HISTORIA GOSPODARCZA 

1.  Historia gospodarcza – rozwój 

Początek XVIII, XIX w., rozwój związany z ekonomią polityczną – w szczególności z odkryciami 
geograficznymi 
Przyspieszenie badań związane z rozwojem marksizmu 
II poł. XIX w. – powstaje szkoła historyczna w ekonomii 
Okres międzywojenny – usamodzielnienie historii gospodarczej jako odrębnej dyscypliny 
Weber, Sombart – historycy 
„historia ilościowa” – pokazywanie zjawisk na tzw. Długiej fali 
II poł. XX w. – 2 szkoły:  

 

„Annales” (Francja) – interdyscyplinarne podejście: badanie historii z naukami społecznymi, 

ale branie pod uwagę również innych nauk 

 

„nowa historia gospodarcza” (kriometria) – USA 

Robert Fogel 
Początek w Polsce: okres międzywojenny (F. Bujak, J. Rutkowski) 

2.  Przedmiot historii gospodarczej 

Historia gospodarcza zajmuje się badaniem zjawisk i procesów gospodarczych w różnych 
społeczeństwach w ich rozwoju 

3.  Nauki historyczne i historia gospodarcza (cechy wspólne) 

 

Czynnik czasu w badaniach 

 

Metoda badawcza (krytyka źródeł) 

Historia gospodarcza i nauki ekonomiczne (cechy wspólne) 

 

Przedmiot badawczy 

 

Elementy metody badawczej (metody statystyczne, teoria ekonomii) 

 

4.  Zakres badań - Ujęcie badań: terytorialne , chronologiczne 
5.  Źródła historii gospodarczej 

 

Bezpośrednie (wytwory materialne i intelektualne działalności człowieka) 

 

Pośrednie (źródła pisane: piktogramy, hieroglify, pergamin, papirus, druk, DVD…) 

6.  Periodyzacja historii 

Periodyzacja – podział okresu dziejowego na mniejsze okresy czasowe 

Ery historyczne: 

 

Żydowska (od stworzenia człowieka 3760 r.p.n.e.) 

 

Bizantyjska 

 

Grecka (od 1. Olimpiady 776 r.p.n.e.) 

 

Rzymska (od 753 r.p.n.e. – założenie Rzymu) 

 

Dionizyjska (chrześcijańska) 

 

Mahometańska (od ucieczki Mahometa z Mekki do Medyny [hidżra] 622 r.n.e.) 

 

Periodyzacja praktyczna (Halle Celarius) 

 

Starożytna (… - 306 r.n.e.) 

 

Średniowiecze (306 – 1453) 

 

Nowożytna (1453 -…) 

  Starożytność ( … - 476) 
  Średniowiecze (476 – 1453/1492) 
  Czasy nowożytne (1453/1492 – 1914) 
  Dzieje najnowsze (1914 - …) 

Periodyzacja marksistowska (1859) 

 

Wspólnota pierwotna 

 

Niewolnictwo 

 

Feudalizm 

 

Kapitalizm 

 

Socjalizm 

Periodyzacja stadiów rozwoju gospodarczego 

 

Stadia rozwoju Walta Rostowa (1960) 

  Społeczeństwo i gospodarka tradycyjna 
  Społeczeństwo przejściowe 
  Start wzrostu gospodarczego (rewolucja, postęp techniczny) 
  Społeczeństwo dojrzałości (60 lat po starcie) 
  Społeczeństwo masowej konsumpcji 

 

Fale rozwoju Alvina Toflera (1980) 

  I faza – cywilizacja rolnicza (18 tys. P.n.e.): łowiectwo, zbieractwo; koczowniczy => 

osiadły tryb życia 

  II faza – cywilizacja przemysłowa 
  III faza - Cywilizacja informatyczna (wiedza i informacja) 

 

Geneza i istota feudalizmu 

1. Istota feudalizmu. Pojęcie ma 2 znaczenia: 

 

Jako ustrój prawno-polityczny i militarny 

  Oparty na więzi osobistej pomiędzy szlachtą a chłopem (relacja senior-wasal) 
  Oparty na instytucji lenna (np. ziemia) 
  Pełnia władzy politycznej i sądowej należy do szlachty (przywileje, immunitety) 
  Oparta na osobie władcy (senior wszystkich seniorów) 

 

Jako ustrój społeczno-gospodarczy (Europa VII-XIII w. , kraje pozaeuropejskie również) 

  Nadwyżki produkcyjne spowodowane przez zmiany uprawy zbóż itp. 
  Pojawienie się nowych narzędzi (np. pług żelazny), wykorzystanie siły pociągowej 

zwierząt, energii wiatrowej, uprzęży, podkucie konia 

  Pojawienie się nowego systemu uprawy roli – trójpolówki (podział ziemi na 3 części: 

zboże jare, ozime, ugór; zmiana części co rok) =>wymusiło to  osiadły tryb życia => 
więź terytorialna => utworzenie społeczeństwa klasowego (feudalnego) 

Cechy modelowe feudalizmu: 

 

Społeczeństwo agrarne 

 

Stagnacyjny (brak postępu technicznego, ekonomicznego), ekstensywny (zwiększenie 

produkcji spowodowane zwiększeniem areału ziemi) i naturalny (produkcja na potrzeby 
własne i pana feudalnego; brak wymiany towarowej) charakter gospodarki 

 

Wielka własność ziemska podstawą ustroju gospodarczego 

Hołd lenny – ceremonia uroczystego przekazania lenna przez seniora swojemu wasalowi np. hołd 
pruski (Albrecht Hohenzollern przekazał Prusy Zakonne Zygmuntowi Staremu jako lenno Polski) 
Posiadacze ziemi: feudałowie świeccy, duchowni i państwo 

Włości składały się z ziem pańskich (dwór), gospodarstw chłopskich i terenów wspólnoty (lasy, 
nieużytki, pastwiska, wody) 

 

Monopol własności ziemi w ręku feudałów 

Związek własności z władztwem (sprawowanie władzy nad własnością i poddanymi) 

Własność zwierzchnia (feudałów), użytkowa (chłopów) 

 

Powszechny system zależności człowieka od człowieka (chłop zależny od feudała) 

Rodzaje poddaństwa: 

  Osobiste (chłop należał do pana, uiszcza opłaty pogłówne [od głowy], podlegał 

monopolom [banalitet - obowiązek korzystania z urządzeń pańskich przez chłopa]) 

  Gruntowe – renta feudalna (świadczenie poddanych chłopów na rzecz feudała w 

zamian za prawo użytkowania ziemi) – naturalna postać odrobkowa: pańszczyzna 
(robocizna świadczona na rzecz feudała) 

  Sądowe (jurysdykcja patrymonialna) – panowie feudalni mieli prawo rozstrzygać 

wszelkie spory dotyczące relacji feudał-chłop, więc chłop nie miał szans na wygranie 
jakiegokolwiek sporu z panami feudalnymi 

 

Hierarchiczna struktura społeczeństwa 

  Czynniki różnicujące społeczeństwo feudalne: majątek (społeczeństwo dzieli się na 

klasy, które dzielą się na warstwy np. chłopi rolni, bezrolni), miejsce zajmowane na 
drabinie feudalnej (które decydowało o prawach, przywilejach, obowiązkach, stylu 
życia, obyczajach) 

  Stany społeczne:  

  Duchowieństwo: edukacja, reformy, budownictwo, aktywizowanie społeczne 

(krucjaty, pielgrzymki), handel; stan otwarty (żeby się do niego dostać 
należało uzyskać święcenie i wykształcenie) 

  Rycerstwo: tylko służba wojskowa, administracyjna 

  Mieszczaństwo, które dzieliło się na: patrycjat (wyżsi duchowni, bogaci kupcy, 

bankierzy, złotnicy, posiadali prawa miejskie i sprawowali władzę), 
pospólstwo (drobni kupcy, rzemieślnicy, niżsi duchowni, posiadali prawa 
miejskie ale nie sprawowali władzy), plebs (włóczędzy, żebracy, brak praw 
miejskich) 

  Chłopi – podlegali feudałom, uprawiali ziemię 

Źródła hierarchizacji feudalnej: czynniki funkcjonalne (Ci co się modlą, pracują,…), 
religijne, przywilej lub piętno urodzenia 

 

Korporacyjny charakter społeczeństwa 

Powstawały korporacje np. cechy (rzemieślnicy), gildie (kupcy) w celu obrony praw stanu; kahały 
żydowskie – korporacja religijna w celu obrony swojej religii 

 

Powszechna skłonność klas i warstw panujących do luksusu 

2. Periodyzacja feudalizmu 

 

wczesny feudalizm (VII-XII w.) 

 

rozkwit feudalizmu (XII-XV w.) 

 

rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej 

 

kryzys  gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej 

3. Odmiany systemu feudalnego 

 

Feudalizm wschodni (tzw. Azjatycki sposób produkcji) 

Nie występowało prywatne władanie ziemią; władzę zwierzchnią posiadało państwo, natomiast 
władzę użytkową – chłopskie wspólnoty gminne. Odpowiednikami feudałów byli funkcjonariusze 
państwowi, którzy byli odpowiedzialni za ściąganie danin. Miasta pełniły funkcję ośrodków 
władzy, religijną, brak zjawiska wymiany towarowej 

 

Feudalizm afrykański (poza dorzeczem Nilu) 

Koncentracja na produkcji zwierzęcej oraz pielęgnacji drzew i krzewów. Przedmiotami nadań 
były: sady, krzewy, wielbłądy, bydło… Posiadłość ziemska była majątkiem władców, tereny były 
uprawiane przez niewolników 

4. Charakter i organizacja gospodarki feudalnej 

 

Feudalne władanie ziemią (w tamtym okresie miały miejsce najazdy barbarzyńców, konflikt  

ludów germańskich ze słowiańskimi) 

 

Kształtowanie się stanu rycerskiego (początkowo stan otwarty, od XI wieku stan zamknięty, 

należało się do niego dziedzicznie) 

 

Szerzenie religii chrześcijańskiej i powstawanie instytucji kościelnych 

 

Uzależnienie ludności rolniczej (jeńcy wojenni) 

 

Przyznawanie immunitetów ekonomicznych (oznaczający zwolnienie ludności zamieszkującej 

tereny nim objęte od świadczeń na rzecz państwa i panującego)i sądowych  (wyłączający 
ludność objętego nim obszaru spod jurysdykcji urzędników książęcych) 

 

Wielka własność Kościoła (otrzymywanie podatków – dziesięciny, wyłączenie z płacenia 

podatków na wojsko) 

 

Rodzaje własności ziemskiej: królewska, rycerska, kościelna 

 

Rolnictwo (ziemie miały nawet po 1000-1500 ha) 

 

Położenie chłopów (ryzyko natury niesprzyjającej, nieurodzaju) – musieli oddać: 40% 

produkcji jako renta feudalna +10% podatku + dziesięcina dla Kościoła 

 

Osadnictwo 

 

Ewolucja renty feudalnej 

Postaci renty feudalnej: naturalna (daninowa), pańszczyzna, czynszowa 
Wpływ na ewolucję renty feudalnej: 

  Dobra luksusowe 
  Wyprawy krzyżowe 
  Dżuma 
  Utrzymywanie wojska z danin 

 

Rozwój miast 

Lokacje miast opierały się na aktach lokacji miast, w których następowało nadanie praw, 
utworzenie samorządów. 

Dążenie do autonomii miast – utworzenie przymierza miast; korporacyjność miast 

Przywileje handlowe dla miast (celne, targi, jarmarki, podatki, prawo składu – kupcy 
przejeżdżając przez miasto musieli się zatrzymać w tym mieście i handlować przez określony czas, 
dopiero potem mogli wyruszyć dalej) 

Największe miasta w Europie: Rzym, Florencja, Londyn; największe w Polsce (XII, XIII w.): Kraków, 
Gdańsk, Wrocław  

 

Rozwój handlu 

  Handel wędrowny (obwoźny, obnośny): niebezpieczny, brak sieci dróg 
  Instytucjonalna ochrona handlu (przywileje handlowe, ochrona kupców – gildie) 
  Predyspozycje do sprzedaży 
  Handel dalekosiężny (z Bliskiego Wschodu m.in.: przyprawy, oliwa, tkanina, pieprz) 

 
 

Dualizm gospodarczy (agrarny) Europy (XV, XVI w.) 

 

Dualizm gospodarczy – dwutorowość rozwoju społeczno-gospodarczego od połowy XV w., w XVI w. 
najbardziej widoczny (umowną granicę stanowi rzeka Łaba) 

Dualizm agrarny – różnice jakościowe w rozwoju wsi i rolnictwa zachodnio- i 
wschodnioeuropejskiego 

Europa Zachodnia – rozpad systemu feudalnego, początek kapitalizmu (w rolnictwie); Europa 
Wschodnia – proces refeudalizacji (zaostrzenie systemu feudalnego), gospodarka folwarczno-
pańszczyźniana 

Płaszczyzny zróżnicowania: 

 

Inna ewolucja ustroju rolnego 

 

Odmienna struktura społeczno-gospodarcza (dominacja przemysłu na Zachodzie, rolnictwa 

na Wschodzie) 

 

Odmienna rola obu stref w międzynarodowej wymianie handlowej (dobra przemysłowe z 

Zachodu na Wschód, w odwrotnym kierunku produkty rolnicze) 

 

Ustrój rolny - różnice 

 

 Europa zachodnia  

Europa środkowo-wschodnia  

 
- odchodzenie od poddaństwa osobistego i 
sądowego  
- dominacja renty pieniężnej  
- praca najemna w rolnictwie  
 
- osłabienie (zmniejszenie) wielkiej własności 
feudalnej – poprzez sekularyzację 
(zeświecczenie) dóbr kościelnych w dobie 
reformacji oraz odchodzenie części szlachty 
do sfery pozarolniczej  
- zanik tzw. własności podzielonej na rzecz 
własności indywidualnej i systemu dzierżaw  
 

 
- zaostrzenie poddaństwa osobistego, tzw. 
wtórne poddaństwo  
- dominacja renty odrobkowej  
- bazowanie na bezpłatnej pracy chłopów 
pańszczyźnianych  
- umocnienie wielkiej własności feudalnej i 
powiększanie różnymi sposobami folwarków  
 
 
- umocnienie własności podzielonej (folwark i 
gospodarstwa chłopskie)  
 

Przejawy dualizmu agrarnego (Europa Zachodnia) 

 

Rozszerzenie się gospodarki czynszowej 

 

Skutki czynszu pieniężnego  

  Zwiększenie się towarowości gospodarstw 
  Większa swoboda gospodarowania chłopów (specjalizacja, metody, co zrobić z 

nadwyżkami produkcyjnymi?) 

  Kontakt z rynkiem (nowości, nowe maszyny, metody…) 
  Rozpad naturalnego/samowystarczalnego gospodarstwa 
  Rozwarstwienie wsi 
  Likwidacja pańszczyzny => wykorzystanie pracowników najemnych 
  Pojawienie się ziem dzierżawnych 
  Pseudo-własność ziem 
  „ogradzanie” ziem wspólnych – utrudniony dostęp do ziem (rozwój hodowli owiec) 

Przejawy dualizmu agrarnego (kraje na wschód od Łaby): 

 

Dążenie feudałów do powiększania gospodarstw i własnej produkcji (gospodarowanie 

terenów wolnych, ziem wspólnych) 

 

Zaostrzenie kontroli i sankcji prawnych w stosunku do chłopów (co przyczyniło się do 

zjawiska zbiegostwa chłopów) 

 

„wtórne poddaństwo” (niewola) – chłopi korzystali z własnych maszyn, odrabiali większą 

pańszczyznę 

Teorie (poglądy) wyjaśniające przyczyny dualizmu 

 

Odkrycia geograficzne i ich wpływ na rozwój gospodarczy – Hiszpania/ Portugalia (Vasco da 

Gama, Henryk Żeglarz) 

  Przewrót w dziedzinie handlu (przeniesieniu handlu drogą morską z basenu Morza 

Śródziemnego nad Atlantyk, Morze Północne) 

Największe porty europejskie: Lizbona, Sevilla, Antwerpia, Amsterdam 
  Wzrost przywozu towarów wschodnich (herbata, kawa, ziemniaki, fasola, tytoń) 

  Możliwość migracji ludności europejskiej (przeniesienie ludności zdeklasowanej, 

innowierców do pracy w koloniach) 

  Wzrost konsumpcji zamożniejszej ludności 
  „rewolucja cen” 

 

XVI-wieczna „rewolucja cen” 

  Napływ do Europy amerykańskiego srebra i złota 
  Wzrost ilości środków pieniężnych (która spowodowała inflację; rozwarcie nożyc 

cenowych – gwałtowny wzrost ceny produktów rolnych i przemysłowych) 

  Ożywienie w produkcji i handlu (głównie produkty rolne) 
  Szerzenie spekulacji 
  Rewaloryzacja dochodów i wydatków 
  Malejąca wartość czynszu, powrót do daniny i pańszczyzny 

 

Dewaluacja renty pieniężnej 

 

Wzrost liczby ludności i zatrudnienia poza rolnictwem 

 

Przejście od pospolitego ruszenia do wojsk najemnych (szlachta musiała się czymś zająć) 

 

Istnienie w Europie Wschodniej sporej ilości wolnych gruntów 

 

Inny układ sił politycznych w obu strefach (Wschód – szlachta, Zachód – mieszczaństwo) 

 

Tzw. Duch kapitalistyczny (kojarzony z przemocą, brutalnością) 

 

 
 

Kształtowanie się układu kapitalistycznego w Europie Zachodniej (XVI – 

XVIIIw.) tzw. Kapitalizm handlowy 

Kapitalizm – system społeczno-gospodarczy, w którym gospodarka oparta jest na prywatnej 
własności wszystkich zasobów, a procesy gospodarcze są regulowane przez rynek. 

