Porównanie obiegów i konstrukcji chłodziarek Joule-Thomson’a, Claude’a, Stirlinga i McMahona.
Joule Thomson (Lind-Thomson).
W obiegu tym niskie temperatury uzyskuje się wykorzystując dodatni efekt Joule’a-Thomsona
.Zasada działania :gaz o ciśnieniu „p”i temp. T
0
przepływa przez wysokociśnieniowy kanał rekuperacyjnego
wymiennika ciepła ,a następnie przez zawór dławiący, w którym rozpręża się i oziębia .Zimny gaz
(rozprężony) o powraca przez wymiennik ciepła (kanałem niskociśnieniowym), ogrzewa się do temp T
1’
<T
0
i opuszcza skraplarkę uchodząc do np.:atmosfery. Na skutek oziębiania kolejne porcje sprężonego gazu ,
dopływające do zaworu ,będą miały coraz niższą temperaturę. Po osiągnięciu dostatecznie niskiej temp.i
po zdławieniu w zaworze gaz się skrapla .Ilość skroplonego gazu stanowi 5-6% ogólnej masy strumienia
dopływającego. Skroplony gaz gromadzi się w zbiorniku (naczyniu Dewara).W momencie rozpoczęcia
skraplania ustala się temperatura za zaworem dławiącym , która zależy tylko od ciśnienia p
0
.Następuje
stabilizacja pracy skraplarki. Procesem, dzięki któremu uzyskuje się obniżenie temperatury czynnika w
skraplarce jest dławienie.
Dławieniem nazywa się taki proces, który realizuje się w przepływającym płynie wskutek nagłej zmiany
przekroju przewodu. Zaburzenie jakie powstaje w płynie w miejscu przewężenia przekroju powoduje
niestatyczność procesu i tym samym nieokreśloność parametrów i funkcji stanu przepływającego płynu.
Jeśli przewód, w którym zachodzi dławienie jest adiabatycznie izolowany wtedy proces jest
izoenergetyczny.
Bilans skraplarki Joule-Thomsona
Ogólny bilans urządzenia kriogenicznego będącego w stanie stacjonarnym ma postać:
0
i
i
i
i
Q
h
M
W
,
gdzie:
W – moc,
M – strumień masy,
Q – strumień ciepła.
W przypadku skraplarki Joule-Thomsona ogólne równanie przyjmie postać:
Rys. 2. Odwzorowanie obiegu J-T na wykresie
T-s, 1-2 sprężanie (odbywające się poza
układem), 2-3 obniżanie temperatury prze
stałym ciśnieniu w wymienniku ciepła, 3-4
dławienie w zaworze J-T, 4-5 parowanie
cieczy w parowaczu przy stałym ciśnieniu i
temperaturze, 5-1’ ogrzewanie czynnika przy
stałym ciśnieniu w wymienniku ciepła, 1’-1
dogrzanie czynnika przy ciśnieniu
atmosferycznym.
Rys. 1. Skraplarka Joule-Thomsona
(schemat), I - butla, II - zawór regulacyjny,
III - wymiennik ciepła, IV - zawór
dławiący, V – parowacz, p – ciśnienie, T –
temperatura, q – strumień ciepła
0
)
(
'
1
0
2
Q
h
m
M
h
m
h
M
Gdzie
M - strumień gazu dopływajacego do skraplarki,
m - strumień gazu skroplonego, h
o
– entalpia
właściwa skroplonego gazu,
Q - całkowite dopływy ciepła do skraplarki.
Wprowadzając pojęcie względnej wydajności skraplania
M
m
x
/
(potocznie zwanej wydajnością
skraplania) po przekształceniu równania (14) otrzymuje się:
q
h
h
h
h
x
2
'
1
0
'
1
)
(
gdzie
M
Q
q
/
i oznacza dopływy ciepła przypadające na jednostkowy strumień gazu dopływającego do
skraplarki.
Po wprowadzeniu
c
p
T
c
h
h
1
'
1
,
'
1
1
T
T
T
c
oraz
2
1
h
h
h
T
otrzymuje się:
0
1
h
T
c
h
q
T
c
h
x
p
c
p
T
Wydajność skraplania zależy od ciśnienia p
2
strumienia gazu tłoczonego przez kompresor do skraplarki.
Wzrost wydajności chłodniczej następuje tylko do ciśnienia p
2
=p
inv
.po przekroczeniu p
inv
wydajność
maleje.
