracali 
        do swojej roli życiowej. Tak jak 
        aktor, który już nie potrafi 
        niczego innego robić. 
          E.: - Z aktorami to uważaj, to 

        już nie jest dziś porównanie. Ze 
        Staszewskim też nie: on jednak 
        odszedł... 
          O.: - Zostawmy to. Wracali, bo 
        tam była siła. Myślę, że gdyby 
        tak pogrzebać, to ci ludzie poza 
        tym ruchem, poza tymi układami 
        nie mieli nic w życiu. No, co 
        ojciec mógłby robić? Wrócić na 
        wieś? Prowadzić karczmę? Po 
        dziadku objąć magazyny zbożowe? 
        Nie widział siebie tam. Poza tym 
        towarzysze mogli go zabić. 
        Zabijano przecież takich, nie 
        zapominaj. Trzeba by zmienić 
        całkowicie skórę. Nie było 
        wielu, którzy na to szli. 
          E.: - Czy nie myślisz, że z 
        komunizmem wiązali się głównie 
        ludzie, którym odpowiadało życie 
        w stadzie? 
          O.: - O nie, tak nie można 
        powiedzieć...
          E.: - Wracajmy do twoich 
        rodziców. 
          O.: - Ojca wsadzili, matka 
        straciła pracę. Wiem to od 
        Łuszy, którą po latach 
        spotkałem. Bo myśmy mieli 
        gosposię - Łuszę, Łukierię 
        Wołżankiną; taka bardzo fajna 

        wiejska dziewczyna, o urodzie 
        trochę końskiej. Znalazła się u 
        nas w 1932 roku. 
        Charakterystyczne, że nigdy nie 
        wspominała kolektywizacji. 
        Wiesz, tu w Polsce, mówi się na 
        przykład o Katyniu. Tam się w 
        ogóle nie mówiło o 
        kolektywizacji, nie mówiło się o 
        głodzie początków lat 
        trzydziestych. A jak się przez 
        trzydzieści lat o czymś nie 
        mówi, to przestaje istnieć. 
          E.: - Straszne rzeczy mówisz...
          O.: - Ale prawdziwe. Łusza 
        ogromnie lubiła moją mamę, bo 
        gdy przyjechała, nie umiała ni 
        gotować, ni wyjść na ulicę, ni 
        kupować w sklepie, a mama 
        ogromnie cierpliwie ją uczyła i 
        wprowadzała w życie. Moja droga, 
        do naszego mieszkania przyjeżdża 
        nagle brat Łuszy, młody chłopak. 
        Wiesz, 1933 rok, szczyty 

        "rozkułaczywanija"; zjawia się 
        bez żadnych dokumentów, 
        przyjeżdża do Moskwy ze wsi, 
        pewnie ratował się przed 
        wywózką... Mama wyrobiła mu 
        dokumenty, ocaliła go. Jak po 
        aresztowaniu rodziców wzięto nas 
        do domu dziecka, to ten brat, 
        który był już "zainstalowany" na 
        wsi, straszliwie na Łuszę 
        naskoczył, jak mogła dopuścić do 
        tego; trzeba było nas brać, on 
        by nas wychowywał jako swoje 
        dzieci. Jest takie zdanie Łuszy 
        po latach: "No tak, ja was 
        bardzo kochałam i Lidię 
        Grigorjewnę też, ale ty wiesz, 
        jaki był straszny głód na wsi w 
        1932 roku; a wyście byli na 
        daczy i mama wam przywoziła 
        pomarańcze, a ja patrzałam, 
        patrzałam, a był dookoła taki 
        straszny głód, ludzie z głodu 
        umierali, a mama wam przywoziła 
        pomarańcze". I to był jedyny 
        raz, kiedy w jej głosie przebiła 
        wrogość klasowa, krzywda 
        klasowa... Tak to się żyło w tej 

        Moskwie - miało się bonę, miało 
        się gosposię, wyjeżdżało się na 
        daczę. 
          Byliśmy w lecie 1937 roku na 
        daczy, przyjechała mama, bardzo 
        zapłakana i mówi: "Łusza, 
        kochana, musimy się rozstać, bo 
        ja już ci nie mam z czego 
        płacić, bo ja już nie mam 
        pracy". Dostała pracę jako 
        nauczycielka niemieckiego w 
        szkole wieczorowej, daleko mniej 
        płatną. Łusza zatrudniła się 
        więc w fabryce makaronu, ale 
        mieszkała u nas i zajmowała się 
        nami. Mieszkania jeszcze nam nie 
        zabrali, ale ojca pokój był już 
        zaplombowany. Mama zaczęła więcej 
        bywać w domu, bo przedtem, 
        szczególnie jak była u Jagody, 
        pracowała bez godzin, wieczorami 
        też. Zawsze była zapracowana. 
        Więc mama zaczęła bywać w domu, 
        zaczęła być z nami, ale była 
        bardzo smutna. Siedziała przy 
        stole i na naszej dziecięcej 
        bieliźnie haftowała inicjały, bo 

        już szykowała nas na daleką 
        drogę. Siedziała i czekała, aż 
        ją zabiorą. Przez lata 
        przedmiotem mojej dziecinnej 
        dumy był fakt, że jedyny w 
        rodzinie pamiętam, jak mamę 
        aresztowali. Siostra spała. 
        Dziesiąta czy jedenasta wieczór. 
        Obudziłem się i przez szparę w 
        drzwiach widzę ludzi, wtedy byli 
        "komandiry", nie mieli pagonów, 
        tylko takie "kubiki", czyli 
        romby na kołnierzach. Mama 
        poprosiła, czy może pożegnać się 
        z dziećmi. Podeszła do siostry: 
        "Córeczko, ty zostajesz, mnie 
        nie będzie, ty jesteś 
        najstarsza, masz się opiekować 
        braćmi". A ona - mmm - na drugi 
        bok, i śpi dalej. Potem podeszła 
        do mnie - no i tu wyszedł 
        właśnie mój charakter paskudny, 
        bierny; zawsze przed wszystkimi 
        niebezpieczeństwami zwijałem się 
        w kłębek i udawałem, że śpię. 

        Mama mówi: "Śpisz?" - a ja nic. 
          E.: - Ja to doskonale 
        rozumiem... 
          O.: - Mama mnie wtedy tylko 
        pocałowała i do brata. Ten 
        facet, który cały czas stał w 
        otwartych drzwiach i przyglądał 
        się, jeszcze powiedział: "Weźcie 
        palto". "Po co, przecież 
        jesteście samochodem"... Jak się 
        rano obudziłem, to widziałem, że 
        robili rewizję. I na drugi dzień 
        też. I takie bardzo wyraziste 
        wspomnienie: jestem w szkole, 
        jest lekcja, otwierają się 
        drzwi, wchodzi dyrektor i mówi 
        do nauczycielki, żebym wyszedł. 
        Wychodzę na korytarz, siostra 
        stoi i mówi: "Chodź do domu, bo 
        przyjechali po nas, pojedziemy 
        do mamy". Poszliśmy do domu, 
        stał samochód, nas wsadzili. 
        Brata wzięli osobno, do żłobka, 
        a nas do tego samochodu. Siostra 
        wzięła lalkę ze sobą. Zawieźli 
        nas w "Daniłowskij Monastyr", 
        czyli do Klasztoru 
        Daniłowskiego. Takie słynne 
        miejsce. Jak będziesz kiedyś 
        rozmawiała z dzieckiem 

        komunistów sowieckich z tego 
        okresu, to będzie wiedział. 
        Wszyscy przechodzili przez 
        "Daniłowskij Monastyr". 
        "Centralnyj Rozpriedielitiel", 
        centralna rozdzielnia. 
        Wchodzimy, gdzieś nas prowadzą. 
        Jest taka lada, siedzą jacyś 
        panowie, jakieś panie. Spisują 
        nas i zaczynają rzeczy 
        przeglądać. I wiesz, pamiętam 
        taki obrazek: biorą tę lalkę 
        siostry, facet odrywa jej głowę, 
        żeby zajrzeć do środka, co tam 
        jest, rozumiesz? Ona w ryk. I 
        ten straszny ryk siostry, we 
        mnie już wszystko też, wiesz... 
        Jest akurat posiłek. Jak to się 
        w klasztorze nazywa, taka sala 
        ogólna, gdzie się je? Refektarz, 
        dobrze. Ogromny. Sklepiony. Taki 
        długi, długi stół. Siedzi 

        kilkaset, może tysiąc tych 
        dzieciaków, jedzą. Kaszę 
        gryczaną z mlekiem. Wziąłem 
        pierwszą łyżkę i udławiłem się. 
        I ty wiesz, że ja potem przez 
        dobre dwadzieścia lat nie mogłem 
        jeść kaszy gryczanej z mlekiem? 
        Jak próbowałem, to od razu 
        skurcz i od razu, ułee, 
        wszystko. Więc udławiłem się, 
        wszystko się ze mnie wylało, 
        wyprowadzili mnie. Potem, przez 
        lata głodny byłem, ale jak tylko 
        była kasza gryczana z mlekiem - 
        tego się w Polsce nie je tak, 
        ale w Rosji stale - momentalnie 
        spazm w gardle... No i jakoś 
        zaczęliśmy żyć w tym Monastyrze. 
        To była rozdzielnia, ale tam się 
        mieszkało parę miesięcy, bo 
        wiesz, takich dzieciaków w 
        Związku Sowieckim to były setki 
        tysięcy, jeśli nie miliony. 
        Dzieci wszystkich aresztowanych. 
        Potem je rozwożono po domach 
        dziecka. Ja z tego pamiętam 
        tylko jedno: zachorowałem i 
        byłem w izolatce. Siostra 
        podeszła pod drzwi i przez 
        dziurkę od klucza mówi: 
        "Słuchaj, my już wyjeżdżamy. 
        "Mienia wiezut w Uljanowsk", 
        gdzie urodził się Lenin, i jak 

        ciebie będą wieźli, to postaraj 
        się, aby ciebie też do 
        Uljanowska", i poszła. Kiedy 
        wyszedłem z tej kwarantanny, 
        przyszedł do mnie wychowawca i 
        mówi: "No, pojedziesz do 
        "dietdoma". 
        A gdzie byś ty chciał 
        pojechać?" "Do Uljanowska". A on 
        pyta, dlaczego, czy kogoś tam 
        mam. I ty wiesz, patrz, jaka 
        inteligencja się we mnie 
        zbudziła, bo przecież był 
        przepis, żeby rodzeństwo 
        dzielić. Tak nas rozdzielali, 
        żebyśmy się pogubili. Nie 
        powiedziałem, że mam tam 
        siostrę. "Mam tam ciocię". "No 
        dobrze, pojedziesz do 

        Uljanowska". Zawiózł mnie tam 
        żołnierz - bo wiesz, oni robili 
        tak, że jak ktoś miał delegację 
        służbową, gdzieś po drodze, to 
        mu dawali dziecko przy okazji. 
        Oczywiście, z tych rzeczy, które 
        mama haftowała, nie mieliśmy 
        nic; nikt z nas nie miał 
        własnych rzeczy, wszystko 
        mieliśmy "kazionne", czyli 
        służbowe. Ten mamy cały naiwny 
        wysiłek haftowania literek 
        nikomu się nie przydał. W domu 
        dziecka już zacząłem sobie żyć i 
        nawet siostry nie szukałem, bo 
        jej tam nie było. Okazuje się, 
        że w Uljanowsku były trzy domy 
        dziecka. Trochę, oczywiście, 
        dzieci bezdomnych, trochę dzieci 
        kułaków, ale gros dzieci z lat: 
        1936, 1937 i 1938. To były 
        dzieci z rodzin komunistycznych. 
        Kiedyś wyprowadzili nas na 
        demonstrację pierwszomajową. A 
        tam słyszę swoje imię. W 
        sąsiedniej kolumnie szli 
        mieszkańcy drugiego domu dziecka 
        i siostra tam była. Potem do 
        mnie przybiegała. W niedzielę 
        brała na spacer... 
          E.: - O matce z siostrą nie 
        mówiliście? 
          O.: - O mamie mówiło się. 
        Tylko nie o tym, co się z nią 
        stało. To było jak trzęsienie 
        ziemi. Byłem przekonany, że mama 

        żyje, a potem, jak już siostra 
        była starsza, zwróciła się 
        gdzieś tam i dostała 
        zawiadomienie, że mama została 
        skazana na dziesięć lat bez 
        prawa "pieriepiski", czyli bez 
        prawa korespondencji. Wtedy 
        jeszcze niewielu ludzi 
        wiedziało, że jest to eufemizm 
        na wyrok śmierci. Więc mieliśmy 
        nadzieję, że jeszcze kiedyś nas 
        odnajdzie. Złudzenie trwało 
        długo. Byłem po obozie, po 
        zesłaniu i ciągle liczyłem, że 
        mama żyje... Tak zaczęła się 
        nasza epopea. 

          E.: - Miałeś siedem lat...
          O.: - Miałem już osiem. Miałem 
        osiem lat, gdy przywieźli mnie 
        do Uljanowska. Stosunkowo 
        niewielka miejscowość ten 
        Uljanowsk, czyli dawny Symbirsk. 
        Piękne miasto w sensie 
        położenia, na brzegu Wołgi, na 
        takim stromym, pięknym brzegu 
        Wołgi, porośniętym lasami, a w 
        samym mieście - sady. A na 
        przeciwnym brzegu rzeki - w tym 
        miejscu ona jest ogromna, 
        szeroka, półtora kilometra - 
        piasek. Taki piaszczysty płaski 
        brzeg. Widok wspaniały. Jest 
        zresztą opisany przepięknie u 
        Gonczarowa, w opowieści "Obryw", 
        czyli po polsku "Urwisko". 
          E.: - Czy to był też 
        poklasztorny dom, ten dom 
        dziecka, czy podworski? 
          O.: - To był stary dom 
        Jazykowa. Jazykow, poeta epoki 
        Puszkina, trochę starszy. Na 
        domu widniała tablica, że tu 
        przebywał Puszkin; gdy gdzieś na 
        południe jechał, to zatrzymał 
        się u Jazykowa. Oczywiście, dom 
        był przebudowany. Została duża 
        sala na dole, balowa, z wiszącym 
        żyrandolem z takimi warkoczami 
        szklanymi. Myśmy do nich 
        strzelali z procy, próbowaliśmy 
        trafić w te wisiorki. To była 
        stosunkowo nieduża mieścina, ten 
        Uljanowsk. Rozbudował się i 
        został miastem wojewódzkim, 
        czyli "obłastnym centrom", 

        dopiero pod koniec wojny, gdy 
        przeniesiono tam zakłady 
        ewakuowane. W moich czasach 
        było to piękne, stare, 
        dziewiętnastowieczne miasteczko. 
        Środkiem głównej ulicy "szedł" 
        rynsztok, w kierunku nie Wołgi, 
        ale małej rzeczki Swijagi, do 
        której zresztą młody Lenin, 
        Wołodia Uljanow, biegał kąpać 
        się. W moich czasach była już 
        zanieczyszczona, bo rynsztokiem 
        płynęły do niej ścieki. W 

        mieszkaniach była już 
        kanalizacja, tam płynęły tylko 
        ścieki z wytwórni pasz. 
        Produkowano je z resztek 
        słoneczników; takie brykiety, 
        które się rozgotowuje i karmi 
        nimi bydło. Po rosyjsku nazywa 
        się to "żmychy". Podkradaliśmy 
        te "żmychy" (to jest rozmiarów 
        mniej więcej płyty chodnikowej) 
        i jedliśmy je. Odłupiesz kawałek 
        i trzymasz w ustach aż zmięknie. 
        To smakuje prawie jak chałwa 
        słonecznikowa, tyle że razem z 
        łupinami. Były jeszcze inne 
        zakłady, był browar i wszystkie 
        ścieki płynęły rynsztokiem. W 
        tym niedużym mieście były trzy 
        domy dziecka. Świadczy to o 
        skali zjawiska. W Rosji nie było 
        chyba miejscowości, gdzie by 
        wówczas nie było domów dziecka. 
        Pytasz, czy byliśmy dobrze 
        karmieni. Wiesz, ja ci nie 
        potrafię powiedzieć. Zawsze 
        łatwo przyjmowałem to, co jest, 
        i wchodziłem w to, co jest. Nie 
        pamiętam, żebym się męczył z 
        powodu złego jedzenia. Na pewno 
        było bardzo biedne, ale nie było 
        gorsze od tego, co ludzie mieli 
        na wolności. W Związku Sowieckim 
        wtedy (ja nie wiem, jak teraz 
        jest) nie było ostrej różnicy 
        między ludnością normalną a 
        ludnością "upośledzoną". Na 
        pewno ci, co mieli rodzinę na 
        wsi, to przywozili sobie od 
        niej jakieś ziemniaki. W szkole 
        nie  czuliśmy się gorsi, bo do 
        szkoły chodziliśmy ze zwykłymi 
        dziećmi. Mieliśmy "kazionnyje 

        szapki, kazionnyje palto, 
        kazionnyje botinki". Nie 
        pamiętam, żebym czuł się 
        upośledzony z tego powodu, że 
        jestem w sierocińcu. Spotkałem się 
        z tym dopiero w Polsce i w 
        literaturze 
        dziewiętnastowiecznej - dziecko 
        z sierocińca. Tam zjawisko było 
        tak masowe, że przyjmowane jako 

        rzecz naturalna. Bardzo dużo 
        czytałem. Biblioteka była w 
        dużym pokoju. Podejrzewam, że to 
        kiedyś był salon w domu 
        Jazykowa. Półki z książkami, 
        szafy z książkami. Normalna 
        biblioteka dla dorosłych. Bardzo 
        dobra jak na prowincjonalny dom 
        dziecka. Główna część książek, 
        które przeczytałem w swoim 
        życiu, to tam. Tam poznałem to, 
        co mogłem poznać z literatury 
        rosyjskiej i europejskiej 
        tłumaczonej na rosyjski. 
        Wszystkich poetów 
        dziewiętnastowiecznych i 
        dwudziestowiecznych przeczytałem 
        wtedy i polubiłem.
          E.: - A wczesnorewolucyjni poeci 
        byli w tej bibliotece? 
          O.: - Oczywiście, że ich nie 
        było. Bardzo ściśle 
        przestrzegano usuwania książek 
        zakazanych. No więc czytałem i 
        trzymałem się z daleka od 
        kolegów. 
          E.: - Przecież miałeś z nimi 
        wiele wspólnego, wspólne 
        nieszczęście, pokrzywdzenie 
        rodziców, czy to was nie 
        łączyło? 
          O.: - Nie tylko takie dzieci 
        tam były. Były sieroty 
        autentyczne, były dzieci z 
        marginesu, bezdomni, 
        "bezprizorni". Byli, i oni 
        wodzili rej. Po 1937 roku 
        utworzyły się dwa obozy: jeden - 
        dzieci z "dobrych" rodzin, 
        represjonowanych, drugi - tamci. 
        Nastąpił podział. 
          E.: - Spontaniczny? 
          O.: - Oczywiście. Tamci 
        szukali przygód; porozrabiać, 
        coś ukraść, urwać się na miasto. 

        Zbieranie, na przykład petów, 
        to była pasja. Pieniędzy nie 
        miało się żadnych przecież. 
        Natomiast dzieci z "dobrych" 
        rodzin trzymały się własnego 
        środowiska. Następowała 
        oczywiście dyfuzja, tym niemniej 

        to były dwa różne światy. Dzieci 
        z "dobrych" rodzin stanowiły na 
        pewno większość, przynajmniej w 
        tym okresie, więc nie pozwalały 
        się tak całkowicie zdominować, 
        tylko, jak mówię, mnie te 
        podziały mało dotyczyły - 
        czytałem w kącie książki. 
          E.: - Czy był temat - rodzice? 
        Co z nimi? Czy dzieci między 
        sobą o tym mówiły, czy im to 
        ciążyło? 
          O.: - Na pewno, ciążyło. Muszę 
        ci powiedzieć szczerze, ja nie 
        nadaję się na pamiętnikarza, bo 
        pewnych rzeczy nie pamiętam. Dla 
        mnie osobiście rodzice istnieli 
        tak, jak Matka Boska z Panem 
        Jezusem - dalecy, nieosiągalni, 
        święci; istnieli jako cel życia. 
        Myślałem, że kiedyś ich spotkam. 
        I tyle. Ale mój braciszek miał 
        kompleks, że mama nas porzuciła. 
        Bo jemu kiedyś, któraś z 
        wychowawczyń powiedziała, że 
        matka go rzuciła. Miał kompleks 
        i wstydził się o to zapytać. 
        Mnie zapytał dopiero, jak 
        spotkaliśmy się w Mińsku, w 1955 
        roku, czyli on miał prawie 
        dwadzieścia lat. 
          E.: - Czy jest możliwe, żeby 
        dwudziestoletni chłopak nie 
        wiedział, co się działo w Rosji? 
          O.: - W jego przypadku było 
        to jak najbardziej możliwe, a 
        nawet naturalne. Zabrali go z 
        domu i trzymali w Domu Małego 
        Dziecka na wsi pod Uralem. Skąd 
        mógł wiedzieć? Potem był już na 
        studiach w Riazaniu i przyjechał 
        po raz pierwszy na wakacje do 
        nas, do rodziny, do Mińska w 
        1955 roku. Ale ja wtedy, w 
        Uljanowsku już, miałem poczucie, 
        że rodziców skrzywdzono. I 
        gdzieś kołatała się myśl, że 
        mama żyje. To nie była przecież 

        stara kobieta, w chwili 
        aresztowania miała 36 lat, a 
        ojciec 44... Przez siostrę nasza 
        rodzina znalazła kontakt, to 

        znaczy odnaleźliśmy się z 
        bratem. Bo siostra, jako bardziej 
        dorosła, znalazła adres Klary 
        Wolskiej, przyjaciółki matki z 
        Moskwy. Też typowe losy 
        komunistów. Jej mąż, Wolski, to 
        prawnik gdzieś z Wiednia (stąd 
        przyjaźń z matką). A Klara 
        pochodziła z bogatej rodziny 
        Kohnów; w Rymanowie była królową 
        balu. Pokazywała swoje zdjęcia 
        w roli królowej. Śliczna 
        dziewczyna była. Skończyła 
        medycynę. Do Związku Sowieckiego 
        przyjechała na początku lat 
        trzydziestych. Wolski pracował w 
        Instytucie Prawa, dyrektorem 
        którego był Wyszyński, ten 
        słynny oskarżyciel w procesach 
        politycznych, a potem 
        przedstawiciel w Onz. Wolski 
        znalazł sobie inną kobietę, 
        "rudą krawcową", jak Klara 
        złośliwie ją nazywała i miał z 
        nią córkę. Wolscy dostali 
        profesorskie mieszkanie, cztery 
        pokoje z kuchnią, akurat przed 
        samym aresztowaniem. Zdążył 
        jeszcze napisać broszurę o 
        stalinowskiej konstytucji z 1936 
        roku, że taka najbardziej 
        demokratyczna i praworządna. 
        Klara potem próbowała popełnić 
        samobójstwo, ale ją odratowali. 
        Zatajając skończone za granicą 
        studia medyczne, poszła do 
        recepcji przychodni 
        przeciwgruźliczej i tam 
        pracowała całe życie. 
          E.: - Dlaczego zataiła studia 
        medyczne? 
          O.: - Chciała się usunąć z 
        pola widzenia. Zrobiła coś 
        takiego jak ja. Na pewno miała 
        jakiś uraz. Bardzo, bardzo 
        kochana kobieta, choć 
        pamiętliwa. Posyłała Wolskiemu 
        paczki na Kołymę, ale nigdy mu 
        nie wybaczyła wiarołomstwa. A tę 
        jego córkę nieślubną poznałem w 
        Warszawie, przyjechała z 

        wycieczką, pracowała gdzieś w 

        kinematografii, potem 
        wyjechała do Izraela. Chciała w 
        Izraelu odszukać rodzinę ojca, 
        bo Wolski pochodził z dobrej 
        rodziny żydowskiej. Więc przed 
        wyjazdem poszła do Klary, 
        pytając o prawdziwe nazwisko 
        ojca. I czy ty wiesz, Klara jej 
        tego nazwiska nie powiedziała! 
        "Jeżeli twój ojciec nie uważał 
        za właściwe, by wyjawić twojej 
        matce nazwisko, to ja tego też 
        nie zrobię". Miała wtedy 
        osiemdziesiąt pięć lat, tak że 
        to była zemsta trochę spóźniona; 
        mnie to zatkało, ponieważ nas 
        Klara szalenie lubiła, mnie 
        wręcz kochała. Siostra pamięta 
        Klarę, jak do nas przychodziła, 
        jak brała szmatkę, wycierała 
        kurz z krzesła i dopiero 
        siadała. Była prawdziwą damą z 
        dobrej rodziny, z takiej właśnie 
        arystokracji...
          E.: - To arystokracja nie może 
        być brudna? No, ale mniejsza o 
        to. Do czego potrzebna jest ci 
        Klara? 
          O.: - Przez Klarę prowadzi 
        ślad do brata. Łusza, która 
        odwiozła go do Domu Małego 
        Dziecka, zapamiętała adres. Ale 
        w czasie wojny dzieci 
        ewakuowano za Ural. I tam 
        właśnie Klara chłopca odnalazła. 
        Gdyby nie Łusza i Klara oraz 
        korespondencja siostry z Klarą - 
        byłby nie do odnalezienia. To 
        nie była zła wola. Nie podoba mi 
        się, jak w Polsce ludzie 
        demonizują okropności sowieckie. 
        Mogło to stać się w najlepszej 
        wierze. Na przykład, mnie 
        dyrektorka naszego domu dziecka 
        zaproponowała zmianę nazwiska, 
        bo było polskie. Ja również 
        pisałem o sobie "Polak". Więc 
        dyrektorka proponowała mi zmianę 
        nazwiska i narodowości, żeby ten 
        "Polak" za mną nie włóczył się. 
        W końcu byłem ruski i polskiego 
        w ogóle nie znałem. Miałem też 
        mieć zmienione imię. 
          E.: - Odmówiłeś? 

          O.: - Widzisz, ja dobrze 
        pamiętam 1939 rok, sprawę tego 
        traktatu sowiecko_niemieckiego, 
        sprawę Polski. Widocznie jednak 
        z tą Polską coś mnie łączyło, 
        jeżeli tę sprawę pamiętam tak 
        wyraźnie, chociaż innych rzeczy 
        nie pamiętam. Pamiętam ogromne 
        zaskoczenie społeczeństwa 
        sowieckiego traktatem 
        sowiecko_niemieckim. Przecież na 
        antyfaszystowskim temacie 
        kręciła się cała propaganda. 
        Filmy, głośniki "kołchoźniki" - 
        bez przerwy gadały, i gadały, i 
        gadały na ten temat. A tu nagle 
        zwrot o sto osiemdziesiąt 
        stopni. Pamiętam uczucie 
        zaskoczenia. I pamiętam rozmowy 
        ludzi dorosłych, że to musi być 
        sytuacja chwilowa. 
          E.: - U Erenburga to świetnie 
        wychodzi. To zażenowanie i zaraz 
        aluzje, że to chwilowe. Ale co 
        do Polski - co do tego "noża w 
        plecy" - to chyba w Rosji nie 
        było zażenowania... 
          O.: - U mnie nie było. No i 
        momentalnie zaczęły się 
        trudności aprowizacyjne. Bo w 
        Związku Sowieckim lata 1936_#1938 
        to były lata "prosperity". 
        Zniesiono kartki. Ale w 1939 
        roku znów je wprowadzono. Szło 
        to obok siebie: "wyzwalanie" 
        zachodniej Ukrainy i zachodniej 
        Białorusi z jednoczesnym 
        narastaniem trudności 
        aprowizacyjnych. W domu dziecka 
        gorzej zaczęli nas żywić. 
        Zaczęły przybywać dzieci 
        ewakuowane. Pamiętam taki 
        brzydko o mnie świadczący 
        epizod: przywieźli żydowskie 
        dzieciaki, pewnie z tych 
        miasteczek, z tych terenów 
        polskich zabranych w 1939 roku. 
        Nie mówiły po rosyjsku. Były 
        straszliwie zaszczute. Pamiętam, 
        jak siedziały w kąciku dokładnie 
        ostrzyżone. Pamiętam 
        przestraszone, strasznie czarne 
        oczka, takie łyse główki i 
        potworne szczucie ich przez 
        otoczenie, i przeze mnie między 

        innymi. A ponieważ byłem 
        inteligentnym dzieckiem, więc 
        miałem też inteligentny sposób 
        znęcania się nad słabszymi. 
        Skończyło się na tym, że 
        wychowawczyni poprosiła siostrę, 
        żeby na mnie wpłynęła. Siostra 
        zabrała mnie na spacer, właśnie 
        tam, na brzeg Wołgi, w aleję 
        spacerową; stały tam drewniane 
        zielone altanki, jeszcze pewnie 
        z czasów Gonczarowa. Widok na 
        urwisko, na te sady, i gdzieś 
        tam Wołga w dole i drugi brzeg. 
        Cudowne. Siostra powiedziała 
        mi: "Jak ty możesz, przecież 
        nasza mama też była Żydówką". 
        Pamiętam to zaskoczenie, bo nie 
        wiedziałem tego. No i pewnie 
        przestałem męczyć te dzieciaki. 
          E.: - Ale co z twoim 
        nazwiskiem? 
          O.: - Zaraz, chciałem  
        powiedzieć, co działo się w tym 
        czasie z naszymi bliskimi: męża 
        Reginy, matematyka Burstina, 
        wsadzili w 1937 roku. 
        Psychicznie był mało odporny; 
        kazali mu pisać zeznanie, że był 
        szpiegiem i wszyscy jego 
        przyjaciele byli również 
        szpiegami. I on tam pisał, 
        pisał, pisał, podobno zapisał 
        dużo kartek. Potem u Reginy był 
        człowiek, który opowiedział, 
        jaki był koniec. Swoją drogą, 
        istniała solidarność w 
        przekazywaniu rodzinie 
        informacji z ostatnich chwil 
        współtowarzyszy niedoli. Otóż 
        zjawił się u niej człowiek, 
        który powiedział, że Celestyn 
        Burstin, Cech, tak go wszyscy 
        nazywali, zwariował. Zaczął jeść 
        te swoje zeznania, i tak umarł. 
        Reginkę wyrzucili z partii, ale 
        nie zdążyli jej aresztować. 
          E.: - Co to znaczy - nie 
        zdążyli? 
          O.: - To znaczy, że skończyła 
        się jakby epoka. Skończyła się 
        na aresztowaniu Jeżowa. Najpierw 
        zdejmują Jeżowa i robią go 

        ministrem transportu rzecznego i 
        morskiego chyba, ale to już zupełna 

        fikcja. W obozie spotkałem 
        człowieka, który jakoby miał do 
        czynienia z Jeżowem - więźniem. 
        Ten człowiek pracował wówczas w 
        stoczni w Leningradzie, gdzie 
        zatonął statek spuszczony na 
        wodę. Oskarżyli go o sabotaż, o 
        "wrieditielstwo", miał "ocznuju 
        stawku" czyli konfrontację z 
        Jeżowem, bo rzekomo dostał 
        telefoniczny rozkaz Jeżowa, że 
        należy zwodować ten 
        niedokończony statek. Jeżow na 
        konfrontacji sprawiał wrażenie 
        człowieka nienormalnego, z 
        obłędem mówił jedno: "Nic nie 
        pamiętam, nic nie pamiętam"... 
        Tego nie rozumiem: dlaczego przy 
        szalonym terrorze wymagane było 
        zachowanie formalności? Miliony 
        ludzi brali, niszczyli, ale 
        zachowywali pozory, czyli 
        doprowadzali do tego, że 
        oskarżony składał zeznania. 
        Mogli przecież rozwalić, czy dać 
        dziesięć lat i nic od niego nie 
        chcieć... 
          E.: - Po Jeżowie był Beria... 
          O.: - Po Jeżowie był Beria. 
        Nastał Beria i to jest druga 
        połowa 1939 roku, zakończenie 
        dużych fal aresztowań, nawet 
        jakiś procent ludzi wypuszczano. 
        Tu jest cezura, bo następna fala 
        zaczyna się dopiero po wojnie. I 
        ciekawa rzecz: Beria był wówczas 
        odbierany jako łagodny człowiek. 
        Istnieją ludzie, których on 
        wypuścił rzeczywiście. Natomiast 
        wykończono całą kadrę jeżowowską, 
        całą kadrę Nkwd. Wykończono tych 
        podśledczych, wszystkich. 
        Istnieją przekazy więźniów, jak 
        spotykają się ze swoimi 
        oficerami śledczymi na etapach 
        czy w łagrach. Los tych 
        ostatnich był straszny. Żaden z 
        nich nie miał szansy na 
        przeżycie, współwięźniowie nie 
        mieli dla nich litości, a ci 

        aktualni enkawudziści ich nie 
        bronili. Na przykład Berta, 
        która się w tych opowiadaniach 
        jeszcze nieraz pojawi, wspomina 
        powrót z Workuty statkiem na 

        ląd. Trzeba czekać, aż lody 
        puszczą, bo to jest ten północny 
        "morskij put": jedyny sposób 
        komunikacji z lądem. I ona na 
        tym statku spotyka naczelnika 
        swojego łagru, strasznego 
        mordercę, który jej męża zabił. 
        Sam teraz jedzie na śmierć; 
        rozstrzelali go w Moskwie. 
        Prawie cała kadra Jeżowa tak 
        skończyła. 
          E.: - Mnie interesuje obraz 
        Berii jako człowieka odwilży! 
          O.: - Na początku! A potem 
        następuje "perpetuum mobile". 
        Jeżow wykończył całą kadrę 
        Jagody, a potem tak samo została 
        wykończona cała kadra Jeżowa. 
        Zawsze mnie zastanawiali ci 
        następcy. 
          E.: - Bez wyobraźni, poza 
        wszystkim. 
          O.: - No właśnie, bez 
        wyobraźni. Natomiast po Berii 
        wykańczanie dotknęło tylko 
        kierowników resortu, natomiast 
        nie objęło szeregowych 
        wykonawców, zwykłych oficerów 
        śledczych. 
          E.: - U Herlinga_Grudzińskiego 
        występuje taki urzędnik_oprawca 
        z poprzedniego okresu, który 
        cały czas, do końca, do swojej 
        śmierci w obozie złorzeczył 
        innym więźniom, że wy, tacy 
        owacy, przeciwko komunizmowi; 
        był wierny. Do końca. Bez 
        wyobraźni; trzymał fason. 
          O.: - Tak było, już mówiliśmy 
        o tym. Ale do obozu jeszcze 
        dojdziemy, bo ja obóz też 
        zobaczyłem. Na razie jesteśmy 
        na etapie początku wojny. Po 
        dwóch, trzech latach, kiedy w 
        zasadzie nie było zmian w 
        składzie socjalnym sierocińca, 
        nagle duży dopływ nowych dzieci. 