Kapitalizm (wg historii gospodarczej) – system społeczno – gospodarczy, który wykorzystuje rynek w 
alokacji dóbr i zasobów; definicja ta zwraca uwagę na strukturę społeczną, czynniki 
pozaekonomiczne, które mają wpływ na wzrost gospodarczy, czynniki kulturowe. 

Cechy i wyróżniki systemu kapitalistycznego 

 

Dominacja własności prywatnej 

 

Charakter kapitału (finansowy, rzeczowy) – związany z nim zjawisko akumulacji kapitału 

(nagromadzenia), problem: monitorowanie źródeł kapitału 

 

Dwie wielkie grupy społeczne: kapitaliści, robotnicy (w porównaniu do chłopów nie 

wykonywali swojej pracy z przymusu) 

 

Produkcja masowa towarów 

 

Racjonalizacja działań ludzkich – wg rachunku ekonomicznego 

 

Zysk (konkurencja) 

 

Ciągłość wzrostu gospodarczego 

 

Rewolucja w sferze wartości (znaczenie jednostki, wolności) 

 

 

Warunki powstawania kapitalizmu 

 

Akumulacja kapitału 

 

Uwalnianie siły roboczej 

 

Ewolucja myśli (przypisanie szczególnej wartości własności) 

 

Odpowiednia rola państwa 

 

Postęp techniczny 

Periodyzacja kapitalizmu 

 
 

Okres  

Etapy w procesie 
powstawania i rozwoju 
kapitalizmu  

Określenia - synonimy  

Nurty/doktryny  

XVI – poł. XVIII w.  

kapitalizm handlowy  

doba merkantylizmu, doba 
manufaktury, okres pierwotnej 
akumulacji kapitału  

merkantylizm,  
protekcjonizm  

1760-1870  

kapitalizm przemysłowy  

kapitalizm 
wolnokonkurencyjny,  
kapitalizm rynkowy  

liberalizm  

1870-1914  
(lub do lat 30-tych)  

kapitalizm finansowy  

kapitalizm monopolistyczny,  
imperializm  

neoprotekcjonizm  

1914…  
(lub od lat 30-tych)  

kapitalizm państwowy  

doba interwencjonizmu, 
kapitalizm państwowo-
monopolistyczny  

keynsizm  

Przejście feudalizm - kapitalizm 

 

 

Kraje  

do połowy XV w.  

XVI – XVIII w.  

do 1870  

Anglia, Francja   pełny rozkwit 

feudalizmu  

kapitalizm 
handlowy/pierwotna 
akumulacja 
kapitału/merkantylizm
/ prekapitalizm  
 
 

kapitalizm 
wolnokonkurencyjny  

Polska  

feudalizm – 
skromniejsza 
struktura/drabina 
feudalna  

refeudalizacja/system 
gospodarki folwarczno-
pańszczyźnianej  

pierwotna akumulacja 
kapitału/narastanie 
elementów 
kapitalizmu  

 

 

Periodyzacja Immanuela Wallerstaina 

1.  1450 – 1600 okres wzrostu, ekspansji 
2.  1600 – 1750 okres osłabienia, stagnacji 
3.  1750 – 1917 kapitalizm przemysłowy (początek procesów globalizacji) 
4.  1917 - …        rozwój procesów globalizacji 

Proces akumulacji pierwotnej kapitału 
Akumulacja kapitału – gromadzenie kapitału, permanentna cecha kapitalizmu, polegająca na 
przeznaczaniu części zysków na inwestycje 

Akumulacja pierwotna – poprzedzała ukształtowanie kapitalizmu i właściwą akumulację 
kapitalistyczną; proces przyspieszonego tworzenia kapitału oraz klasy robotniczej na drodze 
przymusowego oddzielenia drobnego wytwórcy od właścicieli środków produkcji 

Podwójna natura akumulacji kapitału 

 

Wykształcenie wolnej siły roboczej (proletariatu) – z rolnictwa w wyniku np. procesu 

ogradzania, zniesienie poddaństwa osobistego 

 

Wykształcenie i umacnianie się nowej klasy społecznej (burżuazji) – posiadaczy środków 

produkcji 

Klasyfikacja źródeł i form pierwotnej akumulacji 

 

Źródła zewnętrzne (Zachód, z kolonii) 

 

Źródła wewnętrzne (Wschód) 

  W rolnictwie 
  Poza rolnictwem 

 

Przykłady form (narzędzi) akumulacji kapitału 

 

Wywłaszczenie chłopów z ziemi (np. poprzez ogradzanie) 

 

Bogacenie się mieszczan (opłacalne stało się górnictwo) 

 

Eksploatacja kolonii (handel zamorski, przemyt, korsarstwo, handel niewolnikami) 

 

Wojny handlowe (pomiędzy kompaniami handlowymi) 

 

Pożyczanie pieniędzy (kredyty, obligacje – państwo; pożyczki, zastawy – pozostali) 

 

Spekulacje na giełdach (towarowych – wykorzystanie jedynie próbek towarów – duże ryzyko; 

papierów wartościowych – akcje, udziały… - często fałszywe) 

 

Rozwój banków: przekształcenie kantonów wymiany handlowej (pierwsze: Londyn, 

Lombardia) w banki (pierwsze: Mediolan, Genua; najsłynniejsze: Amsterdamski, Angielski – 
umożliwił rewolucję przemysłową) 

Merkantylizm (Mercari – handlować) – kierunek myśli i polityki ekonomicznej, który utożsamiał 
zamożność kraju z osiągnięciem dodatniego bilansu handlowego w wyniku wzrostu sił wytwórczych. 
Przedstawiciele: Colbert, Petty, Defoe 
Etapy merkantylizmu: 

 

Pierwszy – płytki, zw. Bulionizmem – bogactwo kraju związane z napływem kruszców 

(Hiszpania, Portugalia) 

 

Drugi – szerszy – bogactwo kraju związane z osiągnięciem dodatniego bilansu handlowego, 

nawołuje do usuwania barier wymiany handlowej (np. ceł) 

  Merkantylizm handlowy (Anglia) – tak jak w definicji 
  Merkantylizm przemysłowy (Francja) – handel jest istotny, ale należy pamiętać również o 

produkcji krajowej; nawoływał do eksportowania wyrobów gotowych i importowania tylko 
niezbędnych surowców; popieranie manufaktur rządowych 

Środki do osiągnięcia dodatniego bilansu w handlu zagranicznym 

 

Protekcjonizm celny (wysokie cła na importowanie wyroby gotowe; niskie cła, opłaty 

wywozowe na eksportowane produkty krajowe) 

 

Popieranie rozwoju produkcji handlowej (poprzez subwencje, dotacje) 

 

Dążenie do autarchii (samowystarczalności) gospodarczej – wytwarzanie dóbr na potrzeby 

wojska, wytwarzanie dóbr żywnościowych (uprawy zboża) 

 

Popieranie polityki kolonialnej (kolonie jako źródła surowców, rynek zbytu, prestiż) 

 

Pełne wykorzystanie siły roboczej – pracowały kobiety, dzieci, bezdomni, włóczędzy, 

ściąganie specjalistów z zagranicy 

 

Aktywne kształtowanie gustów – promowanie danego dobra by zwiększyć na niego popyt 

Merkantylizm zauważalny na początku w Hiszpanii, Portugalii, następnie w Holandii, Anglii, Francji, 
Rosji; bariery handlowe doprowadzały do konfliktów 
Kameralizm – forma merkantylizmu w Rosji. Charakterystyka: 

 

Polityka podatkowa (nałożenie podatków na wiele produktów) 

 

Państwo – monopolista 

 

Ściąganie fachowców z zagranicy 

Nowe formy organizacji produkcji 

 

Nakład – alternatywa dla cechu (z powodu coraz liczniejszych konfliktów na linii czeladnik – 

majster) 

Nakładca (przedsiębiorca, często wcześniej byli majstrami w cechu) ) zajmował się skupowaniem 
surowców, dostarczeniem ich i maszyn (organizacja produkcji), kalkulacją produkcji, kosztów. 

Nakład wymagał podziału na fazy produkcji, każdy rzemieślnik wykonywał u siebie w domu jakąś 
część pracy (bądź jej całość) 

 

Manufaktura (rękodzieło, chociaż czasami korzystano z pomocy koła wodnego) 

Kooperacja robotników w jednym zakładzie, wymagał technologicznego podziału pracy, co 
doprowadziło do zwiększenia wydajności pracy, specjalizacji, umożliwiało łatwą naukę 
pracowników (każdy z nich miał wprawę w robieniu czegoś innego) 

Manufaktury wytwarzały przedmioty zbytu (dobra luksusowe) np. porcelanę, tkaniny, lustra – 
wiele z nich zbankrutowało ze względu na wysokie koszty produkcji. Były również zakładane na 
potrzeby wojska (po raz pierwszy w historii mieliśmy do czynienia ze standaryzacją wyrobów), ale 
także zakładane przez kupców (wytwarzano tam noże, mydło, garnki, …) 

Początki tzw. Nowego rolnictwa. W Anglii doszło do rozpadu trójpolówki ze względu na potrzebę 
zwiększania posiadłości przez landlordów. W tym celu wykorzystywano ziemie wspólne. 

Skutki ogradzania ziem wspólnych (gminnych): 

 

Pozbawienie części chłopów ziemi 

 

Większa swoboda gospodarowania dla pozostałych 

 

Tworzenie gospodarstw towarowych (zwiększenie renty gruntowej) 

 

Wdrażanie innowacji agronomicznych (agrotechnicznych) – nowe metody, rodzaje roślin 

(koniczyna, lucerna) 

 

Specjalizacja gospodarstw 

 

Podniesienie dochodowości gospodarstw (np. owce zamiast zboża) 

 

Silne rozwarstwienie wsi 

Zmiany w handlu: 

 

Handel obnośny (obwoźny) – mały zakres 

 

Kantony wymiany towarowej (coraz bardziej powszechne) 

 

Giełdy towarowe (afera tulipanowa–gwałtowny skup tulipanów,nagły i znaczący spadek ceny) 

 

Handel zagraniczny - głównie Anglia, Holandia (do Chin i Japonii); utworzenie kompanii 

handlowych (kanadyjskiej, rosyjskiej) 

Akt nawigacyjny (Anglia, 1651 r.) - zezwalał na dowóz towarów do Anglii jedynie na statkach pod 
banderą angielską lub banderą kraju, z którego pochodzi towar. 

 

System folwarczno – pańszczyźniany w E. Wschodniej (XVIw. – schyłek XVIII 

w.) na przykładzie Polski 

Elementy ustroju E. Wschodniej (II poł. XV w.) 

 

Dominacja rolnictwa 

 

Ziemia nie jest towarem (monopol na ziemię ma szlachta, większe dochody z pożyczek) 

 

Działalność rzemieślnicza w ramach folwarków 

 

Luksusy zarezerwowane dla szlachty 

 

Dyktowanie warunków przez szlachtę 

Podstawą  systemu  jest  gospodarka  folwarczno-pańszczyźniana.  Panowie  feudalni  mieli  władze  nad 
folwarkami uprawianymi przez chłopów pańszczyźnianych 

 

XV w., I poł. XVI w. – duża rola pracowników najemnych 

 

Późniejsze lata – duża rola chłopów pańszczyźnianych 

„wtórne poddaństwo” – powrót do osadnictwa średniowiecznego 

Skutki systemu (XV/XVIw.) 

 

Wzrost dochodów szlachty 

 

Wzrost dochodów państwa 

 

Mała pańszczyzna 

 

Wzrost dochodów kupców sprzedających na rynku krajowym 

Przesłanki przejścia do gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej: 

 

Spadek dochodów szlachty i wzrost jej potrzeb 

  Rewolucja cen => osłabienie pieniądza => osłabienie rent 
  Zwiększenie stanu szlacheckiego 
  Rozwój renesansu (wzrost potrzeb szlachty) 

 
 

 

Wzrost popytu wewnętrznego i zewnętrznego 

  Ożywienie gospodarcze spowodowane odkryciami geograficznymi 
  Wzrost zaludnienia (głównie: dysproporcja między popytem a zapotrzebowaniem na 

produkty rolne) 

  Rozwój rynku krajowego 
  Rozwój miast (coraz więcej ludności pracowało w przemyśle) 

Handel  krajowy  –  Gdańsk,  Wrocław,  Kraków,  Poznań;  handel  regionalny  –  w 
mniejszych miastach 

  Rewolucja cen (ceny produktów rolnych rosły najszybciej) 

W XVIw. Polska miała dodatni bilans handlowy. Zboże, drewno-eksport; złote dukaty, 
srebrne talary – import (przyczyniło się to do osłabienia pieniądza, wzrostu cen) 

 

Rewolucja cen 

 

Korzystne dla szlachty warunki ustroju („dyktatura szlachecka” – XVI w.) 

 

Rezerwy gruntów, możliwości tworzenia folwarków 

 

Przejście od pospolitego ruszenia do armii najemnej 

 

Uzyskanie dostępu do morza na mocy pokoju toruńskiego w 1466 r. 

Istota folwarku pańszczyźnianego (XVI/XVII w.) – średnio miały po 60-100 ha 

 

Sposoby powiększania gruntów folwarcznych 

  Zagospodarowywanie gruntów pustych (porzucone ziemie niegdyś użytkowane przez 

chłopów) 

  Najmowanie chłopów (pozbawienie ich części ziem) 
  Wykup gospodarstw sołeckich (na mocy traktatu waleckiego) 
  Przeznaczanie łąk pod uprawy 
  Karczowanie lasów 
  Gospodarowanie nieużytków 

 

Zaludnienie kraju (duży wzrost): Chłopi 70%, mieszczanie 20%, szlachta 10%, duchowieństwo 

0,5% 

 
Kierunku działalności folwarków: 

 

Zboże – żyto, pszenica, owies 

 

Hodowla – woły, owce, konie (Wielkopolska) 

 

Gospodarka rybna (Małopolska, Dolny Śląsk) 

 

Gospodarka leśna (Mazowsze) 

 

Przetwórstwo rolne – browary, słodownie, tartaki, młyny 

 
Organizacja gospodarki folwarcznej  

 

Produkcja na zbyt 

 

Produkcja oparta na pańszczyźnie – przymusowa, a więc słabej jakości, źle uprawiana ziemia 

2 modele folwarków: 

 

Autonomiczny – w oddaleniu od rzek spławnych, produkcja na rynek lokalny 

 

Ekspansywny – nad rzekami, lepszy transport => eksport 

Gdańsk – główny port, handel zbożem, bogacenie się kupców gdańskich 
Wprowadzenie innowacji: odwadnianie pól, pług, nowe metody upraw. 
 