Zużycie mocy w obiegu ,przypadające na 1 kg skroplonego gazu
x
p
p
RT
W
1
2
0
0
ln
,gdzie
-sprawność
sprężarki, R- stała gazowa
Obieg ten odznacza się wielką prostota i niezawodnością ,ponieważ w skraplarce nie występują części
ruchome ,pracujące w niskich temp. Jest to obieg o niskiej sprawności termodynamicznej nie
przekraczającej kilku procent , spowodowana fizycznymi właściwościami gazów roboczych , a także
stratami mającymi swe źródło w nieodwracalności procesów dławienia i wymiany ciepła. Wykorzystywany
jest przedewszystkim do budowy mikroskraplarek przeznaczonych do chłodzenia np.: detektorów
podczerwieni ,laserów itp.mikroskraplarki te wytwarzają niewielki moce chłodnicze w objętościach
ograniczonych do kilku cm
3
.Podstawową zaletą tych urządzeń jest krótki czas rozruchu, który dla
niektórych mikroskraplarek wynosi kilka sekund. Rozmiary gabarytowe mikroskraplarek dławikowych leżą
w granicach :średnica 4-20 mm długość wymiennika ciepła 20-200mm.
Claude -cykl z izentropowym rozprężaniem.
T
4
1
1'
Tc
p
1
p
2
s
T 3
6'
4s
6
3
5
6"
T" C
T o
2
p 1
<
p 2
M-D
0,5
p 2
<
p
3
p3=
20
MP
a
Ilość energii
na jednostke
skroplonego
gazu.
Minimum ucieka w prawo dla większych ciśnień.
1
)
(
4
3
4
3
4
3
s
s
s
h
h
h
h
h
h
D
W
D-ilość gazu w rozprężarce
Bilans:
0
)
(
)
(
'
1
'
6
4
3
2
h
m
M
mh
h
h
D
Q
Mh
s
s
Dzieląc przez M mamy:
0
)
(
'
1
'
1
'
6
4
3
2
xh
h
xh
h
h
M
D
q
h
s
s
ostatecznie wydajność skraplania:
'
1
'
6
'
1
4
3
2
)
(
h
h
h
h
h
M
D
q
h
x
s
s
M
m
x
ailośilośc
ogó
negogazu
iloślośćda
M
ln
]
Zasada działania: Sprężony gaz o ciśnieniu p
2
oziębia się do T
3
w wymienniku I. W punkcie 3
strumień sprężonego gazu M rozdziela się. Część D przepływa przez rozprężarkę R, gdzie rozpręża się do
ciśnienia p
1
i oziębia. Druga część strumienia M-D ochładza się w wymiennikach ciepła II i III i zostaje
zdławiona w zaworze dławiącym Z do ciśnienia p
1
. w stanie stacjonarnym po zdławieniu gazu w zaworze,
część strumienia m skrapla się i gromadzi w zbiorniku skroplin C. Gaz nieskroplony w ilości M-D-m
przepływa przez wymiennik III, a następnie przez wymienniki II i I. W wymienniku II gaz nie skroplony
miesza się z gazem z rozprężarki i przez wymiennik II i I płynie strumień gazu w ilości M-m.
W tym obiegu gaz oziębia się w procesie dławienia oraz podczas ekspansji w rozprężarce.
Obieg Claude`a
OPIS DO SCHEMATU: Powietrze sprężone do stanu 1 i ochłodzone (przyjmujemy teoretycznie
izotermiczne) do stanu 2 jest kierowane do wymiennika ciepła. W celu uzyskania lepszego wychłodzenia
gazu sprężonego przed zaworem dławiącym (stan6), z rurociągu wysokociśnieniowego w wymienniku
ciepła w punkcie 3 pobiera się gaz i kieruje do adiabatycznej rozprężarki. Następnie tak wychłodzonym
gazem doziębia się gaz pozostały w rurociągu wysokociśnieniowym. W ten sposób gaz w stanie 6 ma niższą
temperaturę przed zaworem dławiącym niż w skraplarce Lindego.