        Ciasno się zrobiło, jakieś 
        dodatkowe łóżka musieli 
        dostawiać. 
          E.: - Polskie  dzieci, ze 
        Lwowa i okolic, szły przecież 
        razem z rodzicami na zsyłkę...
          O.: - Szły razem z rodzicami, 
        jeśli rodzice żyli, ale gdy 

        rodziców rozstrzelano lub 
        wsadzano do więzienia, trafiały 
        do nas. Przecież to szło w 
        miliony, więc ruch był. Odgłosy 
        wojny słabo docierały do 
        Uljanowska, do tego Symbirska na 
        środku Wołgi. Tak że ja z wojny 
        pamiętam tylko zaciemnienie na 
        oknach. Okna oklejano paskami 
        papieru. Nic więcej z wojny nie 
        pamiętam. 
          E.: - A głodu? 
          O.: - Akurat ta strona 
        rzeczywistości dla mnie nie była 
        nigdy zbytnio męcząca. W obozie 
        również nie płakałem z głodu; 
        oczywiście, głodny musiałem być, 
        ale taką szczęśliwą naturę 
        miałem, że głód mi specjalnie 
        nie doskwierał, nie robiłem z 
        tego dramatu. Na razie jest 1942 
        rok, trzymam się na boku 
        społeczności z domu dziecka - 
        nie bardzo lubiany. Pamiętam 
        taką scenę: grupa z prowodyrem 
        prowadzi mnie w puste miejsce i 
        tam mnie okłada, bo coś sobie 
        ubzdurali, że ja na nich 
        donoszę. A ja nic. I potem 
        strach na nich padł, co będzie 
        dalej? No bo doniosę, że oni 
        mnie bili. A ja nic. I potem 
        pamiętam taki szacunek dla mnie 
        i nawet przeprosiny, że to była 
        pomyłka. 
          E.: - Ale nie dokończyłeś, jak 
        się zachowałeś wobec propozycji 
        zmiany nazwiska. 
          O.: - A nic, odmówiłem. 
        Powiedziałem, że chcę zostać 
        Polakiem. 
          E.: - Czemu? 
          O.: - Wiesz, że nie potrafię 
        powiedzieć. Myślę, że to 

        wynikało z mojej osobowości, że 
        nie chciałem być taki jak 
        wszyscy. 
          E.: - Może chodziło o więź z 
        matką? 
          O.: - Raczej strach, że mnie 
        nie znajdzie. Tak, gdy o tym 
        wspomniałaś, przypominam sobie 
        swoją argumentację: mama nas 
        będzie szukała i nie znajdzie, 
        bo zmieniłem nazwisko. No, i 

        zostałem Polakiem. Jest 1942 
        rok, potem 1943. Wojna gdzieś 
        tam idzie, najpierw sowieckich 
        biją, potem oni zaczynają bić, 
        ale to przechodzi poza mną. 
        Stale czytam, próbuję pisać 
        wiersze. W szkole uczyłem się 
        niemieckiego i wyobraź sobie, 
        przetłumaczyłem jakiś wiersz 
        Heinego. Potem nigdy w życiu 
        niemieckiego nie znałem i 
        wierszy Heinego przeczytać w 
        oryginale nie umiałem, ale wtedy 
        pamiętam, że przetłumaczyłem. 
        Intelektualnie byłem rozbudzony, 
        bo czytałem. I w tym czasie, ni 
        z tego, ni z owego, rozpoczynam 
        "akcję ulotkową". Jak ja sobie 
        to przypominam? Wojna szła swoim 
        torem, a ja swoim, zupełnie 
        niezależnym. I zacząłem swoją 
        prywatną wojnę z władzą 
        sowiecką, a ponieważ byłem 
        całkiem głupi, to wojna moja 
        była też głupia. Pisałem ulotki 
        tej treści: "Dałoj Stalina, da 
        zdrawstwujet Woroszyłow" czyli 
        "precz ze Stalinem, niech żyje 
        Woroszyłow". Wydawało mi się, że 
        Woroszyłow ma taką dobrą twarz. 
        A Stalina nienawidziłem, bo 
        zabrał mi rodziców. Podejrzewam, 
        że taka to była naiwna 
        interpretacja. Na pewno grał tu 
        rolę motyw rodziców. Nawet 
        wiersz na ten temat napisałem: 
        "Kłanus, rodnaja mat, czto budu 
        ja stojat. Na tom puti, kotoryj 
        wy s takoju trudnostiu proszli. 
        Kłanus, rodnoj otiec, daju ja w 
        tom obiet, wsiegda ja budu mstit 

        tiem, kto smieł was posadit" - tak 
        kończył się. Zawsze będę się 
        mścił na tych, którzy was 
        posadzili. Okropna rymowanka, 
        ale cóż robić: "Iz piesni słowa 
        nie wykiniesz". Wracając: to 
        było poczucie krzywdy. Stalin 
        miał rację, kiedy mówił, że 
        rodziny należy tępić do siódmego 
        pokolenia. Był człowiekiem 
        Wschodu i znał psychikę ludzką. 
        Wiesz, wydaje mi się, że na 
        poczucie krzywdy rodziców 
        nakładał się wpływ lektur. 

          E.: - Motyw szlachetnej 
        pomsty? 
          O.: - Mnie to widocznie 
        pasjonowało i zacząłem pisać te 
        ulotki. Pisałem w zeszycie. W 
        nocy przez okno wymykałem się do 
        miasta. Nie miałem kleju, 
        kleiłem chlebem. Przylepiałem je 
        na płoty, na bramy. Uljanowsk 
        miał płoty drewniane. Bardzo 
        dobrze pamiętam największy swój 
        wyczyn: przylepiłem kilka ulotek 
        na bramie Nkwd. Wiesz, 
        przypomniał mi się jeszcze jeden 
        impuls mojej akcji ulotkowej - 
        opowiadanie siostry. Działało na 
        moją wyobraźnię, podświadomie 
        zapewne, ale działało. Otóż 
        siostrę jeszcze wcześniej przed 
        samą wojną na wiosnę 1941 roku 
        wzięła do siebie Regina, która 
        nadal mieszkała w Mińsku i 
        pracowała jako wykładowca 
        niemieckiego w Instytucie 
        Języków Obcych. Chciała ją w ten 
        sposób uchronić od szkoły 
        zawodowej, bo z domu dziecka 
        szło się z reguły do szkoły 
        zawodowej, tylko najwybitniejsi 
        trafiali do liceów. Ale w 
        czerwcu tego roku wybuchła wojna 
        i siostra wraz z Reginą przeżyła 
        gehennę ewakuacji. Mińsk już w 
        pierwszych dniach był zajęty 
        przez Niemców. Wówczas Regina 
        załatwiła jej powrót do 
        Uljanowska, gdzie mogło jej być 
        stosunkowo najlepiej. Dom 

        dziecka skierował ją do pracy, 
        do przyzakładowej szkoły 
        kolejowej. Miała być takim 
        "smazczikom". Mieszkała w 
        baraku, pięć kilometrów od 
        Uljanowska. Ja do niej 
        jeździłem; była zmęczona, 
        pracowała, już nie osiem godzin, 
        ale znacznie dłużej, bo była 
        wojna. Nie bardzo miała co jeść. 
        To ja byłem bardziej 
        uprzywilejowanym, czasem 
        przynosiłem coś smacznego. I to 
        jej opowiadanie o ucieczce z 
        Mińska, o początku wojny! 
        Pamiętam, zabrała mnie znów na 
        spacer nad Wołgę, na to urwisko 

        (miało piękną nazwę, 
        zapomniałem, ale wystarczy 
        sięgnąć do tej książki 
        Gonczarowa) i dobrze pamiętam 
        tę, już drugą, namiętną rozmowę 
        w tym miejscu (bo pierwsza była 
        o Żydach i o mamie). Siostra 
        przyniosła "wobłę", to taka 
        słona, suszona ryba, którą je 
        się w Rosji pod wódkę. 
        Przyniosła i myśmy to jedli w 
        takiej zielonej altance, gdzie 
        było, za przeproszeniem, 
        nasrane, ale to było zamrożone, 
        bo była zima. Staliśmy przy 
        poręczach, a w rogu były te 
        zamarznięte kupy. Opowiadała w 
        wielkiej tajemnicy. Bo tamto 
        życie - historia Reginy i 
        ucieczka - było czymś 
        nielegalnym z punktu widzenia 
        "pensjonariusza" domu dziecka. 
        Stanowiło zupełną sprzeczność z 
        oficjalną propagandą o sowieckim 
        zwycięstwie. Tak wtedy 
        żartowali: "Pobieda s nami, a 
        goroda s nimi" - zwycięstwo 
        nasze, a miasta ichnie. Bo gdy 
        Niemcy parli naprzód, to 
        krzyczano o zwycięstwie. Ta 
        utajona prawda o sytuacji w 
        kraju, którą poznałem od 
        siostry na podstawie jej 
        peregrynacji, zapadła we mnie i 
        jakoś przyczyniła się do mojej 

        akcji ulotkowej. Robiłem ją sam, 
        ale widocznie jest taka potrzeba 
        w człowieku, bo napomknąłem o 
        niej paru najbliższym kolegom. 
        Tymczasem wzywa mnie dyrektorka 
        domu dziecka i przeprowadza ze 
        mną niezwykle serdeczną rozmowę: 
        "Słuchaj, strasznie opuściłeś 
        się w szkole"... Tak, 
        oczywiście, było. Ulotki mnie 
        pochłonęły, nauka przestała 
        interesować, a jak mówiłem, żeby 
        dostać się z domu dziecka do 
        szkoły średniej, trzeba było 
        mieć bardzo dobre stopnie. 
        Dyrektorka uświadomiła mi ten 
        warunek i jednocześnie swoją 
        opinię, że gdybym przyłożył się 
        do nauki, to mnie do liceum 
        skieruje. Specjalnie się nad tym 

        rozwodzę, żeby pokazać całą 
        powierzchowność mojej 
        opozycyjności. 
          E.: - Ja jednej rzeczy nie 
        rozumiem, jak mógł się zrodzić 
        w środowisku tak jednolicie 
        zastraszonym ten bunt u dziecka. 
          O.: - Bunty zdarzają się w 
        różnych warunkach. Ale ja ulotki 
        zarzuciłem! Widocznie, takie 
        zakodowane siedziało we mnie 
        żydowskie dziecko, że trzeba się 
        uczyć; rzuciłem więc działalność 
        opozycyjną i zabrałem się do 
        nauki. Cała moja akcja ulotkowa 
        trwała ze trzy miesiące, 
        zapomniałem o niej. Minęła 
        wiosna i lato 1943 roku. 
        Aresztowano mnie już w drugiej 
        połowie roku - 12 sierpnia 1943. 
        Znów zawołała mnie dyrektorka. 
        Siedzi facet w cywilu, ona 
        zapłakana, a ja spokojny. 
        Niczego nie kojarzyłem. 
        Dyrektorka mówi, że pójdę z tym 
        panem. Przynieśli mi koc 
        zrolowany i duży bochenek 
        białego chleba, cały, pomyśl 
        tylko, w 1943 roku! Wyprawiali 
        mnie na drogę. I o siebie pewnie 
        się martwili, bo to się na nich 
        mogło odbić. Facet powiedział, 

        żebym nie próbował uciekać. Nie 
        prowadził mnie, nie trzymał za 
        rękę ani żadnych kajdanków nie 
        było. Niosłem ten koc, ten 
        bochenek chleba, obgryzając go 
        pomału i tak przeszliśmy prawie 
        przez całe miasto. Powiedzieli 
        mi, że jestem aresztowany i 
        odczytali jakieś artykuły 
        kodeksu karnego. 
          E.: - Nie pytałeś za co? 
          O.: - Czy ja tobie już nie 
        mówiłem o swojej bierności?! Do 
        dziś mam tę cechę, niedobrą 
        bardzo. Natomiast wtedy można 
        było ze mną zrobić wszystko. 
        Zupełnie biernie poddawałem się 
        zewnętrznym wydarzeniom. Tym 
        bardziej, że wychowanek domu 
        dziecka w Związku Sowieckim to 
        był ktoś pozbawiony całkowicie 
        własnej woli. Jako dorosły 
        człowiek widziałem, jak tym 

        wychowankom trudno było potem 
        urządzić się w życiu. Nie byli w 
        stanie znaleźć sobie pracy ani 
        założyć rodziny. 
          E.: - Wszędzie się tak dzieje 
        z wychowankami domu dziecka. 
          O.: - No właśnie, zatem i ja 
        biernie poddałem się temu, że 
        mnie biorą, prowadzą, wsadzają. 
        To było takie stare, piękne, 
        drewniane więzienie w Symbirsku. 
        Zabytkowe pewnie. Drewniany 
        budynek, drewniane cele. Dali mi 
        miskę obrzydliwego żarcia. 
        "Bałanda", tak to się nazywało. 
        Zupka na rozgotowanej rybie, 
        tylko ości pływały, i nie dali 
        łyżki, zawsze na początku nie 
        dają, żeby więźnia złamać, żeby 
        zohydzić mu wszystko. 
          E.: - Chleb miałeś i koc? 
          O.: - Nie, wszystko zabrali. 
        Wypiłem tę "bałandę", potem 
        sobie palcem pomagałem z tym 
        gęstym, no i koniec, i żyję, co 
        tu przejmować się. Na drugi 
        dzień zawieźli mnie do 
        śledczego, takim "czornym 
        woronom", czyli suką. Zamkniętą, 

        blaszaną, podzieloną na celki. 
        Zupełnie samego,   bo podejrzany 
        musiał być sam. Śledczy od razu 
        mi powiedział: "Wszystko o tobie 
        wiemy". Wyciągnął teczkę, 
        otworzył, a tam moje ulotki 
        starannie ułożone. "Co ty 
        myślisz, jesteś zwolennikiem 
        faszystów niemieckich; ludność 
        to wszystko przyniosła nam, nikt 
        ciebie nie poparł, nikt, a w 
        ogóle twoja sprawa jest 
        beznadziejna". Nie, nie bili 
        mnie w tym Uljanowsku, nic mi 
        takiego złego nie robili 
        specjalnie, tylko - co mi się 
        wydaje śmieszne do dziś -  
        chcieli zrobić z tego sprawę. 
        Byłem z domu dziecka, więc 
        śledczy nie mógł rozbudować 
        sprawy na rodzinę, przyjaciół, 
        znajomych. Oczywiście, jedno z 
        pierwszych pytań brzmiało: kto o 
        tym wiedział. No i tu, niestety, 
        nie mogę z siebie bohatera 
        zrobić. Jedyne wytłumaczenie, 

        jakie mam, to że miałem zaledwie 
        trzynaście lat. Bo sypnąłem 
        dwóch kolegów, którzy o mojej 
        akcji wiedzieli. "Wsadziłem" 
        chłopaka, którego ojciec był 
        jakimś urzędnikiem na kolei, 
        wyższym. Dostał półtora roku 
        karnej kolonii za to, że 
        wiedział. Ufam, że ojciec go 
        wyciągnął. Półtora roku to był 
        śmiesznie mały wyrok. I ty 
        wiesz! Nie potrafię jego 
        nazwiska odtworzyć - Arseniew, 
        Arsentiew? Popatrz, mogłem 
        zniszczyć człowieka, a teraz 
        nawet nie wiem, jak nazywał 
        się... Drugi kolega, taki mój 
        serdeczny kolega z domu dziecka, 
        dostał trzy lata. Miał takie 
        polskie nazwisko, Stiefanowicz 
        chyba. Tych dwóch kolegów 
        pogrążyłem zupełnie 
        nieodpowiedzialnie. Natomiast z 
        dorosłymi miałem zabawną 
        przygodę. Kiedyś przeprowadziłem 
        ślepca przez ulicę, takiego 

        starszego pana o poparzonej 
        twarzy. Nawiązaliśmy rozmowę, 
        zaprosił mnie do siebie, do 
        takiego drewnianego domku. Był 
        chemikiem i oślepł po jakimś 
        wybuchu, a jego kulawa żona była 
        kiedyś baletnicą. Pożyczyłem od 
        nich książki. Mieli klasykę 
        dziewiętnastowieczną w takich 
        tłoczonych okładkach. Część tych 
        wydań stoi teraz u mnie na 
        półce. To było "priłożenije k 
        żurnału "Niwa"", taki 
        miesięcznik popularny, i dodatek 
        do tego pisma stanowili klasycy 
        w tłoczonych okładkach. Wydawał 
        to Marks, był taki wydawca w 
        Rosji przed rewolucją. Brałem 
        tych klasyków, których już nie 
        było w sowieckich bibliotekach. 
        Takich trochę 
        antynihilistycznych, 
        antynarodowców, 
        antyrewolucyjnych. Był tu 
        Leskow, Pisiemskij, 
        Mielnikow_Pieczerskij. Tacy, 
        którzy byli źle widziani w 
        Związku Sowieckim, ale nie 
        zabronieni. I wiesz, że ci 

        dobrzy państwo, ci staruszkowie, 
        w jakiś sposób figurowali w 
        mojej sprawie? Byli ciągani, 
        czyli byłem śledzony. Gdy mnie o 
        nich zapytano, powiedziałem, że 
        nigdy z nimi nie rozmawiałem na 
        temat ulotek, że oni nie wiedzą. 
          E.: - A kto cię sypnął? 
          O.: - Nikt. Myślę, że doszli 
        do tego przez moje szkolne, 
        dziecinne pismo. Chodzili po 
        szkołach i sprawdzali charakter 
        pisma. Tak myślę. Pewnie gdzieś 
        jeszcze moja sprawa leży. Jak to 
        się wszystko przewróci, to 
        pojedziemy do Moskwy, zabierzemy 
        tę teczkę. 
          E.: - Zdążymy? 
          O.: - Może. Ale nie będzie w 
        niej nic pochlebnego dla mnie! 
        Bo zachowałem się jak idiota, 
        nie chcę powiedzieć, że jak 
        tchórz, tylko jak ostatni 

        idiota, niestety. Biernie 
        poddałem się losowi, 
        powiedziałem wszystko jak na 
        spowiedzi, powiedziałem 
        wszystko, co wiem, i tym się 
        uspokoiłem. Nikogo nie 
        obciążałem w sensie sztucznych 
        oskarżeń, na nikogo nie 
        zwalałem, ale powiedziałem jak 
        było. Pamiętam, że na takie 
        pytanie: "Kto cię naprowadził na 
        taką działalność?" mówię: 
        "książki". Aż podskoczył ten 
        śledczy. "Jakie książki?!" 
        Mówię: "Kak zakalałas stal" - bo 
        Pawka Korczagin to był mój 
        bohater. Zepsuło mu to humor. 
          E.: - Więc jednak umiałeś się 
        znaleźć? 
          O.: - To było szczere. Ja 
        naprawdę byłem półgłówkiem. Ale 
        tym starszym ludziom, mam 
        nadzieję, że specjalnie nie 
        zaszkodziłem. Ale co swoje 
        przeżyli, bo byli ciągani. 
        Widziałem jakiś papier z ich 
        zeznań. Jest mi bardzo przykro. 
        Już na pewno nie żyją. Głupio 
        mi. No już, trudno... Siedziałem 
        w tym Uljanowsku ze trzy 
        miesiące. Wożono mnie na 
        śledztwo, a jak śledztwo się 

        przedłużało - to wrzucali mnie 
        na dołek, jak to się teraz w 
        Polsce mówi, gdzie czekałem na 
        następne wezwanie. Pamiętam 
        stamtąd taką przygodę: noc, ja 
        sam w tej piwnicy, ciemno 
        zupełnie, paliła się tylko 
        żaróweczka ledwie widoczna. 
        Otwierają się nagle drzwi i 
        wpychają człowieka, który 
        okropnie płacze. Dosłownie, 
        mężczyzna dorosły, płacze i 
        płacze. Chciałem go pocieszyć i 
        mówię, że ja już trzeci miesiąc 
        siedzę, że nie jest tak źle, 
        można wytrzymać. A on jak się 
        nie odwróci do mnie, jak nie 
        naskoczy: "Co ty opowiadasz, co 
        ty masz w życiu, a ja miałem 
        wszystko; rodzinę zostawiłem, 

        żonę, dzieci". To był jakiś 
        inżynier w fabryce; kocioł u 
        niego wybuchł, czy zgasł, 
        oskarżono go o sabotaż. Mnie 
        zrobiło się straszliwie głupio i 
        zrozumiałem, że to, co dzieje 
        się ze mną, to dzieje się tylko 
        ze mną; że nie mam nikogo na 
        świecie i nie muszę się o nikogo 
        martwić. Taki obcy byłem na tym 
        świecie... W końcu listopada 
        nagle bierze mnie dwóch facetów, 
        wiozą na dworzec i wsadzają w 
        pociąg, nic nie mówiąc. Wsadzają 
        mnie w taki pociąg czasu wojny. 
        Strasznie zapchany jakimiś 
        babami z workami, na korytarzu 
        jeden na drugim, straszliwie. Te 
        worki, każdy z workiem, przez 
        okno jakiś handel idzie... Wtedy 
        handlowali solą. Kto miał sól, 
        to mógł ją wymienić na wszystko 
        - na mięso, kaszę, buty, na 
        wszystko. Nie było soli. A 
        pociąg z południa, i stąd ten 
        handel. I nagle ci dwaj 
        enkawudziści zajmują cały 
        przedział. Z tego przedziału 
        wyrzucają wszystkich, siadają 
        przy wejściu, a ja przy oknie. 
        Nie skuty. I straszliwe 
        oburzenie tych bab. Pamiętam te 
        wrzaski: "Wożą bandytów, co 
        kradną, co mordują!" Bo wiesz, 
        wtedy była plaga przestępczości 

        w Rosji, w stanie wojny. "Wożą 
        ich, zamiast rozstrzeliwać!" 
        - "Przestańcie kobiety, co wy 
        mówicie, to przecież dziecko 
        jeszcze". Bardzo wzruszający 
        obrazek. Faceci dostali 
        delegację do Moskwy, ucieszyli 
        się pewnie z tego. No i jedziemy 
        do Moskwy. Mnie jest 
        fantastycznie w tym przedziale, 
        mogę spać, wyciągnąłem się na 
        tej drewnianej ławce i śpię. 
        Dojeżdżamy. Pamiętam wrażenie. 
        Dworzec moskiewski ogromny, ja 
        taki malutki. 
          E.: - A serce ci nie zabiło, 
        że jesteś znów w swoim rodzinnym 

        mieście? 
          O.: - Nie, bo zaraz jeden z 
        eskorty pobiegł do telefonu, 
        przyjechała suka, ten "czornyj 
        woron", wsadzili mnie i powieźli 
        na Łubiankę. I cały ten rytuał, 
        opisany tylekroć w literaturze - 
        bramy otwierają się z łoskotem, 
        wjeżdżamy, bramy się zamykają, 
        otwierają się następne. Potem 
        jest takie pomieszczenie, gdzie 
        spisują personalia, przeszukują 
        pobieżnie, wprowadzają dalej, 
        tam się rozbierasz do golasa i 
        wsadzają cię do takiej klatki, 
        gdzie nie można usiąść, bo nie 
        ma miejsca. Tylko ściany, chyba 
        z kafelków, albo z klinkieru. 
        Stoisz goły, już nie pamiętam, 
        jak długo. Taki tryb, żeby 
        zmęczyć, przerazić, a może 
        zwykła biurokracja? Potem 
        otwierają, znowu przeszukują, 
        wprowadzają do łaźni, masz myć 
        się. Zimna woda była, pamiętam. 
        Wszystko w kafelkach. Dają 
        ubranie więzienne. Czysto. 
        Strzygą; wszy oczywiście broń 
        Boże, to jest przecież Łubianka. 
        Fotografują, wprowadzają po 
        schodach, gdzie między poręczami 
        rościągnięta jest siatka, żeby 
        nie można było rzucić się w dół. 
        I do celi. No i wsadzili mnie do 
        pojedynki. Ciągle w pojedynce 
        jestem. Z Łubianki mam 
        wyrazistsze wspomnienia, bo z 
        Uljanowska mało co pamiętam. 

        Jako śledczego przydzielono mi 
        faceta nietypowego. Pewnie ranny 
        na froncie, a potem już siedział 
        w "tyłu", po polsku to się 
        nazywa: na zapleczu. To był 
        zupełnie przyzwoity człowiek, 
        więcej - bardzo przyzwoity 
        człowiek jak na funkcję, którą 
        pełnił. Nie wiem, jaki był w 
        stosunku do innych, natomiast w 
        stosunku do mnie był przyzwoity. 
        Z początku wołał mnie na nocne 
        przesłuchania. 
          E.: - No to ładnie przyzwoity! 

          O.: - Przecież nie on o tym 
        decydował. On był przyzwoity 
        potem. Byłem zmęczony, a w dzień 
        nie wolno spać w celi. Siedzisz 
        na takim taborecie przykręconym 
        do podłogi, a jak się na nim 
        kiwasz, to strażnik puka. Trzeba 
        głowę prosto trzymać. Jak nie 
        skutkuje, otwiera drzwi, grozi 
        karcerem. O dziesiątej wieczór 
        można kłaść się do łóżka. I 
        gdzieś za godzinę wzywają na 
        przesłuchanie. Wracasz gdzieś 
        koło piątej nad ranem, a o 
        szóstej jest "podjom", czyli 
        wstawanie na apel. I znowu cały 
        dzień nie można spać. Jak parę 
        tygodni człowieka tak pomęczyli, 
        to chodziło się po ścianie. I to 
        prowadzenie po korytarzu, 
        słynne, z tymi ostrzeżeniami, 
        żeby więźniowie nie spotykali 
        się. Były takie wnęki w 
        ścianach, do których wpychają 
        więźniów przy mijaniu. Kiedyś 
        strażnicy zagapili się i nagle 
        zobaczyłem naprzeciwko 
        starszego człowieka. Przerażony 
        tym faktem strażnik pchnął mnie 
        na ścianę tak, że aż mi krew z 
        nosa pociekła. Bo to dla nich 
        było wielkie przeoczenie. Nie 
        pamiętam typów śledczych. Był 
        np. pułkownik - Worobiejczyk, 
        taki Żyd obrzydliwy, mały, 
        gruby, który raz mnie uderzył, 
        ale bardzo mocno. Krzyczał, że 
        ukrywam organizację, że jestem 
        członkiem jakiejś organizacji, 
        która w Uljanowsku działała... 
        Ewuniu, daję ci słowo, że nie 

        jestem w stanie wytłumaczyć, po 
        co oni to robili. Już po paru 
        tygodniach wiedzieli na pewno, 
        że nic takiego nie było. 
          E.: - Chodziło o to, że ty 
        namotasz następnych "klientów". 
          O.: - Kogo? Przecież 
        wiedzieli, że nikogo nie znam. 
        Gdyby chcieli wsadzić 
        wychowawców z domu dziecka, 
        dawno by ich powsadzali. Nie. 

        Kochanie, jeśli mnie z 
        Uljanowska przywieźli do Moskwy, 
        na Łubiankę, gdzie siedzieli: 
        Bucharin, Zinowiew, Anders, 
        Boruta_Spiechowicz czy 
        Herling_Grudziński, zrobili to 
        po coś. A mnie przywieźli z 
        dalekiej prowincji i major mnie 
        badał. Komu to było potrzebne? 
        To musiał być obłęd. 
          E.: - A może dlatego do 
        Moskwy, bo twoja sprawa 
        dotyczyła jakoś Stalina? Czy nie 
        było specjalnego polecenia Berii 
        w tym zakresie? Może oni to 
        potraktowali dosłownie? 
          O.: - Nie wiem. Przecież były 
        tysiące, dziesiątki tysięcy 
        "wrogów" na prowincji i nikogo 
        nie wozili do Moskwy! Na miejscu 
        skazywali. W tym coś musiało 
        być. Ogromnie chciałbym kiedyś 
        zobaczyć te akta! Co spowodowało 
        takie postępowanie. Mój 
        życiorys? Moi rodzice? Czy 
        szukali jakiegoś głębszego 
        sensu? W każdym razie tak to 
        wyglądało. No i ten Worobiejczyk 
        - wiesz, wtedy jeszcze pracowali 
        Żydzi w Nkwd. Już nie było 
        takiego zażydzenia, jeśli tak 
        można mówić, jak w latach 
        trzydziestych, ale byli. I 
        właśnie ten Worobiejczyk tak się 
        wściekał strasznie, tak krzyczał 
        na mnie, że coś ukrywam. W końcu 
        złapał marmurową suszkę do 
        atramentu i walnął mnie nią w 
        łeb. I chyba tylko wtedy tak 
        mnie mocno uderzyli, bo 
        najczęściej tylko szturchali; 
        pamiętam, że siedziałem w 
        karcerze. Widocznie czegoś tam 
        odmówiłem, nie wiem. W każdym 

        razie siedziałem na zimnej 
        podłodze kilka dni. Ale tak w 
        ogóle to się mieszkało nieźle. 
        Potem wsadzili do mnie jakiegoś 
        chłopaka i zaprzyjaźniliśmy się. 
        Był trochę starszy ode mnie. 
        Opowiadaliśmy trochę o sobie, 
        ale nie za dużo. I pamiętam też 

        taką scenę, bardzo brzydko o 
        mnie świadczącą. Byłem już wtedy 
        zmęczony pobytem w więzieniu i 
        prawie przestałem jeść. 
        Wylewałem do "paraszy". 
          E.: - Ale tam w ogóle porcje 
        były głodowe. Wat mówił, że 
        zdychał z głodu. 
          O.: - No widzisz. A ja 
        wylewałem tę "bałandę" do kubła, 
        po rusku do "paraszy". I chleb 
        częściowo też. Jak ten chłopak 
        ze mną siedział, to dawałem mu 
        połowę swego chleba, był bardzo 
        szczęśliwy. I którejś nocy on mi 
        się zaczął zwierzać, że jest 
        wtyczką, wsadzoną tu po to, żeby 
        się o mnie czegoś dowiedzieć. I 
        że jemu jest ogromnie przykro, 
        że ja mu chleb daję, bo mnie 
        polubił. Oczywiście, i to mógł 
        być podstęp, ale niekoniecznie. 
        Wiesz, ja go strasznie wtedy 
        potraktowałem: odtąd wyrzucałem 
        swój chleb do "paraszy", do tych 
        gówien, a jemu - nie dawałem. I 
        przestałem odzywać się do niego. 
        Myślę, że to było nieludzkie. 
          E.: - Charakter wykazałeś. 
          O.: - Wtedy tak. Czternaście 
        lat skończyłem właśnie w 
        więzieniu. Chłopaka zabrali, ale 
        oskarżyli mnie o głodówkę. Z 
        lekarzem przyszli. Nie musiał 
        chłopak powiedzieć, ja tego nie 
        kryłem, strażnik widział. 
        Tłumaczyłem, że to nie jest 
        żadna głodówka, tylko nie chce 
        mi się jeść. "Tak? No to 
        będziesz żywiony sztucznie". No 
        i wsadzili mi rurę do gardła. 
        Straszne uczucie, że zaraz się z 
        ciebie wszystko wyleje. Okropne. 
        Powiedziałem, że już będę jadł, 
        tylko żeby przestali. Wiesz, ja 
        autentycznie nie chciałem 
        głodować, ja już nie mogłem 

        jeść, już miałem wszystkiego 
        dosyć. I śledczy, ten dobry - 
        nie pamiętam, jaki on miał 
        stopień wojskowy, po cywilnemu 
        zawsze był - też już miał tego 

        dosyć. Podczas nocnych 
        przesłuchań, już trochę później, 
        pytał: "Będziesz coś mówić?" A 
        ja: "Już wszystko powiedziałem". 
        "No dobrze, to ty sobie podrzem, 
        a ja książkę poczytam". I czytał 
        tę książkę, bo musiał sobie ileś 
        tam godzin zapisać, że 
        prowadził śledztwo. Kładłem 
        głowę na biurku i spałem. Kiedyś 
        mnie zagadnął: "Ty obraziłeś się 
        za swojego ojca na władzę 
        sowiecką. A przecież twój ojciec 
        nie został przez nas 
        aresztowany, porzucił twoją 
        matkę, jest we Francji, ma tam 
        drugą żonę, ma dzieci i jest 
        fabrykantem; ma fabrykę. Jemu 
        bardzo dobrze się powodzi i 
        wcale nie jest zmartwiony tym, 
        że ty tak mordujesz się". O 
        matce sprytnie nie napomknął, bo 
        aresztowanie matki widziałem. Z 
        tym ojcem trochę mi zabił klina. 
          E.: - Ciekawa jestem, czy on 
        wiedział, że twoi rodzice już 
        nie żyją. I kto mógł o tym 
        wiedzieć. 
          O.: - Nikt. Przestałem mówić, 
        śledczy ode mnie już nic nie  
        chce, tylko mnie wzywa od czasu 
        do czasu dla porządku. I 
        któregoś dnia mówi do mnie tak: 
        "Słuchaj, śledztwo już jest 
        zakończone i twój los jest w 
        twoich rękach. Pójdziemy teraz 
        do człowieka, od którego wiele 
        zależy. Ja ciebie bardzo proszę 
        - tak dosłownie powiedział - 
        żebyś mu wszystko opowiedział, 
        tak jak mówiłeś mnie, bo od tego 
        zależy twój los". A jeszcze 
        przedtem powiedział mi tak: 
        "Jakby to ode mnie zależało, to 
        ja bym ciebie dobrze zlał i 
        posłał z powrotem do szkoły". 
        Więc widzisz, że nie chciał mnie 
        skrzywdzić. I słuchaj, 
        przyprowadził mnie do gabinetu. 
        Te ogromne, dygnitarskie, 

        radzieckie gabinety. To jest w 
        ogóle zupełnie coś niezwykłego. 