 
 

Kryzys systemu folwarczno-pańszczyźnianego (głównie lata 30. XVII w.) 
Istota: długotrwała tendencja spadkowa podstawowych wskaźników życia gospodarczego 
Przyczyny wewnętrzne (strukturalne) kryzysu: 

 

Tkwiące  w  samym  ustroju  folwarczno-pańszczyźnianym  (dysproporcja  między  sytuacją 

szlachty a chłopów) 

 

Dezorganizacja sejmu (liberum veto) 

 

Decentralizacja uprawnień 

Przyczyny zewnętrzne kryzysu: 

 

Niezależne od ustroju folwarczno-pańszczyźnianego 

 

Wojny (m.in. ze Szwecją), przemarsze wojsk (niszczenie upraw i miast) 

 

Epidemie, choroby 

 

Pogarszająca się koniunktura na zboże (postępowanie zgodnie z zasadami merkantylizmu) 

 

 

[Załogi  –  zapomogi  właścicieli  ziemskich  dla  chłopów  (pieniężne,  zwierzęta,  maszyny)  –  pierwotnie 
miały być zwrotne] 

Skutki kryzysu systemu folwarczno-pańszczyźnianego: 

 

Powrót do gospodarki naturalnej w sektorze chłopskim (coraz większa pańszczyzna-6 dni) 

 

Upadek miast (brak popytu na produkty rzemieślnicze; upadek handlu) 

 

Pogorszenie sytuacji folwarków 

 

 

 

Ożywienie społeczno-gospodarcze w dobie oświecenia 

1.  Czynniki przeobrażeń (wymiana towarowa, relacja między dochodami a potrzebami) 

2.  Wyraz przeobrażeń 

a)  W sensie ilościowym (wzrost gospodarczy) 
b)  W sensie jakościowym (wyeliminowanie zjawisk tj. poddaństwa, struktur feudalnych) 

a)  W  rolnictwie  (kolonizacja  pustkowi,  coraz  większa  rola  pracy  najemnej,  rozwarstwienie 

wsi; konstytucja 3 maja, uniwersał połaniecki – polepszenie sytuacji chłopów) 

b)  Poza rolnictwem (urbanizacja, ustanowienie komisji dobrego porządku w celu utrzymania 

czystości, ustawa o miastach, nowe sposoby produkcji: nakład i manufaktura) 

 

Główne kierunki przeobrażeń w E. Zachodniej w dobie kapitalizmu 

wolnokonkurencyjnego (schyłek XVIIIw. – 1870r.) 

 

 Charakterystyka kapitalizmu wolnokonkurencyjnego 

 

Własność prywatna – dominująca 

 

Wolność osobista, równość wszystkich wobec prawa 

 

Swoboda gospodarowania 

 

Konkurencja 

 
Wielka Rewolucja Francuska – 1789 r. 
Kodeks Cywilny – 1804 r. : własność niepowtarzalnym dobrem, usankcjonowanie używania pieniędzy 
na procent 

Kodeks  Handlowy  –  1807  r.  :  określenie  własności  przedsiębiorstw,  określenie  spółek 
komandytowych i spółek z o.o. 

Cykliczność rozwoju gospodarczego: 

Wzrost  produkcji  =>  nadprodukcja  =>  wstrzymanie  produkcji  =>  spadek  popytu  na  siłę  roboczą  => 
spadek  obrotów  handlowych  =>  recesja  w  gospodarce  =>  kryzys  finansów  państwa  => 
przezwyciężenie kłopotów => wzrost zatrudnienia i obrotów => (wzrost produkcji) =>… 

Położenie klasy robotniczej: 

 

Pogorszenie sytuacji robotników (praca 12-16 godz. Dziennie) 

 

Rygorystyczna dyscyplina pracy 

 

Zatrudnianie dzieci i kobiet w przedsiębiorstwach 

Początki  ustawodawstwa  pracy  (Anglia):  pierwsze  regulacje:  dzieci miały  pracować  między  6  a  21, 
nie więcej niż 12 godzin, niezależnie od długości pracy musiały się nauczyć pisać i czytać; kobiety nie 
mogą  pracować  w  kopalniach  etc.;  związki  zawodowe  –  pierwsze  tworzone  dla  określonych 
zawodów, przynależność dobrowolna 

 

Ruch socjalistyczny 

 

Socjalizm utopijny (Robert Owen, Luis Blanc) 

Poprawa sytuacji robotników, tworzenie spółdzielnii, kas pożyczkowych, zapomogowych, podział 
pracy, równy podział dochodów – to są środki do osiągnięcia celów 

 

Socjalizm naukowy (Karol Marks, Fryderyk Engels) 

Rewolucja  proletariacka,  społeczeństwo  bezklasowe,  likwidacja  własności  prywatnej, 
wprowadzenie gospodarki centralnie kierowanej 

 

Podłoże teoretyczne kapitalizmu liberalnego: 

 

Fizjokratyzm (poszanowanie natury) – schyłek XVIII w., przedstawiciel: Quesnay 

Rolnictwo – jedyne, najlepsze źródło bogactwa; przemysł i handel – zajęcia, zawody jałowe 

3  klasy  w  społeczeństwie:  klasa  właścicieli  ziem,  klasa  jałowa  (rzemieślnicy,  handlowcy, 
kupcy), klasa produkcyjna (chłopi) 

 

Ekonomia klasyczna – przedstawiciele: A. Smith, D. Riccardo 

  Obiektywny charakter życia gospodarczego 
  Wolność działań gospodarczych (państwo ma służyć obronie granic, gospodarka ma być 

rynkiem) 

  Wolna konkurencja prywatnych przedsiębiorców 
  Źródłem bogactwa społeczeństwa jest praca 

Założenia liberalnej polityki gospodarczej: 

 

Wolność jednostki 

 

Wolność działalności gospodarczej (przeciwko cechom) 

 

Wolność handlowa 

Rewolucja przemysłowa 

 

To  całokształt  przemian  technicznych,  ekonomicznych  i  społecznych  związanych  z  powstawaniem 
wielkiego przemysłu fabrycznego i nowoczesnej cywilizacji 

Przełamanie  barier  technicznych:  mechanicznej,  surowcowej,  energetycznej  (z  ożywionej  na 
nieożywioną) 

Zmiany ekonomiczne: 

 

Wprowadzenie rachunku ekonomicznego nakłady – efekty 

 

Proces koncentracji 

 

Specjalizacja 

 

Tworzenie okręgów 

Zmiany społeczne: 

 

Urbanizacja 

 

Umacnianie klas społecznych 

 

Poprawienie warunków życia 

 

Przejście ze społeczeństwa rolniczego na przemysłowe 

 
 
 
Dlaczego w Anglii? Przesłanki 

Przesłanki przyrodnicze: 

 

Morski klimat, wyspiarskie położenie – prowadzenie handlu, bezpieczeństwo 

 

Obfitość surowców – rudy żelaza, węgiel, wełna 

 

Tani transport (rzeki, porty) 

 

Rozwinięta sieć dróg bitych 

Przesłanki demograficzne: 

 

Wzrost demograficzny 

 

Wczesne zawieranie małżeństw 

 

Obniżenie stopy zgonów (opalanie węgla kamiennego do mieszkań – ciepło; żywienie; rozwój 

medycyny – leki) 

Przesłanki technologiczne: 

 

Uznanie angielskich rzemieślników za najlepszych na świecie (patenty) 

 

Rozpowszechnienie manufaktur 

 

Najwcześniejsze w Europie prawo patentowe (1633) 

Przesłanki naukowe i kulturowe: 

 

Naukowe metody badania rzeczywistości (opis, obserwacja, eksperyment) 

 

Stowarzyszenia  uczonych  (Royal  Society)  –  upowszechnienie  wynalazków,  odkryć  wśród 

społeczeństwa 

 

Publikacje naukowe 

Przesłanki ekonomiczne: 

 

Rozwój rolnictwa towarowego 

  Akumulacja środków => inwestowanie 
  Uwalnianie siły roboczej => do przemysłu 
  Zaspokojone zdolności żywnościowe 

 

Popyt na dobra masowe 

 

Intensywna akumulacja kapitałów => rozwój rynków finansowych 

 

Likwidacja reglamentacji cechowej => swoboda 

 

Stabilność koniunktury 

Przesłanki ustrojowe i instytucjonalne 

 

Najwcześniej uregulowane stosunki agrarne 

 

Poszerzający się zakres wolności politycznych i obywatelskich 

 

Powołanie monarchii parlamentarnej 

 

Umacnianie praw własności oraz systemu ochrony własności patentowej 

 

„angielska tolerancja” (względem ludzi innej nacji) 

3 warunki angielskiej rewolucji: 

 

Wysoko wydajne rolnictwo 

 

Sprawny rynek 

 

Stabilna władza polityczna 

Zasadnicze kierunki przemian: 

 

Mechanizacja przemysłu włókienniczego 

Popyt na przędzę => potrzeba wydajności 

Wynalazki:  Latające  czółenko  (John  Kay,  1733),  Spinning  Jenny  (James  Hargreaves,  1764),  warsztat 
tkacki (Cartride), tkaniny żakardowe (1804) 

 

Wzrost produkcji żelaza i zmiany w jego obróbce 

 

Wykorzystanie nowych źródeł 

Pompa parowa (Thomas Newcomen, 1712), węgiel drzewny, maszyna parowa (James Watt, 1769) 

Transport: automobil (1765), kolej żelazna (1814), pierwsza linia towarowa (1825) 

Skutki rewolucji przemysłowej w Anglii: 

Ekonomiczne: 

 

Przechodzenie  rękodzielnej  produkcji  manufaktur  na  etap  zmechanizowanej  produkcji 

fabrycznej (surowce, chłonny rynek) => duży eksport 

 

Nasilenie procesów urbanizacyjnych => rozwój miast w pobliżu surowców  

 

Skutki makroekonomiczne (m.in. wzrost gospodarczy –  na początku powolny ze względu na 

tzw. „blokadę napoleońską” – uniemożliwienie handlu Anglii przez wojska francuskie) 

Społeczne: 

 

Nowa klasa społeczna – proletariat fabryczny (bezmajętni) 

 

Plaga bezrobocia (pojawia się zjawisko luddyzmu – ruchu niszczenia maszyn w zakładach) 

 

Nędzne warunki bytowania robotników 

Rewolucja przemysłowa spowodowana została mechanizacją przemysłu lekkiego, która pociągnęła za 
sobą  przewrót  techniczny.  Nastąpiła  mechanizacja  przemysłu  lekkiego  (maszyna  wytwarza  dobra 
konsumpcyjne)  oraz  mechanizacja  środków  produkcji  (maszyna  wytwarza  maszynę  wytwarzającą 
dobra konsumpcyjne) 

 

Rewolucja agrarna 

 

Dwa sposoby zwiększenia produkcji rolnej: 

 

Ekstensywny  wzrost  produkcji  –  zwiększenie  areałów  upraw,  siły  roboczej,  zwierząt 

hodowlanych – dominuje w  E. Wschodniej 

 

Intensyfikacja rolnictwa – zwiększenie wydajności z powierzchni uprawnej 

Rewolucja  agrarna  –  całokształt  przemian  w  rolnictwie  w  XVIII  w.  i  I  poł.  XIX  w.  prowadzący  do 
przewrotu agrotechnicznego i społeczno-ekonomicznego, które wzajemnie się uzupełniły i prowadziły 
do trwałej zmiany organizacji produkcji rolnej. 

Przewrót agrotechniczny: 

 

Płodozmian (Anglia) – zamiast trójpolówki 

Metoda  uprawy  oparta  na  zmianowaniu  określonej  sekwencji  roślin  występujących  po  sobie. 
Podstawowy płodozmian: ozime, okopowe, jare, koniczyna (co rok inne było zasiewane, miało to 
zapobiec wyjaławianiu pól. Płodozmian spowodował: 

  Zwiększenie powierzchni uprawnej (o 1/3 w stosunku do trójpolówki) 
  Wzrost wydajności ziemi 

 

Mechanizacja 

Na  początku:  udoskonalenie  istniejących  narzędzi.  Nowe  narzędzia:  pług  wieloskibowy,  brona 
żelazna, kosa – wykonane z żelaza, nadawały się na uprawę twardej gleby 

Nowe  maszyny:  młyn  parowy,  młockarnia  parowa,  sieczkarnia,  siewnik,  żniwiarka  (wynalazca: 
McCornick), koparka do ziemniaków 

 

Nawożenie 

Na początku: udoskonalenie nawożenia naturalnego (gnoju). Poza tym wykorzystywanie mułu, 
szlamu, torfu. Sprowadzenie guano – odchodów ptaków z Ameryki Płd. 

Justus Liebig –  niemiecki naukowiec zajmujący się odżywianiem roślin, odkrył, że rośliny mogą 
również odżywiać się sztucznymi związkami 

Wprowadzenie  sztucznych  nawozów.  Pierwsze  wytworzone  fabrycznie  to:  mączki  wapienno-
fosforowe, sole potasowe (preparowane z węgla drzewnego), saletra (preparowana z guano)  

II poł. XIX w. – nawozy fosforowe – Anglia, Niemcy 

1912 – nawozy azotowe (przy użyciu amoniaku) – Anglia, Niemcy 

Agrochemia – dział nauki zajmujący się m.in. problemem wytwarzania nawozów sztucznych 

 

Melioracje – nawadnianie, odwadnianie 

Pozwoliły rozszerzyć obszar uprawy i podnieść wydajność gruntów już wcześniej użytkowanych. 

 

Doskonalenie upraw roślin 

  Ustalenie się nowej proporcji upraw tradycyjnych 

Rośliny  zbożowe  stanowiły  tylko  max.  55%  wszystkich  upraw,  wprowadzenie  roślin 
motylkowych, okopowych 

  Upowszechnienie się: 

  Upraw nawozowych i paszowych  
  Upraw ziemniaków (p. spirytusowy; dla biedoty) i buraków cukrowych 
  Innych upraw przemysłowych (np. kukurydza – USA) 

  Udoskonalenie odmiany roślin użytkowych 

  Racjonalna gospodarka surowcami roślinnymi (np. wykorzystanie liści buraków) 

 

Intensyfikacja hodowli 

  Badania naukowe (Dania, Anglia, Holandia): leki (np. przeciw wściekliźnie - Pasteur) 
  Ochrona weterynaryjna – szczepionki, leki 
  Chów nowych gatunków zwierząt (intensyfikacja hodowli owiec – m.in. merynosy) 
  Ulepszanie i uszlachetnianie ras 

Efekt  końcowy:  wzrost  wielkości  zwierząt  i  mleczności  krów  =>  hodowla  staje  się 
samodzielnym działem produkcji 

Społeczno – ekonomiczne aspekty rewolucji agrarnej. 

Rolnictwo i przemysł: 

 

Wsparcie przemysłu maszynowego i chemicznego 

 

Rozwój przemysłu rolno-spożywczego 

Nauka i oświata rolnicza: 

 

Badania naukowe, publikacje, towarzystwa naukowe, czasopisma fachowe 

 

Oświata rolnicza (szkoły rolnicze, kursy doszkalające) 

Rozwój kapitalizmu w rolnictwie 

 

 Francuska droga  
do kapitalizmu  

Pruska droga  
do kapitalizmu  

- rewolucyjna  

- ewolucyjna  

- oddolna (inicjatywa ludu)  

- odgórna (inicjatywa rządu)  

- brak obciążeń dla chłopów  

- duże obciążenia chłopów (odszkodowania – 
1/2 lub 1/3 użytkowanego areału)  

- brak przeżytków stosunków feudalnych  
(nadano chłopom ziemię przez nich 
użytkowaną)  

- wiele przeżytków stosunków feudalnych  
(chłopi otrzymali prawo do ziemi – 
uwłaszczenie – ziemię otrzymali tylko 
najbogatsi, biedni rugowani)  

- Francja, Belgia, Dania, Hiszpania  

- Prusy, Rosja, Austria, Ziemie polskie  

 

Konsekwencje rewolucji agrarnej: 

 

Powstanie 

rolnictwa 

kapitalistycznego 

(przejaw: 

pojawienie 

się 

wydajnych, 

wysokotowarowych gospodarstw o stosunkowo dużej powierzchni) 

 

Własność indywidualna (obszarnicza i chłopska) 

 

WZROST PRODUKCJI ROLNEJ 

 

Przełom w produkcji żywności 

 

Produkcja towarowa 

 

Poprawa położenia ludności chłopskiej (części; w małym stopniu obejmowało E. Wschodnią) 

 

Mniejszy odsetek ludności rolniczej 

Im  mniejszy  odsetek  ludności  utrzymującej  się  z  rolnictwa,  tym  wyższy  poziom  rozwoju 
ekonomicznego i nowocześniejsza struktura ekonomiczno-społeczna kraju 

Australia  –  eksporter  wełny,  USA  –  rolnictwo  plantacyjne  (praca  murzyńskich  niewolników),  Am. 
Południowa – latyfundia 

Narodziny kapitalizmu na ziemiach polskich (schyłek XVIII w. do 1870r.) 