Bilans masy:
W
M H
Q
i
i
i
1
0
(
)
(
)
/:
(
)
(
)
(
)
'
'
'
Mh
mh
M
m h
D h
h
Q
M
h
xh
h
xh
D
M
h
h
q
stad
wydajnosc
skraplania
x
D
M
h
h
h
h
q
h
h
D
M
h
h
h
c
T
q
h
h
c
T
s
s
s
s
s
s
s
T
p
C
p
2
0
1
3
4
2
0
1
1
3
4
3
4
1
2
1
0
3
4
1
0
0
0
Stirling
Obieg Stirlinga utworzony jest z dwu izochor i dwu izoterm. Odwzorowanie obiegu w ukladzie
p-V pokazano na rys 4,4 a na 4,5 pokazano zasadę działania chłodziarki. W cylindrze umieszczono dwa
tłoki K i E tworząc zamkniętą przestrzeń, w której umieszczono regenerator R. Lewa część cylindra
znajduje się w tem. otoczenia T
o
prawa w tem. T
E
( tem. kriostatowania) Obieg można podzielić na cztery
etapy:
1. Sprężenie izotermiczne (1-2). Tłok E jest nieruchomy. Tłok K porusza się w prawo, Sprężając gaz.
Ciepło sprężenia jest oddawane do otoczenia, dzięki czemu utrzymuje ssię stała tem. spręz. T
o
2. Izochoryczne oziębienie gazu w regeneratorze (2-3) Oba tłoki przemieszczają się w prawo, wywołując
przepływ gazu przez regenerator R. W regeneratorze gaz oziębia się do temperatury T
E
, a jego ciśnienie
nie maleje.
3. Rozprężenie izotermiczne (3-4) Tłok K jest nie ruchomy. Tłok E porusza się w prawo . Gaz rozpręża się
i obniża swoją tem. Wskutek dopływu ciepła q od chłodzonego obiektu – temperatura gazu nie zmienia
się i pozostaje równa T
E
4. Izochoryczne ogrzewanie gazu (4-1) Obydwa tłoki z jednakową prędkością przesuwają się w lewo,
wywołując przepływ gazu przez regenerator. Gaz ogrzewa się w regeneratorze do temperatury T
o
, a
jego ciśnienie wzrasta. Kiedy tłok E osiągnie górny punkt martwy, a tłok K dolny martwy punkt, obied
się kończy
Gilford - McMahon.
Q
V
zi
mna
V
ci
epła
ciepłe
uszczel
nienie
przetłac
zacz
kom
ora
~1 bar
~ 5
bar
wlot
wy
lot
1
2
3
4
p
V
T
o
- temperatura otoczenia
T
1
- temperatura gazu dopływającego do komory V
c
p
1
- ciśnienie min.
T
- temperatura gazu który opuścił komorę
1. NAPEŁNIANIE ( 1 - 2 )
Przetłaczacz znajduje się na dole, część ciepła komory ma max. objętość, zawór wlotowy jest otwarty a
napływający gaz o temp. T
1
miesza się z pozostałościami poprzedniego cyklu, ogrzewa się izochorycznie od
ścianek. Po zakończeniu procesu napełniania temp. gazu T
f
może wzrosnąć powyżej T
o
. Nastąpi wówczas
wymiana ciepła q z otoczeniem.
Po zakończeniu procesu napełniania ilość gazu w komorze:
f
c
T
R
V
p
N
2
2. PRZETŁACZANIE ( 2 - 3 )
Zawór wlotowy jest nadal otwarty, przetłaczacz przemieszcza się w górę wypychając gaz z komory ciepłej,
przez zimny po ostatnim cyklu regenerator do komory zimnej. Gaz przepływając przez regenerator oziębia
się izobarycznie do temp T
r
czemu towarzyszy zmniejszenie objętości, więc wyrównanie ciśnienia następuje
przez uzupełnianie gazu przez otwarty zawór o
N.
Uzupełnienie o
f
r
T
T
R
p
V
N
1
1
2
2
3. WYPŁYW ( 3 - 4 )
Zamyka się zawór wlotowy i otwarcie zaworu wylotowego pozwala na swobodną ekspansję ochłodzonego
gazu. Jest to proces zimnotwórczy którego efektywność jest tym wyższa im większa jest różnica ciśnień p1 i
p2.
Temperatura spada o
2
1
1
1
p
p
T
T
r
Ekspandujący gaz przepływając przez regenerator oziębia go. Proces trwa do wyrównania ciśnienia z V
zimnej
z ciśnieniem na zaworze wylotowym.
4. OPRÓŻNIANIE ( 4 - 1 )
Przemieszczacz poruszając się w dół wypycha nadmiar gazu z zimnej komory przez otwarty zawór
wylotowy.
Najważniejszą rolę pełni tutaj regenerator, którego pojemność cieplna pozwala na przeprowadzanie procesu.
Materiał regeneratora w b. niskich temperaturach traci swą pojemność cieplną, dlatego wykorzystuje się
pierwiastki ziem rzadkich posiadających właściwości magnetyczne. Mają one pewne maksima pojemności
cieplnej i dlatego buduje się wymienniki w formie plastrów z różnych materiałów skutecznych w pewnych
zakresach temp.