        Idziesz takim czerwonym 
        chodnikiem przez pałac, w końcu 
        biurko, ukosem. Ogromne, piękne 
        okna, a w nich małe szybki. 
          E.: - To też Łubianka? 
          O.: - Chyba tak. Wiesz, 
        Łubianka to jest cały kwartał, 
        cały kompleks budynków w środku 
        Moskwy. 
          E.: - Dawne carskie więzienie? 
          O.: - Nie, Dzierżyński zrobił 
        z tego więzienie. Jak będziesz 
        pisała, to ja ci dokładnie 
        opowiem, odnajdę to. Tu było 
        dawniej Towarzystwo 
        Ubezpieczeniowe "Rossija". 
        Budynki chyba 
        dziesięciopiętrowe. Spacerniki 
        były na dachu. I przez rynny, 
        przez te otworki, gdzieś daleko, 
        daleko na dole, widać było 
        ulicę, samochodziki i 
        tramwaiki. Na dachach były 
        trzymetrowej wysokości mury, na 
        rogach "wyżki" ze strażnikami; 
        jednocześnie obserwowali cztery 
        spacerniki... Zaprowadzono mnie 
        do bardzo wysokiego dygnitarza. 
        Śledczy położył moją teczkę na 
        biurku, sam podszedł do okna. 
        Stanął tyłem i nie odzywał się. 
        Dygnitarz grzecznie mówi: 
        "Proszę usiąść" - mówił mi na 
        "wy". Po raz pierwszy tak się do 
        mnie zwracano, nie wyglądałem na 
        swoje czternaście lat, tylko na 
        młodszego. - "Czy chcecie się 
        czegoś napić?" I ty wiesz, to 
        była taka reakcja, że już miałem 
        wszystkiego dość, że odmówiłem. 
        Usiadłem. I on mówi: "Proszę 
        mówić, co macie do powiedzenia". 
        A ja odpowiedziałem, że nic nie 
        mam do powiedzenia. Dygnitarz: 
        "Proszę dobrze pomyśleć". Ty 
        wiesz, ja tam chyba siedziałem z 
        piętnaście minut, jeżeli nie 
        dłużej, on coś czytał, zajmował 
        się swoimi sprawami i cierpliwie 
        czekał. Ja nic. Nagle podniósł 
        głowę i mówi: "No trudno, w 
        takim wypadku możecie 
        wyprowadzić". I wyszliśmy. 

        Śledczy aż biały zrobił się z 
        wściekłości. Aż na twarzy się 
        zmienił mówiąc: "Ty, dureń, 
        zmarnowałeś sobie życie". Czyli, 
        że on mi załatwił tę wizytę, 
        wyobrażasz sobie? To przecież 
        wcale nie było takie proste. On 
        gdzieś w mojej sprawie poszedł. 
        Poszedł, załatwił, żeby tego
        chłopaka przyjąć, wysłuchać, 
        złagodzić mu karę. I ja z tego 
        nie skorzystałem. No i potem już 
        nic. Podpisałem te protokóły, 
        zakończenie śledztwa. 
          E.: - Przeczytałeś je? 
          O.: - Nie, skąd! Mnie było 
        wszystko jedno. Przekartkowałem, 
        podpisałem. Wrzucili mnie do 
        jakiejś wspólnej celi. Nic z 
        tego nie pamiętam. A potem 
        schodziłem takimi metalowymi, 
        kręconymi schodami. Do piwnicy. 
        Do takiej piwnicy kilkupiętrowej 
        pod tym więzieniem. Z tyłu szedł 
        wysoki strażnik. Miał pistolet, 
        nie wiem czy odbezpieczony, czy 
        nie. Przyłożony do mojej 
        potylicy. Okropnie głupie 
        wrażenie. Mrówki chodzą po 
        plecach. Potem słyszałem 
        opowieści, że w ten sposób 
        zabijano skazanych. 
          E.: - Ale ty nie miałeś wyroku 
        śmierci, więc czemu on trzymał 
        ten pistolet? 
          O.: - Żeby mnie nastraszyć. 
        Taki system. Dla dorosłego jest 
        to przeżycie, szok. A ja sobie 
        szedłem. Nawet nie pamiętam, 
        żebym specjalnie bał się. Głupio 
        mi tylko było. Szedłem, on był 
        wyższy ode mnie znacznie, poza 
        tym szedł z tyłu, więc był 
        jeszcze wyższy. Schody strome, 
        kręte, metalowe. I ten pistolet 
        tak mnie od czasu do czasu 
        dotykał. Bardzo głupie uczucie. 
        A potem był taki korytarz, 
        pobielony wapnem, piwniczny, 
        zwykły. Długo, długo się szło. 
        Potem czytałem o procesach 1937 
        roku, to tam właśnie zabijano. 
        Wierzgali nogami, krzyczeli: 
        "Powiedzcie Stalinowi, on nie 
        dopuści". Tak ich zabijano, że 

        krew tryskała na ściany. Otóż w 
        moich czasach nie było tej krwi 
        na ścianach, były pobielone, 
        pewnie przez więźniów. I w końcu 
        tego korytarza, tej właściwie 
        zwykłej piwnicy, stał kuchenny 
        stół, przy nim krzesło czy 
        taboret i siedział facet w 
        szynelu, bo było chyba dość 
        zimno w tej piwnicy. Wymienia 
        moje nazwisko i mówi: 
        "Przeczytaj i podpisz". To był 
        sąd. To było "Osoboje 
        Sowieszczanije" - taki organ, 
        który miał skazywać bez przewodu 
        sądowego. Nie było w nim 
        artykułów kodeksu karnego, tylko 
        skróty literowe. Ja miałem Asa - 
        "antisowietskaja agitacyja", 
        były też Csir - "czlen siemji 
        izmiennika rodiny", czyli 
        członek rodziny zdrajcy 
        ojczyzny. Było na przykład 
        "podozrienije w szpionaże" - 
        podejrzenie o szpiegostwo. 
          E.: - I też wyrok? Za 
        podejrzenie i za członka 
        rodziny? 
          O.: - Też, a jakże. 
        "Kontrriewolucyonnaja diejatielnost" 
        - czyli Krd - to było bardzo 
        popularne. Sabotaż ekonomiczny 
        też miał swoje litery. Ja miałem 
        w każdym razie Asa. W Uljanowsku 
        oskarżyli mnie z artykułu 58, 
        paragraf 10, 11 i chyba 14. 
        Dziesięć to jest antysowiecka 
        agitacja, jedenaście - to 
        zbiorowe działanie, za co 
        dostawało się większy wyrok, 
        natomiast czternaście - to był 
        terror. Otóż mnie oskarżyli, ni 
        mniej, ni więcej, tylko o 
        terror, o to, że chciałem 
        zamordować towarzysza Kalinina. 
        Okazuje się, że wtedy właśnie 
        towarzysz Kalinin, jako 
        przewodniczący Rady Państwa, 
        tego "wierchownego sowieta", 
        wtedy, po ewakuacji Moskwy i 
        urzędów, stał w Uljanowsku. Ja o 
        tym nie wiedziałem, oczywiście. 
        Ale podobno gdzieś mówiłem, że 
        chcę go zamordować. Potem to 

        wszystko odpadło, zostało tylko 

        Asa, czyli antysowiecka agitacja 
        i ja to podpisałem nawet nie 
        siadając przy stole. Pięć lat. 
          E.: - Ale byłeś nieletni. 
          O.: - W Związku Sowieckim od 
        1932 roku obowiązywała pełna 
        odpowiedzialność karna od 
        dwunastu lat życia. Podpisałem 
        wyrok, ubrałem się w ubranie, w 
        którym mnie wsadzili, i zawieźli 
        mnie na Butyrki, do więzienia 
        wyrokowego. Dostałem się do 
        dużej celi, gdzie nie tylko nikt 
        się nie litował nade mną, ale 
        wszyscy mówili: "Pięć lat, 
        śmieszny wyrok, miałeś 
        szczęście". Tam nikt nie miał 
        mniej niż osiem, dziesięć lat. 
        Widziałem tam dzieci w swoim 
        wieku po raz pierwszy w 
        więzieniu. Posiedziałem może 
        parę tygodni, gdzieś do 
        przedwiośnia, bo gdy znalazłem 
        się pod Archangielskiem były 
        białe noce, tak że musiał to być 
        początek kwietnia. Ale najpierw 
        była podróż. Zawieźli mnie na 
        ślepy tor, gdzieś na bocznicę i 
        wsadzili do "stołypinskogo 
        wagona" - z czasów Stołypina, 
        czyli rewolucji 1905 roku. Od 
        zewnątrz wygląda jak zwykły, 
        pasażerski, tylko że ma malutkie 
        okienka. A w środku jest krata, 
        która dzieli korytarz od 
        przedziałów. Korytarzem chodzi 
        strażnik. Przedziały urządzone 
        są w ten sposób, że na dole są 
        dwie ławki do siedzenia, a wyżej 
        zwarta prycza, można tylko 
        wsunąć się i położyć. Wsadzają 
        mnie do takiego przedziału, 
        siedzi tylko jakiś facet w 
        średnim wieku. Witamy się, tak 
        strasznie ucieszył się, że 
        jestem polityczny, że nie 
        kryminalny. Bo był przerażony. 
        Miał piękne, skórzane palto i 
        śliczne skórzane walizki. 
          E.: - Jak mógł się uchować z 
        takimi rzeczami? 

          O.: - Na tym polegał bandytyzm 
        "ochranników". Najpierw złodzieje 
        odbierają rzeczy współwięźniom, 
        a potem "ochranniki" te rzeczy 

        wykupują od złodziei za wódkę. 
        Mój współpasażer bardzo słabo 
        mówił po rosyjsku, był estońskim 
        kompozytorem. Bo już wtedy 
        zaczęli wsadzać tych 
        nadbałtyckich. Wojska jeszcze 
        nie weszły tam, jeszcze Niemcy 
        tam byli. Ale on już w 1940 roku 
        był wywieziony. Odsiedział parę 
        lat w śledztwie i teraz go 
        wieźli do obozu. Niedługo trwała 
        jego radość, bo słyszymy okropny 
        wrzask, gwizd, świst, psy 
        szczekają. Przypędzili kolumnę 
        nieletnich do naszego wagonu. I 
        straszliwa przemowa szefa 
        konwoju: "Wy skurwysyny, tacy 
        owacy, głowy wam pourywam" i tak 
        dalej, i tak dalej. Zaczynają 
        ich upychać. Momentalnie mnie 
        zepchnęli pod dolną ławkę. Potem 
        okazało się, że to wcale nie 
        było takie złe miejsce. "Urki", 
        to jest arystokracja 
        złodziejska, choć też nieletni, 
        zajmują górną półkę. Rozkładają 
        sobie te koce. I jak przynosi 
        strażnik żarcie, to podaje tam, 
        a oni je dzielą. Albo nie dzielą 
        w ogóle. Reszta tłoczy się na 
        dole. Ktoś jest na podłodze, to 
        po nim dosłownie depczą. Tak, to 
        że leżę pod ławką, wcale nie 
        jest złe. Zaczynają rozbierać 
        Estończyka. Przede wszystkim 
        zdzierają z niego skórzane 
        palto. Wrzeszczy strasznie, więc 
        mu dokładają. Słyszę, jak stęka, 
        jak go biją. Potem te walizki. 
        Nie mogą otworzyć, więc brzytwą, 
        bo zawsze przemycają jakieś 
        brzytwy, jakieś żyletki. 
        Rozcinają walizę, a on ma tam 
        nuty. Nuty rozrzucają po 
        przedziale z wymysłami. Robi się 
        taki krzyk, że przybiega kilku 
        strażników z automatami, 
        rozsuwają kratę, wyciągają 

        Estończyka, zupełnie pobitego, 
        odartego z ubrania. Potem 
        poznałem ten mechanizm, to była 
        zemsta strażników. Bo 
        proponowali, żeby im sprzedał te 
        walizki i to skórzane palto, i 
        buty. Odmówił, więc oni się na 

        nim zemścili w ten sposób. A ja 
        sobie leżę na dole. I pociąg 
        rusza... 
          Dwa razy na dobę wyprowadzają 
        do ubikacji i jak wracamy, dają 
        pajdę chleba każdemu do ręki. 
        Nic złego nie podejrzewając, 
        biorę tę pajdę, wchodzę do 
        przedziału, włażę pod swoją 
        ławkę. Leżę i jem. Zjadłem. I 
        dobrze mi. Nagle patrzę, głowa 
        się zwiesza z ławki, facet mówi: 
        "Dawaj"! - "Co dawaj?" Okazuje 
        się, że pół pajdy należy oddać 
        urkom na górę. Nic nie 
        wiedziałem i mówię: "Zjadłem". - 
        "A ty skąd jesteś?" - 
        "Polityczny". - "A, faszysta!" I 
        słyszę, jak mówi do góry: "Tu 
        jakiś faszysta jest, cholera, 
        który nie chce chleba oddać"! 
        "Dawać go tu, na górę". No i 
        zaczynają: "Stawiasz się?" A ja: 
        "Nie, ale naprawdę nie 
        wiedziałem, zjadłem". Zaczęli 
        się pytać kto? Co? za co? I 
        skończyło się bardzo szczęśliwie 
        dla mnie, bo potem jechałem z 
        nimi cały czas na górze. 
        Opowiedziałem im wszystkie 
        książki, które w życiu 
        przeczytałem. A ponieważ były to 
        dzieci, więc słuchały 
        zachłannie. Cały przedział 
        dzieci. I słuchały. Karmiły 
        mnie. Jedzenie strażnicy dawali, 
        jak się wychodziło z ubikacji, 
        po pajdzie chleba. Na wodę 
        trzeba było mieć naczynie, bo 
        przychodził strażnik z kubłem i 
        nalewał każdemu. Jak ktoś 
        niczego nie miał, to można było 
        wziąć w dłonie i wypić. Wodę 
        chyba dawali dwa razy albo raz 
        na dobę. Poza tym dawali rybę, 

        wobłę albo sielotkę, słoną, to 
        jest ich system, żeby pić się 
        chciało. I dawali cukier, jakąś 
        tam miarkę. A ponieważ w 
        przedziale było nabite 
        strasznie, ja wiem? jakieś 
        pięćdziesiąt osób, straszliwy 
        był ścisk, to tego cukru trochę 
        się uzbierało. Nie dzielili go, 
        tylko od razu "wędrował" na 

        górę. Był tam cały stos chleba, 
        a cukier leżał na papierze i 
        stały kubki z wodą. Można było 
        maczać chleb w cukrze i popijać 
        wodą. Żyć, nie umierać. Ja im 
        opowiadałem, tych wszystkich 
        zakichanych hrabiów Monte 
        Christów, wszystko, co 
        przeczytałem, po kilka razy, bo 
        nie miałem dużego repertuaru. A 
        podróż trwała i trwała, pewnie 
        parę tygodni. Tak to wyglądało. 
        Muszę ci powiedzieć, że nigdy od 
        kryminalistów nie doznałem 
        żadnej krzywdy. 
          E.: - Wszyscy polityczni w 
        Rosji skarżyli się na nich. 
          O.: - Dorośli tak. Osobiście 
        nie mam złych doświadczeń. Byłem 
        przez nieletnich "urków" 
        traktowany nawet z pewną 
        czułością. Myślę o nich zawsze 
        jako o najbardziej poszkodowanej 
        warstwie w Rosji. Mam żal do 
        Herlinga_Grudzińskiego, który o 
        nich pisze jak o zwierzętach. 
          E.: - Tak, Herling, podobnie 
        jak Wat, pisze z "poczuciem 
        wroga". U ciebie wroga nie ma. 
        Jakby system nie działał poprzez 
        ludzi. 
          O.: - Muszę ci powiedzieć, że 
        przeżyłem pięć lat w tym 
        środowisku małoletnich "urków" i 
        nigdy nie spotkała mnie krzywda. 
        Są największymi ofiarami władzy 
        sowieckiej. Bo wyobraź sobie: 
        dostają wyrok na podstawie 
        ustawy siedem, osiem, 
        trzydzieści dwa, po rosyjsku: "s 
        siedmogo, wosmogo, tridcat 
        wtorogo". Jak kołchozy zaczęli 

        robić, wprowadzili ustawę - 7 
        sierpnia 1932 roku - że za 
        kradzież mienia państwowego 
        wyrokuje się od dwunastego roku 
        życia. I miliony dzieciaków 
        dostały wyroki po pięć, osiem, 
        po dziesięć lat za worek 
        ziemniaków, za bochenek chleba, 
        za czapkę ukradzioną 
        przewodniczącemu kołchozu. Do 
        obozu z najgłębszej prowincji 
        przyjeżdżały dzieci, które nie 
        umiały brzydkiego słowa 

        powiedzieć i były skazane 
        właściwie na bycie kryminalistą 
        do końca życia. Zbrodnia 
        niespotykana. Ale znów weszliśmy 
        w inny wątek. 
          Nas przywieźli do 
        Archangielska. Archangielsk to 
        było miasto o chodnikach z 
        desek, szło się przez przegniłe 
        deski, które się huśtały. Nad 
        Morzem Białym. Pogonili nas na 
        piechotę po lodzie na wyspę 
        Konwiejer u ujścia Siewiernoj 
        Dwiny. (Wyspa Linskij w 
        Bieriozowskim ujściu Dwiny 
        Północnej, 207km od 
        Archangielska. Na wyspie tej 
        Piotr I zbudował w 1705 roku 
        twierdzę "Nowodwinskaja". 
        Konwiejer to nazwa współczesnego 
        osiedla). Kiedy Piotr I zaczął 
        budować port w Archangielsku, to 
        na tej wyspie zbudował twierdzę, 
        która miała bronić wejścia do 
        portu. Prześliczną. Miała takie 
        urocze, pochyłe mury z 
        narożnikami w kształcie rombów. 
        Wysoka, piękna twierdza. Potem 
        okazało się, jak to często w 
        Rosji, że jest nikomu  
        niepotrzebna, bo dojście z tej 
        strony do portu jest tak 
        płytkie, że w ogóle nie możliwe 
        dla statków i twierdza nigdy nie 
        była używana. W latach 
        trzydziestych, za 
        kolektywizacji, zasiedlono ją 
        rozkułaczonymi chłopami. A potem 
        zrobiono tam kolonię dla 

        nieletnich i był obóz z fabryką 
        dla dorosłych. I myśmy przyszli 
        jakby na trupy tych pierwszych 
        kolonistów. 
          Istnieje tyle opisów wejścia 
        do obozów! Te krzyki! Bo były 
        dramaty wynikające z ucieczek. 
        Uciekinier wpada bardzo szybko, 
        bo kradnie, bez tego nie może 
        żyć. Przy schwytaniu podaje z 
        reguły inne nazwisko, żeby stary 
        wyrok na nim nie ciążył i żeby 
        mu nie wlepiono "dodatku" za 
        ucieczkę. Poza tym chcą obniżyć 
        sobie wiek. Bo po ukończeniu 
        szesnastu lat trafia się do 

        obozu dla dorosłych, co jest 
        znacznie gorsze. Są to 
        przeważnie dzieci bardzo drobne, 
        małe, chude, więc i młodziej 
        wyglądające. Taki delikwent 
        kradnie jajko na bazarze 
        (ograbienie osoby prywatnej jest 
        obarczane znacznie mniejszym 
        wyrokiem) i zmieniwszy sobie 
        personalia dostaje, na przykład, 
        rok. Przedtem miał dziesięć lat, 
        a teraz rok. Czysty zysk. Ale 
        nie zawsze. Bo zdarzało się, że 
        trafia do tego samego obozu, 
        skąd uciekł, wyczytują jego 
        nazwisko, a tu naczelnik go 
        rozpoznaje. Więc stary wyrok 
        plus ucieczka - rozpacz, krzyk...
          E.: - Więc jednak były 
        rozróżnienie karne pomiędzy 
        dorosłymi a nieletnimi? 
          O.: - Był taki system: 
        oficjalnie nazywało to się 
        "Isprawitielnaja Trudowaja 
        Kolonija", czyli poprawcza 
        kolonia pracy. System ten 
        wprowadził wielki Makarenko, ten 
        pedagog, cholera, szlag by go 
        trafił! 
          E.: - Za młodu rozczytywałam 
        się w "Poemacie Pedagogicznym". 
          O.: - Tak, tak, tak! Bo 
        zbierał tych, jak pamiętasz, 
        bezdomnych, tych różnych 
        młodocianych przestępców, uczył 
        ich wykwalifikowanej pracy, 

        pierwsze aparaty fotograficzne 
        robili, Fed_y, od Feliksa 
        Edmundowicza Dzierżyńskiego, 
        opiekuna bezdomnych! Uzyskiwali 
        zawody, i tak dalej. Ale to się 
        skończyło bardzo szybko. Tę 
        pierwszą kadrę, tych pierwszych 
        wychowanków Makarenki, 
        rozstrzelano razem z Jagodą. 
        Jednym z oskarżeń wobec Jagody 
        był rzekomy zamiar zamachu stanu 
        przy wykorzystaniu kryminalistów 
        wychowanych w tym systemie. 
        Przecież po Dzierżyńskim, Jagoda 
        był głównym "przyjacielem" 
        bezdomnych dzieci. Jako 
        "narodnyj komissar wnutriennich 
        dieł"! Po Dzierżyńskim. I wtedy 
        całą tę kadrę oraz tych, którzy 

        byli wychowawcami w tych 
        koloniach, a wywodzili się też z 
        kryminalistów, co gdzieś na 
        Sołowkach i gdzie indziej, na 
        budowie "Biełomorsko_Bałtijskogo 
        Kanała" zyskali ordery za pracę 
        i zwolnienie od wyroku i poszli 
        na wychowawców do Makarenki. 
        Otóż ich wszystkich też 
        rozstrzelano jako potencjalnych 
        spiskowców Jagody. 
          E.: - Ale dlaczego obciążasz 
        tym Makarenkę? 
          O.: - No właśnie ci mówię. 
        Makarenko, który przeżył, który 
        umarł własną śmiercią w 1939 
        roku, spokojnie sobie pisał, 
        wiedząc, że wszyscy bohaterowie 
        jego "Piedagogiczeskoj poemy" 
        zostali rozstrzelani. 
        Podejrzewam, że się trząsł o 
        własne życie, ale umarł 
        naturalną śmiercią. No i potem 
        zrobili tak, że nazwa "kolonie" 
        została, ale był to normalny 
        wyrok. Wyrok sądowy lub "Osobogo 
        Sowieszczanija", wyrok 
        wieloletni. Mogłaś trafić na 
        Kołymę, do Workuty, do jakiejś 
        kopalni na pewną śmierć przy 
        takim dużym wyroku, a 
        jednocześnie ten Makarenko, ten 
        poemat pedagogiczny poprzez 

        portrety, świetlice, śpiewanie 
        piosenek. Cały ten fałsz systemu 
        wychodzi tam. Na sali poemat 
        pedagogiczny, a jak dojdziesz do 
        drutu, to oni ciebie spokojnie 
        zastrzelą. 
          E.: - Tak. Kwintesencja 
        systemu wychodzi w tej sytuacji. 
        Czyś ty wiedział, co cię tu 
        czeka? 
          O.: - Maleńka, ja byłem z 
        innego świata, ja jeszcze sobie 
        z niczego nie zdawałem sprawy. 
        Przywieźli? Przywieźli. Nie 
        pobili? To już dobrze, a jak 
        pobili, to też nic strasznego. 
        Starosta przydzielił mi pryczę w 
        baraku. Starosta był przeważnie 
        "urką", który "zsuczył się", to 
        znaczy, że poszedł na współpracę 
        z administracją, ratując skórę. 
        Umieli rządzić, mieli siłę, 

        mieli władzę. No i starosta 
        baraku mówi: "Tu będzie twoje 
        miejsce i dzisiaj będzie twój 
        dyżur". Na czym polegał dyżur? 
        Na pilnowaniu butów. Strasznie 
        kradli ubrania, jedzenie, 
        wszystko. Ale głównie kradli 
        buty. Dlatego buty chowano na 
        noc. Bez butów w zimie nie 
        ujdziesz daleko. Skradzione buty 
        bardzo komplikowały życie. 
        Administracja w końcu dawała 
        jakieś buty zastępcze, dziurawe, 
        ale potrącali za to z tych 
        groszowych zarobków, za które 
        przez miesiąc można było 
        uzbierać na paczkę papierosów. 
        Ponadto buty były artykułem 
        zamiennym za wódkę przemycaną z 
        wolności. Toteż buty składano na 
        noc do specjalnej szafy. Ja 
        miałem siedzieć i patrzeć, jak 
        każdy kładzie swoje buty. 
        Składali też resztki chleba, 
        jeśli komuś zostały; mówili: 
        patrz, ja tu kładę...
          Zamknęli szafę, przekręcili 
        klucz, dali klucz do ręki i idą 
        spać. A ja siedzę. Tak pięknie - 
        patrzę za okno - cudnie. 

        Widziałaś kiedyś białe noce? 
        Słuchaj, to jest niezapomniane 
        wrażenie! To jest cud, upojenie. 
        Tam gdzieś daleko, na 
        horyzoncie, to coś tak jakby się 
        rusza. To jest "siewiernoje 
        sijanije", nie wiem, jak to jest 
        po polsku. Takie zjawisko 
        atmosferyczne, które jak zasłona 
        kolorowa zwiesza się na północy. 
        Zorza polarna? Dobrze. 
        Biało_szarawe niebo, jak we mgle 
        wszystko. Cudo. Usiadłem na 
        oknie baraku i patrzę. I 
        rozmarzyłem się, i zasnąłem. 
        Rano mnie budzą - wrzask jak 
        cholera. Wszystko ukradzione. 
        Oczywiście większość z nich sama 
        sobie ukradła, i wszystko na 
        mnie. Przyleciał wychowawca. 
        Tłuką mnie, wrzeszczą, zrzucili 
        mnie ze schodów. Pierwszy dzień 
        był więc straszny. Stłukli mnie 
        tak, że powędrowałem do 
        szpitala. Ale jakoś specjalnie 

        się nie przejąłem. Byłem 
        otępiały i nic mnie nie brało. 
          W tej kolonii pracowało się 
        dziewięć godzin, a potem była 
        szkoła wieczorowa. Ci, co 
        chodzili do szkoły wieczorowej, 
        pracowali o dwie godziny krócej. 
        Więc opłacało się chodzić do 
        szkoły. Kto chciał. Pierwsze dni 
        były okropne, bo zabrali mi 
        oczywiście buty i musiałem 
        chodzić na bosaka w śnieg i 
        mróz. Potem się jakoś ułożyło. 
        Nawet nie pamiętam tego jako 
        specjalnego dramatu. Dosyć 
        szybko się zaadaptowałem. Nasza 
        fabryka mieściła się w środku 
        twierdzy, a zona mieszkalna - na 
        zewnątrz. Była tam odlewnia, 
        gdzie odlewano korpusy do min i 
        pocisków, oraz wydział drzewny, 
        gdzie robiono do tego 
        opakowania. Skrzynki trzeba było 
        zbijać. Nie pamiętam dokładnie, 
        co robiłem. Jakieś deski nosiłem 
        z kimś. Aż tu raz przy 
        wyprowadzaniu stoi facet i pyta 

        każdego o zawód. Nazywał się 
        Jasza Goldstein, taki bardzo 
        sympatyczny więzień, Żyd. Był od 
        zawodowego szkolenia. Pyta mnie, 
        kim jestem. Mówię, że 
        polityczny. "Polityczny?" I 
        zrobili mnie uczniem kreślarskim 
        w biurze projektowym. Czyli 
        zrobiłem się "pridurak" - byłem 
        już bliżej administracji, już 
        lepiej. Biuro projektowe 
        mieściło się za zoną, w takim 
        baraczku było kierownictwo - 
        "uprawlienije" czyli 
        kierownictwo. Wolni pracowali 
        razem z więźniami. Taka trochę 
        strefa niczyja, która 
        umożliwiała pewne sytuacje 
        rodzinne w czasie wizyty. 
        Przyjeżdżała na przykład żona 
        więźnia i miała oficjalne 
        spotkanie w wartowni, dwie 
        godziny czy ileś, ile było 
        dozwolone. A nieoficjalnie 
        przychodziła do tego budynku 
        kierownictwa, wiesz, na 
        przykład, do działu kadr, niby 
        się dowiedzieć, czy może dostać 

        jakąś pracę i potem gdzieś tam 
        przez korytarz mogła wejść do 
        jakiegoś pokoiku i spotkać się 
        ze swoim mężem, już bez 
        podglądu. Zresztą, będzie 
        historia na ten temat 
        opowiedziana w swoim czasie. No 
        i oni mnie tam wzięli. Oni, to 
        znaczy polityczni, bo taka 
        fabryka potrzebowała personelu 
        technicznego, a czerpali go 
        prawie wyłącznie z politycznych. 
        Wyprowadzano więc mnie 
        oddzielnie z obozu. Bo 
        wyprowadzenie wyglądało tak, że 
        najpierw apel, potem szóstkami 
        wychodziliśmy za bramę i 
        strażnik nas liczył. Jeden 
        konwojent nas oddawał, a drugi 
        przejmował. Przy liczeniu 
        stawiali kreski na deseczce, a 
        potem sprawdzali, czy kreski się 
        zgadzają. Tak jak w 
        starożytności, takie pismo 

        klinowe. Jak im się nie zgadzały 
        kreski, spędzano nas z powrotem 
        i zaczynano na nowo liczyć. Rano 
        nie było to takie straszne, 
        natomiast straszne to było przy 
        powrotach: bo noc, ciemno i 
        zimno. Człowiek straszliwie 
        zmęczony, przemarznięty i 
        głodny. I oni zaczynali się 
        kłócić, bo im się nie zgadzały 
        kreski. To byli analfabeci, 
        którzy naprawdę liczyli 
        kreskami. 
          Ja jednak wychodziłem osobno. 
        Mnie strażnik prowadził do tego 
        "uprawlienija". Budynek ciepły, 
        ogrzewany, mili ludzie, 
        inżynierowie. Jeden był bardzo 
        wspaniały inżynier, jak sobie 
        teraz uświadamiam. Rzadki 
        talent. Starszy pan, wybitny 
        fachowiec, opowiadał, że dostał 
        order "Trudowogo Krasnogo 
        Znamieni" wręczony uroczyście na 
        zebraniu w południe, a w nocy go 
        aresztowali. Jeden wręczał, a 
        drugi wydawał nakaz 
        aresztowania. Nie pamiętam 
        nazwiska, wspaniały talent. 
        Przychodzili do niego, żeby 
        zaprojektował jakieś narzędzia, 

        jakąś maszynę i on to robił, tak 
        od ręki, z pamięci rozwiązanie 
        dyktował. Wszyscy bardzo go 
        szanowali. 
          E.: - Chciałam zapytać, czy 
        się rozmawiało tam na tematy 
        polityczne? 
          O.: - Nigdy. Nigdy nie było 
        takich rozmów. Rozmowy były 
        bytowe i wspomnieniowe: O tym, 
        co się jadało na śniadanie, na 
        przykład. Nigdy o systemie. To 
        było wykluczone. Zresztą oni 
        bardzo musieli pilnować się, bo 
        co drugi był donosicielem. Co do 
        mnie, to żyłem sobie tak z dnia 
        na dzień, pomalutku. Robiło się 
        rysunki techniczne, potem robiło 
        się kopie i wywoływało w 
        amoniaku. Najpierw naświetlało 
        się kalkę na światłoczułym 

        papierze pod szybą, potem 
        zwijało w rulon, wsadzało do 
        drewnianej skrzyni, na dole 
        naczynko z amoniakiem i po 
        kilkunastu minutach był rysunek. 
        Ja się  tym zajmowałem. 
        Śmierdziało trochę, ale lubiłem 
        tę robotę, bo nie wymagała 
        wysiłku umysłowego. Pamiętam, że 
        ci inżynierowie polityczni 
        chcieli ze mnie zrobić człowieka 
        i gorąco namawiali na naukę. Ten 
        właśnie stary inżynier, o 
        którym była mowa, dawał mi 
        podręcznik mechaniki, pokazywał 
        koło zębate, to, owo - a ja już 
        wtedy miałem odruch, że nie. 
          E.: - Czemu? 
          O.: - Nie wiem. To było wprost 
        tak, jakbym się pogrążał na dno 
        i nie chciał się od tego dna 
        odbić. Nie ruszajcie mnie, ja 
        nic nie chcę, tylko żeby mnie 
        nie ruszać. Taki stan 
        psychiczny. A oni bardzo się 
        starali: w końcu nie zawsze będę 
        miał czternaście lat i muszę 
        jakoś żyć i coś robić w życiu. 
        Chcieli mnie uczyć. Z wielką 
        wdzięcznością ich wspominam, ale 
        wtedy jakbym rzeczywiście 
        zrezygnował z walki o byt. 
        Niechętnie ci to opowiadam, bo 
        ty jesteś człowiek dzielny, 

        walczący o swoją przyszłość. 
          E.: - Czyli prymitywny, tak? 
          O.: - Nie, tylko że ja takim 
        kadłubkiem byłem. Przychodziłem, 
        ten rysunek wkładałem, 
        wyjmowałem, jak kazali coś 
        wykreślić, to kreśliłem. Ale nie 
        zrobiłem się dobrym kreślarzem. 
        Nie kreśliłem nigdy dobrze. 
        Potem mi zresztą to zaszkodziło 
        w życiu, już na zesłaniu: 
        chcieli mi dać taką pracę, na 
        tym "liesopowale", gdzie ja już 
        rzeczywiście ledwie chodziłem. 
        Kierownik przez dobre serce 
        kazał mi robić tabliczki 
        ostrzegawcze: "Wyrąb, nie 
        chodzić", wiesz, takie bhp, taka 