Światowe  tendencje:  kapitalizm,  industrializacja,  większa  wymiana  towarowa,  walka  o  kolonie, 
społeczeństwo  stanowe  (feudalizm)  =>  społeczeństwo  klasowe  (kapitalizm),  powstanie  klasy 
robotniczej (biedota), zjawisko marginesu społecznego, E. Wschodnia – przeżytki systemu feudalnego 

Czynniki rozwoju kapitalizmu: 

 

Rolnictwo – wygenerowanie największej ilości kapitału 

  Element finansowy akumulacji 

Podatki,  opłaty,  dochód  z  wykupu  ziemi,  monopole  np.  monopol  propinacyjny  – 
wyłączność  na  produkty  przemysłu  spirytusowego,  chłopi  byli  zobowiązani  zakupić 
określoną  ilość  flaszek,  oczynszowanie  chłopów,  dochód  z  dodatkowej  ziemi  w  wyniku 
ogradzania  chłopów  (na  byłych  ziemiach  wspólnych  tworzono  m.in.  hodowle  owiec), 
zmniejszanie  odsetka  dochodów  z  rolnictwa,  przetwórstwa,  zwiększanie  dochodów  z 
przemysłu 

  Element rzeczowy akumulacji- ziemia (wywłaszczanie, rugowanie) 

  Element osobowy akumulacji (siła robocza w postaci wywłaszczonych chłopów) 

 

Kapitał ziemiański (z działalności przemysłowej; ziemianie zakładają pierwsze manufaktury) 

Brzostowski, Zamoyski – pionierzy kapitalizmu na ziemiach polskich 

Wykorzystywanie siły roboczej z folwarków do przemysłu 

 

Kapitał państwowy (duża rola w stosunku do krajów E. Zachodniej) 

Uzyskany  dzięki  prowadzonej  polityce  państwa:  ściąganie  podatków,  ceł,  …  Utworzenie  Banku 
Polskiego oraz Huty Bankowej (Dąbrowa Górnicza) 

 

Kapitał handlowy (słabość polskich miast => mała rola w stosunku do krajów E. Zachodniej) 

Kupcy  manufakturowi  –  kupcy  zajmujący  się  organizacją  manufaktur  (głównie  p.  włókienniczy, 
świece) 

Właściwości procesu akumulacji pierwotnej na ziemiach polskich 

 

Nie była procesem ciągłym, lecz przerywanym („skokowym”) 

 

Bazowała prawie wyłącznie na źródłach wewnętrznych (co przekładało się na ujemny bilans 

handlowy 

 

Istotne znaczenie odegrało rolnictwo 

 

Wielka rola przypadła ziemiaństwu 

 

Akumulacja trwała stosunkowo krótko (była słabsza niż w Europie Zach.) 

Cechy „modelu pruskiego” w odniesieniu do ziem polskich 

 

Rozciągnięcie procesu reform w czasie i etapowość (uchwalanie edyktów) 

 

Cząstkowy, wahadłowy charakter reform (w sprawie pańszczyzny, reformy józefińskie [zabór 

austriacki] – wprowadzenie, cofnięcie, wprowadzenie innych, cofnięcie innych reform…) 

 

Zróżnicowany przebieg i sposób realizacji reform (w zaborze pruskim wprowadzono do końca 

wszystkie zakładane reformy, w innych już nie) 

 

Reformy umocniły wielką własność ziemską (uwłaszczenie, dochody z wykupu => inwestycje) 

 

Ciężar reform przerzucony na chłopów 

 

Ludność bezrolna poza zasięgiem 

Uwłaszczenie chłopów i nowy ustrój rolny. 

Uwłaszczenie  (XIX w.)  –  nadanie chłopom prawa własności do całości lub części użytkowanej przez 
nich ziemi w zamian za uiszczone odszkodowanie, zniesienie poddaństwa osobistego i sądowego 

 

Zabór pruski 

  Dekret grudniowy (21 XII 1807 r.) – umożliwiał odejście chłopa ze wsi; jeżeli chłop się 

umówił ze szlachtą w sprawie odejścia ze wsi, to szlachta przejmowała wszystko, co 
chłop posiadał 

  Edykt regulacyjny (1811) – chłop posiadający gospodarstwo sprzężajne (posiadające 

parę  zwierząt  pociągowych)  jest  zwolniony  z  pańszczyzny  za  odszkodowaniem  (1/3 
lub połowa ziemi), jednak feudał zachował zwierzchnią władzę 

  Uwłaszczenie  w  Wielkopolsce  (1823)  -  chłop  posiadający  gospodarstwo  sprzężajne 

(posiadające  parę  zwierząt  pociągowych)  jest  zwolniony  z  pańszczyzny  za 
odszkodowaniem (1/3 lub połowa ziemi), jednak feudał zachował zwierzchnią władzę 
– dotyczy tylko gospodarstw powstałych po 1772/73 roku! 

  Nowela  dot.  Górnego  Śląska  (1827)  chłop  posiadający  gospodarstwo  sprzężajne 

(posiadające  parę  zwierząt  pociągowych)  jest  zwolniony  z  pańszczyzny  za 
odszkodowaniem (1/3 lub połowa ziemi), jednak feudał zachował zwierzchnią władzę 
– dotyczy tylko gospodarstw mających co najmniej 27 morg (ok. 7 hektarów)! 

  Ustawa  uwłaszczeniowa  (1850)  –  wynik  buntu  chłopskiego,  objęła  również 

gospodarstwa małe, całkowicie zniosła władzę zwierzchnią feudałów 

  Zakończenie procesu (1858) 

 

Galicja 

  Wpływ ruchów społecznych: rabacja galicyjska – zbrojne wystąpienie chłopów 

przeciw uciskom ze strony dworów, Wiosna Ludów 

  Restrykt uwłaszczający (1848) – uwłaszczeniu zostają poddane wszystkie 

gospodarstwa bez gospodarstw dzierżawionych i gospodarstw chłopów bezrolnych 

  Patent Cesarza (1848) – uregulowanie stosunków poddańczych, odszkodowania za 

dzierżawy 

  Patent Cesarza (1849) – zniesienie jurysdykcji patrymonialnej 
  Znoszenie wspólnot gruntowych (lata 60.) 

 

Królestwo Polskie 

  Reformy czynszowe – oczynszowanie chłopów 
  Zmiana pańszczyzny w okup pieniężny (1861) 
  Uchylenie obowiązków (22.01.1863) – zniesienie czynszów, pańszczyzny 
  Ukazy uwłaszczeniowe (marzec 1864) – ziemia przechodzi na własność chłopów 
  Wykup w formie podatków – chłop nie płacił za uwłaszczenie, ale płacił wysoki podatek 

Skutki uwłaszczenia: 

 

Uwłaszczono ponad milion gospodarstw (najwięcej: zabór austriacki, Galicja; najmniej: zab. pruski) 

 

„najdroższe” uwłaszczenie w zaborze pruskim 

 

Zlikwidowanie pańszczyzny – około 100 mln dniówek 

 

Największe gospodarstwa powstały na terenie zaboru pruskiego (najmniejsze w Galicji) 

 

Gospodarstwa chłopskie utraciły część dotychczasowej ziemi 

 

Postęp w zakresie agrokultury (pruski największy, galicyjski najmniejszy ze względu na dużą 

ilość taniej siły roboczej) 

Postęp widoczny w zakresie wprowadzenia nowych maszyn, płodozmianu (z.pruski; w Galicji 
trójpolówka bezugorowa i wielopolówka), melioracji, nawożenia. 

 

Rozwój gospodarki towarowej (gospodarze stają się przedsiębiorcami, zależało im na zysku) 

Gospodarstwa chłopskie stały się mniej opłacalne ponieważ: były bardziej opodatkowane od 
folwarcznych, nastąpił duży przyrost naturalny chłopów (co miało wpływ na podział gospodarstw 
i ich rozdrobnienie), chłopi posiadali specyficzną mentalność (przyzwyczajenie do tego, że jest się 
podległym komuś; niezaradność) 

Gospodarstwa folwarczne stały się bardziej opłacalne ponieważ: właściciele folwarków 
otrzymywali dodatkowe środki z tytułu uwłaszczenia chłopów, wciąż istniała pańszczyzna 
(chociaż była coraz mniejsza). 

Zabór pruski przodował w rolnictwie, gdyż: posiadał dobry rynek zbytu – Niemcy, posiadał 
politykę protekcyjną rynku (sprzyjało to towarowości gospodarstw), następował duży napływ siły 
roboczej ze wschodu (szukanie lepszych warunków życia). W zaborze pruskim cukrownictwo i 
hodowla trzody chlewnej stało się opłacalne, uprawa zboża już nie. 

Zabór austriacki gorzej się prezentował w stosunku do pruskiego ze względu na inną politykę 
zaboru (mniej protekcyjna), mniejsze środki oraz parcelację gruntów. Najbardziej opłacalny w 
tym zaborze był wyrąb i sprzedaż drewna. 

 

Zmiany w położeniu chłopa i właściciela folwarków  

Zróżnicowanie statusu majątkowego wśród chłopów doprowadziło do innego modelu 
konsumpcji, stylu życia. Mieliśmy do czynienia ze zjawiskiem podaży głodowej (mniejsza i gorsza 
konsumpcja kosztem lepszej sprzedaży towarów) widocznym głównie wśród biedoty (ziemia i 
kapusta) 

Charakterystyka rozwoju przemysłu na ziemiach polskich (powolny od poł. XIX w., warunki rozwoju 
gorsze niż na Zachodzie, dominacja rolnictwa, słaba dostępność surowców na początku, ograniczone 
zasoby siły roboczej) 

 

Oparty na ręko dzielnej technice produkcji (manufaktury, pierwsza maszyna dopiero pod 

koniec XVIII w.) 

 

Nowa technika rozwijała się obok starej(drobne zacofane przedsiębiorstwa obok manufaktur) 

 

W organizacji społecznej produkcji dominowały manufaktury 

 

Proces industrializacji rozpoczął się od rozwoju p. ciężkiego (na Zachodzie – od p. włókienniczego) 

 

Rozwój miał charakter skokowy (skoki te były słabsze niż na Zachodzie) 

 

Efekty niektórych „skoków industrialnych” doraźne lub niewspółmierne do nakładów 

Przeobrażenia w gospodarce światowej w dobie kapitalizmu 

monopolistycznego (1870 – 1918/1914) 

Dominacja Europy na świecie; USA i Japonia szybko się rozwijają 

1870 – zjednoczenie Włoch 

1871 – zjednoczenie Niemiec, powstanie II Rzeszy 

II rewolucja przemysłowa 

 

Przypada na II poł. XIX w. i początki XX w. 

 

Spowodowana gwałtownym rozwojem nauki (silnik gazowy, dynamit, karabin maszynowy…) 

 

Upowszechnienie wynalazków i innowacji w procesach produkcyjnych (co nie było aż tak 

widoczne w czasie I rewolucji przemysłowej) 

II rewolucja przemysłowa to: 

1.  Zmiany w technice i technologii produkcji 

  Zastosowanie energii elektrycznej: elektrownia wodna (1882, Appleton, USA), silnik 

elektryczny (Danielson, 1902), transformator (Jabłoczkow, 1876), żarówka (Edison, 
1886) 

  Wydobycie i przetwórstwo ropy naftowej: destylacja (Łukaszewicz, 1853), 

przemysłowe wydobycie, produkcja nafty i benzyny 

  Postęp w syntezie chemicznej 

 barwniki syntetyczne (anilina, Perkin, 1856; alizaryna, Perkin + kumple z Niemiec, 1869; 
indygo, Baeyer, 1878), leki (aspiryna, Hoffmann ; środki antyseptyczne), nawozy 
sztuczne, masy plastyczne, badania naukowe, układ okresowy pierwiastkowy (1868), 
soda amoniakalna do produkcji szkła, środków piorących (1863), kwas siarkowy, opona 
pneumatyczna (Dunlop, 1888), guma 

  Silnik spalinowy (Benz, 1879; Diesel, 1893) do produkcji samochodów, motocykli, 

później traktorów, czołgów; silnik wysokoprężny Diesla 1. Generacji – 1906 

  Turbina parowa 
  Początki telekomunikacji (telefon, Bell, 1876; radio, Marconi, 1896) 
  Postęp w hutnictwie, przemyśle metalowym (piece martenowskie, piece elektryczne, 

hutnictwo aluminium) 

  Zmiany w kinematografii (pierwsze filmy) 
  Budownictwo i przemysł zbrojeniowy (dynamit, Nobel, 1875) 

2.  Zmiany w technicznej organizacji produkcji 

  Racjonalizacja produkcji (cięcie kosztów) 
  Typizacja i standaryzacja wyrobów 
  System taśmowo potokowy (by produkcja miała jak najmniej przestojów; stosowane 

w p. samochodowym; pierwszy raz w Chicago – rzeźnia i fabryka wagonów) 

  Naukowa organizacja pracy – fordyzm, tayloryzm 

 
 

Tayloryzm (Taylor) – duża organizacja, sprawność pracy, kalkulacje, praca akordowa 
Fordyzm – zasady Taylora wprowadzone w fabryce Forda (1903) w Detroit, usprawnienie 
organizacji produkcji; ale w innych zakładach tayloryzm się nie przyjął ze względu na bunt 
pracowników  

3.  Zmiany w technice i ewidencji 

  Wyodrębnienie administracji gospodarczej i kadry inżynieryjno-technicznej 
  Oddzielenie własności od zarządzania (powstanie zawodu menadżera) 

Fayol – wprowadził system zarządzania dobry dla przedsiębiorstw i administracji 
państwowej, oparty na: dyscyplinie, autorytecie, inicjatywie pracowników, ładzie 

  Nowe techniki biurowe (wykorzystanie telefonu, maszyny do pisania) 

4.  Zmiany w organizacji obrotu 

  Przedsiębiorstwa hurtowe i komisowe 
  Hale targowe, towarowe 
  Giełdy 
  Sprzedaż katalogowa, promocja sprzedaży 

5.  Nowe gałęzie wytwórczości i wzrostu asortymentu wyrobów (p. samochodowy, 

elektrotechniczny, chemiczny) 

6.  Zmiana układu sił ekonomicznych między mocarstwami kapitalistycznymi (1. USA, 2. 

Niemcy, 3. Anglia; pogłębienie dysproporcji między bogatymi i biednymi krajami) 

7.  Koncentracja produkcji 

Kryzys w latach 1873 – 1896, wcielanie w życie neoprotekcjonizmu – odłam XVIII-wiecznego 
merkantylizmu, państwo nabiera znaczenia 

Panika związana ze spadkiem cen produktów – to jedna z przyczyn kryzysu, wprowadzenie 
taryf celnych, opłat wewnętrznych; kryzys wymusza rozwój przedsiębiorczości 

Faza rozwoju wielkiej przedsiębiorczości (od 1873): wchłanianie przedsiębiorstw, fuzje, 
monopole, ściślejsze lub luźniejsze porozumienia (koncerny –jeden właściciel, odrębność 
prawna przedsiębiorstw, wspólny zarząd; kartele – trusty w USA – skupienie firm z tej samej 
branży, odrębność prawna przedsiębiorstw; syndykaty – jeden właściciel, skupienie firm z tej 
samej branży, wspólne biuro sprzedaży, podział zysków; holdingi – jedna główna firma, wiele 
firm podrzędnych) 

Pozioma koncentracja (horyzontalna) – p. spożywczy, włókienniczy – wspólna działalność 
przedsiębiorstw zajmujących się tą samą fazą produkcji (wytwarzanie tkaniny + wytwarzanie 
tkaniny) 

Pionowa koncentracja – głównie p. chemiczny – wspólna działalność uzupełniających się firm, 
zajmujących się innymi fazami produkcji (wydobywanie surowców + wytwarzanie tkaniny) 

Rockefeller założył trust w Ohio – przetwórstwo ropy naftowej i wszystko co z tym związane 
(pionowa koncentracja: wytwórnia, przetwórstwo, dystrybucja) 