        lipa, która wszędzie istnieje. 
        Niech człowieka zabije, ale 
        kierownik będzie kryty, jeśli 
        tabliczka była. Ja jednak ich 
        nie robiłem dobrze i musiał mnie 
        odstawić od robienia tabliczek, 
        znalazł lepszego. Może wówczas 
        zmarnowałem szansę życiową? Ale 
        na razie jakoś to szło. Wśród 
        nieletnich byłem jedynym 
        politycznym na początku. Bo w 
        1944 roku zaczęli przywozić 
        przede wszystkim tych Ukraińców, 
        młodzież, którą zaczęli  brać ze 
        wsi ukraińskich, z "Pribałtyki", 
        tych różnych Litwinów, Łotyszów, 
        Estońców. 
          E.: - Dlaczego Ukraińców? 
          O.: - No, z tych banderowców, 
        z tej Upa; jeśli znalazł się 
        oddział Upa, któremu pomagała 
        cała wieś, to tych dzieciaków 
        brali przecież do obozów. 
        Natomiast na początku ja byłem 
        sam jeden polityczny. Moi 
        nieletni koledzy całymi nocami 
        grali w karty. To była wielka 
        namiętność, ta gra w karty. 
        Przegrywali wszystko: ubranie, 
        sprzątanie ubikacji, jedzenie, 
        na wiele tygodni naprzód. 
        Śmierci głodowe były wśród tych 
        głównie, którzy już wszystko 
        przegrali. Dosłownie tygodniami 
        nic nie jedli. Wiesz, to 
        straszne było. Jak nie płacił, 
        to się go zabijało. Żartów nie 

        było. Znajdowało się w ubikacji 
        utopionego chłopaka, uduszonego, 
        zmarzniętego. 
          E.: - Nie można było nie grać? 
          O.: - No, nie wiem. Ja nie 
        grałem, ale ja byłem na 
        specjalnych prawach. Natomiast 
        gdyby taki zwykły chłopak 
        odmawiał gry, to musiałby mieć 
        charakter. Oczywiście, że byli 
        tacy, którzy mieli charakter i 
        odmawiali. Odmawiał, dostawał 
        parę razy w "ryj" i wtedy go 
        zostawiano w spokoju. Ale 
        większość grała, to wciągało 

        chyba jak narkotyk. Całymi 
        nocami. Gdzieś tam włazili na 
        strych baraku, przy jakichś tam 
        świecach czy przy czymś, przy 
        ukradzionych jakichś źródłach 
        światła, grali do rana. Jak 
        nocny apel się zdarzył i ich 
        brakowało - bo oni się zaszywali 
        w takie dziury, to jest przecież 
        cała pomysłowość tego półtora 
        tysiąca dzieciaków - to nas 
        wszystkich w nocy trzymali na 
        apelu, bo brakowało, na 
        przykład, trzydziestu osób, 
        jakby ucieczka zbiorowa, więc 
        alarm, bieganina. Potem ich 
        ściągali z piwnic, ze strychów 
        czy kotłowni, tłukli ich na 
        oczach wszystkich, bez końca 
        można o tym opowiadać. Kolorowy 
        to był świat. Ale oni grali w 
        karty, których nie było, bo 
        karty były konfiskowane i karty 
        fabryczne praktycznie były 
        niedostępne. Robili je z 
        papieru, z książek; na tym 
        rysowali. A ja miałem dostęp do 
        brystolu. W naszym archiwum był 
        brystol niezwykłej piękności, 
        potem nigdy w życiu nie 
        widziałem takiego brystolu. Na 
        przykład kalka była na 
        materiale, na takim cieniuchnym, 
        japońskim batyście. Bo tam przed 
        rewolucją była stocznia kutrów i 
        ta dokumentacja techniczna 
        została. Tę kalkę na batyście 
        jak się prało, to krochmal 
        znikał i miało się niebieski 
        batyst. Kobiety tamtejsze za tym 

        szalały. Ale mnie interesował 
        brystol. Było pełno brystolu. 
        Brałem arkusz, owijałem się nim. 
        Oczywiście, ryzykowałem dużo, bo 
        przy rewizji, gdyby to znaleźli, 
        to po pierwsze bym stracił 
        pracę, a po drugie bym 
        odsiedział ładnych kilka dni w 
        karcerze. Raz tam byłem. Później 
        ci opowiem, jak tam trafiłem. 
        Karcer jest za zoną. Taki 
        murowany, nieogrzewany budynek z 

        betonową podłogą, bez żadnego 
        koca, gdzie dawali raz na dobę 
        wodę i raz na trzy dni zupę. Jak 
        się tam odsiedziało te 
        piętnaście dni, to szło się do 
        szpitala i tam się umierało. To 
        nie były przelewki... 
          Byłem noszony na rękach, 
        karmiony za brystol. Pamiętam, 
        jak mój "menedżer" otwierał 
        przede mną taką szafkę, 
        "tumboczka" to się nazywało, 
        taki stoliczek przy łóżku, pełną 
        chleba, i mówił: "Bierz, ile 
        chcesz". Wiesz, co to było? 
          E.: - Ale donosicielstwa nie 
        było wśród tych dzieciaków? 
          O.: - Było, oczywiście że 
        było! Za donosicielstwo także byli 
        zabijani. Tam dosyć twarde były 
        prawa. Byli zabijani. Jako 
        pierwsze ostrzeżenie, gdy 
        złapano kogoś na 
        donosicielstwie, obcinano uszy. 
        I chodzili chłopcy z takimi 
        obciętymi uszami, dosłownie, to 
        przecież nie odrasta. Ale mimo 
        to donosicielstwo było, bo cały 
        system rządzenia opierał się na 
        donosicielstwie. A ja żyłem 
        dzięki temu chłopakowi, "urce", 
        którego obsługiwałem brystolem. 
        Nie dawał mnie krzywdzić. Nigdy 
        nie miałem w sobie chciwości, 
        toteż w tym złodziejstwie nie 
        przekraczałem granicy rozsądku. 
        Nie kradłem codziennie arkusza 
        brystolu, tylko raz na jakiś 
        czas. Dla niego. I w związku z 
        tym miał najpiękniejsze karty, a 
        byli artyści, którzy robili te 
        karty przepięknie. Wielkie 
        talenty samorodne. Na przykład 

        tatuaż. Dobry artysta robi 
        naprawdę cuda. 
          E.: - Twój obóz nie był chyba 
        z tych najsroższych: jakoś się 
        żyło. 
          O.: - Tak, bo ja to opowiadam 
        z lekkim dystansem. Różnie 
        bywało. Za moich czasów nie 
        było najgorzej. Najgorsze były 

        dwa lata przed nami. Pamiętam, 
        jak tej pierwszej wiosny 1944 
        roku byłem w szpitalu z powodu 
        zakażenia. Grzało słońce, 
        letnio_wiosenne słońce. Przed 
        tym barakiem szpitalnym 
        siedzieli chorzy, którzy 
        przeżyli tę najsroższą zimę, w 
        piżamach szpitalnych, 
        rozpiętych. To były trupy. Bo w 
        zimie 1941_#1942 w tym obozie był 
        straszliwy głód. Mówiono, że 
        wymarło wtedy trzydzieści 
        procent więźniów. W tym całym 
        zamieszaniu wojennym nie 
        dowieźli im w ogóle żywności. 
        Własnych upraw nie było. Dlatego 
        w moich czasach położono nacisk 
        na gospodarstwo. Posadzono tam 
        buraki pastewne, po rosyjsku 
        "turniepsy". I te buraki 
        pastewne były podstawą 
        wyżywienia w sytuacji kryzysu. 
        Ale tamci ludzie nie mieli 
        jeszcze "turniepsów" i stali się 
        dystrofikami, czyli że ich 
        organizm nie był w stanie 
        przyswajać już pożywienia. 
        Dawano im jeść w bardzo małych 
        dawkach, wegetowali, ale 
        wyglądali okropnie do końca, 
        nigdy nie dochodzili do normy, 
        spotykałem ich po kilku latach, 
        chodzące trupy.  Mieszkałem z 
        księgowym, który przez to 
        przeszedł. Szkielet, szkielet 
        człowieka. Pracował, ruszał się, 
        ale to był szkielet. Nie mówię 
        tego, czego nie widziałem na 
        własne oczy. Ten widok, kiedy 
        oni siedzieli na słoneczku, te 
        szkielety grzejące kości - 
        wyglądało to przerażająco. Nie 
        zawsze było tak różowo, że tu 
        brystol, tu mi otwierają szafkę 
        pełną chleba i mówią "bierz, ile 

        chcesz". Był okres, że 
        zachorowałem na szkorbut. 
        Brakowało oczywiście 
        wszystkiego, ale nie można 
        powiedzieć, że kierownictwo 
        obozu dążyło do wyniszczenia 

        więźniów. Nie, robili, co mogli. 
        Był jakiś stary technolog 
        żywieniowy, taki specjalista, 
        więzień, i wymyślał sposoby 
        ratowania od szkorbutu. Z 
        igliwia drzew gotowano napar i 
        przed wejściem do stołówki stał 
        inwalida, nalewał i każdy musiał 
        obowiązkowo wypić ten płyn; 
        gorzkie to było, ale on mnie 
        chyba uratował. Była taka 
        jesień, kiedy nam przywieźli 
        cały statek trupów maleńkich 
        fok, bo tam na północy zabijają 
        te foczki, łupiąc je po 
        główkach, dla futra. Zdejmują z 
        nich futra, ciałka wyrzucają, a 
        potem ktoś wymyślił, że można 
        tym żywić więźniów. Mięso focze 
        jest czarne i przy gotowaniu 
        strasznie śmierdzi. Na całą 
        zonę. Statek trzeba było w ciągu 
        kilku godzin rozładować. Zrobili 
        pochylnię, a myśmy stali i 
        popychali. Robiło się ślisko z 
        krwi i tego tłuszczu foczego. 
        Stało się po kostki w tej brei i 
        przepychało się te trupy w dół. 
        Nieprzyjemna robota. Byli 
        ludzie, którzy tego nie jedli. 
        Byli głodni, a nie jedli. Ja to 
        jadłem w dużej ilości, ponieważ 
        sporo tego zostawało. Jadłem 
        focze mięso, piłem napar z 
        igliwia, a mimo to zachorowałem 
        na szkorbut. Wyglądało to w ten 
        sposób: zęby się chwieją, na 
        nogach występują plamy, a potem 
        nie można się ruszać: wszyscy 
        wyskakują na apel, a ja nie mogę 
        stanąć, nie mogę nóg zginać. 
        Trzymając się ściany idę do 
        wyjścia. Wybiega "ochrannik", 
        nazywał się Łopata, dosyć 
        bezwzględny: "Co ty się tu 
        grzebiesz?", i mnie popchnął 
        tak, że poleciałem ze schodów, z 
        piętra i nie mogłem już się 
        podnieść. Zabrali mnie do 

        szpitala. I tam też się trafił 
        ktoś dobry. Nazywał się 
        Michelson, lekarz, więzień, 

        polski Żyd ze Lwowa, oficer 
        rezerwy w polskim wojsku. 
        Przechowywał w domu stary, nie 
        naładowany, pamiątkowy pistolet. 
        Radzieccy oficerowie, 
        zakwaterowani u niego w 1940 
        roku, znaleźli ten pistolet w 
        szufladzie. Dostał dziesięć lat. 
        Serdecznie mną się zajął. 
        Trzymał mnie i trzymał w 
        szpitalu. Kiedy już musiał mnie 
        wypisać, to przeznaczył mnie do 
        "słabosilnych", gdzie miałem 
        lżejszą pracę i dodatkowe 
        żywienie. Taki groszek nam 
        dawano. Groch sypano na watę, 
        żeby trochę przebiło to zielone, 
        i były witaminy. Cebuli chyba 
        nie było, może marchew! Co 
        mieli, tym ratowali. Szkorbut 
        wykańczał sporo ludzi, ja się z 
        niego wykaraskałem. 
          Wiesz, chciałbym poruszyć 
        problem, który występuje w 
        więziennej i obozowej 
        literaturze - seks. Otóż muszę 
        stwierdzić, wbrew temu, co na 
        ten temat napisano, że w tym dużym 
        zgrupowaniu młodych chłopców nie 
        zaobserwowałem żadnych 
        drastyczności. Oczywiście, był 
        homoseksualizm, ale w tym 
        wszystkim był jakiś taki kodeks 
        honorowy, jakieś mechanizmy 
        obronne nie pozwalające na 
        masowe gwałty czy coś takiego. 
        Życie seksualne to był przede 
        wszystkim onanizm, który kwitł w 
        ogromnym natężeniu. Nie pamiętam 
        scen gwałtu, na siłę. To były 
        wyjątki. Opisuje je 
        Herling_Grudziński jako przykład 
        zezwierzęcenia. Ja nie pamiętam. 
        Tyle chciałem na ten temat 
        powiedzieć, resztę niech pokryje 
        milczenie. 
          Dzięki temu, że byłem pod 
        opieką politycznych, którzy 
        kierowali moim kształceniem, 
        skończyłem siódmą klasę w szkole 
        wieczorowej. Zdałem egzamin i 
        dostałem świadectwo ukończenia 

        szkoły podstawowej. Egzamin był 
        uroczysty, ja nieźle wypadłem. I 
        to jest cały ten fałsz 
        radzieckiej rzeczywistości: 
        egzamin, nauczyciel, który się 
        ze mnie cieszy, pochwały, i za 
        progiem rzeczywistość obozowa. 
          Jeszcze jedno dobre 
        wspomnienie z tego okresu: w 
        grudniu 1945 roku dostałem list 
        od siostry. Siostra odnalazła 
        mnie. W 1944 roku znowu się 
        połączyła z Reginką. Reginka 
        wróciła do Mińska, który był już 
        wyzwolony. Wróciła do pracy jako 
        lektorka niemieckiego. Siostra w 
        Mińsku zrobiła maturę i poszła 
        na studia medyczne. Dostałem od 
        niej list jako od studentki 
        medycyny. I warto wspomnieć, że 
        dostałem też list od Hanki. 
        Hanka była starszą siostrą mojej 
        matki. Gdy trafiła w czasie 
        wojny do Związku Sowieckiego, 
        rozwinęła bardzo energiczną 
        działalność w celu odnalezienia 
        nas. Bardzo, bardzo dobry 
        człowiek, z tych ludzi 
        rodzinnych, którzy aktywnie 
        próbują pomóc innym członkom 
        rodziny. Siostra przez nią 
        dowiedziała się o mnie. 
        Korespondowaliśmy ze sobą i 
        właściwie przez Hankę miałem 
        szansę wydostać się stamtąd już 
        w końcu 1945 roku jako dziecko 
        polskich komunistów. Z szansy 
        tej nie skorzystałem z własnej 
        głupoty. Zpp poprzez Bieruta 
        zwracał się do władz sowieckich 
        o komunistów i tamci ich 
        zwalniali. Wracający informowali 
        o innych i w ten sposób tworzyła 
        się lista żyjących jeszcze 
        ludzi. Ściągano ich przez cały 
        1944 rok i 1945 rok. Tak wróciła 
        Felicja Fornalska, szwagierka 
        Bieruta, siostra Małgorzaty. 
        Podała inne kobiety, z którymi 
        była w obozie. Kobiet więcej 
        wychodziło, mężczyzn było mniej. 
        Repatriacja niekomunistów 
        wyglądała inaczej. Porządkując 
        niedawno stare papiery znalazłem 
        zawiadomienie pełnomocnika rządu 

        do spraw repatriacji. Tyczyło 
        drugiej fali, tej po 1956 roku. 
        Wystarczył jakikolwiek dokument 
        stwierdzający zamieszkanie do 17 
        września 1939 roku na terenie 
        Polski, mogło być nawet 
        świadectwo szkolne. Ale trzeba 
        było mieć koniecznie dokument, 
        że było się z Polski. 
          E.: - Ty nie miałeś. 
          O.: - Moja kategoria była 
        osobna, bo byłem dzieckiem 
        komunistów dosyć wysokiego 
        szczebla. Pamiętam, że w 1956 
        roku przyjeżdżał do Mińska ten 
        pełnomocnik, o Boże, z takim 
        litewskim nazwiskiem...
          E.: - Żemajtis? 
          O.: - Przyjął mnie w hotelu w 
        Mińsku. 
          E.: - Powróćmy do 1945 roku. 
          O.: - No tak, ale ja wtedy nie 
        skorzystałem z szansy. Bo ciocia 
        Hanka napisała, że wraca do 
        Polski, a moi dorośli 
        współtowarzysze - przecież to 
        byli ludzie sowieccy, którzy tak 
        się bali wszystkiego 
        zagranicznego jak zarazy, to 
        było najbardziej niebezpieczne -  
        otóż oni zaczęli mówić, że 
        korespondencja z Hanką może mi 
        zaszkodzić. I ja posłuchałem ich 
        i napisałem do Hanki, że nie 
        chcę więcej dostawać od niej 
        listów. Możliwe, że właśnie 
        wtedy zdecydowałem o swoim 
        przyszłym życiu, w sposób 
        idiotyczny co prawda. Z drugiej 
        strony widzisz, jakimi idiotami 
        byli ci dorośli inteligenci z 
        mego otoczenia?!
          Kiedy przyjechałem do Polski w 
        1958 roku, Hanka już od kilku 
        lat nie żyła...  
          Byłem więc w kolonii dla 
        nieletnich do lat siedemnastu 
        dzięki przychylności tych 
        więźniów_inteligentów, z którymi 
        pracowałem w biurze 
        konstrukcyjnym. Potem przenieśli 
        mnie do obozu dla dorosłych, ale 
        na miejscu. Doprawdy, nie było 
        wielkiej różnicy. Jeszcze 
        później przestałem pracować w 

        biurze konstrukcyjnym i wróciłem 
        do pracy fizycznej. Nie 
        pamiętam, co było powodem, 
        pewnie jakaś reorganizacja, a ja 
        nie byłem zbyt dobrym 
        pracownikiem. Tak że przez 
        ostatni rok byłem znowu zwykłym 
        więźniem. Cóż bym chciał, żeby z 
        tej opowieści zostało? Michał 
        Heller, który pisuje sporo o 
        łagrach, wydał książkę 
        "Literatura sowiecka a świat 
        obozów koncentracyjnych". Tropi 
        w niej ślady obozowe w 
        poszczególnych utworach. 
        Przyznam, że się zawiodłem, bo 
        wyobrażałem sobie, że powinno to 
        być coś ambitniejszego; to 
        znaczy powinien tam być zawarty 
        duch obozów przenikający 
        wszystko. Cała rzeczywistość 
        sowiecka była "de facto" nim 
        przesiąknięta. Tymczasem te 
        okropności, jakie ludzie o 
        obozach opowiadają, jakby 
        zmieniają perspektywę całości. 
         
        
        
        
        
          Obóz 
          (c.d.)
        
          E.: - Bo na wolności było jak 
        w obozie, tak? 
          O.: - Naprawdę "wolność" była 
        okropna. Ci "wolnonajemni" 
        pracujący w obozach jako 
        inżynierowie, kreślarze itp. 
        żyli niewiele lepiej od 
        więźniów. Ich swoboda manewru na 
        tym polegała, że mogli czasem 
        gdzieś ziemniaki sobie kupić. 
        Często słyszałem takie słowa: 
        "Wam to dobrze, bo wam żarcie 
        pod nos podstawią, a ja muszę 
        sam zdobywać". Wybiegnę naprzód, 
        ale to jest ~a propos: nas na 
        zesłaniu przed budynkiem witał 
        naczelnik powiatowego Mgb 
        słowami: "Skończyły się wasze 

        dobre czasy obozowe: czy 
        pracujesz, czy chorujesz, jeść 
        dadzą. Teraz jesteście 

        normalnymi obywatelami 
        sowieckimi: nie pracujesz, nie 
        jesz". Była to prawda. Uważam, 
        że obozy sowieckie, wyłączając 
        oczywiście Kołymę, skrajną 
        północ, nie odbiegały rażąco od 
        warunków życia na wolności. 
        Doskonale oddaje to "Jeden dzień 
        Iwana Denisowicza" Sołżenicyna. 
        Przecież Iwan Denisowicz posyła 
        prezenty z obozu córce - 
        kołchoźnicy! W rzeczywistości 
        sowieckiej obóz przeplatał się z 
        wolnością. Dostawało się obóz, 
        na przykład, za spóźnienie do 
        pracy. Ogromna fala runęła do 
        obozów po wymianie pieniędzy; 
        jakieś sprzedawczynie, które 
        sprzedawały za stare pieniądze, 
        a już trzeba było za nowe; była 
        ogromna wymiana pieniędzy, jeden 
        do dziesięciu, doszczętnie 
        rujnująca nawet tych, którzy 
        zbierali na buty. 
          E.: - Pewno grzeszę 
        porównaniem, ale i nasza wymiana 
        pod koniec 1952 roku 
        uniemożliwiła mi kupno zimowych 
        butów, na które zbierałam. I 
        pamiętam, jak trzeba było 
        oddawać dolary pod karą śmierci. 
        Nazywało się to tak do śmiechu: 
        "wyciąganie Bęcwalskiemu z 
        pończochy". Zakopać było strach, 
        a dać komuś - jeszcze większy. 
        Na szczęście krótko to u nas 
        trwało i nie miało tej perfekcji 
        realizacyjnej. 
          O.: - Mówimy o tej samej 
        sprawie. Różnica dotyczyła 
        skali, wykonania i trwałości. 
          E.: - Jak ludzie przyjmowali 
        wyroki? Rozpaczali? 
          O.: - Różnie. Niektórzy 
        pójście do  więzienia odczuwali 
        jako hańbę. 
          E.: - U nas raczej odwrotnie. 
          O.: - To teraz. Chciałbym 
        zwrócić uwagę na jeszcze jedną 

        cechę socjotechniki systemu: 
        "przymus" donosicielstwa. Władza 
        manipulowała nim zarówno na 
        wolności, jak i w obozach, żeby 
        podporządkować ludzi sobie. 
        Mniej chodziło o fakty. Taki 

        przykład: dostaję paczkę od 
        siostry. Wołają mnie na 
        wartownię. Biegnę w podskokach, 
        a mnie odsyłają stamtąd do 
        "opierupołnomoczennogo", czyli 
        kierownika działu specjalnego. 
        Ten podaje mi do podpisu 
        papierek o zachowaniu tajemnicy, 
        a jak podpisałem, mówi: "Mam dla 
        ciebie zadanie; ty pracujesz w 
        biurze konstrukcyjnym z 
        inżynierem Zdanowiczem, do niego 
        przyjeżdża żona, jak dowiesz 
        się, kiedy ona przyjedzie do 
        biura, dasz mi znać, dobrze?" 
        Zgodziłem się, taki potulny 
        byłem, taka "swołocz" byłem, no 
        trudno. Wyszedłem z paczką. 
        Zawartość zjadłem i zaczynam się 
        okropnie martwić, co zrobić z 
        tym Zdanowiczem. Pracował u nas 
        inżynier Wtiurin, stanowił dla 
        mnie wzór prawdziwego mężczyzny. 
        Przedtem pracował w Chinach na 
        kolei. Była to rosyjska linia 
        kolejowa, która przechodziła 
        przez Chiny. Związek Sowiecki 
        pod koniec lat trzydziestych 
        sprzedał tę kolej. Ci z pracowników 
        Rosjan, którzy zostali w Chinach, 
        uratowali się, a ci, którzy 
        wrócili do ojczyzny, zostali 
        wsadzeni do obozów jako 
        japońscy czy chińscy szpiedzy. 
        To była słynna historia... 
        Trafiłem na moment, kiedy 
        Wtiurin był sam w pokoju,  
        podszedłem i pytam, co mam robić. 
        Słuchaj, jak się przeraził ten 
        człowiek! Nic z prawdziwego 
        mężczyzny, od razu z niego to 
        wszystko opadło i z przerażeniem 
        mówi, dlaczego właśnie do niego 
        z tym przyszedłem. Osłupiałem. 
        On uznał to jako osobistą 
        krzywdę, prowokację zastosowaną 

        tuż przed wyjściem, bo jemu 
        zostało niewiele do odsiedzenia. 
        Wypuścili go, ale na wolności po 
        kilku miesiącach umarł na serce. 
        Szok pozwolnieniowy, skutek 
        strasznego napięcia, że coś się 
        zdarzy i nie wyjdzie. A ta afera 
        skończyła się tak: przyjechała 
        ta żona, ja nigdzie nie poszedłem, 

        trząsłem się, ale nie poszedłem, 
        pomyślałem sobie, że będę udawał 
        głupka w razie czego. I tak 
        jakoś minęło, nigdy więcej 
        takich propozycji nie miałem. 
        Natomiast, żeby do końca 
        zilustrować sytuację z tym 
        Zdanowiczem: jest piękny, 
        słoneczny, zimowy dzień, nastrój 
        radosny - bo w obozie również to 
        się zdarza - wszyscy weseli i 
        taki jeden kolega zaczyna 
        baraszkować ze Zdanowiczem, 
        rzucać śniegiem. W pewnej chwili 
        sięga mu do kieszeni i wyciąga 
        jakiś list, wołając: "Do 
        kobiety, do kobiety, 
        przeczytamy". Czy wiesz co tam 
        było? Cotygodniowy raport o nas 
        do samego 
        "opierupołnomoczennogo", który 
        kazał mi donosić na niego. 
          E.: - W każdej literaturze 
        obozowej występuje to piętrowe 
        donosicielstwo. 
          O.: - Natomiast ten "opier" 
        okazał się porządnym 
        człowiekiem. Jest 1947 rok, 
        zupełna beznadzieja, bo amnestia 
        powojenna objęła tylko 
        kryminalnych, i przychodzi cios 
        - ta wymiana pieniędzy, znaczne 
        pogorszenie zaopatrzenia i 
        ustawy karne zwiększające 
        wyroki, żeby w ryzach utrzymać 
        społeczeństwo. Ustawa o 
        zwiększonej karalności za brak 
        meldunku, za spóźnienie do pracy 
        itp. Mieszkam w baraku Itr - 
        "inżenierno_tiechniczeskije 
        rabotniki" - z różnymi 
        oryginałami. Między innymi jest 
        pan z brodą, o którym mówią, że 

        carski admirał, jest sympatyczny 
        Polak, który zrobił sobie 
        słuchawki, podłączył je do 
        "kołchoźnika" i nie rozmawiał z 
        nikim. Chciał swój 
        dziesięcioletni wyrok przeżyć, 
        słuchając radia. Którejś 
        niedzieli wywiązała się dyskusja 
        o tych drakońskich ustawach na 
        tle artykułu w gazecie. 
        Pamiętam, jak ten admirał 
        powiedział: Słusznie, bo 

        rozpowszechnił się ten 
        bandytyzm, trzeba karać..." Nie 
        wytrzymałem: "Jakie to 
        szczęście, że jesteście w obozie - 
        mówię - bo jakbyście mieli karać 
        innych, bylibyście jeszcze gorsi 
        od tych, co teraz sądzą". 
        Zapadła martwa cisza, nikt nie 
        zareagował. Na drugi dzień woła 
        mnie "opier" i pyta: "Słuchaj, 
        ile tobie wyroku zostało?" 
        Mówię: rok i trzy miesiące. "A 
        toż idiota jesteś, czy ty nie 
        wiesz, że oni to wszyscy 
        stukacze. Mam tu na ciebie kilka 
        raportów. Po cholerę ty gadasz, 
        przecież ja tobie powinienem dać 
        dodatkowe lata za to". I tak to 
        ten pijanica uratował mi kawałek 
        życia. 
          E.: - Powiedz, jak wyglądała 
        sama praca. Czy coś z niej 
        wychodziło? 
          O.: - Różnie to bywało, w 
        zależności od obozu. Były i 
        takie, gdzie praca była tylko po 
        to, żeby ludzi męczyć. Natomiast 
        tam, gdzie ja pracowałem, 
        istniała fabryka. Nasza praca 
        nie była zbytnio wydajna, ale 
        podejrzewam, że i na wolności 
        nie pracowano dobrze. Niemniej 
        coś się tam robiło: fachowców 
        ceniono, lepiej karmiono. A oni 
        z płynów potrzebnych do 
        produkcji odlewów spirytus 
        wyciągali na różne przemyślne 
        sposoby i codziennie się 
        zalewali. Praca jak praca. Za 
        moich czasów nie była tak 

        ciężka, żeby ludzie padali z 
        nóg. Marne jedzenie powodowało 
        stopniowe wycieńczenie, ale i 
        pod tym względem najgorsze lata 
        minęły. Teraz były już pola, 
        sadziliśmy "turnieps" i w ogóle 
        była samowystarczalność. Na 
        początku wojny urwało się 
        zaopatrzenie, obóz był skazany 
        na wymarcie. Już o tym mówiłem. 
        Nad nami natomiast wisiało 
        niebezpieczeństwo dostania się 
        na etap do obozu na skrajnej 
        północy. Tam umierało się często 
        po kilku latach. Od nas brano 

        ludzi do budowy kolei żelaznej 
        przez północny Ural. Brano ludzi 
        z dużymi wyrokami. Tam zaliczano 
        jeden przepracowany rok za trzy 
        lata wyroku, ale nikt nie chciał 
        tam iść, bo mówili, że wytrzymać 
        nawet rok było niemożliwością. 
        Kwalifikowanie przez komisję 
        lekarską odbywało się w ten 
        sposób, że łapano za tyłek i 
        jeśli można było uszczypnąć, to 
        dostawałeś pierwszą kategorię. 
        Odbywało się to co pół roku. 
        Widziałem, jak jeden "urka", 
        nazywany Żabą z powodu swojej 
        urody, zrobił sobie harakiri, 
        dowiedziawszy się, że zaliczono 
        go na etap. Ta groźba wisiała 
        nad każdym więźniem. 
          E.: - Ale tobie wyrok się 
        kończył? 
          O.: - Nie bardzo. Ten ostatni 
        rok nie był słodki. Wyrok 
        kończył mi się w sierpniu 1948 
        roku. Pamiętam, na wiosnę taki 
        serdeczny mój kolega 
        kryminalista wychodził na 
        wolność, a ja miałem, nie wiem 
        skąd, jakąś ładną koszulę. 
        Bardzo chciał w niej wyjść na 
        wolność, taki szyk, i ja mu tę 
        koszulę dałem. Pobiegł z 
        obiegówką, musiał wyjść za zonę 
        i wrócić po podpis mistrza, więc 
        przyniósł pół litra. W tym 
        sklepiku wolnościowym nie było 
        nic prócz wódki i przecieru 

        jabłkowego. On tylko wypił i 
        pobiegł za bramę, a mnie ta 
        mieszanka jabłkowo_wódczana tak 
        rozebrała, że do wieczora nie 
        mogłem ustać na nogach; koledzy 
        przy wyprowadzaniu wzięli mnie 
        do środka, ale przy zonie 
        mieszkalnej urządzono "szmon" i 
        zaczęli każdego obmacywać. 
        Upadłem i dalej nie pamiętam. 
        Dostałem trzy dni karceru. 
        Karcer mieścił się z pół 
        kilometra dalej. Gdy się tam 
        ocknąłem, byłem jednym żywym 
        siniakiem. Koledzy mi potem 
        wytłumaczyli, że strażnikom nie 
        chciało się mnie nieść, a ja nie 
        mogłem ustać na nogach. Więc 

        kładli mnie na drodze i kopali, 
        abym się ocknął. To nie 
        pomagało, ciągnęli więc parę 
        kroków dalej i znowu kładli i 
        kopali. Nie wiem, czy było to 
        okrucieństwo. Raczej byli to 
        służbiści prymitywni, bez 
        żadnego wykształcenia, których 
        przeważnie nawet nie wysyłano na 
        front z powodu tępactwa lub 
        podeszłego wieku. Najgorszymi 
        strażnikami obozowymi byli 
        Nieńcy. To taki lud z północy, 
        ludzie prymitywni, prawie nie 
        mówiący po rosyjsku, oni bali 
        się więźniów po prostu. Na 
        wiosnę "płynął" rzeką las; było 
        tam wszystko, czego różne 
        przedsiębiorstwa drzewne po 
        drodze nie zdążyły wyłapać, i 
        my, jako ostatnia czata, 
        wyłapywaliśmy, ile się dało, bo 
        to był darmowy surowiec dla 
        naszej fabryki i opał, czym 
        również my sami byliśmy 
        zainteresowani. Fajna robota, 
        męska. Byli tacy artyści, którzy 
        skakali po tych płynących pniach 
        aż po główny nurt rzeki; ja do 
        nich nie należałem, niestety, 
        ale inni to robili. Gdy potem 
        suszyliśmy się przy ognisku, to 
        z ruskim strażnikiem można było 
        się dogadać, był ludzki. Gdy 

        widział, że nie chcemy mu zrobić 
        krzywdy, to pozwalał odejść w 
        krzaki za potrzebą. I sam 
        siedział i grzał się. Nieniec 
        bał się nas, stał z bronią 
        gotową do strzału i nie pozwalał 
        zrobić kroku. Mówiło się do 
        niego: "Grażdanin naczalnik, 
        chcę się załatwić", a on: "nie, 
        będę strzelać". 
          Była również wśród strażników 
        brygada specjalna łapaczy 
        uciekinierów. Dobrzy myśliwi. 
        Uciekinierów traktowali jak 
        zwierzynę łowną. 
          Miałem cherlawego kolegę, 
        drobnego kryminalistę, dobry 
        chłopak, gorąco mnie namawiał do 
        ucieczki; nie wiadomo dlaczego 
        on tak się uparł na ucieczkę, bo 
        nie miał do kogo jechać. Ale są 

        tacy ludzie tęskniący za 
        wolnością bez żadnego powodu. 
        Namawiał mnie argumentując, że 
        po zwolnieniu dadzą mi jako 
        politycznemu w dowodzie paragraf 
        39  i będzie się to za mną 
        ciągnęło przez całe życie. 
        Paragraf 39  - to oznaczało 
        zakaz meldowania w Moskwie, 
        Leningradzie, dużych miastach, 
        morskich portach itd. - lista 
        "wyjątków" była bardzo długa. 
        "Więc póki masz szesnaście lat - 
        mówił - uciekajmy, coś 
        ukradniemy, złapią, podasz inne 
        nazwisko, inne miejsce urodzenia 
        - wtedy wszyscy podawali te 
        tereny, które przeszły przez 
        okupację niemiecką, bo nie 
        zachowały się żadne dokumenty i 
        nie było sposobu sprawdzenia - 
        dostaniesz wyrok, dajmy na to, 
        dwa lata jako kryminalista, i do 
        końca życia jesteś wolny, nie 
        jesteś polityczny". Ale ja tak 
        strasznie bałem się wolności, 
        tak byłem niepewny, czy dam 
        sobie radę, że w ostatniej 
        minucie stchórzyłem. Była 
        jesień, śnieg już zaczął padać 
        zmieszany z deszczem, i 

        wszystkich nas, cały obóz, 
        zabrali kopać "turnieps", był 
        ostatni czas, póki ziemia nie 
        zamarzła. Kopaliśmy do nocy. W 
        drodze powrotnej zupełne 
        ciemności, deszcz ze śniegiem, 
        on mówi: teraz albo nigdy, i 
        wsunął się do rowu przy drodze. 
        Przy liczeniu brakuje jednego, 
        ale w nocy nie doliczysz się, bo 
        się chowają ci, co przegrali w 
        karty, i ci, co grają. Rano 
        alarm, naczelnik, brakuje 
        definitywnie jednego. Sprawdzają 
        wedle akt. I dopiero koło 
        czwartej wiedzą, kogo brakuje. 
        Daleko nie uciekł. Szefem 
        brygady gończej był Ukrainiec, 
        Łopata. Złapali tego mojego 
        kolegę dopiero na trzeci dzień, 
        i ty wiesz, że oni go 
        zamordowali. Posadzili go na 
        skraju drogi w kucki i skakali 
        na niego całym ciężarem, te 

        chłopy potężne, i potem go 
        przyprowadzili do obozu, 
        pokazali. Umarł w szpitalu. 
        Byłem tam u niego pożegnać się. 
        Jego śmierć posłużyła jako 
        kolejna porcja strachu dla 
        innych. Każdy system więzienny 
        opiera się na strachu, bo 
        więźniów jest przecież znacznie 
        więcej niż strażników i więzień 
        musi mieć w mózgu zakodowane, że 
        nic nie można zrobić. Dokładnie 
        tak samo, jak się tresuje psa, 
        żeby nie zrobił kupy w domu. Ten 
        strach musi mieć oparcie 
        faktyczne. Każdy złapany 
        uciekinier doskonale do tego 
        służy. Przecież nas, półtora 
        tysiąca ludzi, pilnowało raptem 
        sześciu strażników siedzących na 
        tych "wyżkach" z bronią 
        jednostrzałową. Co oni mogli 
        zrobić, gdyby rzuciło się na 
        nich tysiąc osób?! Zabiliby 
        kilkunastu i już byliby 
        rozszarpani. Pamiętam wypowiedź 
        lekarzy obozowych: "Jak jednemu 
        pójść na rękę, to wszyscy 

        będziecie chorzy". Inna skala, 
        ale to samo. Pytasz, sadyzm? 
        Nie. Sadyzm lubi krzyki, jęki, 
        poniżoną ludzką osobę; jest 
        czymś uświadomionym, a to, o czym 
        mówię, było raczej koniecznością 
        obronną niż czystym 
        upodobaniem... 
          E.: - Ale ty już wychodzisz na 
        wolność...
          O.: - Kończył mi się wyrok 12 
        sierpnia 1948 roku, ale coraz 
        głośniej słychać o tym, że 
        politycznych nie puszczają na 
        wolność, tylko skazują na 
        dożywotnie zesłanie. Idzie to w 
        formie plotki; od paru osób 
        zwolnionych dostajemy 
        zakamuflowane wiadomości, że nie 
        udało się im zatrzymać tam, 
        gdzie planowali, nie dostają 
        zameldowania, każą jechać dalej. 
          Zwykle w dniu kończącym wyrok 
        "rozwodzący" mówi: "Ty 
        zostajesz". Tymczasem mnie nikt 
        nic nie mówi. Chodzę jeszcze dwa 
        dni do pracy - nic, pytam 

        naczelnika, a ten, żebym 
        poczekał. Ponieważ nie byłem 
        aktywnym buntownikiem, tylko 
        biernym - przestałem chodzić do 
        pracy. Położyłem się na pryczy 
        nieruchomo, coś mi koledzy 
        przynosili do jedzenia, 
        przychodził strażnik, pytał: 
        "Leżysz?" "Leżę". Nie ruszał 
        mnie. I tak dwa tygodnie; 
        wychudłem. W końcu wołają, ale 
        tak nietypowo, strażnik bierze 
        mnie i mówi: "Jedziemy do 
        Archangielska". I pojechaliśmy. 
        Chodzę znowu po Archangielsku, 
        chodniki z desek rezonują jak 
        klawisze, i nic nie mówiąc do 
        więzienia mnie wsadzają z 
        jakimiś ludźmi. I tam dopiero 
        dowiedziałem się, że wiozą nas 
        na zesłanie. Wszyscy byli w tym 
        samym położeniu, co ja. Zaczął 
        się jeden z najciekawszych 
        okresów mojego więziennego 
        bytowania. Bo przedtem ogromną 

        część na Łubiance przesiedziałem 
        w pojedynce, w Butyrkach po 
        wyroku byłem krótko, potem w 
        obozie nie bardzo dobrze sobie 
        zdawałem sprawę ze skali tego 
        ogólnokrajowego zjawiska i 
        dopiero na tym etapie - bo mnie 
        wieźli tak: Archangielsk, 
        Wołogda, Moskwa, Kujbyszew 
        (dawna Samara), Omsk, 
        Nowosybirsk... Wyjechałem w 
        końcu sierpnia, a przyjechałem 
        na miejsce w rocznicę rewolucji, 
        czyli siódmego listopada. I 
        dopiero zobaczyłem ten kraj. Po 
        raz pierwszy te tłumy w 
        Wołogdzie, siedzieliśmy tam 
        tydzień. Umarł Żdanow i ktoś 
        chyba specjalnie - żeby nas 
        powiadomić - podrzucił na 
        spacernik kawałek podartej 
        gazety z jego portretem w 
        czarnych ramkach, pamiętam 
        ogólne podniecenie. Wołogda to 
        takie miłe, północne miasteczko, 
        tylko okropne żarcie; ale potem, 
        posłuchaj! W Moskwie było takie 
        przepełnienie zesłańcami, że nie 
        mogli nas z tych wagonów 
        przewieźć do więzienia 

        etapowego; chyba z tydzień 
        siedziałem w Moskwie na 
        bocznicy, bo więzienia etapowe 
        pękały. A było to gorsze niż 
        więzienie. Opowiadałem, co to 
        jest stołypiński wagon? Dobrze. 
        Ciasnota niezwykła. Strażnik, 
        jeśli chce kogoś zaprowadzić do 
        ubikacji, musi wołać naczelnika 
        konwoju, bo mu nie wolno samemu 
        otwierać kraty; jeśli ktoś chce 
        pić, to też mu nie wolno podać 
        wody, bo muszą w kuble przynieść 
        komisyjnie. Śledziami karmią, 
        kubek wody rano, kto ma jakieś 
        naczynie, to sobie przelewa, ale 
        ja nie miałem gdzie. W ubikacji 
        stoi nad tobą i pogania, w biegu 
        trzeba spuszczać spodnie, 
        straszne. 
          W Kujbyszewie więzienie 
        etapowe to ogromny kombinat, tam 

        zobaczyłem dziesiątki tysięcy 
        tych, co z obozów jadą na 
        zesłanie. Przychodził strażnik i 
        krzyczał: "Kto dzisiaj chce do 
        pracy?" Kto szedł, dostawał 
        trochę lepiej jeść, byłem parę 
        razy, przeważnie ładowanie, 
        tysiące ludzi, państwo więźniów, 
        na nikim nie robią wrażenia; nie 
        ma różnicy między zatrudnionym 
        wolnym a więźniem; nie trzeba 
        nikogo pilnować, bo nigdzie nie 
        ucieknie się, strażnik nas 
        przyprowadzał i szedł sobie, 
        umawiał się z nami, gdzie się 
        spotkamy. 
          W Nowosybirsku więzienie było 
        całe drewniane, z czasów 
        Katarzyny. Były tam pluskwy 
        takie, że cały sufit się ruszał. 
        W celach po dwieście osób, 
        prycze posypywali białym 
        proszkiem i gdy się człowiek 
        kładł, to taki dym z tego 
        proszku powstawał, że wszyscy 
        kichali, a pluskwy uciekały na 
        sufit i stopniowo spadały na nas 
        deszczem szeleszczącym. W tym 
        więzieniu zaobserwowałem piękny 
        zwyczaj: rano przychodziło 
        trzech strażników z ciężkim 
        drewnianym młotkiem na długiej 
        rączce i pod dolną pryczą 

        ostukiwali ściany, bo kiedyś tam 
        była ucieczka i od tego czasu, 
        czyli od dziewiętnastego wieku, 
        zachowała się instrukcja i 
        rytuał opukiwania.
          E.: - Tak, to oni umieli robić 
        perfekcyjnie. 
          O.: - Po tych dwóch miesiącach 
        jazdy już ledwie się ruszałem, 
        ale tłumy bardzo żywotnie się 
        przelewały, w zupełnej 
        niewiedzy. I dopiero przy 
        wyjeździe z Nowosybirska 
        przewodnik Mgb poinformował nas, 
        że jedziemy na zesłanie, że 
        każdy dostanie pracę wedle 
        specjalności, że będzie nam 
        dobrze, rodziny będą mogły 
        przyjechać, będziemy tylko 

        ograniczeni w poruszaniu się. I 
        to wystarczyło, żeby otucha 
        wstąpiła. Wydali nam po bochenku 
        chleba i rybę, i już było 
        weselej. 
          Z Nowosybirska jedziemy 
        pociągiem do stacji Kożurła, 
        ładują nas na ciężarówki, 
        wszędzie bagna, co rusz każą 
        wysiadać, żeby ciężarówka nie 
        zapadła się. Dojechaliśmy 
        wreszcie do miejscowości 
        Czumakowo, jak się później 
        okazało. W ciemnościach 
        zaprowadzili nas do jakiegoś 
        budynku. Była to dawna stajnia. 
        Zawsze tak jest w grupie, że 
        znajdzie się ktoś energiczny, 
        kto weźmie organizację w swoje 
        ręce; więc i tam - już ktoś 
        znalazł piecyk z beczki 
        metalowej, już ktoś zapalał 
        ogień... Od razu potworzyły się 
        podziały społeczne. Gdyśmy 
        jeszcze szli na dworzec w 
        Nowosybirsku, strażnik kazał mi 
        dźwigać walizę, bo sam nic nie 
        miałem. Waliza należała do 
        starego doktora, zwolennika 
        Tołstoja, wegetarianina, który 
        był kiedyś wydawcą pisma 
        wegetariańskiego w Besarabii, a 
        teraz został zesłany. Doktor 
        Powzner. Miał w tej walizie 
        narzędzia lekarskie. Wokół niego 
        zaraz utworzyła się elita. 

        Znalazła się jakaś mąka, zaczęto 
        piec podpłomyki, a ja, ten co 
        dźwigał, nic nie dostałem i 
        zostałem wyrzucony poza nawias 
        tego ognia, tego świata. Zaczęły 
        się rozmowy o przyszłości: kto, 
        co będzie robił. W rogu tej 
        byłej stajni stał warsztat 
        stolarski, a na nim w kucki 
        siedział facet starszy, obdarty, 
        obrośnięty brodą. Przez cały 
        czas nic nie mówił, tylko się 
        nam przyglądał. I nagle głos 
        faceta z brodą: "Wszyscy tu 
        umrzemy, to jest nasza mogiła. 
        Nic tu nie ma, nędza i rozpacz". 

        Ale on tu nie umarł, syn - 
        wojskowy - dosyłał mu trochę 
        pieniędzy, starczyło na wódkę, 
        zginął dopiero wtedy, kiedy nas 
        zwalniali, po śmierci Stalina, 
        bo wpadł pod pociąg po pijanemu, 
        jadąc na wolność. 
          Gdy zaczęło świtać, ktoś mówi, 
        chodźcie, zobaczycie, gdzie nas 
        przywieźli. Wyszliśmy, a pod 
        nami wieś - bo to było na 
        wzgórku. Wyglądało to upiornie, 
        dachy zapadnięte, osypane 
        pierwszym śniegiem. Dachy kryto 
        tu darniną w obawie przed 
        pożarem. Taką darninę trzeba 
        było często zmieniać, bo 
        wiązania gniją, tej nie 
        zmieniano od Bóg wie kiedy, 
        dlatego dachy były strasznie 
        zapadnięte, załamywały się. W 
        okolicy nie widać człowieka ani 
        bydlęcia, cisza. Tylko  
        gdzieniegdzie smużka dymu. Okazuje 
        się, że był to teren objęty 
        powstaniem chłopskim z 1932 
        roku, jak wprowadzono kołchozy. 
        Cały powiat zagarnęli powstańcy. 
        Gdy powstanie zlikwidowano, 
        zabrano wszystkich mężczyzn. Ci 
        chłopcy, co zostali, jak 
        podrośli, to poszli na wojnę i 
        niewielu wróciło. Powiat 
        wyglądał jak nasze Bieszczady w 
        latach pięćdziesiątych. Tak 
        wyludniony. Powiat bab. 
        Przewodniczący i magazynier bez 
        nogi to jedyni mężczyźni. Baby 
        orały swoje działki krowami. 

          E.: - Pamiętam, w stalinizmie, 
        kolega na studiach powiedział 
        wychodząc z wykładu na temat 
        mechanizacji rolnictwa w ZSRR: 
        "Bujda, widziałem tam, jak baba 
        zaprzęgła się do pługa". Dostał 
        siedem lat i odsiedział...
          O.: - Później zebrano nas na 
        placyku, wyszedł kapitan i 
        oznajmił, że jesteśmy zesłańcami 
        bez prawa oddalania się poza 
        granicę powiatu, że skończyły 
        się nasze dobre czasy obozowe, 

        gdzie jedzenie dawano 
        niezależnie czy ktoś zapracował, 
        czy nie. Tu, jak się nie 
        zapracuje, to możesz umrzeć z 
        głodu, ich to nie obchodzi. I 
        wysunął dwie propozycje: kołchoz 
        bez pieniędzy, każdy dostaje pół 
        litra mleka i przez pierwsze 
        miesiące jedzenie za pracę, póki 
        nie obrobi swojego kawałka 
        ziemi; a druga propozycja: 
        "lespromchoz", czyli gospodarstwo 
        leśne, sto pięćdziesiąt 
        kilometrów stąd, wyrąb lasu; tam 
        płacą i dają ubranie robocze, 
        więc kto czuje się fizycznie 
        dobrze, on radzi tam iść: a 
        teraz podchodzić po jednym 
        (oczywiście, doktor Powzner 
        dostał pracę w powiatowym 
        szpitalu). Ja podchodzę: 
        "Familija?" "Wołynskij", 
        "Jewriej?" "Niet, Polak", "Wsie 
        Jewriei gaworiat, czto oni 
        Polaki. Wołynskij - eto 
        jewriejskaja familija. 
        Lespromchoz. Następny". Stropiłem 
        się, bo jak każdy normalny 
        sowiecki człowiek nie chciałem 
        być Żydem. Zresztą nigdy nim nie 
        byłem. 
          E.: - Jakie Żyd budził u tych 
        ludzi uczucia? 
          O.: - Pogardliwe. A Polak to 
        dla nich Słowianin, jak Bułgar 
        czy Czech. Innych zabarwień 
        uczuciowych w stosunku do 
        Polaków nie zauważyłem. Nie 
        zgadzam się z tą wizją 
        rozdmuchiwaną przez samych 
        Polaków, że budzą w Rosjanach 
        uczucia niechętne. Może u 

        starszych inteligentów, jeszcze 
        sprzed rewolucji, oraz u 
        enkawudzistów. Dla pozostałych 
        Polacy to nie więcej jak 
        Mołdawianie, Łotysze itp. 
        Natomiast Żyd, to była bez 
        wątpienia negatywna ocena. Z 
        Żydami był kłopot od 1941 roku, 
        na przykład od czasu zwalniania 
        ludzi do armii Andersa. Wtedy 

        Żydów nie chcieli jeszcze 
        puszczać. Ten czekista musiał 
        mieć jakieś doświadczenie, że 
        tak powiedział. No trudno, nie 
        upierałem się. Żyd to Żyd. 
        Trzeba iść rąbać las. No i 
        poszliśmy. Sto pięćdziesiąt 
        kilometrów. 
          E.: - Zawieźli was? 
          O.: - Zawieźliby może ciebie. 
        A u nas było tak: dali konia, 
        wóz, duży kocioł z kaszą, który 
        owinęli w szmaty. Nas było 
        sporo. Trzy czwarte zesłanych 
        poszło do wyrębu lasu, bo 
        wszyscy bali się kołchozu: 
        umrzesz z głodu nim działkę 
        skopiesz i da plon. To nie były 
        przelewki. Zostały tylko stare 
        baby, które nie mogły już 
        pracować. A jeśli nie miały na 
        wolności rodziny, która by im 
        pomagała, to dosłownie umierały 
        z głodu. Była taka staruszka, 
        Azjatka, wyglądała na jakąś byłą 
        arystokratkę, może turecką, 
        która żebrała. Skończyło się 
        tym, że wzięli ją do warsztatu 
        stolarskiego, gdzie mogła 
        nocować za palenie w piecu, bo 
        zimą było czterdzieści stopni 
        mrozu, i ona spaliła się tam 
        żywcem. Ale to są ci, którzy 
        zostali. Natomiast ja poszedłem 
        jak głupi do tego "lespromchozu"; 
        dali wóz, tego konia, ten kocioł 
        z kaszą, i miejscowy chłop 
        poprowadził ten wóz, a myśmy 
        szli. I dzięki temu przeszedłem 
        kawałek powiatu. To była 
        pustynia. Od wsi do wsi po 
        czterdzieści kilometrów. Po 
        drodze robili przerwę i dawali 
        tę kaszę. Śnieg był mokry, po 
        kostki, glina rozłaziła się pod 

        nogami, a wszyscy byli w 
        obozowych ciuchach letnich, bo 
        wywozili nas jeszcze w lecie. Ja 
        miałem buty obozowe, nie wiem, 
        czy to była skóra focza. Rwały 
        się jak papier. Oczywiście, buty 
        te rozlazły się i szedłem prawie 

        na bosaka. Chcę teraz wyśpiewać 
        pean na cześć narodu 
        rosyjskiego, bo gdyby mi się 
        jeszcze przytrafiło to samo, to 
        bałbym się, żeby to nie stało 
        się wśród innego narodu. 
          E.: - To wyraz małej ufności. 
        Mój ojciec w czasie ucieczki 
        przez Tatry podczas okupacji 
        zaznał wielkiego serca od 
        Słowaków; pukał od chaty do 
        chaty, bez nich by zginął. 
        Wybierał się podziękować im po 
        wojnie...
          O.: - I my też pukaliśmy do 
        tych nędznych chałup, do tych 
        zmęczonych bab, i zawsze któraś 
        otwiera, wpuszcza z pięć osób, 
        pali pod blachą, rozściela 
        szmaty na podłodze; jedna 
        zobaczywszy moje nogi, oddała mi 
        swoje kalosze i skarpety 
        wełniane. Nie wiesz, co 
        znaczyło dla tych ludzi pozbyć 
        się kaloszy, wełnianych skarpet! 
        Każda wyciągała z piwnicy kubeł 
        ziemniaków, gotowała i dawała 
        nam jeść. A jak zdarzył się 
        chłop, to od razu bimber 
        stawiał. Nie wyobrażam sobie, 
        żeby w polskiej wsi mogła być 
        taka otwartość w stosunku do 
        więźniów, o których nic nie wie 
        się; obrabują, zgwałcą... 
          E.: - Chciałabym wreszcie 
        dowiedzieć się, na jakiej 
        podstawie dalej siedziałeś? 
          O.: - W 1948 roku, kiedy 
        władza zorientowała się, ilu 
        więźniów politycznych z 1937 
        roku przeżyło, a zakładała, że 
        wszyscy zginą - ale ponieważ 
        były ich miliony, więc jednak 
        setki tysięcy przeżyło - 
        przelękła się, że ta fala 
        zwolnionych wpłynie na nowo do 
        miast, a był to właśnie początek 
        zimnej wojny na świecie. No i 

        wymyślili, że ci, którzy 
        odsiedzieli polityczne wyroki, 
        mają być zesłani. Była tajna 
        ustawa prezydium "Wierchownogo 

        Sowieta", czyli Rady Najwyższej, 
        w tej sprawie. Dopiero w 1950 
        roku ogłosili nam to oficjalnie 
        i dali do podpisu... 
          E.: - Że? 
          O.: - Że zgadzam się na 
        dożywotnie zesłanie. Wtedy 
        podali numer tej ustawy i datę. 
          E.: - Podpisywali? 
          O.: - Podpisywali, ale nie 
        wszyscy. Dlatego nie lubię mówić 
        o sobie, bo byłem dupą, 
        skurwysynem, wszystko 
        podpisywałem. 
          E.: - A jak ktoś nie podpisał, 
        czy coś skorzystał? 
          O.: - Tak, skorzystał, 
        dziesięć lat dodatkowo, ale 
        zachował godność. Natomiast ja 
        byłem człowiekiem bez godności. 
          E.: - Ale wybiegamy w 
        przyszłość... 
          O.: - W momencie, kiedy 
        trafiłem do Czumakowa, jeszcze o 
        istnieniu wspomnianej ustawy nie 
        wiedziałem, nikt nam nie 
        powiedział. Dotyczyła również 
        tych, którzy zdążyli już wrócić 
        do domu - działała z mocą 
        wstecz. Spotykałem takich, 
        którzy już ze dwa lata byli na 
        wolności, a potem - marsz, z 
        powrotem! Była taka 
        humorystyczna sytuacja, że 
        facet, który dostał zesłanie, a 
        pochodził z sąsiedniego 
        województwa, bardzo się starał, 
        żeby go tam przeniesiono, gdyż 
        tam również był rejon zesłania, 
        innych tam zsyłali, ale jemu nie 
        wolno było być zesłańcem na 
        swoim terenie. Najśmieszniejsze, 
        że tę ustawę podpisał wówczas 
        przewodniczący Rady Najwyższej 
        Związku Sowieckiego, towarzysz 
        Woroszyłow, którego kiedyś w 
        swoich ulotkach tak ukochałem. 
        Ciekaw jestem, czy opublikują tę 
        ustawę oficjalnie. Czytając 
        opracowania emigrantów, nigdy 
        nie spotkałem ani numeru, ani 

        daty tej ustawy, ani powoływania 

        się na nią. A ja podpisywałem 
        ten papierek: "Skazuje się 
        obywatela na dożywotnie 
        osiedlenie w granicach powiatu 
        michajłowskiego województwa 
        nowosybirskiego". Powiat nazywał 
        się michajłowski, ale wieś 
        Michajłowskoje była tak 
        wyludniona, że centrum powiatu 
        przeniesiono do Czumakowa. 
        Bliżej było do kolei żelaznej, 
        tylko siedemdziesiąt pięć 
        kilometrów. Mam zresztą 
        zaświadczenie, że byłem tam od 
        listopada 1948 roku do połowy 
        maja 1954 roku. Z obozu mnie mam 
        żadnego zaświadczenia. Nigdy o 
        to nie starałem się... Nie, ja 
        już nie będę dalej mówić. 
        "Lespromchoz" jak "lespromchoz", 
        mnie się jakoś nie podoba, co 
        mówię, naprawdę nie chcę o tym 
        opowiadać. Ja tam nie 
        sprawdziłem się...  
        
          Zesłanie
        
          E.: - Czy szykowałeś się na to, że 
        całe życie spędzisz na zesłaniu? 
          O.: - Nie wiem, ale chyba 
        byłem przekonany, że wychowanek 
        domu dziecka, potem kolonii 
        karnej dla nieletnich, a potem 
        obozu, spędzi dalsze życie w ten 
        sposób. Przede wszystkim byłem 
        bierny. Nie miałem woli 
        działania i energii do 
        pokierowania swoim losem. O tej 
        wielkiej, ponad dwumiesięcznej 
        podróży przez więzienia etapowe 
        nie umiałem opowiedzieć tak, jak 
        na to zasługuje, ale jedno 
        chciałem zaznaczyć: dała mi się 
        we znaki, byłem bardzo zmęczony. 
        Przyjechaliśmy więc do 
        Czumakowa. Tam wybierali: kto 
        pojedzie do "lespromchozu", kto 
        do kołchozu. Poszedłem do lasu. O 
        drodze do tego lasu już 
        opowiedziałem. Praca odbywała 
        się na tej zasadzie, że każdy 
        kołchoz, każda jednostka 
        gospodarcza miały obowiązek 
        wystawić pewną liczbę ludzi. Z 

        kołchozów przysyłali przeważnie 
        dziewczyny, ponieważ mężczyzn 
        brakowało. Cieszyły się z tego, 
        bo w "lespromchozie" płacili 
        jakieś pieniądze, w kołchozie nie 
        płacono wcale. My, zesłańcy, 
        pracowaliśmy na tych samych 
        zasadach, tylko byliśmy jakby 
        pracownikami stałymi w 
        "lespromchozie", a kołchoźnicy 
        przebywali okresowo; część 
        zarobków im przysługiwała, a 
        część zabierał kołchoz. Tak to 
        wyglądało. Teren bardzo 
        błotnisty, w lecie bagna, las na 
        kępach, a między nimi stoi woda. 
        W związku z tym w lecie 
        praktycznie nie można było 
        wywozić drewna z lasu. Dlatego 
        wyrąb odbywał się w zimie, kiedy 
        wszystko zamarzło, kiedy leżał 
        śnieg i można było saniami 
        wyciągać "ten las" na brzeg 
        rzeki. Na brzegu kładło się go 
        na tratwy specjalnej konstrukcji 
        ustawione na lodzie i kiedy 
        wiosną lód puszczał, to te 
        tratwy spływały w dół rzeki i 
        były gdzieś tam wyławiane, i tak 
        "las szedł" albo do przemysłu, 
        albo na opał. W ten sposób to 
        funkcjonowało. Była to praca 
        ciężka, ale w końcu normalna 
        praca w zimie syberyjskiej, z 
        małymi udogodnieniami natury 
        bytowej. Łaźnia była we wsi, 
        kilka kilometrów dalej. Raz w 
        tygodniu chodziliśmy do niej. 
        Starzy miejscowi Sybiracy przez 
        cały czas pobytu w lesie, dwa, 
        trzy miesiące, w ogóle nie 
        zmieniali bielizny. Potem 
        zrzucali tę przepoconą odzież, 
        która rozlatywała się w strzępy, 
        myli się raz porządnie, 
        przebierali w coś innego i mieli 
        to za sobą. Najbardziej męczyła 
        woda pod śniegiem, bo jeśli 
        człowiek wpadł w nią, to walonki 
        zamarzały, a do wyrębu trzeba 
        było iść kilka kilometrów. 
        Przychodziło się na miejsce, 
        walonki obrośnięte lodem. Nie 
        było gumiaków, one by zresztą 
        nie zdały egzaminu z powodu 

        zimna. Oblodzone walonki suszyło 
        się w nocy nad taką żelazną 
        beczką rozpaloną do czerwoności. 
        Trochę odtajały, ale nie 
        wysychały do końca, więc zawsze 
        się miało mokre nogi. Ja nie 
        bardzo radziłem sobie. Ze 
        smutkiem sobie przypominam tę 
        zimę, ponieważ fizycznie nie 
        sprawdziłem się. Dosłownie 
        padałem z nóg. Bardzo byłem 
        chudy, to jedzenie mnie jakby 
        nie odtwarzało, nie odtwarzało 
        sił, które traciłem. Podczas gdy 
        obok dziewczyny z kołchozu takie 
        rozrosłe, przysadziste, cycate - 
        dawały sobie radę. I to mnie 
        straszliwie męczyło. Ja do 
        wyrębu w ogóle się nie 
        nadawałem, nie radziłem sobie, 
        nie umiałem zresztą rąbać lasu. 
        Byłem takim podręcznym w 
        brygadzie, gdzie były trzy 
        dziewuchy. Zwalały te drzewa, 
        piłowały pnie, a do moich 
        obowiązków należało oczyszczać 
        te pnie z gałęzi i palić je w 
        ognisku. Ta czystość miejsca 
        wyrębu była dosyć przestrzegana, 
        aby na wiosnę nie miały w czym 
        wylęgać się szkodniki. Trzeba 
        było nadążyć za dziewuchami. 
        Mnie to szło rozpaczliwie, nie 
        mogłem rano rozpalić ogniska, bo 
        drzewo było mokre i dziewuchy 
        musiały mi pomagać, trochę 
        klęły, trochę śmiały się ze 
        mnie; miały do mnie stosunek 
        taki lekceważąco_litościwy. A 
        byłem właściwie w ich wieku. Nie 
        było to dla mnie miłe przeżycie, 
        nie miałem przecież (chociaż to 
        głupio zabrzmi) poczucie pewnej 
        własnej wyjątkowości, wartości 
        jakby swojej osoby. Dlatego 
        byłem bardzo zmęczony 
        psychicznie, bo tu okazywała się 
        moja niemoc. 
          E.: - A nie dlatego tak ci źle 
        szło, że męczyła cię ta 
        niedotrzymana data, ten dzień, w 
        którym kończył się wyrok i 
        miałeś wyjść na wolność, ale nie 

        wyszedłeś? 
          O.: - Tak, możliwe, że z tego 

        powodu, ale poza tym istniało 
        czysto fizyczne wycieńczenie. 
        No, nie dawałem rady. 
          E.: - A jak te dziewczyny? 
          O.: - To były dziewczyny, 
        które tam żyły od małego, 
        pracowały za parę ziemniaków. 
        Wiesz, w tamtych warunkach 
        znalezienie sobie baby 
        miejscowej rozwiązywało wiele 
        problemów. Miało się gdzie 
        mieszkać, miało się co jeść, bo 
        na ogół taka baba miała krowę. 
        No, miało się punkt stałego 
        pobytu na tej ziemi. I dlatego 
        wśród zesłańców nastąpiło w 
        sposób naturalny rozwarstwienie. 
          E.: - Na tych, którzy znaleźli 
        babę i na tych, którzy jej nie 
        znaleźli? 
          O.: - Niekoniecznie. Raczej na 
        zaradnych i niezaradnych. Osoby 
        zaradne znalazły sobie miejsce w 
        życiu. Na przykład, taki Witalij 
        Deul, o którym wspomina 
        Sołżenicyn w końcu pierwszej 
        części "Archipelagu Gułag", 
        szesnastoletni uczeń szkoły 
        plastycznej. Trafił do nas, nie 
        do Karagandy, jak pisał 
        Sołżenicyn. Od razu wzięli go do 
        takich napisów: "Uwaga, wyrąb 
        lasu"; malował te spadające 
        drzewa, pisał czerwonymi 
        literami. Na pewno na tym 
        terenie nikt nie umiał tego tak 
        ładnie robić jak on. I stał się 
        przy tych plakatach jakimś 
        "uczotczikom", on już to drzewo 
        przyjmował, wklepywał numerki w 
        to drzewo, już nie musiał o 
        szóstej rano wychodzić do lasu w 
        śniegu po pas, tylko przyjeżdżał 
        w dzień. To już była lepsza 
        sytuacja. Tak samo było, jeśli 
        ktoś miał jakieś medyczne 
        wykształcenie. Była taka 
        kobieta, która robiła opatrunki, 
        prowadziła punkt medyczny. To 
        już było coś, jakiś sposób na 

        przeżycie, na zakotwiczenie się 
        w nowej sytuacji. Albo Olga 
        Iwanowna, taka miła pani, kiedyś 
        była nauczycielką rosyjskiego w 
        Moskwie, potem siedziała. Bardzo 

        serdecznie się do mnie odnosiła, 
        opiekowała się mną. Ją wzięli do 
        biura jako sprzątaczkę - myła 
        podłogi, sprzątała. To też było 
        coś - w cieple, w pomieszczeniu, 
        i ludzkie stosunki tam były, 
        pracownicy ją szanowali, miała 
        wyższe wykształcenie, umiała 
        pisać na maszynie. Ja nie miałem 
        nic poza sobą samym. Moja 
        formalna sytuacja przedstawiała 
        się następująco: byłem nikim, 
        nie miałem podstaw, żadnych 
        talentów, żeby znaleźć jakąś 
        pracę niefizyczną. Musiałem 
        wykonywać pracę czysto fizyczną, 
        natomiast nie miałem do niej sił 
        - i to była właśnie moja 
        tragiczna sytuacja. 
          E.: - I co zamyślałeś? 
          O.: - Nic nie zamyślałem. W 
        takich sytuacjach się nie myśli. 
        Ja po prostu rzuciłem ten 
        "lespromchoz". Do dziś jestem im 
        winien 300 rubli, w tych starych 
        rublach. Bo na konto pensji, 
        która mi się należała, dostałem 
        waciak, walonki, spodnie 
        watowane, jakieś wyżywienie, za 
        które miałem zapłacić. Już im 
        nigdy nie oddałem tych 
        pieniędzy. Tłumaczyli mi w 
        biurze, że tyle, ile oni na mnie 
        łożą, ja nie wyrabiam. Bo trzeba 
        by płacić za barak, za ubranie, 
        za wyżywienie. Nie wyrabiałem na 
        to wszystko. Więc nie miałem 
        grosza pieniędzy. A nagle 
        zachciało mi się być w miejscu 
        bardziej cywilizowanym, wśród 
        większej liczby ludzi, gdzie 
        może dla mnie znajdzie się mniej 
        ciężka praca i będę się mógł 
        utrzymać. Więc rzuciłem ten 
        "lespromchoz", trochę na wariata, 
        nie miałem żadnych konkretnych 
        pomysłów. Poszedłem sobie do 

        takiej wsi, która była 
        kilkanaście kilometrów od 
        "lespromchozu". Nazywała się 
        Kreszczenka. Jak domyślam się, 
        nazwa pochodziła od słowa 
        "krzyż" - nie wiem, jak by to po 
        polsku brzmiało. Nic o niej nie 
        wiedziałem poza tym, że idąc do 

        tego "lespromchozu" w 
        listopadzie, przechodziliśmy 
        przez nią. Zapamiętałem, że 
        istnieje taka duża wieś, z dużą 
        piętrową szkołą - drewniany 
        budynek, potężny, dziesięć okien 
        na każdym piętrze. Stała na 
        brzegu rzeki. Więc poszedłem do 
        tej wsi. Szedłem, szedłem, mróz 
        był spory, mróz był, ale 
        świeciło słońce, pamiętam sosny 
        błyszczące w słońcu. Szedłem na 
        piechotę, ponieważ uciekłem, 
        więc nie mogłem skorzystać z 
        żadnego przygodnego transportu. 
        W końcu zabrakło mi sił, 
        usiadłem na brzegu drogi, na 
        śniegu, na takim pniu. I już 
        zasypiałem, już zamarzałem, już 
        mi się nic nie chciało i już 
        bliski był koniec. I gdybym 
        zamarzł tam, to byłoby wszystko 
        w porządku. Ale jechał jakiś 
        kołchoźnik, jakiś chłop jechał 
        saniami i wziął mnie do siebie. 
        Zawiózł mnie do siebie. Ja mu 
        zacząłem coś tam opowiadać, 
        kłamać, nawijać, że zostałem 
        wezwany do biura w Kreszczence, 
        bo mam być tam kreślarzem, czy 
        kimś podobnym. Zacząłem go 
        oszukiwać; bardzo mi było 
        głupio. Nie wiem, może uwierzył? 
        Dla tych ludzi prostych, w 
        cudzysłowiu oczywiście, na wsi 
        syberyjskiej biuro to jest coś 
        takiego lepszego, więc jeżeli do 
        tego biura idę, będę tam 
        kreślarzem, umiem pisać, umiem 
        czytać, to on z szacunkiem 
        odniósł się do mnie. Zawiózł do 
        domu. Pamiętam, jak mi było - 
        żona, jakieś dzieci. Nakarmili 
        mnie takimi "oładkami", wiesz, 

        co to "oładki"?, czymś takim 
        dobrym; położyli mnie spać, bo 
        powiedzieli, że muszę być 
        wyspany, skoro rano idę do 
        biura. Zasnąłem, a rano 
        pożegnałem się z nimi i 
        poszedłem do Kreszczenki. 
        Oczywiście, nie wiedziałem, 
        gdzie mam iść, do jakiego biura, 
        bo nikt tam mnie nie wołał, nikt 
        na mnie tam nie czekał. Ale w 

        końcu poszedłem, bo tam 
        rzeczywiście mieścił się zarząd 
        "lespromchozu". Poszedłem. I w 
        tym biurze poznałem Olgę 
        Iwanowną Głagolewą, która była 
        sprzątaczką. Przyszedł jakiś 
        inżynier od tego lasu i 
        powiedział, że żadnej innej 
        pracy dla mnie nie ma i że 
        powinienem wracać, i jak ktoś 
        będzie jechał w tym kierunku, to 
        zabierze mnie z powrotem. 
        Potraktował mnie jak lenia, 
        który nie chce pracować, i 
        obiboka, który uciekł. 
          E.: - A co to byli za ludzie, 
        ta dyrekcja? 
          O.: - To byli miejscowi 
        normalni ludzie, normalni 
        sowieccy ludzie, jeśli tak można 
        powiedzieć, którzy coś 
        skończyli. Jakiś instytut, 
        jakieś technikum. Dla nich 
        istnienie tych więźniów, tych 
        zesłańców, to była rzecz 
        najzupełniej naturalna, jakby 
        wpisana w krajobraz: im 
        przysyłają robotników z kołchozu, 
        jak również robotników z obozu, 
        gorszych, jakichś inteligentów, 
        którzy nie potrafią pracować; 
        ich to trochę irytowało, bo 
        naprawdę chcieliby mieć drwali 
        normalnych. Mieli plan, który 
        "lespromchoz" musiał wykonać, i 
        byli trochę wściekli, że z tymi 
        robotnikami z politycznych jest 
        więcej kłopotów niż pożytku. 
          E.: - Ani zainteresowania, ani 
        współczucia nie było? 
          O.: - Różnie było. Oczywiście, 

        nie można powiedzieć, że nie 
        było żadnego współczucia, ale 
        nie do całej warstwy zesłańców 
        jako takich. To, że zesłańców 
        jest tak bardzo, bardzo dużo, 
        było dla nich całkiem normalne. 
        Ja już nie potrafię odtworzyć ze 
        szczegółami, co się ze mną 
        działo. Ale w każdym razie Olga 
        Iwanowna bardzo mną się zaopiekowała i 
        zaznajomiła mnie z taką grupą, 
        bardzo miłą, o której chciałbym 
        opowiedzieć. Trzech ludzi w 
        średnim wieku, więc starszawych. 