Duży odsetek ludności pracującej dla przedsiębiorstw monopolistycznych 

8.  Zmiany w rolnictwie i przemyśle spożywczym 

  Postęp w mechanizacji (kombajny, traktory) 
  Wzrost plonów (największy w Anglii i Danii) 
  Zróżnicowanie typów rolnictwa (guma, kauczuk – plantacje kauczukowe w Azji) 
  Konkurencja (Europa vs USA; USA – niższe koszty, ceny => przyczyna kryzysu) 
  Postęp w przygotowaniu i przechowywaniu żywności (mrożenie mięsa, pasteryzacja, 

przyprawy kuchenne – Szwajcaria, margaryna – Holandia) 

9.  Zmiany w transporcie 

  Wzrost znaczenia transportu kolejowego (wzrostu długości linii kolejowych; 

lokomotywa elektryczna, 1895; lokomotywa spalinowa, 1912; pociągi sypialne, 1864; 
oświetlenie w wagonach, 1889 

  Postęp w żegludze morskiej (turbina parowa, 1884; 2 stocznie, statki specjalne – 

chłodnie, pasażerskie – Titanic) 

  Budowa kanałów (Sueski) 
  Rozwój transportu drogowego (automobil, 1885; fabryki samochodów, Ford; 

tramwaje – najstarsze w Berlinie; metro – najstarsze w Londynie) 

  Rozwój transportu powietrznego (statek powietrzny, Zeppelin, 1900; samolot, 1903) 

10. Zmiany w handlu 

  Wzrost obrotów 
  Światowy rynek towarów 
  Wywóz kapitałów 
  Nawrót do protekcjonizmu – neoprotekcjonizm (zapobieganie zalewem tanich 

towarów) 

11. Zmiany w finansach 

  Wzrost obiegu pieniężnego (giełdy papierów wartościowych – Paryż, Londyn, Kraków; 

pojawia się zawód maklera giełdowego) 

  Rozwój bankowości (kredyty, emisje obligacji, akcji, współpraca z przedsiębiorstwami 

np. Deutsche Bank) 

  Wzrost roli kredytu 
  Koncentracja kapitału 
  Oligarchia finansowa 
  Wywóz kapitałów (np. do kolonii) 

 

 
 
 
 
 
 

Przeobrażenie w gospodarce światowej w dobie kapitalizmu 

monopolistycznego (1870-1918/1914) 

 
 
Drugi etap ekspansji kolonialnej 

Fazy kolonializmu europejskiego 

1.  Od XVI do poł. XVIII w. – znacząca kolonizacja, państwa dążyły do posiadania kolonii 
2.  Od XVIII w. – w okresie kapitalizmu liberalnego – ograniczenie kolonizacji (z wyjątkiem 

Wielkiej Brytanii i Francji) 

3.  Po 1870 – w okresie kapitalizmu monopolistycznego - podziałowi uległa Afryka i część Azji 

Imperializm – dążenie do dominacji 
Imperializm ekonomiczny – ekspansja zamorska Europejczyków a gospodarka reszty świata 

Przyczyny imperializmu: 

 

Poszukiwanie surowców (przetwarzane w krajach macierzystych jak i w koloniach). Przywóz 

np. diamentów i złota (Afryka), ropy naftowej, metali kolorowych, surowców żywnościowych 

 

Poszukiwanie rynków zbytu (tam lokowano nadwyżki produkcji, bo był duży, chłonny rynek 

 

Uzyskiwanie korzyści ekonomicznych (zyski ze sprzedaży surowców, produkcji z kolonii, 

dzierżawy terenów) 

 

Umacnianie pozycji politycznej (przewaga nad innymi krajami) 

 

Eksponowanie wyższości rywalizacji europejskiej 

 

Szerzenie chrześcijaństwa 

Skok na Afrykę – początek 1881: atak na Tunezję, która została podzielona pomiędzy Wielką Brytanię, 
Francję oraz Niemcy 
Rozwój gospodarczy dawnych mocarstw 

1.  Wielka Brytania 

 

Największa potęga gospodarcza po 1. Rewolucji przemysłowej 

 

Utrata pozycji potęgi na rzecz USA (wiele zakładów powstałych w XVIII w. były już 

przestarzałe) 

 

Kryzys gospodarczy trwający ok. 20 lat 

 

Kryzys w przemyśle i rolnictwie (konkurencja rolnictwa amerykańskiego) 

 

Wzrost zaludnienia (import taniej żywności z Ameryki) 

 

Podboje w Azji: Kuwejt, Birma, Nowa Gwinea oraz w Afryce 

 

Indie – kolonia: siła robocza, surowce i duże możliwości osiągania zysków 

 

Ożywienie gospodarcze związane z rozwojem przemysłu zbrojeniowego 

2.  Francja 

 

1870 – przegrana wojna z Prusami, który przyczyniła się do utraty Alzacji i Lotaryngii i 

nałożenia na Francję 5 mld franków kontrybucji 

 

Pionierstwo w motoryzacji i lotnictwie 

 

Rozwój przemysłu samochodowego (Peugeot i Renault) 

 

Dynamiczna produkcja opon 

 

Rozwój przemysłu lekkiego 

 

Paryż jako kolebka kultury, elegancji 

 
 

3.  Rosja 

 

Wpływ przegranej wojny krymskiej (1853-56) z Francją i Wielką Brytanią 

 

Reformy finansowe, administracyjne, wojskowe 

 

Industrializacja (związana z sektorem państwowym, od lat 80.) 

 

Dotacje dla przedsiębiorców 

 

Powstanie Zagłębia Donieckiego, Okręgu Kaukaskiego, Okręgu Petersburskiego 

 

Słabe rolnictwo (gosp. Feudalna, zacofanie) 

 

Zapędy zagarnięcia Chin 

Rozwój gospodarczy nowych mocarstw 

1.  Rzesza Niemiecka 

 

1871 – zjednoczenie polityczne 

 

Przyłączenie Alzacji i Lotaryngii 

 

Grynderka – proces zakładania nowych przedsiębiorstw i spółek 

 

2. Miejsce po USA 

 

Kolonie na Bliskim Wschodzie 

2.  USA 

 

Po wojnie secesyjnej (1865) przyspieszony rozwój gospodarczy 

 

Sprzyjające rozwojowi warunki: zasoby naturalne i szlaki komunikacji morskiej 

 

Rozwój przemysłu maszynowego, wydobycie węgla, przetwórstwa ropy naftowej itp. 

 

Niedostatek siły roboczej (pomimo dużej imigracji Europejczyków) 

 

Fordyzm i tayloryzm 

 

Rolnictwo: na południu farmy, gdzie uprawa tytoniu i bawełny; Zachód – uprawa 

kukurydzy i pszenicy 

3.   Japonia 

 

1867 – przewrót: obalenie szoguna 

 

Rozwój przemysłu lekkiego 

Nowe państwa rozwiniętej gospodarki: 

 

Holandia 

  Relacje ekonomiczne z Rzeszą Niemiecką 
  Przemysł przetwórczy (trzcina cukrowa, kawa, tytoń) 
  Rolnictwo i ogrodnictwo 

 

Dania 

  Rozwój rolnictwa (dominacja produkcji zwierzęcej, zwłaszcza bydła) 
  Spół dzielność wiejska 

 

Szwecja 

  Bogate zasoby surowcowe 
  Sprzedaż drewna, przemysł meblarski, przetwórstwo rud żelaza 

 

Białe dominia – Kanada, Australia, Nowa Zelandia 

  Kanada 

  Rybołówstwo, budowa statków (prowincje wschodnie) 
  Rolnictwo, uprawa zbóż (prowincje zachodnie) 
  Lasy, produkcja zwierzęca (prowincje centralne) 

  Australia 

  Produkcja i chów merynosów 
  Złoża złota 

  Nowa Zelandia – podobnie jak w Australii 

 

Argentyna – kraj rolniczy (hodowla bydła) 

Gospodarka światowa w okresie wojny (1914-1918) 

 
 
Wojny hegemoniczne w dziejach nowożytnych 

1.  Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) – dominacja Holandii w XVII w. 
2.  Wojny napoleońskie (1792 – 1815) – dominacja Wielkiej Brytanii w XIX w. 
3.  I wojna światowa (1914-1918) – dominacja gospodarcza USA 
4.  II wojna światowa (1939-1945) – umocnienie dominacji USA 

Przyczyny ekonomiczne I wojny światowej 

 

Dążenie do nowego podziału świata 

  Konflikty związane z podbijaniem nowych terenów 
  Konflikt Niemiec z Wielką Brytanią o południową Afrykę 
  Konflikt Niemiec z Francją o Maroko 
  Konflikt Niemiec z Rosją o ziemie kongresowe 

 

Bloki militarne zbrojenia 

  Trójprzymierze – 1882 – Niemcy + Austro-Węgry + Włochy 
  Ententa – Wielka Brytania + Francja + Rosja 

Charakter wojny: 

 

Początek: zamach na księcia Ferdynanda w Sarajewie (28.06.1914) 

 

Wyjątkowość: 

  Długotrwałość (4 lata) 
  Wielki zasięg geograficzny działań militarnych (34 kraje) 
  olbrzymie zaangażowanie sił ludzkich i zasobów materialnych 
  Zastosowanie nowych środków walki (gazy, czołgi, samoloty, karabiny maszynowe, 

„gruba Berta” (moździerz), U-Booty 

 
 
Gospodarka wojenna 

 

Wojna a gospodarka 

  Zakładano szybkie zakończenie wojny i niskie koszty 
  Wojna się przedłużyła więc zaczęło brakować środków pieniężnych i surowców 
  Wprowadzono system gospodarki wojennej w Niemczech 

 

KONWERSJA przemysłu i rolnictwa (przekształcenie produkcji cywilnej na produkcję 

wojskową) 

 

Mobilizacja gospodarcza. Jej zakres zależał od: 

  Położenia danego kraju 
  Stopnia zaangażowania w wojnę 
  Stan produkcji i posiadanych zapasów 
  Zasoby siły roboczej  

Plan Hindenburga - 1916 – Niemcy. Polegał na: 

  Zlikwidowaniu liberalizmu gospodarczego 
  Kontroli produkcji, cen, płac 
  W pełni zmilitaryzowanym przemyśle 
  Pozyskiwaniu surowców metodą rekwirowania 

 

Położenie ludności 

  Przymus pracy 
  Zakaz strajków 

  Przedłużenie czasu pracy, skracanie urlopów 
  Wprowadzenie systemu kartkowego (reglamentacja towarów) 
  Powyższe zmiany wprowadzone w Niemczech, Rosji i Francji 

 

Finanse wojenne 

  znaczne wydatki wojenne 
  Zaciąganie kredytów zagranicznych 
  Pożyczki wewnętrzne (emisja obligacji) 
  Podwyższenie podatków 
  Dodrukowanie pieniędzy 

Skutki wydatków wojennych: 

  Zawierano wymienialność waluty na złoto 
  Zmniejszenie się zasobów złota 
  Długotrwały proces inflacyjny 

 
 

Świat i Polska po I wojnie światowej (do 1928) 

 
 
Straty i zniszczenia wojenne: straty ludnościowe (7% ludności Europy) – wielu zmarło przez epidemie 
i głód, straty materialne (273 mld $): bezpośrednie, pośrednie 
Nowy układ sil politycznych i gospodarczych 

  Europa traci znaczenie 
  Powstanie Ligi Narodów (1919) z inicjatywy prezydenta USA. Jej celem miało być utrzymanie 

pokoju. Następcą Ligi Narodów jest ONZ powstałe w 1945 r. 

  Zmiany wewnątrz Europy (rozpad Austro-Węgier, wyniszczenie gospodarcze Niemiec) 
  Sytuacja państw kolonialnych (część uzyskało niepodległość lub autonomię) 
  Potęgi gospodarcze: USA (dostarczała Europie żywność, udzielała pożyczek w czasie wojny) i 

Japonia 

  Spadek globalnej produkcji przemysłowej 
  Migracje ludnościowe (np. z Europy do USA) 

Globalne skutki ekonomiczne wojny 

  Osłabienie ekonomiczne Europy (zahamowanie wzrostu gospodarczego, wzrost zadłużenia) 
  Dezorganizacja handlu międzynarodowego (bariery celne, blokady nakładane przez kraje 

ententy w czasie wojny) 

  Centrum życia gospodarczego – USA 
  Zmiany w produkcji rolnej 
  Zaburzenie życia gospodarczego Europy (na skutek inflacji, kursów walutowych) 
  Spadek dochodów z inwestycji zagranicznych 
  Umocnienie ekonomiczne Japonii i niektórych kolonii (np. Indii) 

Rozwój gospodarczych państw kapitalistycznych (do 1928 roku) 

1.  Lata 1918-23 – okres odbudowy powojennej – przestawienie gospodarki z gospodarki 

wojennej na gospodarkę cywilną – REKONWERSJA 

2.  Od roku 1924 – okres rozkwitu gospodarczego 

a.  Ustabilizowana sytuacja polityczna 
b.  Wzmożony ruch kapitału na świecie 
c.  Słaby rozwój rolnictwa (najważniejszym światowym towarem była pszenica, cukier 

trzcinowy, kawa, bydło rogate) 

Powstanie II Rzeczpospolitej – 11.11.1918 – rozejm z Niemcami 

  Granice wyznaczone na mocy traktatu wersalskiego z roku 1919 
  Duże zróżnicowanie narodowościowe 
  Dominacja rolnictwa w strukturze zatrudnienia 
  Trudności w odbudowie: zniszczenia, zróżnicowanie gospodarcze 
  Podstawowe zadania: 

o

 

Stworzenie sprawnej administracji, armii 

o

 

Przywrócenie związków między dzielnicami kraju 

o

 

Unifikacja prawa 

o

 

Rozwiązanie problemów społecznych 

Inflacja i stabilizacja waluty 
Inflacja – nadwyżka pieniądza nad masą towarową. Konsekwencje: różne dla różnych grup 
społecznych 
Przed 1923 rokiem (schemat) : sporo aspektów pozytywnych. Po I wojnie światowej inflacja 
wywołana nadmierną emisją pieniądza – marki polskiej. 
1924 rok – reforma walutowa Władysława Grabskiego 
Po 1923 roku: 1925 r. - inflacja bilonowa wywołana zwiększoną emisją bilonu i pieniędzy zdawkowych 
Unifikacja (ujednolicenie) nie oznacza inflacji 

 

Inflacja w Polsce po I wojnie światowej (do 1927) 

 
 

 

Inflacja do schyłku 1923 roku 

 

Inflacja od  schyłku 1923 roku – tzw. Inflacja bilonowa (wywołana na wskutek reform 

Grabskiego; trwała do II dewaluacji w 1927 roku) 

Po 1927 roku w gospodarce polskiej nie było procesów inflacyjnych. Po 1927 roku prowadzono w 
Polsce politykę deflacyjną w zamian za dewaluację (choć były spore wątpliwości, która polityka 
byłaby skuteczniejsza). 
Dewaluacja dolarowa wprowadzona została w 1932 roku. Silny złoty utrzymywał się do 1939 roku 
Inflacja – nadwyżka pieniądza nad masą towarową. Przyczyny inflacji są zróżnicowane, jednak po I 
wojnie światowej raczej miała wspólne źródło – w obliczu odbudowy, spłaty zobowiązań po wojnie 
inflacja była spowodowana głównie przez nadmierną emisję pieniądza. Konsekwencje inflacji są 
zależne od różnych grup społecznych i instytucji. Koszty inflacji największe dla pracowników (spadek 
płac realnych), najkorzystniejsza dla kredyto- i pożyczkodawców. 
Unifikacja pieniądza to inaczej ujednolicenie pieniądza (nie mylić z pojęciem inflacji). Unifikacja 
nastąpiła wcześniej niż proces inflacji. 
I inflacja (do 1924 r.) to inflacja marki polskiej 
II inflacja (od 1924 r.) to inflacja polskiego złotego 
Od połowy 1923 roku mamy do czynienia z hiperinflacją 
1925 rok – inflacja bilonowa, wywołana zwiększoną emisją bilonu i pieniędzy zdawkowych 

Pozytywne przejawy umiarkowanej inflacji 

 

Korzystny wpływ na koniunkturę gospodarczą 

 

Kredyty dla przedsiębiorstw 

 

Spadek obciążeń podatkowych 

 

Spadek kosztów transportu 

 

Większy eksport (eksportowa premia inflacyjna) 

1919-1920 wojna polsko bolszewicka 

1.  Rosnące zamówienia wojskowe  
2.  rozwój przemysłu zbrojeniowego  
3.  likwidacja bezrobocia i wzrost płac realnych  
4.  wyczerpywanie zasobów 
5.  nadmierne obciążenia budżetu 

Źródła pokrycia wydatków budżetu 

 

Kredyty w Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej (spółka państwowa) 

 

Pomoc zagraniczna 

Wydatki budżetu 

 

Wydatki wojskowe 

 

Zobowiązania wobec mocarstw rozbiorowych 

 

Pokrycie deficytu m.in. kolei państwowych 

Wydatki > Dochody 

(dochody finansowane przez bank pieniędzy papierowych (marek polskich) ) 

1923 – 74% wydatków budżetu pokryto z druku marek polskich. 