        Jeden był pułkownikiem 
        rumuńskim, drugi był felczerem z 
        Besarabii, trzeci też gdzieś 
        stamtąd. Jak Związek Sowiecki w 
        1940 roku zagarnął Besarabię, to 
        ich zabrali. Odsiedzieli te 
        swoje osiem lat i teraz byli na 
        zesłaniu. Stanowili brygadę, 
        która rąbała drzewo na opał dla 
        różnych instytucji mieszczących 
        się w Kreszczence. Rąbali i 
        piłowali drzewo na opał dla 
        mleczarni, szkoły, biur 
        "lespromchozu, sielsowietu", 
        czyli rady wiejskiej. Za to 
        dostawali ileś tam rubli od 
        metra sześciennego i z tego 
        żyli. Właściwie zarabiali jako 
        prywaciarze, tak by to można 
        nazwać, chociaż nie mieli 
        żadnych formalnych uprawnień, 
        ale była zgoda władz Nkwd na to, 
        żeby ci ludzie zarabiali sobie w 
        ten sposób. Jak pamiętam, nie 
        płaciliśmy żadnych podatków, 
        mieszkaliśmy w szkole. Klasy 
        zajmowały parter, po rosyjsku 
        pierwsze piętro, a góra stała 
        pusta, bo nie było tylu uczniów. 
        Szkołę budowano zaraz po 
        rewolucji, w latach 
        dwudziestych, kiedy wieś była 
        liczna, ale po tym powstaniu 
        wiejskim została wyludniona. 
        Szkole potrzebne były dwie, trzy 
        salki, reszta stała pusta. I tam 
        właśnie urządziliśmy coś w 
        rodzaju naszego hotelu 

        robotniczego, tam 
        zamieszkaliśmy. Chodziłem z 
        nimi, piłowałem to drzewo. Byli 
        tak samo nieporadni jak ja, 
        fizycznie słabi. Zarabiało się 
        dosłownie parę groszy, żeby 
        kupić chleb... Taka ciekawa 
        rzecz: kołchoźnicy nie mieli 
        prawa kupowania chleba, nie było 
        już kartek, natomiast była lista 
        osób uprawnionych do kupowania. 
        Więc na przykład, zesłańcy mieli 
        prawo kupować chleb, a ci 
        miejscowi kołchoźnicy musieli na 
        ten chleb zarobić. Takie pomysły 
        administracyjne. Ale mnie to nie 
        interesowało, żyłem wtedy jakby 

        na marginesie tego życia, a ty 
        mówisz, że ja coś ukrywam...
          E.: - Myślałam, że 
        podświadomie... 
          O.: - Chodziłem z tymi ludźmi, 
        ale żyłem jakby na zewnątrz. Był 
        tam felczer, Rumun, ja nie wiem, 
        czy to był Rumun, czy 
        Mołdawianin, on dla zasady nie 
        mówił po rosyjsku. Nie wiem, czy 
        udawał, czy rzeczywiście miał 
        taką barierę, że przez te 
        wszystkie lata obozu, od 1940 
        roku, nie nauczył się 
        rosyjskiego. Znał kilka 
        podstawowych słów, które używał 
        i koniec. Między sobą mówili po 
        rumuńsku. 
          E.: - A ludność miejscowa 
        mówiła po rosyjsku? 
          O.: - Tak, pięknie, taką 
        rosyjską gwarą. Było tam trochę 
        rdzennej ludności, którą w 
        gwarze miejscowej nazywają 
        czałdonami. Czałdoni żyli tam od 
        kilku pokoleń. Resztę we wsiach 
        stanowili osadnicy z czasów 
        reformy Stołypina. Gdyby to było 
        do druku, to trzeba by to 
        sprawdzić, kiedy to było...
          E.: - Nie, to nie jest praca 
        historyczna. 
          O.: - Reforma Stołypina 
        polegała między innymi na tym, 
        żeby problem ziemi, to 

        przeludnienie wsi na obszarach 
        centralnych, ukraińskich czy  
        białoruskich, rozwiązać przez 
        osadnictwo na Syberii. Więc 
        dawano im ogromne ulgi, zasiłki; 
        jak pamiętam - sto rubli - to 
        było bardzo dużo na carskie 
        pieniądze; ziemi tyle, ile jest 
        w rodzinie rąk do pracy. Tak, że 
        jak ktoś jechał na tę Syberię i 
        miał trzech synów, to był 
        właściwie obszarnikiem, bo mógł 
        sobie, ile chce uprawiać tej 
        ziemi; ziemia była pusta, 
        leżała, i było na ileś tam lat 
        zwolnienie od wszystkich 
        podatków. Na tym polegał pomysł. 
        No więc część ludzi na wsi, to 
        byli ci, którzy przesiedlili się 
        w związku z reformą Stołypina, 

        tak że to była ludność rosyjska, 
        ukraińska i trochę innych 
        narodowości. Osiedlali się 
        takimi chutorami, bo to 
        właściwie nie były wsie, tylko 
        takie małe osady, i żyli sobie 
        niezależnym życiem. Może nie 
        mieli za dużo pieniędzy, bo nie 
        bardzo mieli gdzie sprzedawać 
        swoich towarów, ale trzymali, 
        powiedzmy, dwadzieścia krów, 
        kilka czy kilkanaście koni; tych 
        łąk mieli, ile chcesz, tych 
        lasów, tych pól ile chcesz. I to 
        trwało do czasów kolektywizacji. 
        Dlatego tam właśnie wybuchło 
        powstanie. Jak zaczęto robić 
        kolektywizację, to ci zupełnie 
        wolni chłopi, nie przyzwyczajeni 
        do żadnych ograniczeń, 
        zbuntowali się. Bo dotąd żyli 
        zupełnie swobodnie: parę razy do 
        roku robili jarmarki, zjeżdżali 
        się, kto miał ładniejsze konie, 
        ładniejszą uprząż, ładniejsze 
        krowy... Mleko zamrażali w 
        zimie w takich miednicach na 
        bochny, a potem wozili do 
        mleczarni, kilkadziesiąt 
        kilometrów, wozili to raz na 
        miesiąc czy coś takiego. I 
        sprzedawali. Sprzedawali też 

        skóry, sprzedawali "las", 
        spławiony rzeką Obką, wpadającą 
        do Obu. I tak żyli ci ludzie. W 
        czasie kolektywizacji podnieśli 
        bunt. Na czele powstania stało 
        dwóch braci, leśniczych, którzy 
        zorganizowali pierwszą grupę 
        gdzieś tam w głębi powiatu. I 
        potem, jak chyba w każdym 
        chłopskim powstaniu, oddział 
        szedł od wsi do wsi, komunistów 
        wieszano, a wszystkich mężczyzn 
        od lat osiemnastu brano do 
        oddziału. I w związku z tym, gdy 
        powstanie zostało stłumione i 
        wszystkich tych powstańców 
        aresztowano, przywódców 
        rozstrzelano, resztę posłano do 
        obozów, to ten cały teren 
        ogarnięty powstaniem został 
        praktycznie bez mężczyzn; 
        chłopcy zdążyli akurat 
        podrosnąć, żeby pójść na wojnę 

        światową i już nie wrócić. Taką 
        wsią była Kreszczenka. 
          E.: - Czy czułeś się już 
        lepiej wśród tych Rumunów?
          O.: - Odżyłem. Dawałem sobie 
        radę, bo tam nie było żadnej 
        normy; to zresztą byli ludzie 
        starsi, też nie nawykli do 
        rąbania lasu, jeden pułkownik, 
        drugi felczer... 
          E.: - Czy mieliście poczucie 
        jakiejś tymczasowości, jakiejś 
        nienaturalności sytuacji? 
          O.: - Oni ją mieli. Oni mieli 
        tę świadomość nienaturalności 
        swojej sytuacji. Natomiast ja 
        jej nie miałem. Przeciwnie. Ja 
        miałem poczucie naturalności, że 
        tak już musi być: z domu dziecka 
        do obozu, z obozu na zesłanie - 
        taki los. A oni mieli to 
        poczucie, że to jest 
        nienaturalne; że cała ta praca 
        jakiegoś pułkownika armii 
        rumuńskiej to nie jest naturalna 
        sytuacja; jak to - on ma rąbać 
        las? Toteż rąbał dlatego, żeby 
        przeżyć, żeby nie zemrzeć z 
        głodu czy z chłodu. 

          E.: - No, ale chyba to was 
        łączyło: pracować tylko tyle, 
        ile trzeba, by przeżyć. Bo ta 
        cała praca była krzywdą. 
          O.: - Nie pamiętam. Ale 
        opowiem o czymś innym. Wtedy 
        bardzo serdecznie zaopiekowała 
        się mną Olga Iwanowna Głagolewa. 
        Podkarmiła mnie, rozmawiała ze 
        mną, pocieszała mnie, bo wtedy 
        bardzo potrzebowałem 
        pocieszenia. I taki epizod, 
        takie wspomnienie, które ciągnę 
        przez całe swoje życie. To jest 
        wiersz. Olga Iwanowna kiedyś 
        zarecytowała z pamięci wiersz 
        Mikołaja Gumilowa "Żyrafa". Nie 
        wiem, czy był tłumaczony na 
        język polski. 
        
          Dzisiaj ja widzę szczególny 
        smutek twojego spojrzenia.@ I 
        ręce, szczególnie kruche, 
        obejmujące kolana.@ Posłuchaj: 
        daleko, daleko, nad jeziorem 
        Czad@ czarowna, nieziemska 

        spaceruje żyrafa.@
          ...........................
          Ja śpiewam wesołe bajki 
        tajemniczych krajów,@ o czarnej 
        dziewczynie, o namiętnościach 
        młodego wojownika.@ Ale ty zbyt 
        długo wdychałeś ciężką mgłę,@ ty 
        wierzyć nie chcesz w cokolwiek 
        prócz deszczu.@ I jak ja mogę ci 
        mówić o tropikalnych ogrodach,@ 
        o wysmukłych palmach, o zapachu 
        traw, które trudno sobie 
        wymyślić?@ Ty płaczesz? Nie 
        trzeba. Posłuchaj, daleko stąd, 
        nad jeziorem Czad,@ nieziemska, 
        czarowna spaceruje żyrafa.@ 
          (tłumaczenie dowolne - E. B.)
        
          Olga Iwanowna na moją prośbę 
        przepisała mi ten wiersz i ja 
        ten papier złożony nosiłem jak 
        talizman pod koszulą, a w nocy 
        kładłem pod poduszkę. Ale zginął 
        mi ostatecznie...
          Powracam do wątku. Nas chyba 
        wyrzucili z tej szkoły, a może 

        sami przenieśliśmy się? W każdym 
        razie znaleźliśmy sobie chałupę 
        i o tym chciałbym opowiedzieć. 
        Ty widzisz, to jest mój grzech, 
        to moja wada - ja nie pamiętam 
        nazwisk, bo tych ludzi bardzo 
        chciałbym zapamiętać, a nie 
        pamiętam nawet imion. To była 
        wiejska syberyjska chałupa. Jak 
        wchodzisz - przedsionek, kuchnia 
        i potem izba. Izba prawie 
        zwalona - ściana podgniła i dach 
        się pochylił ukośnie - nie była 
        używana. Natomiast w kuchni stał 
        rosyjski piec, na którym się 
        śpi, a gotuje się w ten sposób, 
        że garnek stawia się na ogień 
        bezpośrednio, chleby też tam się 
        piecze na dole. Na piecu jest 
        miejsce do spania dla czterech 
        osób, powiedzmy. Cała rodzina 
        mieściła się w kuchni. Matka 
        pracowała w kołchozie. Nie wiem, 
        co z mężem, przepadł na wojnie. 
        Nie dostawała po nim żadnej 
        renty, nie dostawała nic. 
        Rodzinom tych, którzy trafili w 
        czasie wojny do niewoli, czyli 
        "propali bez wiesti" - tak to 

        się nazywało - nie należało się 
        nic. W każdym razie ona nic nie 
        dostawała, ani jej dzieci, 
        żadnej renty. Były trzy córki i 
        jeden syn - czworo dzieci. Syn 
        miał czternaście lat, najmłodsza 
        córeczka osiem. Matka wychodziła 
        rano do kołchozu, a dzieci 
        zostawały w domu. Nie miały 
        butów. Może zacznę od tego, że 
        byli bez grosza, tak że matka 
        nic im nie mogła kupić. Mieli 
        tylko jedne kalosze, takie 
        płaskie w dawnym stylu, na buty. 
        Stały w przedsionku i jeśli 
        któreś chciało wyjść za 
        potrzebą, to w tych kaloszach. 
        Krowa była cielna, w związku z 
        czym nie było też mleka. Nic nie 
        było. Matka, jak wracała 
        wieczorem, to przynosiła 
        zmarznięte ziemniaki, po które 
        chodziło się na pole po 

        kołchozowych wykopkach. Tarła je 
        na tarce, robiła "lepioszki", 
        takie czarne podpłomyki, i 
        dzieciaki to jadły. A cały dzień 
        siedziały na piecu i grały w 
        karty albo gadały, ponieważ 
        dosłownie nie miały w czym pójść 
        na podwórko. I myśmy tam 
        zamieszkali. Podparliśmy ścianę 
        w tej właściwej izbie, 
        podparliśmy dach rusztowaniami, 
        żeby się nie zawalił, 
        postawiliśmy piec żelazny z 
        beczki i zaczęliśmy mieszkać. 
        Płaciliśmy jej jakieś grosze, 
        ale był to przełom w ich życiu. 
        Za pierwszą zapłatę kupiła buty 
        dla chłopaka i on poszedł do 
        kołchozu pracować. 
        Czternastoletni chłopak nie 
        chodził w zimie do pracy 
        dlatego, że nie miał w czym. A 
        jak poszedł pracować, to już 
        miał wyżywienie. Bo jak on 
        gdzieś ten gnój wyrzucał, to mu 
        dawali jeść. Kupiła więc stare 
        buty, za duże na niego, owinął 
        nogi w onuce i poszedł do pracy. 
        I już był rozwiązany problem. 
        Muszę ci powiedzieć, że 
        strasznie serdeczne stosunki 
        nawiązały się między nami. 

        Bardzo przywiązałem się do tej 
        rodziny. Pierwsze cukierki, 
        którymi oni byli częstowani, to 
        były od nas. Do tej pory nie 
        widzieli cukierków. 
          E.: - A skąd wyście je mieli? 
          O.: - Kupowaliśmy. Przecież my 
        mieliśmy ileś tam rubli. 
        Mieliśmy je, a oni nie mieli 
        żadnych rubli. Właśnie problem 
        tych ludzi polegał na tym, że 
        nie mieli żadnych pieniędzy - w 
        kołchozie dawali matce jakieś 
        jedzenie, jeszcze mogła trochę 
        do domu przynieść, żeby dzieciom 
        dać; marnie, ale zawsze coś. Jak 
        krowa dawała mleko - liche, bo 
        słaba pasza i mało go dawała - 
        to przynajmniej było coś dla 
        dzieci. A jeśli krowa cielna, 

        jest przedwiośnie, własne 
        ziemniaki skończyły się, w 
        kołchozie dadzą tylko tyle, ile 
        zje, może w kieszeni coś schowa, 
        jakąś kaszę, przecież w kołchozie 
        chleba nie dawali, tylko jakąś 
        zupę, jakąś kaszę - to było 
        wszystko. Cała tragedia tej 
        rodziny polegała na tym, że nie 
        mieli żadnych pieniędzy. Jak 
        byłem z powrotem w Czumakowie - 
        bo zaraz opowiem, jak trafiłem 
        tam ponownie - to dostałem 
        zawiadomienie, że córka, 
        następna po tym chłopaku, 
        wychodzi za mąż i zapraszają na 
        wesele. Matka kupiła jej z 
        naszych pieniędzy jakiś materiał 
        i uszyła sukienkę, dziewczyna 
        mogła wyjść nareszcie na wieś, 
        znalazła sobie jakiegoś kawalera 
        i ona wychodziła za mąż. A tego 
        jej brata wzięli później do 
        wojska. Pisał stamtąd do mnie 
        listy, do Czumakowa, bo ja tam 
        byłem przecież sześć lat. Pisał 
        listy z wojska, był normalnym 
        człowiekiem. A jego start zaczął 
        się z tych naszych groszy, za 
        które kupiono mu buty. Tragedia 
        kołchoźników polegała właśnie na 
        tym, że nie mieli grosza. 
          E.: - Znaczy, pójście do 
        wojska było awansem społecznym? 
          O.: - Bezwzględnym awansem. Po 

        pierwsze, tam szedł na dobre 
        wyżywienie, po drugie, w wojsku 
        uczył się zawodu. Po wyjściu z 
        wojska nie musiał wracać do 
        kołchozu. To była szansa 
        wyrwania się. Mógł wrócić do 
        kołchozu jako wolnonajemny. Mógł 
        pójść do ośrodka maszynowego - 
        Mts to się nazywało, 
        "maszino_traktornaja stancija", 
        czyli ośrodek obsługi traktorów, 
        maszyn rolniczych. A teraz twoje 
        pytanie: kto był przywiązany do 
        kołchozu? Każdy kołchoźnik 
        przywiązany był do swego kołchozu 
        w ten sposób, że nie miał 
        żadnych dokumentów. Wyjść z 

        kołchozu mógł tylko przez zaciąg 
        na jakąś budowę. Przyjeżdżali 
        werbownicy i werbowali na daleką 
        północ, czy daleki wschód. Mógł 
        człowiek pojechać; dostawał 
        takie zaświadczenie, że na ileś 
        tam lat wypuszcza się jego i 
        jest wolny. Dopiero wtedy. 
        Normalnie byli w takiej sytuacji 
        jak chłop pańszczyźniany. Poza 
        tym młodzież, która szła na 
        studia - to była też szansa. No 
        i chłopcy, którzy szli do 
        wojska, bo po wojsku nie musieli 
        wracać do kołchozu, mogli gdzieś 
        zahaczyć się jako robotnicy. 
        Oczywiście, ludzie 
        przedsiębiorczy znajdowali sobie 
        jakieś wyjście, natomiast 
        zostawali ci najmniej 
        energiczni, kobiety czy starsi. 
        Sama rozumiesz, jak to było. 
        Każdy rozumie. Nie o tym chciałem 
        mówić. 
          E.: - Mówiłeś o związkach z tą 
        rodziną. 
          O.: - Do jesieni to trwało, 
        mniej więcej do jesieni myśmy 
        tam mieszkali. Potem gospodyni - 
        niezwykle sympatyczna kobieta - 
        ona mi mówiła, że to nasze 
        zamieszkanie było dla niej 
        zbawieniem, od tego zaczęło się 
        dla nich powodzenie. Wydając 
        córkę za mąż była wprost 
        wniebowzięta, bo już skończyła 
        się dla nich ta rozpaczliwa 
        sytuacja. 

          E.: - No tak, ale ciebie już 
        tam nie było. 
          O.: - Mnie już tam nie było. 
        Ze mną było tak - przez wiosnę i 
        lato rąbałem drzewo z tymi 
        miłymi Rumunami, ale nie wszedłem 
        z nimi w jakiś kontakt duchowy. 
        Trzymali się razem, mówili 
        między sobą po rumuńsku, mnie 
        traktowali bardzo serdecznie i 
        byłem przy nich niby taki 
        giermek. Nagle trafiła mi się 
        taka śmieszna okazja - to była 
        jakaś ekspedycja, nie bardzo 

        pamiętam, jacyś geologowie, 
        mierniczowie, którzy robili 
        pomiary. Przyjechali do 
        Kreszczenki, tu mieli swoją 
        bazę, i wynajęli mnie do pomocy. 
        Pojechałem z nimi do 
        miejscowości Czarnyj Mys. "Mys" 
        to po polsku cypel. Jeziora 
        dookoła, bagna i oni tam robili 
        pomiary, wymierzali tereny, 
        robili mapy. Ja nosiłem tyki, 
        nie wiem jak to nazywa się 
        fachowo. Mieli radiostację na 
        taką prądnicę, którą trzeba było 
        kręcić nogami jak rower. Sadzali 
        mnie na tym i kręciłem. Sztuka 
        polegała na utrzymaniu 
        określonej liczby obrotów, wtedy 
        powstawało napięcie i była 
        łączność radiowa ze sztabem na 
        kilka czy kilkanaście 
        kilometrów. Nie było za ciężko, 
        pieniądze były marne, ale dosyć 
        dobrze dawali jeść. A poza tym 
        to była przygoda, przechodziło 
        się z miejsca na miejsce. Taka 
        wyprawa. Czułem się odkrywcą 
        Afryki. W lecie było fajnie, 
        poza komarami i "moszkarą", 
        takimi drobnymi muszkami, które 
        wszystkimi otworami wchodziły. 
        Jak człowiek rano wstawał, to 
        nie mógł otworzyć oczu, bo miał 
        je nimi zlepione. Poza tym można 
        było wytrzymać. Mnie się 
        podobało. I właśnie tam, w 
        czasie tej ekspedycji, tylko 
        żebym nie przekłamał, kiedy to 
        było? Jak to się czasowo 
        układa?... Wtedy przyszło do 
        mnie wezwanie: wzywa mnie 

        "Uprawlienije", zarząd Mgb - 
        wtedy już było Mgb, czyli 
        "Ministierstwo Gosudarstwiennoj 
        Biezopasnosti" - do Czumakowa. 
        Dostali jakiś tam sygnał, 
        widocznie przez radio, co to ja 
        go kręciłem nogami. No i 
        pamiętam przepiękną swoją 
        epopeę. Dali mi komsomolca, 
        kogoś w rodzaju ormowca, bo 
        komsomolcy należeli do takiego 

        Ormo miejscowego. Była jakaś 
        broń, przechowywana gdzieś, bo 
        przecież nie na co dzień noszona 
        przez nich, tylko przechowywana 
        w milicji czy w "sielsowiecie". 
        Dali mi więc komsomolca ze 
        strzelbą i miał mnie odprowadzić 
        do Czumakowa z tego odludzia. I 
        pamiętam, jak to było pięknie - 
        takie ogromne rozlewiska. I 
        myśmy tak szli drogami, których 
        nie było widać, obchodziliśmy te 
        ogromne rozlewiska lasami. On 
        miał strzelbę, ja miałem jakieś 
        jedzenie. Spaliśmy w stogach 
        siana razem, prawie obejmując 
        się, bo było dosyć zimno, 
        strzelba oczywiście leżała obok. 
        Nikt nikogo nie pilnował. Było 
        nam bardzo fajnie. Był mniej 
        więcej w moim wieku, ja już 
        wtedy miałem dziewiętnaście lat, 
        on może osiemnaście. Dla niego 
        to była oczywiście wielka 
        przygoda, te sto pięćdziesiąt 
        kilometrów czy dwieście 
        kilometrów na piechotę. Nie bał 
        się, że go zabiję i ucieknę ze 
        strzelbą. Szybko mnie rozpoznał. 
        Szliśmy i szliśmy. On się wcale 
        nie śpieszył i mówił: poczekaj, 
        poczekaj... Nocowaliśmy w 
        stogach siana, potem po 
        chutorach. Mieliśmy ze sobą 
        "suchoj pajok", jakieś 
        wyżywienie. On miał daleką 
        rodzinę w jednej wsi, to tam 
        zatrzymaliśmy się na dwa dni. To 
        było najmilsze moje wspomnienie 
        z tego czasu - ta podróż tymi 
        rozlewiskami, nieskończonymi 
        przestrzeniami, lasami, łąkami. 
        Przyszliśmy, niestety, w końcu 
        do Czumakowa. Doprowadził mnie 

        do tego urzędu. Przyprowadził 
        mnie do tego Mgb, do kapitana 
        Koszelewa, to nazwisko pamiętam 
        akurat. 
          E.: - Mówisz, że ta podróż to 
        jedno z najmilszych wspomnień, 
        ale nie zastanawiałeś się, po co 
        cię wzywają? 

          O.: - Ty stale nie chcesz mi 
        uwierzyć! Naprawdę, pod tym 
        względem niczego nie ukrywam. 
        Nie zastanawiałem się, nie 
        niepokoiłem się, ponieważ 
        biernie poddawałem się losowi. 
        Co będzie, to będzie. 
        Oczywiście, była jakaś 
        ciekawość, co się stało, cholera 
        ich wie, może mam iść do innego 
        powiatu. Ale w sumie nie 
        odrywali mnie od niczego. Gdybym 
        miał rodzinę, gdybym miał pracę, 
        gdybym był względnie dobrze 
        sytuowany - to oczywiście bym 
        się martwił. Ponieważ nie miałem 
        nic, więc myślałem: no to niech 
        mnie przerzucą. 
          E.: - A o wolności nie 
        myślałeś? Że może jednak na 
        wolność? 
          O.: - Nie, nie. Nie miałem 
        żadnych powodów. A ponadto gdyby 
        dali wolność, nie bardzo 
        wiedziałbym, co z nią zrobić. 
        Teraz nie potrafię swojego stanu 
        odtworzyć dokładnie. Pamiętam 
        tylko, że się cieszyłem, że tak 
        fajnie się idzie, że mamy co 
        żreć, że piękna pogoda, piękny 
        obszar, wolno człowiek idzie 
        sobie, śpiewa piosenki, np. 
        "szyroka strana moja rodnaja"... 
          E.: - Ja to znam, to było w 
        pierwszych czytankach do 
        rosyjskiego, ale od początku 
        traktowaliśmy to jako szyderstwo 
        z wolności ludzkiej. 
          O.: - A dla mnie to był mój 
        kraj, innego nie miałem. I moja 
        piosenka. W końcu miałem 
        dziewiętnaście lat. Ta wieś, 
        gdzie on miał rodzinę, 
        zatrzymaliśmy się tam dwa dni, 
        dawali jeść, bimber był, no co 
        jeszcze można chcieć? No, ale w 
        końcu doszliśmy do tego 

        Czumakowa, zaprowadził mnie do 
        urzędu, do zarządu powiatowego i 
        oddał mnie "pod rozpisku", za 
        pokwitowaniem, i poszedł z 
        powrotem tą samą drogą, już sam. 

        A ja zostałem. Kapitan Koszelew 
        był wtedy szefem powiatowego 
        Mgb. Sucha twarz, takiego trochę 
        żołądkowca. Sucha twarz męska. 
        Bardzo miły człowiek. I on mi 
        mówi tak: "Dostaliśmy meldunek 
        (oczywiście, nie powiedział - 
        donos, ale to był donos), że ty 
        zamierzasz uciec i dlatego 
        musieliśmy cię tutaj 
        sprowadzić". Mówię, że nie 
        miałem żadnych takich zamiarów. 
        Jak na mnie popatrzył, 
        porozmawiał pół godziny, 
        zobaczył, że to jakieś wielkie 
        nieporozumienie... 
          E.: - Dlaczego 
        nieporozumienie? Czy miałeś 
        wypisane na twarzy, że nie 
        jesteś zdolny do ucieczki? 
          O.: - Byłem taki zdechły! Taka 
        ofiara losu. To nie jest 
        kokieteria, ja nie wiem, jak 
        ciebie przekonywać, coś było 
        takiego we mnie. Nikomu, kto 
        mnie znał, nie przyszłoby do 
        głowy, że mogę uciec. Gdzie i po 
        co. I on mówi: "no, co ja mam z 
        tobą zrobić?" Odpowiadam: "nie 
        wiem". Przecież nie będę wracał 
        do tej Kreszczenki. Tam sobie z 
        pewnością znaleźli innego 
        pracownika w tej ekspedycji. Ci 
        Rumuni też. Ja tam nic nie 
        zostawiłem. No to on mówi: 
        "zostaniesz tu, na razie 
        będziesz rąbał drzewo dla nas", 
        czyli dla tego Mgb. Nawet 
        pamiętam, że mi taka złośliwa 
        myśl przeleciała: "Cholera, to 
        po to mnie ściągali, żebym im za 
        darmo drzewo rąbał". Drwal był 
        ze mnie dość marny. Na podwórku 
        rąbałem i wyszła jego żona, pani 
        Koszelewa, taka okrągła miła 
        kobieta, popatrzyła, byłem taki 
        obdarty, bo wiesz, na mnie to 
        ubranie rozpełzło się po prostu. 
        Spodnie były tak podarte, że 
        świeciłem gołą pupą. Ona nic nie 

        powiedziała, tak na mnie 
        popatrzyła, spytała skąd jestem, 

        bo oczywiście on jej nic nie 
        tłumaczył. I uszyła mi spodnie, 
        sama z siebie, żona kapitana 
        Mgb - wyniosła mi spodnie na 
        drugi dzień, jakieś jedzenie i w 
        ogóle zaczęła się mną opiekować. 
        Bardzo przyjemna, prosta kobieta 
        z okrągłą miłą twarzą. Nie 
        pasowała do tego suchotnika; on 
        może był suchotnikiem, może 
        wrzody żołądka miał. Poradzili 
        mi oboje, żeby pójść do pewnej 
        kobiety, może u niej uda mi się 
        zamieszkać. Poszedłem, miała 
        córkę, lat dwadzieścia kilka. 
        Zamieszkałem tam. Rąbałem 
        drzewo, pracowałem. I tak zeszło 
        sześć lat... 
          E.: - Nic nie czytałeś? Nic 
        nie zostało z twojej manii 
        pożerania książek? Nie szukałeś 
        ich? 
          O.: - To było tak - kiedyś 
        byłem zapamiętałym czytaczem. 
        Cały ten dom dziecka przeszedł 
        obok mnie niezauważalny, bo 
        czytałem książki i nie widziałem 
        żadnego życia koło siebie. W 
        obozie, w tej kolonii, również w 
        każdej wolnej chwili coś 
        czytałem. Tam była jakaś 
        biblioteka, coś wypożyczałem, ci 
        wolnonajemni też mi przynosili 
        książki. Wszystko, co 
        przeczytałem w życiu, tak 
        naprawdę, to tam. Na pewno 
        zadziałał tu szok psychiczny, 
        ten koniec obozu i początek 
        zesłania. Bo mnie jakby 
        odrzuciło od kultury. Ja nie 
        mogłem nic czytać. Pamiętam, że 
        brałem książkę i ten fałsz, ta 
        nieadekwatność w stosunku do 
        rzeczywistości rzucała mi się w 
        oczy. Taka była niechęć do tego 
        wymysłu, do tej fikcji; bo życie 
        jest inne i w życiu  
        niepotrzebna jest ta cała 
        literatura. Kiedyś usłyszałem od 
        takiego starego chłopa, że po co 
        jest algebra potrzebna, kiedy 
        wystarczy znać cztery działania. 
        I to mi odpowiadało. Był we mnie 

        taki odrzut, że przez dwa lata 
        nie czytałem nic. I pewnie tak 
        bym skończył, tam bym 
        zamieszkał, a w końcu znalazłaby 
        się jakaś dziewucha, z którą bym 
        się ożenił, miałbym dzieci. Gdy 
        potem pojechałem do Mińska w 
        1954 roku, to okazało się, że 
        mam zaawansowaną gruźlicę, więc 
        pewnie tam bym umarł na gruźlicę 
        po paru latach. 
          E.: - Ja też dokładnie w tym 
        czasie zapadłam na gruźlicę, 
        sprawa pokolenia. 
          O.: - No, ale tak się nie 
        stało z innego powodu i tutaj 
        wchodzimy w zupełnie inną 
        historię. Pracowałem wtedy w 
        "rajbolnicy", szpitalu 
        powiatowym. Szpital był w starym 
        drewnianym budynku, w którym 
        kiedyś mieszkał pop. Budynek był 
        nie odnawiany przez 
        kilkadziesiąt lat, bardzo zimny, 
        podgniły, chorzy w zimie 
        dosłownie tam zamarzali. Jak 
        przychodziły większe mrozy, to 
        chorych rozsyłano po domach, a 
        tylko takich zostawiali, których 
        nie można było wypuścić. 
        Obkładali ich butelkami z gorącą 
        wodą, kocami, straszne to było. 
        Myśmy wozili drzewo na opał dla 
        tego szpitala. W lesie, 
        czternaście kilometrów od wsi, 
        znajdowały się sągi drewna. 
        Jeździliśmy tam wozami, 
        ładowaliśmy, przywoziliśmy. 
        Czternaście kilometrów tam, 
        czternaście z powrotem. Woły idą 
        wolno, człowiek za nimi. Miałem 
        cały dzień, żeby pobyć ze sobą, 
        pomyśleć. Bardzo lubiłem tę 
        robotę. Byłem marzycielem, co to 
        sobie idzie cały dzień za tymi 
        wołami i marzy, myśli, recytuje 
        wiersze. Bardzo mi było dobrze. 
        W te wielkie mrozy myśmy późnym 
        wieczorem wracali z drewnem; 
        pielęgniarki, obsługa, salowe 
        rzucały się natychmiast do tych 
        wozów, wrzucały drewno do pieca 
        i rano już nie było ani jednego 
        kawałka, a w tym budynku wciąż 
        było zimno, paliło się cały 

        czas, ale nie można było go 
        ogrzać. W szpitalu jako stajenny 
        pracował "diadia Wania", jak go 
        wszyscy nazywali, naprawdę 
        nazywał się Johann Titz, Niemiec 
        z Krymu. W Czumakowie i w 
        sąsiednich powiatach było dużo 
        Niemców sowieckich, znad Wołgi i 
        z Krymu, których wywieziono w 
        1941 roku, jak rozpoczęła się 
        wojna. Straszne przeżycia mieli 
        ci ludzie za sobą. W rodzinie 
        Titzów było sześcioro dzieci, a 
        przeżyło, poza rodzicami, 
        Johannem i Bertą, tylko dwoje 
        starszych - syn, którego wzięli 
        do pracy w kopalni gdzieś na 
        północy, i córka Hela. Reszta 
        maleństw umarła po drodze w tej 
        strasznej poniewierce. Bardzo 
        się zaprzyjaźniłem z tą rodziną, 
        ogromnie dobrzy ludzie, oni mnie 
        serdecznie polubili. I wtedy też 
        poznałem Griszę - Christiana 
        Szmidta - chłopaka w moim wieku, 
        Niemiec znad Wołgi, miał trzy 
        małe siostrzyczki, matka ich już 
        przy mnie umarła w Czumakowie i 
        Grisza był opiekunem swoich 
        sióstr. Był to mój najbliższy 
        przyjaciel przez cały czas 
        pobytu w Czumakowie. Ci Niemcy 
        potem, po 1953 roku, zaczęli 
        rozjeżdżać się w różne strony. 
        Titzowie przenieśli się do 
        Karagandy, gdzie osiedlił się 
        ich starszy syn po powrocie z 
        północy. Hela wyszła za mąż za 
        niemieckiego chłopaka, podobnież 
        miała pięcioro dzieci. Co się z 
        nimi dalej stało, nie wiem. A 
        Grisza Szmidt z siostrami 
        znalazł się ostatecznie w końcu 
        lat siedemdziesiątych w RFN, ma 
        zupełnie zniszczone zdrowie. On 
        pracował w Rydze w chucie szkła, 
        polerował tam szkło, i po kilku 
        latach został inwalidą. To byli 
        ludzie, u których znalazłem 
        swoje pierwsze oparcie na 
        zesłaniu. Przed pierwszą swoją 
        zimą w Czumakowie mieszkałem u 
        tej kobiety, do której 
        skierowali mnie Koszelewowie, 

        bardzo śmieszna była jej córka, 

        ona była "słabaja na pieriedok", 
        nie można powiedzieć, że 
        puszczalska, tylko że nie 
        odmawiała nikomu, w związku z 
        tym była jakby stroną pasywną, 
        każdy, kto ją dotknął, to już 
        mógł się z nią przespać, i miała 
        troje dzieciaków nieślubnych, 
        takich zupełnie zasmarkanych. 
        Była troszeczkę niedorozwinięta, 
        wtedy tak jej nie oceniałem, bo 
        ja też należałem do tej 
        kategorii trochę 
        niedorozwiniętych. Myślę, że jej 
        matka tak po cichu liczyła, że 
        ja się z nią ożenię, że będziemy 
        razem i że będzie miała chłopa w 
        domu. Co prawda, jaki to ze mnie 
        był chłop, no, ale to zawsze coś  
        lepszego niż nic, bo chałupa im 
        się waliła, obora, krowa w zimie 
        stała prawie na zewnątrz, bo to 
        wszystko było rozwalone, 
        żerdzie obsmarowane krowim 
        gównem ze słomą - i to była 
        obora. Trzeba było drzewa 
        narąbać i wody przynieść z 
        rzeki. Tam prawie wcale nie było 
        studni, w tym zarządzie Mgb była 
        studnia, co lepsi gospodarze też 
        ją mieli, ale tu była nędza. Ja 
        jej płaciłem ileś tam rubli, 
        mieszkałem u niej, dostawałem 
        jedzenie - ziemniaki, które ona 
        smażyła na patelni w ten sposób, 
        że pokrajane kładła na wodzie, 
        ona je właściwie prażyła i takie 
        plastry ziemniaków, uprażone w 
        tym wrzątku, kładło się na 
        talerz, do tego szklanka mleka, 
        i to było moje jedzenie rano i 
        wieczorem. Ona tak mnie 
        traktowała trochę lepiej, bo po 
        cichu liczyła, że ożenię się z 
        jej córką, bo bardzo przeżywała, 
        że ona taka jest, rodzi co rok 
        dziecko nie wiadomo skąd i nikt 
        na te dzieci nie łoży. Z tą 
        córką żenić się nigdy nie miałem 
        zamiaru, ale kto wie, czy nie 
        ożeniłbym się z Helą, to była 

        taka dobra, serdeczna 
        dziewczyna. No, ale nic z tego 
        nie wyszło. Pewnego razu 
        przyszła do mnie kobieta, która 

        przedstawiła się jako Berta 
        Grigorjewna H. - jeszcze żyje. O 
        ludziach żyjących nie wypada 
        opowiadać bez ich zgody, dlatego 
        nie chciałbym tego drukować. 
          E.: - No, ale to ma związek z 
        tobą! 
          O.: - Ogromny związek. Więc 
        pewnego dnia przyszła Berta 
        Grigorjewna i powiedziała, żebym 
        wstąpił do niej. Pochodziła z 
        żydowskiej rodziny, zupełnie 
        zrusyfikowanej, jeśli się nie 
        mylę z Kowna. Jako młoda 
        dziewczyna była komunistką, 
        komsomołką. Urodziła się w 1908 
        roku, czyli teraz ma 
        siedemdziesiąt osiem lat. Wyszła 
        za mąż za Siergieja Radczenkę. 
        Jego stryj był jednym z 
        czołowych komunistów; z 
        bolszewików przedrewolucyjnych; 
        jednym z członków "Sojuza Borby 
        za Oswobożdienije Raboczego 
        Kłassa", w którym działał Lenin 
        w Petersburgu w końcu 
        dziewiętnastego wieku. Taka 
        komunistyczna rodzina rosyjska. 
        Siergiej Radczenko, inżynier 
        elektryk, był trockistą. W 1929 
        roku Trockiego wyrzucili ze 
        Związku Sowieckiego i trockiści 
        poszli do więzienia, wtedy Berta 
        miała dwadzieścia jeden lat, a 
        jak poznała tego Radczenkę, 
        miała osiemnaście lat. Była 
        młodą, piękną dziewczyną. Jak ją 
        poznałem, miała czterdzieści 
        kilka lat. Była jeszcze "cud", 
        jak szła przez wieś, to ci 
        miejscowi mówili "królowa". 
        Wysoka, przepiękna. Warkocza w 
        dwie ręce nie obejmiesz. Jak 
        czesała się siedząc na 
        taborecie, to te włosy leżały na 
        podłodze, po tylu latach... Za 
        młodu wspomagała swego męża w 
        działalności trockistowskiej - 

        pisali różne odezwy, 
        proklamacje, urządzali 
        demonstracje. W 1927 roku odbyła 
        się ostatnia publiczna 
        demonstracja w Związku Sowieckim, 
        nie aprobowana przez rząd. W 
        rocznicę rewolucji 

        przemaszerowali przez miasto, 
        było ich parę tysięcy. W 1929 
        roku aresztowanie i zesłanie; to 
        były te pierwsze etapy 
        likwidacji. Wysłano ich do Ufy, 
        na południu Uralu. I ten 
        Radczenko Siergiej pracował tam 
        gdzieś w elektrowni, to było 
        jeszcze przesiedlenie z pracą we 
        własnym zawodzie, z mieszkaniem, 
        z biblioteką. Takie w miarę 
        kulturalne, w miarę 
        cywilizowane. W 1932 roku 
        wrócili, i potem, w 1934, po 
        zabójstwie Kirowa, na nowo 
        gdzieś ich wysłali, a w 1936 
        roku na dobre aresztowali. Tak 
        że właściwie Berta zaczęła 
        podróż po zesłaniach od 1929  
        roku. My poznaliśmy się w 1949 
        roku, czyli to już trwa 
        dwadzieścia lat. I jest jeszcze 
        piękną kobietą, niezwykłą... Po 
        wyroku wysyłają ich do Workuty; 
        są właściwie pierwszymi 
        mieszkańcami tych obozów 
        Workuty, na tej północy. 
        Mieszkali w namiotach. Berta 
        opowiadała, że nie mogła rano 
        wstać, bo przymarzały jej włosy. 
        Przywożą ich na zupełnie gołe 
        miejsce; coś tam niby budują. 
        Praca pozorowana. Cały ten 
        sowiecki paradoks - jest 
        brygada, która ma plan. Kto 
        wykonuje plan, ten ma lepsze 
        wyżywienie. Na jakimś zebraniu 
        brygadzistka, oczywiście 
        kryminalistka, występuje i mówi, 
        że nasza brygada mogłaby lepiej 
        pracować, ale jest tu Berta 
        Grigorjewna H. - "takim kak H. 
        niet miesta w sowietskim 
        łagierie" - "niegodna 
        sowieckiego łagru". Piękne 

        powiedzenie, często go cytuję. 
        Cały paradoks rzeczywistości 
        sowieckiej. Oboje z mężem 
        podejmują próbę obrony praw 
        więźniów politycznych; w 1937 
        roku robią zdecydowaną głodówkę, 
        żeby im przyznano prawa więźniów 
        politycznych, prawo do książek, 
        do bibliotek, do odseparowania 
        od kryminalistów i tak dalej. 

        Przyjeżdża główny szef, w 
        literaturze jest opisany, nie 
        pamiętam nazwiska, jeden z 
        takich głównych zbrodniarzy 
        przeciw ludzkości, szef 
        Workutłagu, jest opisany u 
        Sołżenicyna. I mówi, że prośby 
        wszystkich zostaną spełnione. 
        Berta w wyniku tej 
        kilkutygodniowej głodówki jest 
        prawie śmiertelnie chora i 
        jeszcze przedtem biorą ją do 
        szpitala. Leży w więziennym 
        szpitalu i wszystko odbywa się 
        poza nią, o niej zapomnieli, ale 
        ona słyszy, bo wszystkich 
        wywieźli pięć kilometrów dalej 
        do budynku cegielni, która miała 
        być niby ich miejscem na 
        przyszłość. Sami polityczni, 
        rzekomo mają być spełnione 
        wszystkie ich żądania. Zebrali 
        ich tam i normalnie rozstrzelali 
        wszystkich. Berta leżąc w 
        szpitalu słyszała te wystrzały, 
        bo to strasznie niesie w zimie, 
        w pustym terenie i w dodatku na 
        równinie. Ich tam wszystkich 
        wybili, dosłownie wybili co 
        najmniej kilkuset ludzi. A  
        Berta w tym szpitalu przeżyła. 
        Miała wyrok trzy lata, bo 
        jeszcze wtedy wyroki były 
        względnie krótkie, tylko że ci 
        ludzie nie przeżywali ich. 
        Dostała trzy lata, on chyba 
        sześć. I w 1939 roku jej wyrok 
        kończył się. Wyszła ze szpitala, 
        jakoś się z tego wykaraskała, 
        doszła do siebie i czekała aż 
        ruszą lody, żeby jechać na 
        wolność. Bo tam nie ma innego 

        połączenia, dopiero jak ruszą 
        lody, zaczynają statki kursować. 
        I na tym statku płynie razem z 
        tym głównym szefem Workutłagu, 
        który ich wszystkich pozabijał. 
        On jedzie do Moskwy, po swoją 
        śmierć - bo zaczyna  się epoka 
        likwidacji kadry Jeżowa. Tak, 
        wiem, że to już mówiłem... Berta 
        zaczepia się gdzieś na 
        prowincji; ma dowód tymczasowy. 
          Ponieważ miała nie ukończone 
        studia, chyba rusycystykę, więc 

        zaczepiła się w  szkole czy w 
        przedszkolu. Mijają dwa lata, 
        już jest wojna, jest 1941 rok, 
        wojna sowiecko_niemiecka. Kończy 
        się jej tymczasowy dowód 
        osobisty. Idzie go wymienić i 
        jakiś młody, miły człowiek - ja 
        nie wiem, czy ona mu się 
        spodobała, czy on się pomylił, 
        nie wiadomo - w każdym razie dał 
        jej dowód osobisty bez 
        paragrafu. A powinna dostać 
        paragraf 39 zabraniający 
        zamieszkiwania w dużych 
        miastach. Istniał cały wykaz 
        miejsc, gdzie nie wolno było tym 
        ludziom przebywać. No i 
        przyjechała do Moskwy w 1943 
        roku, ponieważ żyła jeszcze jej 
        mama, więc zamieszkała razem z 
        nią, zameldowała się, skończyła 
        studia i zaczęła pracować jako 
        nauczycielka rosyjskiego. 
        Zagarnęli ją w 1948 roku, po 
        tylu latach, na podstawie tego 
        samego "ukazu", tej samej ustawy 
        Rady Najwyższej, o której już 
        mówiłem. Była zdziwiona - bo jak 
        ją aresztowali, zawieźli do 
        więzienia, oficer zaczął 
        śledztwo i pokazał jej teczkę ze 
        sprawą z 1929 roku, w której 
        była oskarżona o przepisywanie 
        odezw trockistów. Powiedział: 
        "takie rzeczy my przechowujemy". 
        Tam było napisane "chronit 
        wieczno". Do nieskończoności. I 
        oznajmił, że to będzie zawsze, 
        że zawsze ją znajdą. Wtedy 

        dostała dożywotnie zesłanie i 
        stąd znalazła się w Czumakowie. 
        No i wiesz, jak to wśród 
        zesłańców. Ja zresztą 
        przyjechałem do Czumakowa z 
        Bertą w tej samej grupie, tylko 
        że jej nie znałem. Widziałem ją 
        z daleka, jak oni tam się 
        zebrali z tym doktorem 
        Powznerem, jak była ta mąka, te 
        "lepioszki", ten piec, to 
        światło wokół. Ja to widziałem z 
        daleka, to był ten obcy świat, 
        do którego ja nie należałem i do 
        którego mnie nie dopuszczono. 
          E.: - Wtedy nie, ale teraz... 

          O.: - Teraz zdarzyło się, że 
        pewnego dnia Berta przyszła do 
        mnie. I to spotkanie zaowocowało 
        wszystkim. Berta była tym 
        człowiekiem, który mnie 
        przywrócił światu 
        cywilizowanemu, temu środowisku, 
        do którego do dziś należę. Berta 
        zaczęła budować dom. Mieszkała w 
        wynajętej chałupie. Była jedyną 
        osobą w Czumakowie, która miała 
        maszynę do pisania; siostra jej 
        z Moskwy przysłała. Te urzędy, 
        których tam była nieskończona 
        liczba, jak to w sowieckim 
        systemie - "zagotjajco, 
        zagotpuch, zagotzierno" - musiały 
        pisać sprawozdania roczne, 
        kwartalne i tak dalej; wszyscy 
        pisali to ręcznie. I siostra 
        Berty, która pracowała w Moskwie 
        w Akademii Nauk, Anna 
        Grigorjewna, bardzo elegancka 
        kobieta, żona profesora 
        medycyny, który nie chciał 
        utrzymywać żadnych stosunków ze 
        swoją szwagierką, zabraniał tego 
        zresztą swojej żonie, bo był 
        wielkim tchórzem, uważał, że 
        Berta to jest wielkie 
        nieszczęście dla rodziny - taka 
        żydowska asekuracja, może nie 
        tylko żydowska zresztą. No więc 
        ta Anna Grigorjewna prowadziła w 
        Akademii sekcję socjalną, 
        jakieś urlopy, wspinaczki 

        wysokogórskie, środowisko światowe - żyła bardzo 
        dobrze jak na warunki sowieckie. 
        Przysyłała Bercie pieniądze, 
        niewielkie, ale zawsze. Berta 
        miała maszynę, stukała na niej. 
        Trwało to dwa lata, potem 
        przyszedł rozkaz, żeby zabrać tę 
        maszynę do Nkwd, bo zesłańcom 
        nie wolno mieć maszyn do 
        pisania, ale ona nie oddała, 
        była niestrachliwa, odesłała ją 
        z powrotem do Moskwy, im nie 
        oddała. Chyba do dziś ją ma. 
        Wtedy, gdy ją poznałem, pisała 
        na maszynie. Opowiadam o tym dla 
        ilustracji, co się działo na 
        prowincji sowieckiej. Nie 
        chciano jej wziąć na stały etat 
        do któregoś z biur, bo każdy 

        urząd miał obowiązek ileś tam 
        godzin odpracować w kołchozie. W 
        związku z tym szef szukał takich 
        pracowników, którzy znali się na 
        pracy w polu. Brał do biura 
        dziewczynę, którą z miejsca 
        delegował albo do wykopków, albo 
        do żniw, albo do lasu. Natomiast 
        Berta odmawiała - znała swoją 
        cenę, umiała się postawić, całe 
        życie była taka. W związku z tym 
        nikt nie brał jej na stały etat, 
        ale na prace zlecone, do pisania 
        sprawozdań... Berta budowała dom 
        za pieniądze, które jej siostra 
        przysyłała. Dom był z samanu, 
        czyli z gliny zmieszanej ze 
        słomą, i ja pomagałem przy tej 
        budowie. To wtedy właśnie 
        pracowałem w powiatowym szpitalu 
        jako wozak, miałem woły pod 
        swoją opieką... Saman robiło się 
        w ten sposób: zdejmowało się 
        darninę z kręgu o średnicy kilku 
        metrów, kopało się wewnątrz 
        glinę na sztych łopaty, wlewało 
        wodę i do tej jamy wpędzało się 
        woła. Pędziło się go po kręgu, 
        on miesił tę glinę, a jemu pod 
        nogi sypano posiekaną słomę. 
        Powstawała taka masa - glina 
        przemieszana ze słomą - tę masę 
        potem nakładało się do form 

        drewnianych, wyciągano i 
        przewracano. Ona schła na 
        powietrzu i to był saman. Z tego 
        był zbudowany dom Berty. W tym 
        domu potem mieszkałem razem z 
        Naumem. Mieszkaliśmy razem w 
        jednym pokoju. Był wtedy w 
        Czumakowie ten mój kochany Naum. 
        Przyjaźnił się z Bertą. Ja w to 
        środowisko wszedłem, bardzo 
        serdecznie zostałem przyjęty, 
        zaadoptowany. Berta wprowadziła 
        mnie do tej warstwy, do której 
        ja w sposób naturalny lgnąłem. 
        Tam były książki, rozmowy, był 
        Naum, który był poetą zesłanym 
        za to, że pisał wiersze. 
        Studiował w Instytucie 
        Literackim w Moskwie, znał 
        osobiście cały ten świat 
        literacki Moskwy. Był w nim 
        kimś, i to kimś znaczącym. 

        Bardzo często, jak czytasz 
        jakieś ruskie wspomnienia o 
        tamtym okresie, to przewija się 
        Naum jako postać. Dla mnie 
        zaczęło się inne życie. 
        Fizycznie nic się nie zmieniło, 
        bo nadal pracowałem jako 
        robotnik w Promkombinacie. 
        Pracowałem fizycznie, ale Berta 
        od początku zaczęła mnie 
        przekonywać, że życie moje nie 
        kończy się na Czumakowie, na 
        pewno będzie jeszcze dalszy ciąg 
        i do niego trzeba być 
        przygotowanym; musisz się uczyć, 
        mówiła. Powiedziała, że to 
        wstyd, żeby człowiek pisał z 
        błędami ortograficznymi. Pisałem 
        strasznie. Pamiętam, że to nam 
        jakoś tak szybko poszło, 
        gramatykę przerobiłem z nią 
        dosłownie przez parę miesięcy, 
        tak że jak potem przyjechałem do 
        Mińska i poszedłem do technikum, 
        to miałem same piątki z 
        rosyjskiego, byłem najlepszy. 
        Sam przerobiłem matematykę ze 
        szkoły średniej, nie miałem 
        żadnych kłopotów. Te zaczęły się 
        w późniejszym wieku, w Polsce. 

        Berta chciała, żebym jakiś zawód 
        uzyskał. Dlatego poszedłem 
        pracować do Promkombinatu. Był 
        tam Niemiec z Powołża, pan 
        Nieder, stolarz, prawdziwy 
        rzemieślnik starej daty, kulawy 
        troszeczkę, bardzo sympatyczny, 
        i ona poprosiła go, żeby mnie 
        wziął do siebie, do terminu. 
        Miał taką brygadę stolarską, 
        taborety robili, jakieś stoły, 
        ławy. On w naszym domu robił 
        okna, drzwi, oczywiście 
        prywatnie. Poszedłem do niego 
        pracować. Po paru tygodniach 
        powiedział: "Wiesz, stolarza to 
        z ciebie nie będzie". Widocznie 
        jakąś wadę miałem, bo naprawdę 
        bardzo się starałem, bardzo 
        chciałem. Czegoś mi brakowało do 
        tej pracy fizycznej. Ja chyba 
        urodziłem się, żeby być 
        darmozjadem, ale życie, 
        niestety, nie pozwoliło mi, 
        kurczę blade. Szkoda. Berta 

        chciała, żebym miał zawód 
        konkretny w ręku, ale również, 
        żebym czytał, uczył się. No i w 
        ten sposób przeszedł mi uraz do 
        kultury - znowu zacząłem czytać, 
        rozmawiać z Naumem, z Bertą. 
        Otworzyła mi się jakaś 
        perspektywa na życie. Naum 
        wyjechał w 1952 roku, bo miał 
        cztery lata zesłania za swoje 
        wiersze. Jego utwory nie były 
        antysowieckie, były to po prostu 
        wiersze człowieka myślącego; był 
        wtedy strasznym komunistą, ale 
        takim, który potrzebował 
        uzasadnienia. I jeszcze w 
        Czumakowie był komunistą. 
          E.: - Czy tam już 
        rozmawialiście swobodnie? Bo w 
        obozie mówiłeś, że żadnych 
        politycznych rozmów nie było...
          O.: - Tam mówiło się 
        swobodnie. Pamiętam, jak Naum 
        reagował na naszą krytykę 
        sowieckiej Rosji: "Nie mogę was 
        już słuchać, nie mogę tego 
        słuchać, co wy mówicie" - i 

        wychodził. Tak mu to 
        przeszkadzało w jego 
        światopoglądzie. Ale to bardzo 
        szybko mu mijało. Mieszkał u 
        chłopa, u takiego dziadka, który 
        dawniej był działaczem w czasie 
        kolektywizacji, organizował 
        kołchoz w Czumakowie, a potem 
        okazało się, że rozkradł całą 
        uprząż z konfiskaty u kułaków, 
        trzymał ją w domu, licząc, że 
        komunizm się skończy i on się 
        wzbogaci. Potem to był już taki 
        rozgoryczony dziadek. Opowiadał 
        Naumowi o tym chłopskim 
        powstaniu, i kołchozach, a jemu 
        wprost otwierały się oczy, bo 
        widział to wszystko dookoła, tę 
        nędzę, miał na miejscu lekcję 
        poglądową. Dojrzewał do tej 
        swojej pięknej postawy; on 
        zawsze miał piękną postawę, ale 
        na początku to była postawa 
        żarliwego komunisty, który 
        chciał znaleźć uzasadnienie 
        tego, co się dzieje. 
          E.: - Ten ustrój nie 
        potrzebował uzasadnień ani ludzi 

        przekonanych. 
          O.: - Właściwie nie 
        potrzebował, to prawda. No i tak 
        się zaczęło moje nowe życie. Nie 
        ożeniłem się oczywiście z żadną 
        dziewczyną czumakowską, bo żenić 
        się, mieć tam chałupę i być tam 
        do końca życia - to już nie była 
        dla mnie perspektywa. Potem Naum 
        wyjechał. Pojawił się nowy 
        zesłaniec - Jakow Aleksandrowicz 
        Feldman, doktor nauk 
        technicznych. Mężczyzna dużego 
        formatu, światowiec, był 
        dyrektorem jakiegoś instytutu 
        chemii w Moskwie. W 1937 roku 
        został aresztowany. Cały czas w 
        więziennych instytutach, gdzie 
        więźniowie pracowali, wykonując 
        specjalne zamówienia. 
          E.: - W takich "szaraszkach"? 
          O.: - No właśnie. On był od 
        środków wybuchowych, od jakichś 
        paliw, miał do czynienia z 

        konstrukcjami silników 
        samolotowych, wojskowych 
        urządzeń. Oni już w naszych 
        czasach byli na wolności, mieli 
        ordery - taki Tupolew czy inni. 
        Obracał się w takim środowisku. 
        Trochę cynik, trochę cwaniak. 
          E.: - I też miał dożywotkę? 
          O.: - Tak. Jak skończył mu się 
        wyrok, to go wypuścili, a potem 
        go znowu zgarnęli. Pasował do 
        Berty wzrostem, intelektem 
        raczej nie, bo był prymitywny w 
        sensie kulturalnym. Mało 
        interesował się sztuką i nie 
        znał się na niej, ale pochodził 
        z tego środowiska. Jakow 
        Aleksandrowicz miał gdzieś syna, 
        który do niego pisał tak: 
        "Tatusiu, nie mogę ci przysyłać 
        więcej pieniędzy, bo mam wielkie 
        zmartwienie, łysieję i wszystko 
        pochłania kuracja"... Ludzie 
        sowieccy traktowali zesłańców 
        jako obciążenie: jest tatuś, 
        któremu trzeba posyłać 
        pieniądze, a syn chce się żenić, 
        łysieje, musi zdobywać 
        mieszkanie. Jakowa 
        Aleksandrowicza przeniesiono 
        potem do Nowosybirska jako 

        zesłańca, ale fachowca. Jakoś 
        sobie to załatwił, bo był 
        sprytny. A Berta została. 
          E.: - Zacząłeś myśleć o sobie, 
        żyć inaczej, to rozumiem, ale 
        skąd perspektywa, że twoja 
        sytuacja się zmieni? 
          O.: - Odpowiadam na twoje 
        pytanie - żadnych perspektyw, 
        takich namacalnych, nie było, 
        natomiast była jakby inna 
        perspektywa wewnętrzna: 
        pracowałem jako pracownik 
        fizyczny, ale już należałem do 
        innego środowiska. Pracowałem 
        nie dlatego, że to było moje 
        przeznaczenie życiowe, ale 
        dlatego, że byłem zesłany. 
          E.: - Więc zacząłeś robić to 
        rozróżnienie? 
          O.: - Zacząłem. Zacząłem 

        korespondować z siostrą, z 
        ciocią Reginą z Mińska. Istniało 
        miejsce, do którego mogłem 
        wracać, gdyby mnie wypuścili. W 
        końcu nie byłem takim starym 
        facetem, miałem dwadzieścia parę 
        lat dopiero. Przedtem jeszcze 
        jeden epizod - Jakow 
        Aleksandrowicz, który trakował 
        mnie trochę z góry, trochę 
        lekceważąco, no bo byłem 
        właściwie półanalfabetą, nic w 
        świecie nie widziałem tylko to 
        drzewo, poza tym on był 
        babiarzem, lubił opowiadać o 
        swoich sukcesach, a ja taki 
        byłem do niczego pod tym 
        względem. Ale w ogóle odnosił 
        się do mnie ciepło. No i umarł 
        Stalin. Umarł Stalin, to warto 
        opowiedzieć. Ja wtedy już nie 
        pracowałem w tym Promkombinacie, 
        stolarz ze mnie nie wyszedł, 
        poszedłem pracować do 
        Rajkomchozu, czyli do 
        przedsiębiorstwa gospodarki 
        komunalnej, gdzie już byłem do 
        końca. Byłem wozakiem. Pamiętam 
        jeszcze z tego okresu wybieranie 
        szamba ze szpitala, gdzie 
        przedtem pracowałem. Mnie 
        wsadzili na dół, to było bardzo 
        głębokie, takie jakby 
        dwupiętrowe szambo; jeden na 

        dole czerpie i podaje drugiemu 
        wyżej. I ja tam siedziałem w 
        tych gównach, przez kilka godzin 
        wybierałem to; nic nie mówiłem 
        Bercie. To było za pieniądze, za 
        marne pieniądze, ale za 
        pieniądze. I ja się zgodziłem. 
        Był tam taki cwaniak, facet, 
        który zawarł umowę i mnie wziął 
        za pomocnika. I pamiętam, jak 
        Berta bez słowa, bez słowa prała 
        moje łachy cuchnące gównem. 
        Byłem pełen podziwu dla niej, bo 
        ja bym pewno tego nie robił dla 
        kogoś, a ona nic, bez słowa, do 
        miednicy z gorącą wodą, mydło, i 
        zaczęła prać. Przecież nie byłem 
        dla niej ani synem, ani 

        kochankiem. Ja cały byłem w tym 
        gównie, dosłownie od stóp do 
        głów, cały ochlapany... 
          E.: - Ale nie dokończyłeś tego 
        epizodu z Jakowem 
        Aleksandrowiczem...
          O.: - Prawda! Pojechaliśmy do 
        lasu, to był marzec, piąty 
        marca, o ile dobrze pamiętam. 
        Mróz był spory, niby 
        przedwiośnie, ale jeszcze spory 
        był mróz. Pojechaliśmy do lasu i 
        wróciliśmy zmordowani, takim 
        późnym wieczorem. Ledwie 
        mieliśmy siłę te woły wyprząc, 
        zaprowadzić do stajni, dać im 
        siana, i do domu. Ja prawie 
        nieprzytomny, prawie z 
        zamkniętymi oczami doszedłem do 
        domu i Jakow Aleksandrowicz - to 
        było pierwszy raz z jego strony 
        - wziął mnie w objęcia, 
        uścisnął, ucałował i powiedział: 
        "Wiesz, umarł Stalin, nie wiem, 
        czy ja dożyję do zmian, ale ty 
        na pewno dożyjesz, zobaczysz 
        inne życie". Oto jest ilustracja 
        tego, że ludzie różnie 
        przyjmowali śmierć Stalina. 
          E.: - To nie wszyscy zesłańcy 
        cieszyli się?!
          O.: - Wiesz, ludzie sowieccy i 
        płakali, i rozpaczali, i tak 
        dalej. Zesłańcy też różnie. 
        Natomiast Jakow Aleksandrowicz 
        wykazał niezawodny instynkt, nie 
        spodziewałem się tego po nim. 