Za 1 markę płacono nawet 10 milionów dolarów (grudzień 1923) 
1919 – w obiegu 5 316 mln marek polskich 
Koniec 1923 – w obiegu ok. 125 000 000 mln marek polskich 

Przejawy inflacji 

 

Wzrostowi ilości pieniędzy nie towarzyszyło zwiększenie masy towarowej na rynku 

 

Wzrost cen 

 

Spadek siły nabywczej pieniądza 

 

Spadek wartości marki polskiej 

 

Obniżka płac realnych 

Przejawy inflacji w innych krajach (Niemcy, Austria, …) 

 

Szybki spadek siły nabywczej pieniądza 

Niemcy: przed I wś. Marka niemiecka była oparta na złotym parytecie. W obiegu były złote monety o 
nominałach 5, 10 i 20 marek oraz monety srebrne. Wymienialność banknotów na złoto była w pełni 
gwarantowana. Ciągle drukowano banknoty o nowym nominale i wartości. Inflacja wzrastała w 
astronomicznym tempie, nawet w ciągu dnia – pieniądze próbowano wydawać najszybciej jak się 
dało, a niektóre banknoty były nawet palone w piecach, ze względu na swoją nikłą wartość 

 

Obniżka płac realnych  

 

Zmiana kursu marki w stosunku do dolara (listopad 1923 roku – za 1 dolara 4,2 biliona marek 

niemieckich) 

Hiperinflacja: 

 

Bardzo wysoka inflacja powodowana zwykle przez całkowite załamanie systemu finansowego 

kraju 

 

Ogromny deficyt budżetowy finansowany przez dodruk pieniędzy 

 

Utrzymywanie się bardzo wysokiej stopy inflacji  

Umowna granica – minimum 50% w ciągu miesiąca; Niemcy miały nawet w 1923 roku 30000% w 

ciągu miesiąca 

 
 

Reforma walutowa Grabskiego (1924) 

1.  Sprzedaż na wolnym rynku walut obcych  
2.  Wstrzymanie druku marek polskich (zakaz)  
3.  reforma walutowa 
wprowadzenie polskiego złotego, 1 zł = 1 800 000 marek polskich; zminimalizowanie uprawnień 
rządu do emisji pieniądza (do 12 zł na 1 mieszkańca); korzystanie z bilonów zdawkowych – 
przecięte na pół stare banknoty marek polskich, które w starej walucie miały duży nominał, a w 
nowej walucie wykorzystywano jako pieniądze o groszowych nominałach 
4.  powołanie Banku Polskiego (centralna instytucja emisyjna zamiast Polskiej Krajowej  Kasy 

Pożyczkowej) 

5.  zmniejszenie luki budżetowej (wykorzystanie odpowiednich instrumentów do zmniejszenia 

wydatków i wzrostu dochodów) 

Styczeń 1924 r. 

 

Minister Skarbu polecił Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej sprzedaż 2,5 mln dolarów innych 

walut po ustalonym kursie 

 

Kurs dolara zaczął powoli spadać 

 

Ren spadek spowodował oczekiwaną reakcję łańcuchową 

Powołanie Banku Polskiego 

 

Spółka akcyjna z udziałem państwa 

 

Rząd nie miał pełnej swobody emisji 

 

Miał tylko prawo emisji bilonu i pieniędzy zdawkowych ( do 12 zł na 1 mieszkańca) 

Decyzje dot. Zwiększenia dochodów i zmniejszenia wydatków budżetowych były decyzjami trudnymi, 
ale w większości akceptowanymi przez społeczeństwo: zlikwidowanie części resortów, zmniejszenie 
budżetu resortów, zmniejszenie wydatków poprzez np. komercjalizację kolei państwowych, sprzedaż 
kosztowności, wprowadzenie podatków np. majątkowego 
 
Inflacja bilionowa – od sierpnia 1925 r. jako efekt 

 

Spadku produkcji 

 

Innych trudności: klęski nieurodzaju, spadku eksportu 

 

Wojny celnej z Niemcami 

 

Recesji gospodarczej 

Inflacja bilonowa została stłumiona w 1927 r. 

Problem agrarny 

 

Wielki kryzys gospodarczy lat 1929 – 1933/1935 

 
Koniec kryzysu w 1935 dla krajów o dużym wkładzie kapitału obcego, o profilu przemysłowo-
rolniczym 
Istota kryzysów gospodarczych: 

 

Wynikały z klęsk żywiołowych (powodzie, susze, …) 

 

Okresy wahań koniunkturalnych (cykle koniunkturalne) – 4 okresy: kryzys (spadek produkcji, 

zatrudnienia, cen), depresja (ww. parametry mają najniższe wartości), ożywienie (wzrost 
produkcji, zatrudnienia, cen), rozkwit (ww. parametry mają najwyższe wartości) 

1873-1896 – kryzys w USA 
1920 – kryzys spowodowany efektem I wojny światowej 
Mechanizm kryzysów: wynikają często z nadprodukcji. Produkcja dóbr jest szybsza niż siła nabywcza 
ludności. Konsumpcja jest wspierana kredytami. Z czasem jednak możliwości konsumpcyjne 
wyczerpują się. 
Nadprodukcja  => ograniczenie produkcji  => bezrobocie => malejący popyt 

Na świecie 

Kryzys w latach 30. XX wieku – przesłanki: 

 

Rodziły się w latach rozkwitu 

  Narastały zapasy produktów przemysłowych i rolnych 
  Popyt ograniczony wysokimi cenami (skutek działalności monopoli) 
  Ograniczona zdolność nabywcza wsi (niższe ceny produktów rolnych niż produktów 

przemysłowych) 

  Zmniejszenie chłonności rynku (maleje liczba ludności, niewielki wzrost płac) 

 

Oznaki osłabienia aktywności gospodarczej w połowie 1929 r. 

  24.10.1929 – na giełdzie w Nowym Jorku gwałtowny spadek kursu akcji 
  29.10.1929 – krach na giełdzie w Nowym Jorku tzw. „czarny czwartek” 

 

Bankrutowanie banków, przedsiębiorstw 

 

Zwalnianie pracowników 

 

Spadek obrotów handlowych (o ok. ¾) 

 

Kryzys w sektorze bankowym, przemysłowym i wielu innych 

 

Spadek dochodu narodowego 

 

Kryzys dotyka prawie cały świat kapitalistyczny 

Czynniki od których zależała siła kryzysu w innych państwach 

 

Stopień powiązania z zagranicą 

 

Organizacja obrotu wewnętrznego 

 

Polityka gospodarcza kraju 

1933 – powstrzymywanie spadku produkcji przemysłowej 
1935 – poprawa w rolnictwie 

Cechy kryzysu: 

 

Długotrwałość 

 

Głębokość oddziaływania (kryzys dotknął wszystkie sektory gospodarki) 

 

Szeroki zasięg geograficzny 

 

Skala obniżenia wskaźników życia gospodarczego 

Kryzys w przemyśle: 

 

Produkcja przemysłowa (spadek do roku 1932 r. o 30 % - największy w USA, Niemczech, 

Polsce) 

 

Ograniczenie inwestycji, remontów 

 

Likwidacja zakładów 

 

Monopolizacja gospodarki (celem monopoli jest utrzymanie wysokiego poziomu cen; w wielu 

krajach starano się temu zjawisku przeciwdziałać temu zjawisku) 

 

Skutki społeczne 

  Bezrobocie (48 mln w 1932r.) 
  Pogarszające się położenie bezrobotnych i ich rodzin (niewielu bezrobotnych 

dostawało zasiłki, korzystanie z pomocy organizacji charytatywnych) 

  Zmiana zachowań pracodawców (obniżenie wynagrodzeń) 

 
Kryzys w rolnictwie: 

 

Wzrost zapasów jako przyczyna kryzysu (rolnicy otrzymując niskie ceny za swe produkty 

zwiększali swą produkcję, której potem nie udawało się sprzedać) 

 

Spadek cen artykułów rolnych 

  W 1933 r. o ponad połowę 
  Rozwarcie „nożyc” cen 

 

Przeludnienie wsi (część zwolnionych robotników z fabryk wróciło na wieś) 

 

Zahamowanie mechanizacji 

 

Zubożenie wsi (wysokie obciążenia finansowe – podatki, składki ubezpieczeniowe itp.) 

 

Likwidacja zapasów (np. zatapianie, palenie upraw) 

Sytuacja w handlu: 

 

Ograniczenie obrotów handlowych (1929-1934 – spadek obrotów światowych o 2/3) 

 

Zapłata w złocie lub dewizach (nie przyjmowano towar za towar) 

 

Autarkia – preferowano rozwój rodzinnej gospodarki (nakładanie ceł na importowane 

towary, powrót do protekcjonizmu – neoprotekcjonizm) 

 

Dumping – sprzedaż towarów po cenach nawet niższych niż koszty produkcji, aby pozbyć się 

zapasów 

Sytuacja w transporcie 

 

Obniżenie opłacalności kolei 

 

Spadek wykorzystania zdolności przewozowych 

 

Poprawa zyskowności przez fuzje 

Kryzys walutowy 

 

Podrożenie kredytów 

 

Deflacja 

Skutki kryzysu: 

 

Demograficzne: 

  Zmniejszenie liczby zawieranych małżeństw 
  Spadek przyrostu naturalnego 
  Nasilenie ruchów społeczno-politycznych w świecie np. partie faszystowskie we 

Włoszech (Mussollini) i Niemczech 

Dobro państwa – wartość nadrzędna dla partii faszystowskich, które rządziły wszystkimi 
sferami życia; NSDAP – Hitler na czele; Hitler jako wódz – funkcja kanclerza, prezydenta i 
przywódcy partii 

  

 

W Polsce 

 

W rolnictwie – spadek cen produktów rolnych spowodowało rozwarcie „nożyc cenowych”; 

dużo bardziej dotkliwy niż w przemyśle 

 

W przemyśle: spadek produkcji => spadek cen 

 

Kryzys w rolnictwie: 

 

Wartość produkcji 

  1929r. – produkcja rolna ok. 69% ogółu produkcji 
  Spadek cen artykułów rolnych 
  Rozwarcie „nożyc  cenowych” - przyczyny 

  Monopolizacja przemysłu – rolnictwo wolnorynkowe 
  Sezonowość produkcji rolnej 
  Trudności w eksporcie 
  Uciążliwe pośrednictwo 

 

Degradacja gospodarstw (długi, problemy ze spłatą zobowiązań) – konsekwencje 

  Spadek wartości ziemi 
  Popadanie gospodarstw w długi 
  Ograniczenie wydatków gospodarstw 
  Sytuacja społeczna 

  Pauperyzacja ludności wiejskiej 
  Przeludnienie wsi 
  Zaprzestanie płacenia podatków 

  Sytuacja robotników rolnych 

  Pracownicy stali – mieli zagwarantowaną żywność i dach nad głową 
  Pracownicy sezonowi – byli w dużo gorszej sytuacji 

  Likwidacja ubezpieczeń 

Kryzys w przemyśle: 

 

Spadek produkcji przemysłowej (w 1932 r. o 41%) 

 

Małe zapotrzebowanie rynku wewnętrznego 

 

Spadek wykorzystania zdolności produkcyjnych 

 

Spadek dochodowości przemysłu (1934 r. – ożywienie w przemyśle) 

 

Brak środków na inwestycje i modernizacje 

 

Tworzenie karteli 

 

Skutki społeczne: 

  Pogarszające się położenie mas robotniczych 
  Bezrobocie 
  Spadek płac 
  Strajki (manifestacja niezadowolenia z panującej sytuacji ekonomicznej) 

Kryzys w innych działach gospodarki 

 

Spadek obrotów w handlu wewnętrznym i zagranicznym (spadek w latach 1929-34 do 30%) 

 

Bilans dodatni w handlu zagranicznym (dzięki dumpingowi) 

 

Niekorzystne zmiany w transporcie 

Kryzys finansów publicznych 

 

Stan budżetu – katastrofalny – deficyt budżetu za cały okres kryzysu – 1349 mln zł 

 

Spadek dochodów – obniżenie wydatków państwa 

 

Pojawiają się zadania konieczne do finansowania przez państwo 

  Walka z bezrobociem 
  Wsparcie banków 
  Polityka eksportowa 

 

Pożyczki wewnętrzne (emisja obligacji): 1933 – Pożyczka Narodowa; 1934 - Premiowa 

Pożyczka Inwestycyjna 

 

Dług wewnętrzny 

Polityka rządu polskiego wobec kryzysu 

 

Przystosowania do kryzysu – do 1932 r. 

 

Kompleksowy program walki z kryzysem – koniec 1932 r. 

 

Etatyzm – tworzenie przedsiębiorstw państwowych 

 

 

Nakręcanie koniunktury gospodarczej w latach 30. Wzrost roli państwa 

 
 
Historia interwencjonizmu: 

 

Interwencjonizm państwowy – ingerencja państwa w gospodarkę 

 

Teoria Keynesa (1936 – „Ogólna teoria zatrudnienia, procentów i pieniądza” – zasady 

regulowanego kapitalizmu 

  Pojęcie mnożnika inwestycyjnego (nakręcanie koniunktury) 

Skutkiem braku popytu jest kryzys gospodarczt, Aby zintensyfikować popyt, 

społeczeństwo musi mieć pracę. Zapobieganie kryzysowi poprzez zwiększenie 
konsumpcji. Ludzie, gdy mają wyższe dochody zwiększają konsumpcję i oszczędności. 
Mnożnik jest tym wyższy, im większą część dochodów ludzie przeznaczą na konsumpcję. 

Środki nakręcania koniunktury: 

  Pośrednie 

o

 

Kontrolowany wzrost ilości pieniądza w obiegu 

o

 

Progresywne opodatkowanie wysokich dochodów 

o

 

Zwiększanie świadczeń socjalnych (w celu pobudzenia popytu kons.) 

o

 

Obniżanie stóp procentowych od oszczędności 

  Bezpośrednie: 

o

 

Roboty publiczne (aktywizacja bezrobotnych) 

o

 

Tworzenie przez państwo przedsiębiorstw czyli etatyzm 

  Formy interwencjonizmu: 

  Pośredni: polityka kredytowa, polityka fiskalna 
  Bezpośredni: etatyzm (tworzenie sektora własności państwowej i 

prowadzenie działalności gospodarczej w jego ramach) 
 

 

 

New Deal w USA 

1933/1934 – Franklin Delano Roosevelt wprowadza program „New Deal” (miał służyć 
zaprowadzeniu nowego porządku). Założenia 

  Zwiększenie siły nabywczej ludności i cen 
  Niewymienialność dolara na złoto 
  Dewaluacja dolara o 41% 
  Zabiegi uzdrawiające w rolnictwie (zmniejszenie produkcji rolnej, zwiększenie cen 

produktów rolnych, wprowadzenie kredytów preferencyjnych dla rolnictwa, 
zaprzestanie ściągania długów od farmerów) 

  Polityka uprawnień socjalnych (renty starcze, płace minimalne, ubezpieczenia 

emerytalne) 

  Zmiany w przemyśle (skrócenie czasu pracy do 40h/tydzień, zwiększenie uprawnień 

związków zawodowych, preferencja w sprawie zamówień publicznych dla 
przedsiębiorstw z sektora publicznego, ceny gwarantowane) 

  Walka z bezrobociem (roboty publiczne organizowane przez Administrację Robót 

Publicznych) 

1937 – załamanie tego systemu 

Polityka interwencjonizmu w poszczególnych państwach: 

1.  Wielka Brytania 

  Protekcjonizm celny (umowy o szczególnych warunkach celnych z dominiami) 
  Przemieszczenie siły roboczej 
  Pożyczki na inwestycje 

2.  Francja 

  Reformy społeczne (wzrost płac, urlopy, skrócenie tygodnia pracy) 
  Dewaluacja franka 

3.  Niemcy 

  Inwestycje przemysłowe (związane z przygotowaniami do wojny) 
  Pełny interwencjonizm (reglamentacja produkcji wszystkich produktów) 
  Likwidacja bezrobocia (zatrudnianie do budowy dróg i mostów itp.) 
  Zmiany w rolnictwie 
  Zmiany w przemyśle i handlu (utworzenie grup gospodarczych, na czele których stali 

funkcjonariusze partyjni, nadzorowali oni rozwój przemysłu i handlu) 

  Plan czteroletni (1936-1939). Elementy: 

 Zdobycie niezależności surowcowej 
 Osiągnięcie samowystarczalności gospodarczej (produkcja ersatzów – 

środków zastępczych) 

 Rozbudowa przemysłu zbrojeniowego 

Europa Środkowa po kryzysie (Polska): 

1.  Dwa okresy wyjścia z kryzysu: 

  Podejmowanie działania łagodzącego skutki kryzysu (doraźne działanie państwa) – 

okres I 

  Szeroka polityka interwencyjna (od roku 1936) – okres II 

 
 

2.  Plany gospodarcze, np.: 

  4-letni plan inwestycyjny Eugeniusza Kwiatkowskiego (minister skarbu i wicepremier), 

1936-1940 

 Budżet: 1650-1800 mln zł na inwestycje 
 1937 r. – budowa COP (Centralny Okręg Przemysłowy) w widłach Wisły i 

Sanu. Miał dominować przemysł ciężki i zbrojeniowy 

 Rozbudowa portu w Gdyni (powstanie stoczni, rozwój miasta) 

Plan zrealizowano rok przed terminem, ale przekroczono budżet wydatków. 
Inwestycje były realizowane na terenie całego kraju. 