        Tak zareagował Jakow 
        Aleksandrowicz i pamiętam, że to 
        dla mnie była jakby błyskawica. 
        Na drugi dzień zebrali nas, żeby 
        pisać kondolencje, że żałujemy - 
        wtedy już był nowy szef tego 
        rejonowego Mgb, aha, ja nie 
        skończyłem wątku z Koszelewymi - 
        ty wiesz, że tego Koszelewa 
        usunęli, zdegradowali, posłali 
        do cywila z jej powodu, bo ona 
        się puszczała z jakimś 
        miejscowym, nie zesłańcem, 
        jakimś miejscowym mężczyzną! 
        Koszelew był trochę gruźlik, 

        trochę wrzodowiec, a ona była 
        taka miła, taka pulchna kobieta. 
        Miała jakiegoś kochanka, a jemu, 
        jako oficerowi, nie wypadało być 
        w takiej sytuacji. Widocznie 
        ktoś donos napisał, bo jego 
        zdegradowali i zwolnili. Jak 
        wyjeżdżali, to bardzo było mi 
        smutno, ja tam jeszcze 
        zachodziłem, ona mnie prosiła, 
        żebym do nich wpadał. Ona mi 
        jakieś jedzenie dawała, karmiła, 
        taka serdeczna, miła kobieta, 
        która nie miała dzieci i jej 
        widocznie szkoda mnie było, 
        czuła do mnie sympatię. A potem 
        przyszedł taki Szwidko, 
        którego podpis mam jeszcze na 
        tym dokumencie, który w domu 
        przechowuję, i on to już było 
        takie byle co, takie zwykłe 
        sowieckie bydlę z Mgb. 
          E.: - Jeszcze chciałam spytać, 
        czy tobie też serce drgnęło, jak 
        dowiedziałeś się o śmierci 
        Stalina? 
          O.: - Nie. No właśnie mnie ta 
        reakcja Jakowa Aleksandrowicza 
        otworzyła dopiero oczy. Nie, nie 
        w żadnym wypadku, ja sam z 
        siebie nie miałem uczucia 
        wyzwolenia. To, że on tak 
        powiedział - w życiu każdego 
        człowieka są takie historyczne 
        chwile i w moim życiu liczy się 
        to powiedzenie Jakowa 
        Aleksandrowicza - to że on mnie 
        tak uściskał, ucałował, 
        gratulacje mi składał, nie 
        licząc, że on dożyje, ale że ja 

        dożyję na pewno. Bo nikt nie 
        liczył na to, że zmiany nastąpią 
        szybko, co to, to nie... Więc 
        nas zebrali, że my musimy 
        podpisywać jakieś żałości, i 
        straszliwie płakał taki zastępca 
        Szwidki, dość młody facet, który 
        płakał dosłownie rzewnymi łzami, 
        mówiąc o śmierci Stalina. A 
        potem, w niecały rok później on 
        poszedł do więzienia, bo okazało 
        się, że za łapówki wystawiał 

        kołchoźnikom dowody osobiste. Tak 
        to było. No i od śmierci 
        Stalina, od wiosny, zaczęło się 
        wyraźne rozluźnienie. Przedtem 
        musieliśmy się meldować, zamiast 
        dowodów mieliśmy takie 
        "udostowierienije", gdzie były 
        rubryki do meldowania się. Na 
        początku meldowaliśmy się co dwa 
        tygodnie, potem co miesiąc, aż w 
        końcu zaczęli to lekceważyć. 
          E.: - Ale ty jeszcze po śmierci 
        Stalina siedziałeś? 
          O.: - No tak, prawie rok, 
        ponad rok. 
          E.: - Mnie strasznie ciekawi, 
        w jakiej formie przyszła ta 
        odwilż na zesłaniu. 
          O.: - Wyraźnie nastąpiło 
        rozluźnienie, ale przez lato 
        jeszcze nic się nie działo. 
        Tylko Niemcy zaczęli po trochu 
        wyjeżdżać. Łatwiej dawali 
        zwolnienia, jak ktoś zachorował. 
        Przedtem był u nas taki jeden 
        zesłaniec, Żyd polski, który w 
        Mińsku wykładał 
        marksizm_leninizm, ale był 
        szefcem z zawodu, siedział jako 
        szpieg, potem na zesłaniu 
        pracował w takiej spółdzielni 
        szewskiej. Cankler się chyba 
        nazywał. Nie można powiedzieć, 
        że niesympatyczny, choć on mi 
        tłumaczył, że ja od dzieciństwa 
        jestem wrogo nastawiony, 
        ponieważ widzę same negatywne 
        strony ustroju, a przecież są i 
        pozytywne: awans społeczny, 
        rozwój cywilizacyjny. To był 
        taki komunista, który szukał 
        jasnych stron w ciemnym obrazie. 
        Zachorował na gruźlicę i umarł. 

        Ale ile było najpierw zachodu, 
        żeby go wysłać do rentgena do 
        Nowosybirska! 
          E.: - Ale wtedy nie umierało 
        się na gruźlicę; były już wtedy 
        nowe środki. 
          O.: - Ale w Czumakowie nie 
        było zwykłego rentgena! Były 
        straszliwe, wielomiesięczne 

        zabiegi, zanim pojechał na 
        badania. Ale w końcu pojechał, 
        bo zaczęło się rozluźnienie; 
        można było pojechać do 
        Nowosybirska. Jakowa 
        Aleksandrowicza przenieśli w 
        lecie 1953 roku. Ciągle pisał, 
        że jest bezrobotny, a był 
        przecież fachowcem wysokiej 
        klasy, chemikiem, miał za sobą 
        jakieś wynalazki, więc chciał, 
        żeby go wykorzystali zgodnie z 
        zawodem. A ja przebywałem w 
        Czumakowie do wiosny 1954 roku, 
        mieszkałem u Berty. Na jesieni 
        zlikwidowali Berię, "udusili" 
        Berię na tym posiedzeniu Biura 
        Politycznego i gdzieś tak od 
        wiosny 1954 roku zaczęli nas 
        zwalniać. 
          E.: - Tak bez słowa? 
          O.: - Bez słowa. Dawali dowody 
        osobiste, można było wyjechać, 
        nie wiem, czy można było jechać 
        wszędzie, ale myślę, że zaczęli 
        te ograniczenia znosić. 
        Pamiętam, był taki chłopak - 
        Dimka Orda, taki energiczny 
        chłopak, ożenił się zresztą z 
        miejscową dziewczyną. Pochodził 
        spod Charkowa, z Ukrainy. 
        Pojechał więc tam do rodziny, a 
        po dwóch miesiącach wrócił i 
        powiedział, że on tam nie może 
        żyć. On nie może już tak żyć: 
        iść do pracy, wstawać na szóstą 
        rano, pracować osiem godzin. Tu 
        był wolnym człowiekiem - w zimie 
        rąbał las, chłopak był do rzeczy 
        - w zimie pracował w lesie, 
        zarobił parę groszy, latem 
        najmował się to tu, to tam na 
        prace zlecone, a jak mu się nie 
        chciało, to mógł, powiedzmy, 
        przez miesiąc nie pracować. 
        Mieli krowę, chałupę, mógł sobie 

        miesiąc przeleżeć na brzegu 
        rzeki, ryby łapać. On się tu 
        czuł wolny i wrócił. Mówił mi: 
        "Słuchaj, jakieś tam klitki, 
        wszyscy na kupie, matka, 
        rodzeństwo, siostra zamężna, 

        ciasnota, do pracy gdzieś tam 
        trzeba jechać, nie spóźnić się 
        nawet piętnaście minut - no, 
        koszmar". Takich było kilku, 
        takich, którzy nie mogli znieść 
        tej normalnej cywilizacji. 
          E.: - Ale tej cywilizacji 
        strasznie jednak kulawej i 
        nieprawdziwej. Inna rzecz, że 
        zdarza się, że i z Ameryki 
        wracają na Syberię. 
          O.: - Tak, albo jadą z Ameryki 
        do Kanady, gdzie jest więcej 
        luzu. Ze mną było tak: w 1954 
        roku w maju zostałem wezwany do 
        zarządu powiatowego Mgb i 
        spytano mnie, gdzie chcę jechać. 
        Powiedziałem, że do Mińska. 
        Napisałem przedtem do cioci 
        Reginy i spytałem, czy mogę. Ona 
        mi odpowiedziała, że jak 
        najbardziej, mogę do niej 
        przyjechać. Do Moskwy nie miałem 
        do kogo. Bez słowa wypisali mi 
        dowód osobisty i takie 
        zaświadczenie, które mam do 
        dziś, że udaję się do Mińska z 
        zesłania. 
          E.: - Tak bezszmerowo? 
          O.: - Tak, bezszmerowo. 
        Zwalniano poszczególne osoby, 
        kilka osób dziennie. Na 
        przykład? Berta została 
        zwolniona dopiero późną jesienią 
        1954 roku, ja na wiosnę, a część 
        już w zimie. Wyglądało na to, że 
        wszystkich zwalniają. Widać 
        było, że nie chcieli, żeby to 
        był taki rwący strumień, tylko 
        żeby pomalutku się sączyło. 
        Urzędnik wypisał mi dowód 
        osobisty i zaświadczenie, a ja 
        go zapytałem, jako uświadomiony 
        człowiek sowiecki, czy w 
        ankietach muszę pisać, że byłem 
        w obozie i na zesłaniu. A on mi 
        na to: "Nie, traktuj to tak, 
        jakby tego nie było". 
          E.: - Coś niesamowitego! Ale 

        że takie pytanie przyszło ci do 
        głowy?! 
          O.: - No, oczywiście. Ja byłem 

        sowieckim człowiekiem, gdzie bym 
        nie poszedł, musiałbym wypełniać 
        ankietę. To było bardzo ważne 
        pytanie, pytanie o przeszłość. 
        Jak przyjechałem do Mińska i 
        poszedłem do technikum, musiałem 
        natychmiast wypełnić ankietę, 
        ale wtedy, jak on mi tak 
        powiedział, to byłem zadowolony. 
          E.: - Poczułeś wdzięczność, 
        tak? 
          O.: - Tak. Dopiero po latach 
        przyszło uczucie goryczy: jakże 
        to? Człowiek stracił jedenaście 
        lat i teraz jakby ich nie było?! 
        W końcu miałem jedenaście lat 
        wykreślonych z życiorysu. 
          E.: - I nawet nie powiedzieli 
        - pocałuj nas w dupę. 
          O.: - Nawet nie powiedzieli - 
        przepraszamy. Ale najpierw była 
        wdzięczność z mojej strony. W 
        Mińsku napisałem, że pracowałem 
        jako pracownik fizyczny w 
        archangielskiej "obłasti" od 
        1943 do 1948 roku, a potem w 
        nowosybirskiej. 
          E.: - No, ale przecież było 
        wiadomo, co to znaczy. 
          O.: - Mieli dyspozycję - nie 
        pytać. Tu warto jeszcze parę 
        słów powiedzieć o tej niezwykłej 
        kobiecie, Reginie. W Mińsku jako 
        wykładowczyni języka 
        niemieckiego w Instytucie 
        Języków Obcych mieszkała w 
        akademiku żeńskim, miała tam 
        pokoik dwunastometrowy. 
        Większość wykładowców nie miała 
        mieszkań, dawano im takie 
        klitki. I ta kobieta, z jakimiś 
        przecież potrzebami, bierze do 
        tej klitki chłopaka, zupełnie 
        przecież sobie nie znanego, syna 
        przyjaciółki, którego widziała 
        ostatnio, jak miał sześć lat, 
        który przeszedł przez te 
        wszystkie obozy, o którym nic 
        nie wie. Może złodziej, 
        narkoman, wszystko może być po 
        takiej tułaczce. I bierze mnie 
        do tego pokoiku, gdzie jest 

        ciasnota, dwa łóżka, szafa, za 
        szafą kuchnia, w której pali się 
        brykietami torfowymi. Umywalka, 
        ubikacja na korytarzu; to był 
        żeński akademik, więc ja 
        musiałem biegać na podwórko, tam 
        jeszcze taki wychodek drewniany 
        stał, bo to był stary budynek. 
        Reginka z mojego powodu zupełnie 
        nie miała żadnego własnego 
        życia. I dzięki niej mogłem 
        przeżyć moje życie tak, jak je 
        przeżyłem. Poszedłem do 
        technikum, ona mnie utrzymywała, 
        nie musiałem pracować, dostałem 
        wprawdzie jakieś stypendium, ale 
        z niego nie można się było 
        utrzymać. 
          E.: - A stypendium z jakiej 
        racji? 
          O.: - W technikum dawano 
        stypendia. To było regularne 
        technikum. Ja miałem kolegów 
        czternastoletnich, a sam byłem 
        dużo starszy, bo technikum w 
        Związku Sowieckim nie jest na 
        statusie szkoły średniej; limit 
        wieku wynosi dwadzieścia 
        dziewięć lat. 
          E.: - Dlaczego wybrałeś 
        technikum? 
          O.: - To właśnie było 
        doświadczenie 
        obozowo_zesłaniowe. Poszedłem do 
        technikum 
        mechaniczno_energetycznego, żeby 
        być elektrykiem, bo w obozie czy 
        na zesłaniu elektryk jest 
        szanowany, pracuje w cieple, 
        chodzą koło niego. Jak w 
        Czumakowie zakładano linię 
        elektryczną, elektrycy mieli tam 
        szalone poważanie; wszyscy 
        dyrektorzy przychodzili i 
        pytali, jak to będzie z tym 
        światłem, kiedy ta maszyna 
        zostanie naprawiona. Nikt się na 
        tym nie znał, wobec tego nikt 
        ich nie mógł popędzać, oni sobie 
        coś dłubali w taki sposób, w 
        jaki im się chciało. Wołodia 
        Wilniewicz z Władywostoku - to 
        też jedna z moich przyjaźni 
        czumakowskich, więcej, moja 
        fascynacja. Ale nie będę tu o 

        nim opowiadał, chociaż życiorys 
        obozowy miał fantastyczny. Może 
        Naum będzie pisał o tych 
        czasach, zrobi to o niebo lepiej 
        ode mnie - on też ogromnie lubił 
        Wołodię i zachwycał się nim. 
        Moim wspaniałym kolegą był 
        jeszcze Ukrainiec Filemon, ale o 
        nim i jego perypetiach również 
        na razie nie będę opowiadał. W 
        Mińsku nie zadomowiłem się. Jak 
        wyjechałem z Mińska po czterech 
        latach, to nawet nie pamiętałem 
        nazwy ulicy, na której 
        mieszkałem. To był etap 
        przejściowy. Nie wżyłem się w 
        ten Mińsk, nie znalazłem tam 
        sobie miejsca. Miasto jak miasto 
        sowieckie. Pewno gdybym nie 
        przyjechał do Polski, to bym tam 
        żył jakoś, ale nic mnie ten 
        Mińsk nie obchodził. Tak 
        przepłynął przeze mnie. Ja 
        ciągle czułem w sobie ten 
        poprzedni etap, tymczasowość. Ty 
        mówisz "XX zjazd" - do mnie to 
        nie docierało; ja byłem poza 
        jakimkolwiek środowiskiem. Wiem, 
        tam w Mińsku była jakaś 
        inteligencja, jakieś grupy 
        myślące, był ruch, o którym 
        dowiedziałem się dopiero w 
        Polsce. Opowiadano mi, że jest 
        młoda inteligencja białoruska, 
        która dąży do odrodzenia 
        białoruskości. Zbierali się, 
        dyskutowali, pielęgnowali język 
        białoruski, coś czytali, coś 
        pisali; właśnie wtedy, kiedy 
        tam mieszkałem. To środowisko 
        mnie ominęło, inne środowiska 
        też. Ja się w sobie zamknąłem. 
        Zjazd przyjmowałem bez żadnego 
        wstrząsu. Jedyne co z tego 
        pamiętam, że do technikum 
        chodził taki chłopak, Jaworski 
        chyba się nazywał, którego 
        ojciec był starym zasłużonym 
        komunistą białoruskim, i on do 
        mnie odezwał się z taką 
        wściekłością - powtórzył zdanie 
        ojca, bo to był młody chłopak: 
        "No i co, i teraz znowu na 
        Trockiego będziemy mówili 
        towarzyszu!" A ja pomyślałem: "I 

        cóż w tym takiego?" Ale dla 
        niego to było straszne, że znowu 
        tych wrogów przywracają do łask, 
        rehabilitują. 
          E.: - Nie doszło do tego. 
          O.: - Pamiętam też, jak 
        pojechałem do Moskwy, do Nauma; 
        nie miał mieszkania w Moskwie, 
        więc mieszkał w domku 
        letniskowym pod Moskwą, w domku 
        jakiegoś człowieka, który był 
        dobrze sytuowany i miał taki 
        domek letniskowy. Jechaliśmy 
        "elektryczką" przez śnieg, Naum 
        tam palił w piecu i miał psa, 
        którego musiał żywić, to był 
        jego obowiązek za to, że tam 
        mieszkał. Gotował kaszę takiemu 
        wielkiemu wilczurowi. Naum dał 
        mi wtedy prezent: maszynopis 
        poematu Twardowskiego "Wasilij 
        Tiorkin na tom swietie", którego 
        drukować wtedy zabroniono i 
        krążył nielegalnie - taka niby 
        kpina z rzeczywistości 
        radzieckiej - długo "chodził" w 
        rękopisie, dopiero teraz go 
        wydrukowali - i ja przywiozłem 
        ten maszynopis do Mińska i 
        pamiętam, że nie bardzo miałem 
        nawet komu dać do poczytania. 
        Pożyczyłem go zaprzyjaźnionej z 
        Reginką rodzinie. Przeczytali, 
        zwrócili i powiedzieli, że im 
        się to nie podoba. I więcej nikt 
        tego nie przeczytał, ja po 
        prostu nie wiedziałem, co z tym 
        zrobić. Nie miałem 
        żadnego środowiska. I chyba nie 
        miałem go z własnej winy. Nie 
        szukałem. Na pewno były jakieś 
        okazje, których nie 
        wykorzystywałem. A potem 
        nastąpił w moim życiu dalszy 
        ciąg, który zaczął się przez 
        Reginę, związany z Polską, z 
        polskimi komunistami, z moimi 
        rodzicami. Kazała mi napisać 
        podanie o rehabilitację 
        rodziców, czy raczej zapytanie o 
        ich losy. Dostałem odpowiedź, 
        którą mam do dzisiaj, że ojciec 

        został zrehabilitowany - 
        pośmiertnie - "w swiazi s wnow 
        odkrywszymsja 

        obstojatielstwami". Sprawa 
        została umorzona a rehabilitacja 
        nastąpiła pośmiertnie. 
        Pojechałem do Moskwy, dostałem 
        odszkodowanie za ojca, za matkę. 
        I tak przyjechałem do Polski. 
          E.: - Szybko się z tym okresem 
        uwinąłeś. Ale powiedz: czy 
        chciałeś jechać do Polski?
          O.: - Ja nic nie chciałem. Nic 
        nie robiłem w tej sprawie, ale 
        do Polski przyjechała Stella 
        Huber i opowiedziała komuś, że 
        są te "dzieci", czyli my. Po 
        Stalinie był taki sposób 
        odnajdywania swoich, każdy 
        opowiadał o tym, kogo znał, i 
        tak się rozszerzała fala. W ten 
        sposób moi kuzyni z Warszawy 
        przysłali mi zaproszenie. 
        Poszedłem do Owir_u, do takiego 
        urzędu sowieckiego, który wydaje 
        zezwolenia na wyjazd w gości. 
        Powiedzieli mi tam: nie, to 
        tylko dla bezpośrednich 
        krewnych, ale w stosunku do 
        kuzynów to nie obowiązuje. 
        Koniec. Ale jak jechałem do 
        Moskwy, to Reginka mi 
        powiedziała: "idź do ambasady 
        polskiej, może oni tobie 
        pomogą". Poszedłem tam. 
        Przyszedłem, przedstawiam się. 
          E.: - Polskiego języka nie 
        znałeś? 
          O.: - No wiesz, ja przez to 
        poczucie, że jestem Polakiem, 
        zacząłem się uczyć trochę 
        polskiego w Mińsku. Nie uczyłem 
        się od Reginki, ona pracowała, 
        była zajęta. Miałem jakiś 
        "uczebnik" polskiego języka, 
        samouczek dla Rosjan wydany w 
        latach trzydziestych chyba. Nie 
        opanowałem jednak tego języka, 
        mówiłem po rosyjsku. Więc 
        przyszedłem do ambasady. Kazali 
        iść do jakiegoś pokoju, gdzie 
        siedziała taka pełna, starsza 

        pani, nazywała się Grobelna, też 
        przeszła przez obozy, a jej 
        córka była pierwszą żoną aktora 
        Łomnickiego, ale to inna sprawa. 
        Siedziała za biurkiem, wszedłem 
        i mówię, że taka i taka sprawa, 

        a ona: "no cóż, towarzyszu, 
        ambasada nic nie może pomóc, 
        takie jest ustawodawstwo 
        sowieckie, że dają paszport 
        tylko dla bezpośredniej 
        rodziny". Powiedziałem - 
        dziękuję - i już wychodziłem, 
        już trzymałem rękę na klamce, 
        otwierałem drzwi, i jak ona mi 
        potem to opowiadała, w 
        Warszawie, to coś ją tknęło. 
        "Przepraszam, mówi, ale może 
        macie jakieś inne podstawy, żeby 
        pojechać do Polski?" Bo dla 
        repatriantów wystarczyło, żeby 
        wykazać się, iż do 1939 roku 
        było się obywatelem polskim. 
        Wystarczył czasami jakiś zupełny 
        drobiazg, jakieś zaświadczenie 
        szkolne czy inny papierek. Tego 
        nie miałem, ale mówię: "Miałem 
        rodziców komunistów, którzy byli 
        z Polski". "A jak się nazywali?" 
        Powiedziałem. I jak ta starsza 
        pani, dobrze zaawansowana w 
        wieku, wyskoczyła zza biurka, 
        podbiegła do mnie! - "Przecież 
        ty idiotą jesteś, i ja bym 
        ciebie nigdy nie znalazła, 
        przecież ty jesteś na liście, wy 
        wszyscy jesteście na liście 
        dzieci poszukiwanych!" Była taka 
        lista, mieli listę tych 
        komunistów polskich, 
        zrehabilitowanych. No, ale jak 
        oni mogli szukać po Rosji? Tylko 
        przez znajomych, że ktoś kogoś 
        znał i o kimś wiedział. I na tej 
        liście był oczywiście ojciec, bo 
        matka była za małą figurą, żeby 
        tam być, no i były dzieci, nasza 
        trójka. I ona mówi: "oczywiście, 
        może jechać i siostra, i brat. 
        Możecie jechać, ale na stałe. W 
        gości nie mamy możliwości tego 
        załatwić, bo to tylko kuzyni, 

        władze sowieckie odmówią, ale 
        możecie jechać na stałe i władze 
        sowieckie nie będą robić 
        kłopotów". I dodaje: "radzę ci 
        jechać, jak najbardziej, w 
        Polsce dostaniesz mieszkanie, 
        dostaniesz pracę, jeśli chcesz 
        iść na studia, to pójdziesz na 
        studia, bo twój ojciec" i tak 

        dalej, i tak dalej. 
        Powiedziałem, że chyba to 
        zrobię. Zupełna improwizacja. 
        Wróciłem do Mińska, 
        opowiedziałem Reginie, a ona, że 
        oczywiście, należy jechać, ale 
        trzeba skończyć technikum, 
        trzeba mieć jakiś papierek, 
        jakieś wykształcenie. Tak, że to 
        się jeszcze ciągnęło jakieś pół 
        roku. A potem jakaś taka panika 
        się zaczęła, bo to była wiosna 
        1958 roku, ktoś powiedział, że 
        kończy się repatriacja, że 
        trzeba natychmiast wyjeżdżać. 
        Skończyłem co prawda technikum, 
        ale nie zdążyłem napisać pracy 
        doplomowej. I w marcu 1958 roku 
        przyjechałem do Polski z takim 
        zaświadczeniem, że skończyłem 
        kurs teoretyczny ze wszystkich 
        przedmiotów technikum, zdałem 
        egzaminy, był wykaz tych 
        egzaminów, ale nie napisałem 
        pracy dyplomowej w związku z 
        wyjazdem do Polski. Potem tu 
        ministerstwo oświaty coś tam 
        chciało, no, ale syn swojego 
        ojca nie mógł mieć naprawdę 
        kłopotów. Lola Zajączkowska - 
        kierowniczka sekretariatu 
        Gomułki, a przedtem podwładna 
        ojca - poszła ze mną do ministra 
        szkolnictwa wyższego, którym 
        wtedy był Żółkiewski Stefan, 
        serdecznie z nim porozmawiała o 
        jego chorych nogach, bo miał 
        chore nogi, i on skierował mnie 
        do pewnego pana, który załatwił, 
        że będę przyjęty na Politechnikę 
        pod warunkiem, że zdam maturę w 
        technikum zaocznym. Mieszkanie 
        dali mi na placu Dąbrowskiego, 

        pokój z kuchnią. Później 
        dołączył do mnie brat. I tak się 
        zaczęło moje życie w Polsce. 
          E.: - Spełniło się twoje 
        marzenie: stałeś się elektrykiem 
        z dyplomem wyższej uczelni. Jak 
        znalazł na zesłaniu! Nie 
        ciągnęło cię w Polsce do 
        komunizmu? 
          O.: - Widzisz, jak 
        przyjechałem do Polski, miałem 
        prawie 29 lat. Te dzieci 

        komunistów, które znalazły się w 
        dzieciństwie w Związku 
        Sowieckim, tak jak ja, 
        przyjeżdżały do Polski w okresie 
        1944_#1946, mając 15_#16 lat. 
        Zaczynały swoją młodość już w 
        Polsce, wstępowały do Zmp, 
        różnych organizacji. I jakby w 
        sposób naturalny stawały się 
        komunistami, no i część 
        pozostała nimi do dziś, a 
        niektóre zrobiły karierę w 
        wyższych i nawet najwyższych 
        władzach partyjnych i rządowych. 
        Natomiast ja przyjechałem w 
        okresie, kiedy w komunizmie nie 
        było już nic pociągającego. Na 
        początku swojego pobytu w Polsce 
        poznałem tych ludzi, część z 
        nich, okazuje się, znałem w 
        dzieciństwie, czego oczywiście 
        nie pamiętałem. Teraz w sposób 
        naturalny zostałem przyjęty do 
        ich towarzystwa, pomagali mi 
        zaadaptować się w nowych 
        warunkach. Nie było jednak we 
        mnie żadnego motywu 
        intelektualnego i moralnego do 
        włączenia się w ich działalność. 
        Natomiast całe moje 
        doświadczenie raczej kazało mi 
        trzymać się z dala od komunizmu. 
        Oczywiście, że byłem w jakimś 
        stopniu produktem propagandy 
        sowieckiej, nie w pełni 
        uświadomiłem sobie tę całą 
        pustkę, tę nicość tej władzy. 
        Ale czegoś życie mnie jednak 
        nauczyło. Ambicji robienia 
        kariery nie miałem żadnej, ale 

        żeby dla kariery zapomnieć o 
        swoim poprzednim życiu! Nie wiem 
        zresztą, czy z moim akcentem 
        rosyjskim i z moim biernym 
        usposobieniem miałem 
        jakiekolwiek szanse zrobienia 
        kariery w polskich kołach 
        komunistycznych, ale ponieważ 
        nie próbowałem, nie mogę 
        stwierdzić tego z całą pewnością. 
          Na serio mówiąc: w moim życiu 
        było kilka momentów, które jakby 
        ukierunkowały moje postępowanie. 
        Wyraźnie widzę następujące: po 
        pierwsze, aresztowanie mamy; to, 

        że byłem świadkiem samego 
        momentu aresztowania. To na 
        pewno. Po drugie, w obozie 
        widziałem wyraźnie, chociaż jak 
        wynika z mojej opowieści, byłem 
        dosyć niesamodzielnie myślącym 
        chłopakiem, ale wyraźnie czułem 
        fałsz ustroju sowieckiego. 
        Fałsz, który przeżera cały 
        ustrój. I ten fałsz mnie 
        odrzucał. Następnie: "Żyrafa", 
        ten wiersz Gumilowa, który 
        dostałem od Olgi Iwanownej i 
        nosiłem na piersi jako talizman. 
        To było jak strumień światła, 
        jak kawałek jasnego nieba w 
        czarnych chmurach. To uczucie 
        mogę z całą odpowiedzialnością 
        nazwać uczuciem religijnym. I 
        potem spotkanie z Bertą 
        Grigorjewną H. Kiedyś 
        rozmawialiśmy o tym życiu, o 
        moim przyszłym życiu, kiedy już 
        wiedziałem, że nie zostanę w 
        Czumakowie, nie ożenię się tam, 
        i Berta mówi: "Wiesz, Alik, 
        bohaterem to ty nie będziesz z 
        twoim charakterem, ale świnią 
        chyba też nie będziesz". I to mi 
        tak zapadło w pamięć, że potem 
        starałem się bardzo 
        przestrzegać, żeby nie być 
        świnią w dużych sprawach. W 
        drobnych sprawach, jakichś 
        prywatnych, osobistych, 
        bytowych, byłem parę razy 
        świnią, natomiast na pewno nie 

        chciałem być świnią dużą, 
        społeczną jakby świnią. 
          E.: - To przynależność do 
        partii łączy ci się z byciem 
        świnią? 
          O.: - A wiesz, tak. 
          E.: - A nie ciągnęli cię, żeby 
        się zapisać? Bo nie zgadzam się 
        z tobą: w tym okresie partia 
        jeszcze miała blask. 
          O.: - Coś we mnie takiego 
        widocznie było, że mnie nawet 
        specjalnie nie zachęcano. Raz 
        jeden taki stary komunista, 
        znający mamę jeszcze z Wiednia i 
        ojca również, zapytał, dlaczego 
        nie wstępuję do partii. Jakoś 
        głupio mi było powiedzieć mu, że 

        mam tę partię gdzieś (to było 
        już, ja wiem, po dwóch latach 
        mojego pobytu w Polsce), nie 
        wypadało obrażać starszego 
        człowieka, tylko odpowiedziałem: 
        "Po co mam wstępować, przecież w 
        partii jest tylu ludzi, po co 
        tam jeszcze jeden. Dadzą sobie 
        radę beze mnie". Unik taki 
        zrobiłem, oczywiście. A on: "No, 
        syn Rylskiego powinien być w 
        partii". Uśmiechnąłem się tylko, 
        nic nie powiedziałem; powinien, 
        nie powinien, dlaczego powinien? 
        No, i tak to się skończyło. 
          Ale przyjmowałem jako rzecz 
        naturalną opiekę starych 
        towarzyszy moich rodziców, to że 
        dostałem mieszkanie, stypendium 
        na politechnice - osobiste 
        stypendium od Cyrankiewicza, 
        taką rentę na okres studiów, 
        jakby za rodziców. Nie było to 
        wcale takie proste, bo byłem za 
        stary; Lola Zajączkowska musiała 
        dokonywać nieludzkich wysiłków; 
        gdzieś chodziła po tych 
        Cyrankiewiczach, po 
        Zambrowskich, do kogoś jeszcze i 
        załatwiała. Bo na początku, jak 
        poszedłem do Kc, to mi 
        powiedziano: "dwadzieścia 
        dziewięć lat, już za późno, nic 
        już nie możemy dla towarzysza 

        zrobić, tylko dać zasiłek 
        jednorazowy, i to wszystko. Musi 
        towarzysz iść do pracy, na 
        studia wieczorowe czy zaoczne, 
        bo to za późno dla towarzysza". 
        A Lola Zajączkowska, jak to 
        usłyszała, to powiedziała: 
        "stary dureń" i wzięła sprawę w 
        swoje ręce. I załatwiła to 
        nieformalnie - i przyjęcie na 
        studia, i stypendium. Dostałem 
        tysiąc czterysta złotych 
        stypendium, na tamte czasy to 
        była pensja początkującego 
        inżyniera. Jak w 1964 roku skończyłem 
        studia i poszedłem do pracy do 
        Instytutu Elektroniki, to jako 
        stażysta dostałem tysiąc trzysta 
        złotych, a po trzymiesięcznym 
        stażu tysiąc pięćset złotych. 
          E.: - Ja jako redaktor 

        wydawnictwa miałam wtedy 
        dziewięćset złotych. Powiedz, 
        przyjazd do Polski musiał być 
        dla ciebie szokiem? Jak 
        odbierałeś Warszawę, czy to był 
        Zachód dla ciebie? 
          O.: - Wiesz, nie. Jak w 1954 
        roku wracałem z zesłania, byłem 
        w Moskwie pierwszy raz jako 
        dorosły człowiek, u Klary 
        Wolskiej. Pamiętam, że ona była 
        trochę rozgoryczona, że na mnie 
        Moskwa nie robi wrażenia. We 
        mnie było coś zabitego przez te 
        wszystkie lata. Siostra Berty 
        Grigorjewny, Anna Grigorjewna, 
        wzięła mnie na jakiś koncert do 
        filharmonii. Były panie w 
        toaletach, ten moskiewski high 
        life, futra, toalety. Teatr 
        Wielki. I pamiętam, że ona mi 
        się przyglądała trochę z 
        niesmakiem, bo ja się tym nie 
        zachwyciłem, to nie był dla mnie 
        wstrząs. We mnie było już coś 
        zabitego. Warszawa była 
        przedłużeniem Mińska; nie miałem 
        wątpliwości, że jestem w "tej 
        samej strefie klimatycznej". No 
        dobrze, już wszystko wiesz. 
          E.: - Nie, nie wiem 

        wszystkiego. 
          Grudzień 1986
        
          Bywa, że zbieg okoliczności, 
        przypadkowa informacja uzupełnia 
        to, co umknęło z pamięci... 
          W maju 1989 roku w moskiewskim 
        miesięczniku "Znamia" (nr 5) 
        opublikowano opowieść 
        zatytułowaną "Sprawa mojego 
        ojca" pióra Kamila Ikramowa, 
        którego ojciec, sekretarz 
        Komunistycznej Partii 
        Uzbekistanu, został rozstrzelany 
        w 1937 roku. W swojej relacji 
        Ikramow opisuje spotkanie z 
        chłopcem, którym był właśnie 
        Olgierd Wołyński. Nasz bohater 
        zapomniał o tym fakcie. 
        Uzupełniłam więc książkę tą 
        niewielką informacją, gdyż 
        dzięki niej możemy spojrzeć na 
        mego rozmówcę z innej strony: 
          "...W nocy z 12 na 13 

        listopada 1943 roku organa 
        bezpieczeństwa zabrały mnie, 
        ucznia szkoły zawodowej nr 51, 
        który jeszcze nie otrzymał 
        dowodu osobistego, natomiast 
        został już przyjęty do 
        komsomołu... Przywieźli mnie do 
        głównego gmachu, gdzie pracował 
        wtedy sam Ł. P. Beria. 
          Wstyd się przyznać na stare 
        lata, ale w czasie wstępnego 
        przeglądu w więzieniu 
        wewnętrznym znaleziono u mnie 
        wszy. W domu moim od początku 
        wojny nie działała łazienka, a 
        prysznic w budynku szkoły 
        zawodowej był taki zimny, że 
        nigdy nikogo nie udało się do 
        niego zapędzić. 
          A więc, zawszony uczeń szkoły 
        zawodowej. Ale nie zapomnieli o 
        mnie, "uszanowali" mój 
        rodowód!... 
           ...Jak bardzo zazdroszczę 
        ładnemu chłopcu w wieku około 
        czternastu lat, obok którego 
        znalazłem się na kilka minut w 
        wyłożonej kafelkami separatce