  6-letni plan rozwoju i rozbudowy polskich sił zbrojnych (1936-1942), dwuetapowy: 

 Etap I: zwiększenie potęgi armii, rozbudowa zaplecza technicznego armii, 

uzupełnianie zapasów amunicji 

 Etap II: dalszy rozwój potęgi armii, powiększenie zapasów broni, rozwój 

lotnictwa 

  15-letni plan gospodarczy E. Kwiatkowskiego (do lat 50.), pięcioetapowy: 

 I: rozbudowa przemysłu zbrojeniowego 
 II: Komunikacja 
 III: Wieś (inwestycje) 
 IV: przemysł, urbanizacja kraju 
 V: Niwelowanie różnic między Polską A (część Zach.) a Polską B (cz. Wsch.) 

Plan uznany za utopijny. Zrealizowano tylko I etap i część II 

3.  Rolnictwo 

  Akcja oddłużeniowa (zaprzestanie egzekwowania długów) 
  Interwencja rynkowa 

 Interwencyjny skup zbóż prowadzony przez państwowe zakłady przemysłu 

zbożowego 

 Dopłaty do eksportu produktów rolnych 

  Kredyty 

 Zaliczkowe (na poczet przyszłej produkcji) 
 Zastawne (to, co już było wyprodukowane) 

  Interwencja w stosunku do karteli 

4.  Przemysł i handel: 

  Przejmowanie pakietów akcji przez państwo (dot. Akcji przedsiębiorstw, które były 

najbardziej zadłużone) 

  Zaangażowanie banków i Poczty Polskiej w przemysł 
  1933r. – nowa ustawa kartelowa (państwo miało prawo ingerować w działanie 

karteli, a nawet ich likwidowania) 

5.  Interwencjonizm na rynku pracy 

  Zmniejszenie bezrobocia (w 1933r. utworzono Fundusz Pracy organizujący roboty 

publiczne: budowa dróg, wodociągów itp.) 

  Praca dla ludności chłopskiej (akcja „wieś” – rozwój mleczarstwa, rozwój prod. lnu itp.) 
  Nowoczesne regulacje prawne 

 11.03.1937 ustawa o układach zbiorowych 
 Skrócenie czasu pracy w górnictwie 
 Wzrost płac 

  1936 – 1939: modyfikacja systemu ubezpieczeniowego (czasowe zmniejszanie 

składek ubezpieczeniowych) 
 

6.  Metody finansowania polityki nakręcania koniunktury 

  Zwiększanie obciążeń podatkowych 
  Inne formy pokrywania wydatków państwa (dług wewnętrzny, pożyczki zagraniczne) 

7.  Efekty polityki interwencyjnej: 

  Przemysł 

 Stan produkcji osiągnął wielkość sprzed kryzysu 
 Szybszy rozwój dóbr przemysłowych niż konsumpcyjnych 
 Rozwój branż związanych z przemysłem zbrojeniowym 
 Poprawa rentowności przedsiębiorstw 
 Ważnym wydarzeniem dla polskiego przemysłu było przyłączenie Śląska 

Cieszyńskiego 

 Wzrost zatrudnienia 
 Nie udało się zlikwidować bezrobocia w stopniu oczekiwanym 
 Zwiększenie ilości zasiłków dla bezrobotnych 
 Poprawa sytuacji bytowej robotników 

  Rolnictwo 

 Ceny nie osiągnęły nawet połowy poziomu cen sprzed kryzysu 
 Rozwój produkcji roślinnej 
 Postępy produkcji żyta (większe plony, zbiory) 
 Nieznaczny wzrost dochodów ludności rolniczej 

  Handel 

 Powstanie nowego przedsiębiorstwa państwowego 
 Duże rozdrobnienie handlu 
 Wzrosła wymiana towarowa z zagranicą 

  Gospodarki budżetowej 

 Niewielka nadwyżka dochodów nad wydatkami budżetowymi 

Bilans gospodarczy Polski odrodzonej 

1.  Przezwyciężenie Skutków rozbiorów: stworzenie warunków do funkcjonowania państwa, 

wyrównanie odmienności 

2.  Jednolity aparat administracyjny w różnych sferach życia gospodarczego 
3.  Dostosowanie ciągów komunikacyjnych (połączenie portu Gdynia z GOP linią kolejową) 
4.  Ukształtowanie ogólnopolskiego rynku wewnętrznego (jednak większość energii i żelaza 

wytwarzano i przetwarzano w Polsce B 

5.  Zmiany w rozwoju sił wytwórczych 

 

 

Świat i Polska w okresie II wojny światowej 

 
 
Przesłanki ekonomiczne wybuchu wojny: 

 

Niemcy powiększyły potencjał gospodarczy o gospodarkę czeską i austriacką 

 

ZSRR zniszczony czystkami 

 

ZSRR wsparł surowcowo Niemcy (chciały podboju świata oraz podziału angielskich i 

francuskich kolonii); 23 sierpnia 1939r. – pakt Ribbentrop-Mołotow 
 
 

Charakter wojny: 

 

Masowa i najbardziej niszcząca w dziejach świata 

 

W przeciwieństwie do I wś.: większa rola nauki, intensywna reglamentacja i planowanie, 

intensywniejsze działania wojenne, intensywniejsza konwersja gospodarcza 

 

Cechy działań militarnych 

  Długotrwałość 
  Wielki zasięg geograficzny (około 60 państw pośrednio i bezpośrednio 

uczestniczących w wojnie, front długości 2200 km) 

  Wojna manewrowa (I wś. – wojna pozycyjna) 
  Maksymalne zaangażowanie potencjału ludzkiego (110 mln osób), największe armie: 

USA (12 mln), ZSRR (11 mln) Niemcy (10 mln), Wielka Brytania, Francja 

  Wykorzystanie nowoczesnych środków walki (bomba atomowa, okręty podwodne, 

samoloty) 

  Pierwszy raz nastawiono się na niszczenie zaplecza gospodarczego (zakładów 

przemysłowych, infrastruktury-mostów), wojskowego i miast 

  Blokada na dostawę surowców (wojna morska wywołana przez Niemcy) 
  Ersatz 

 

Skutki: 

  Społeczne 
  Ekonomiczne (np. rozwój gospodarki USA) 

 

Konwersja gospodarki – przekształcenie gospodarki cywilnej w gospodarkę wojenną 

 

Środki służące uzyskaniu przewagi militarnej 

  Mobilizacja gospodarki na cele wojny (maksymalizacja produkcji wojennej) 
  Autarkia (przede wszystkim surowcowa) => ersatz 
  Mobilizacja siły roboczej 

 

Wojna pochłonęła 1/3 światowego dochodu narodowego 

  Militarne wydatki świata finansowały głównie: USA, Niemcy, ZSRR, Wlk. Brytania, 

Japonia 

  Największy rozwój gospodarki zbrojeniowej: 1943-44 

 

Konwersji gospodarki towarzyszyły (przeciwnie do I wś.) 

  Interwencjonizm państwa 
  Kontrola zasobów (ludzkich i materialnych) 
  Planowanie produkcji 

Gospodarka wojenna poszczególnych krajów: 

 

Niemcy – 3 etapy realizacji 

  1939-41 zagospodarowanie zaanektowanych obszarów 

  Niemcy chcieli, by ich terytorium było centrum przemysłowym, a obszary 

podległe zapleczem surowcowym 

  Do 1941r. Niemcy nie odczuli zmian w organizacji 

  1942-połowa 1944r. 

  Po klęsce staliningradzkiej nasilenie zbrojenia (ogłoszenie Totalkrieg – wojny 

totalnej) 

  Produkcja cywilna maksymalnie przestawiona na wojenną (przymus pracy, 

wydłużenie czasu pracy) 

  Problem z zapewnieniem siły roboczej (pracowała ludność krajów 

okupowanych do 1944r. – ok. 8 mln pracowników przymusowych) 

  Od połowy 1944 do końca wojny 

  Dezorganizacja, destabilizacja 
  Duże zniszczenie przez naloty aliantów 

 

Wielka Brytania 

  Maj 1940r. – Churchill stworzył gabinet wojenny (do zbrojenia zmusiła Anglię klęska 

Francji 

  Wyspiarskie położenie: trudna dostępność, pozyskiwanie surowców z kolonii 

(spowodowało to bitwę o Atlantyk, bo Niemcy odcięły Wielką Brytanię od towarów – 
stworzyły konwoje flotylli) 

  Od 1941r. – pomoc finansowa i materiałowa USA dla Wielkiej Brytanii 
  Dwukrotnie wzrosła produkcja żywności 
  Zatrudnianie kobiet, konwersja gospodarki, wydłużenie dnia pracy 
  Znaczący dług wewnętrzny i zagraniczny (utrata rezerw złota, rynków zbytu, 

inwestycji) 

 

USA – przystąpiła do wojny po ataku Japonii na Hawaje 

  Od 1941r. – pożyczki i wynajem sprzętu wojennego dla Chin, ZSRR i Wielkiej Brytanii 
  Pożyczki dla 42 krajów 
  1940-44 produkcja zbrojeniowa wzrosła 12-krotnie 
  Siła robocza: kraje neutralne 

 

ZSRR 

  Przemieszczanie zakładów przemysłowych na Syberię i za Ural z obszarów 

zagrożonych 

  Początkowo tragiczna sytuacja (też z żywnością 
  1941r. – Państwowy Komitet Obrony (zarządzanie centralne) 
  1943-44r. – największa produkcja, dobra jakość 
  1943 r. – przenoszenie zakładów na obszary, z których wycofali się Niemcy 
  Łagry (wykorzystywano też jeńców) 
  Pożyczki od USA 
  Wprowadzono system kartkowy (przyznawana żywność nie wystarczała na minimum 

biologiczne) – powodem była mobilizacja wszystkich mężczyzn ze wsi oraz brak 
maszyn 

Straty i zniszczenia wojenne 

 

Straty ludnościowe (50 mln osób), najwięcej: ZSRR, Niemcy, Polska; najwięcej do ogółu 

ludności w kraju: Polska, Jugosławia 

 

Straty materialne (1380mld USD), największe na mieszkańca: Polska, Chiny 

Powojenny układ polityczny (największy wpływ ZSRR [socjalizm], USA, Wlk. Brytania [demokracja] 
– najbardziej zasłużone w wojnie) 

 

Teheran, 28 listopada–1 grudnia 1943r. – spotkanie Wielkiej Trójki (Roosevelt, Churchill, 

Stalin) 

  Osłabienie Niemiec i innych państw osi 
  Polska – granica wschodnia na linii Curzona 

 

Jałta, 4-11 lutego 1945r. 

  Podział Niemiec na 4 strefy okupacyjne (USA, ZSRR, Wlk. Brytania, Francja) i 

nałożenie na nie reparacji wojennych 

  Wyznaczenie w kwietniu 1945r. konferencji w San Francisco w celu utworzenia ONZ 

 

Poczdam, 17 lipca-2 sierpnia 1945r. (Stalin, Truman, Churchill => Attlee) 

  Niemcy oddadzą terytoria różnym krajom 
  Plan 4xD w stosunku do Niemiec (demilitaryzacja, denazyfikacja, dekartelizacja, 

demokratyzacja) 

  Granica z Polską w oddzielnym traktacie 
  Ustalono reparacje 

 

Japonia 

  2 IX 1945r. – akt bezwarunkowej kapitulacji z USA 
  1956r. – pokój z ZSRR 

Stan gospodarki na ziemiach polskich 

 

Hitlerowska polityka ekonomiczna. Odmienna przyszłość dla: 

  Ziem bezpośrednich włączonych do Rzeszy (tzw. Kraju Warty) 

  Intensywna germanizacja 
  Wywłaszczenie Polaków i Żydów 
  Wykorzystywanie potencjału ekonomicznego 
  Stabilizacja polityki ekonomicznej 

  Generalnego Gubernatorstwa 

  Odprzemysłowienie GG (potem z powrotem przywrócono przemysł – 

zaplecze produkcyjno-usługowe) 

 

Przemysł i transport na potrzeby Rzeszy 

  Konwersja gospodarcza + likwidacja nieprzydatnych przemysłów 
  Akcja likwidacyjno-scaleniowa (zamknięcie lub łączenie) 
  Nowe zakłady rzadko => zakłady chemiczne w Oświęcimiu, raczej modernizowano 

zakłady już istniejące, preferowano: górnictwo, hutnictwo, przemysł zbrojeniowy 

  Uruchamianie kopalń (w celu autarkii surowcowej) 
  Modernizacja torów kolejowych, odbudowa mostów 

 

Polityka kredytowo-pieniężna 

  W Kraju Warty zlikwidowano banki polskie 
  Likwidacja instytucji kredytowych należących do Żydów 
  Jedyny bank w GG niezepchnięty na margines życia gospodarczego to Państwowy 

Bank Rolny (pożyczki dla dużych właścicieli ziemskich) 

  Bank Emisyjny w GG, nowa waluta – młynarka 
  W Kraju Warty – marka 
  Powstawały niemieckie banki (Polacy nie mieli zaufania) 

 

Przeobrażenia w rolnictwie 

  Brak środków na intensyfikację produkcji rolnej 
  Nauka i oświata dla Niemców 

 

 

Warunki materialno-bytowe ludności 

  Bardzo niskie zarobki dla Polaków 
  Brakowało żywności, konieczność kupowania na czarnym rynku 
  Zwiększono dzień pracy do 12 godzin 

 

 

Rozwój gospodarczy w okresie powojennym (od 1945 r.) 

 
Periodyzacja dziejów najnowszych 

 

Kryterium wzrostu gospodarczego (ekonomiści) 

  1945-1949 okres odbudowy powojennej: bezpośrednio po wojnie, zniszczona 

gospodarka, procesy rekonwersji (gosp.wojenna => gosp. Cywilna), instytucjonalne 
podstawy rozwoju gospodarczego 

  1950-1973 najszybszy rozwój gospodarczy w dziejach 
  1974-… okres zmiennej koniunktury, globalizacja, regionalizacja gospodarki, 

rewolucja naukowo-techniczna 

 

Kryterium polityczne 

  1945-1955 przejście do układu wielkomocarstwowego do układu 

dwumocarstwowego (USA i ZSRR) 

  1956-1980 funkcjonowanie układu dwóch mocarstw (rywalizacja: zimna wojna, 

wyście zbrojeń, wojna w eterze, wojna w Korei) 

  1981-1991 rozpad realnego socjalizmu w krajach Europy Środkowo-Wschodniej 
  1992-… napięcia polityczne, ekonomiczne, nasilenie globalizacji, dominacja polityczna 

USA 

1944-48 powstawanie realnego socjalizmu w krajach Europy Środkowo-Wschodniej 
 

Pomoc międzynarodowa i nowy ład gospodarczy 

 

Organizacja Narodów Zjednoczonych 

  1941 – Karta Atlantycka (Churchill-Roosevelt): również plany co zrobić po wojnie 
  1942 – Deklaracja Narodów Zjednoczonych – 26 państw, w tym Polska; skierowana 

przeciw faszyzmowi 

  Kwiecień 1945 – konferencja założycielska ONZ (50 państw): prawo do niepodległego 

państwa, pokojowe rozwiązania sporów, stworzenie systemu bezpieczeństwa. 
Pomysł ONZ – Churchill, pomysł nazwy – Roosevelt 

 

 

UNRRA (Agenda Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy) 

  Powstała w 1943 r. w Waszyngtonie w celu niesienia pomocy krajom świata 
  W okresie 1945-47 rozdysponowano m.in. 

  4 mld USD w Europie (490mln dla Polski, Polska też świadczyła pomoc Austrii 

i Jugosławii) 

  3 mld USD poza Europą 
  20 mln + żywności 

  Szczególnie w okresie zimy 1946/47 – klęska nieurodzaju latem 1947 r. 

 
 

 

 

Plan Marshalla (Plan Odbudowy Europy) 

  Pomysł – 1947 r. 
  5 czerwca 1947 przedstawił założenia planu sekretarz generalny USA Marshall 
  Skierowany głównie do ZSRR i państw Europy Śr.-Wsch. (ZSRR odrzucił i namówił też 

inne kraje Europy Śr.-Wsch. Do tego) 

  Lipiec 1947r. – paryska konferencja – 16 krajów przyjęło propozycję USA i wyceniło 

potrzebną pomoc na 22 mld USD 

  Kwiecień 1948 r. – utworzenie OEEC (Europejska Organizacja Współpracy 

Gospodarczej) do administrowania środkami w ramach planu Marshalla 

  W okresie 1948-1952 pomoc wyniosła 13 mld USD (Dla Wielkiej Brytanii 3,2 mld) 
  Skutki planu: 

  Dla Europy: rozwój 
  Dla USA – koniunktura na towary USA (miały nadwyżki) 
  Nacisk polityczny USA – w rządach tych 16 krajów mogli być również 

komuniści, narzucenie realizacji planu Marshalla 

  Zerwanie przez ZSRR kontaktów z Zachodem (Szklarska Poręba – 

wprowadzenie radzieckiego modelu rozwoju gospodarczego) 

 

 

Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy 

  Dwie koncepcje międzynarodowego systemu walutowego (lipiec 1944r. w Bretton 

Woods 44 państwa zdecydował o systemie finansowym) 

  Keynes: wprowadzenie międzynarodowego pieniądza – BANKOR 
  White: utrzymanie złota jako środka wymiany (w efekcie tylko dolar był 

wymienialny na złoto; 1 uncja = 35$) 

  1947 – początek działania MFW (z siedzibą w Nowym Jorku), cele: 

  Stabilizacja polityki walutowej 
  Zrównoważony wzrost obrotów handlu światowego 
  Pomoc w zrównoważeniu bilansu płatniczego (na poczet wpłacono określone 

sumy w pieniądzu i złocie) 

  1946 – początek działalności Banku Światowego (Międzynarodowego Banku 

Odbudowy i Rozwoju) 

  Cel: Pomoc w odbudowie (głównie infrastruktury) 
  Ścisłe powiązanie z członkostwem w MFW 
  Kapitał zakładowy: 10 mld USA, członkowie mieli udziały tego banku 

 

 

GATT (Układ Ogólny w Sprawie Taryf Celnych i Handlu) 

  Powołano w 1947 r. 
  Cel: liberalizacja handlu (ograniczeniu ulega ingerencja w postaci narzucania taryf 

celnych): musiało to prowadzić do pełnego wykorzystania zasobów 

  Miała z czasem stać się agendą ONZ 
  Funkcjonował do 1995 – przekształcony w WTO 

 

Zimna wojna. Konflikty polityczne 
Napięcia, wrogość między mocarstwami. Kraje-kolonizatorzy poparli USA w wyniku procesów 
dekolonizacji. 5 marca 1946 r. – w Fulton Churchill wygłosił krytyczne przemówienie w ZSRR (pojęcie 
żelaznej kurytyny) 

 

Rozpad koalicji antyfaszystowskiej – ZSRR zniszczony wojną, ale utworzyli blok radziecki 

 

Doktryna Trumana – zwrócił się z apelem o pomoc polityczną i gospodarczą dla krajów 

zagrożonych komunizmem (Turcja i Grecja) – m.in. postulował umacnianie atomowe 

 

Problem Niemiec – postanowienia w Poczdamie uległy rewizji – pomagano Niemcom się 

odbudowywać (Niemcy miały stać się suwerennym, dobrze rozwiniętym krajem); 1947 r. – 
połączenie stref wpływów: USA, Wlk. Brytania, Francja – RFN, strefa radziecka - NRD 

 

Zmiany w Azji 

  Powstanie ChRL (po wyparciu wojsk japońskich po 3-letniej wojnie domowej) – Mao 

Tse-Tung 

  Korea Płn. – kraj komunistyczny, Korea Płd – kraj kapitalistyczny – wojna 1950-53 

kulminacja zimnej wojny; 1953 – śmierć Stalina, w USA prezydentem Elsenhower 
(pokojowe rozwiązania) 

 

Wyścig zbrojeń 

  Kwiecień 1949 – utworzenie Paktu Północnoatlantyckiego (NATO miało charakter 

obronny przez ZSRR) 

  Od 1949 ZSRR ma broń atomową (nie tylko USA) 
  W Korei USA używa po raz pierwszy brón wodorową (za chwilę miał już ZSRR) 
  1955 – do NATO przystąpiła RFN – utworzenie Układu Warszawskiego w bloku 

wschodnim 

 

Rozpad imperiów kolonialnych 

  1945-80 procesy dekolonizacyjne 
  1955 – konferencja w Bandungu (spotkanie krajów afrykańskich i azjatyckich ws. 

Walki o niepodległość, rasizmu, sytuacji na świecie) 

 
Gospodarka świata kapitalistycznego 
 

 

USA  

  Procesy demobilizacji i rekonwersji 
  Nadwyżki produkcji => bezrobocie => strajki 
  1946 r. – ustawa o zatrudnieniu (ograniczenie roli związków zawodowych) 
  Poszerzanie rynków zbytu (gł. Europa) 
  Interwencjonizm: polityka fiskalna, kredytowa, zamówienia rządowe – program Fair 

Deal (wcześniej był New Deal): tanie budownictwo, obniżenie podatków, dostęp do 
służby zdrowia 

  Postępująca mobilizacja (np. Detroit – 3 koncerny mają 90% udziału na rynku) 
  Na rozwój gosp. Największy wpływ miały zbrojenia (wojna w Korei) 

 

 

Wielka Brytania 

  Demobilizacja i rekonwersja 
  Kryzys bilansu płatniczego (konieczność spłaty pożyczek wojennych) 
  Interwencjonizm 
  Reformy gospodarcze (głównie kierowane na poprawę bytu robotników) 
  Program nacjonalizacji (m.in. Bank Angielski, kopalnie) 

 

 

Francja 

  Planowanie gospodarcze (kierownicza rola państwa) 
  Nacjonalizacja (zakłady samochodowe, linie lotnicze) 
  Pierwszy plan Monneta (przemysł wydobywczy, hutnictwo, rozwój przemysłu ciężkiego) 
  Zbrojenia 

 

 

Włochy 

  Spadek produkcji 
  Brak kapitałów 
  Inflacja 
  Obciążenie reperacjami 
  Interwencjonizm 
  Planowanie 
  Proamerykański kierunek rozwoju (NATO, plan Marshalla) 
  Rozwarstwienie północ-południe 

 

 

RFN 

  Lata powojenne – zastój gospodarki 
  Spekulacja – 100 razy wyższe ceny na czarnym rynku 
  1948 – reforma walutowa (marka): można było wymienić 60 marek na osobę – 

oddłużenie kraju 

  Odchodzenie od interwencjonizmu 
  Maksymalna konkurencja, minimalne planowanie 
  „społeczna gospodarka rynkowa” 
  Rząd nie był całkowicie bierny 

 

 

Japonia 

  Reforma rolna 
  Plan odbudowy i rozwoju gospodarczego 
  Baza zaopatrzeniowa dla Krajów Zachodu 
  Czerpanie z technologii USA  

Gospodarka ZSRR i krajów bloku wschodniego 

 

ZSRR 

  Ogromna skala zniszczeń 
  Czwarta pięciolatka (1946-50) – plan 
  Czynniki ułatwiające odbudowę: jeńcy do pracy, powiększenie terytorium, reparacje 

wojenne 

  Słaby rozwój rolnictwa – kolektywizacja (tworzenie spółdzielni rolniczych) 
  Piąta pięciolatka (1951-55): rozwój przemysłu ciężkiego, przemyślane inwestycje, 

działania autarkiczne 

  Do śmierci Stalina ograniczenie wolności i swobód gospodarczych 
  Po 1953 odwilż polityczna 

 

 

Państwa bloku radzieckiego, tendencje: 

  Reformy rolne (likwidacja wielkiej własności ziemskiej za odszkodowaniem) 
  Nacjonalizacja: najwcześniej Polska, Jugosławia, Czechosłowacja 
  RWPG (Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej): 1949, miała też wymiar polityczny 

(kontakty) 

 
 

 

Gospodarka światowa w okresie współistnienia systemów politycznych 

(1956-1980) 

 
Systemy odmienne politycznie i ideologicznie 
Pokojowe współistnienie – zbrojenia 

 

Idea pokojowej egzystencji: 1956 Zjazd Komunistycznej Partii w ZSRR, problemy 

rozwiązywane nie poprzez wojnę, agresję 

 

Wyścig zbrojeń (wojna koreańska się przyczyniła do tego) 

  Zbrojenia jądrowe (bomby jądrowe, wodorowe, neutronowe) 
  Zbrojenia konwencjonalne (tradycyjne, armii) 

  Broń rakietowa - USA: na kontynentach, na okrętach, ZSRR w rewanżu też 

dużo rakiet międzykontynentalnych, USA pociski samosterujące Cruise, ZSRR 
rakiety SS-20, rakiety pershing 

  Siły morskie – ZSRR głównie (atomowe okręty podwodne) 

  Równowaga strachu – zbrojenia prowadzone, ale niewykorzystane. Bomby atomowe 

w Chinach, USA, ZSRR, Francji i Wlk. Brytanii 

 

Inicjatywy i układy rozbrojeniowe 

  Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (Helsinki) – zasady współpracy 

narodowej w Europie 

  Suwerenność państw 
  Prawo obywateli najważniejsze 
  Prawo do samostanowienia narodów 
  Poszanowanie integralności terytorialnej 
  Wyrzeczenie się agresji w stosunkach międzynarodowych 

 
Rewolucja naukowo-techniczna: 

 

Przyspieszony postęp techniki i nauki 

 

Przejawy rewolucji 

  System automatyczny wypiera system maszynowy – rozwój elektroniki i cybernetyki 
  Robotyzacja: roboty przemysłowe zamiast ludzi (Japonia) 
  Nowe źródło energii – jądrowa (zamiast elektrycznej), zahamowane po wybuchu w 

Czarnobylu w 1986 

  Masowe wykorzystanie ropy naftowej i gazu ziemnego 
  Zaawansowana elektronika – odkrycie tranzystora 
  Rewolucja technologiczna w dziedzinie mikroelektroniki i telekomunikacji 
  Komputeryzacja (1945 – pierwsza maszyna cyfrowa ENIAC) 
  Rozwój łączności satelitarnej 
  Sondy kosmiczne, telewizja satelitarna, światłowody, telefony bezprzewodowe, 

telefaksy, płyty CD 

 

Postępy nauk przyrodniczych 

  Nowa era w biologii 
  Zbadanie struktury DNA (Whatson, Crick) 
  Odkrycie enzymów ograniczających 
  Zmiana genetycznego schematu mikroorganizmów 

 
 

 

Badania kosmiczne 

  1957 – wystrzelenie pierwszego sztucznego satelity Ziemi, Sputnika 1 (ZSRR) 
  Sputnik 2  z Łajką na pokładzie 
  1958 wystrzelenie Explorera 1 (USA) 
  12 IV 1961 w kosmosie Jurij Gagarin 
  Amerykanie realizują program Apollo (na księżyc; NASA) 
  Początek  lat 80. – wahadłowiec (wielokrotnego użycia), lot Columbia 
  Challenger – rozpadnięcie się wahadłowca 

 

Następstwa rewolucji: 

  Przejście od tradycyjnych gałęzi przemysłu do gałęzi nowoczesnych lub 

przyszłościowych (informatyka, mikroinżynieria itp.) 

  Nowa rola nauki w życiu gospodarczym 
  Olbrzymie zmiany w technologiach wytwarzania 
  Zmiany w organizacji działalności gosp. 
  Podniesienie jakości życia 

Przemiany w rolnictwie 

 

Rewolucja demograficzna (zapotrzebowanie na żywność a brak możliwości zwiększenia 

upraw) 

 

„zielona rewolucja” (intensyfikacja produkcji, zapewnienie żywności) 

 Mechanizacja prac rolnych 
 Wykorzystanie biotechnologii (wysokoplenne odmiany roślin, Borlong – badania nad 

wysokoplenną odmianą pszenicy) 

 Intensywne nawożenia 
 System ochrony roślin (pestycydy – środki ochrony roślin: herbicydy, insektycydy), 

Mueller – DDT (środek owadobójczy) 

 Rozwój instytucji promujących „zieloną rewolucję” (FAO) 

 

Negatywne skutki „zielonej rewolucji” – degradacja środowiska, mniejsza jakość … 

Kryzys energetyczny: 

 

Produkcja surowców energetycznych 

 

Powstanie OPEC (1960) na skutek zmniejszenia cen ropy 

 

1973 – pierwszy kryzys energetyczny, wojna egipsko-izraelska: embargo nałożone na ropę 

przez OPEC, podwyżka cen ropy 

 

1980 – drugi szok naftowy – rewolucja islamska, zmniejszenie wydobycia ropy 

 

Skutki kryzysu: 

  Stagnacja gospodarcza (wysokie ceny ropy, ograniczenie produkcji) 
  Bezrobocie 
  Staginflacja (10,12%) 
  Tworzenie strategicznych rezerw ropy 
  Polityka oszczędnego wykorzystania energii (technologie energooszczędne, energia 

wiatrowa, słoneczna itp.) 

Zmiany w systemie finansowym i walutowym 

 

Europejski System Walutowy 

  1958 – Europejski Układ Walutowy: wymienialność walut krajowych, siedziba Paryż, 

liberalizacja handlu, stabilność waluty, polityka kredytowa 

  Europejski System Walutowy (1978): Schmitt 
  Jednostka monetarna ECU (od 1979) 

 

Zadłużenie międzynarodowe (na skutek szoku naftowego) 

  Petrodolary (uzyskiwane za sprzedaż ropy) 
  Pożyczały kraje rozwijające się i państwa socjalistyczne Europy Śr.-Wsch. 

Integracja gospodarcza 

 

Kraje Zachodnie 

  1957 traktaty rzymskie: o ustanowieniu EWG, o ustanowieniu EUROATOM. Cele: 

  Liberalizacja handlu 
  Wspólna polityka handlowa, rolna, transportowa 
  Ujednolicenie prawa 
  Swobodny przepływ towarów, usług, ludzi i kapitału 
  Wspieranie nauki itp. 

  1960 – powołanie EFTA 

 

Blok radziecki – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej 

  1950-1980 mało skuteczna 
  Wprowadzenie embarga 
  Doktryna gosp. – dominacja przemysłu, autarkia, ograniczony handel 
  Brak wymienialnej waluty 
  1958 – opracowanie zasad międzynarodowego podziału pracy w ramach RWPG 

 

Integracja krajów rozwijających się: MERCOSUR, Grupa 77 (Krajów Niezaangażowanych) itp. 

Świat realnego socjalizmu – Polska 

 

Polskie Stronnictwo Ludowe (1945) – Mikołajczyk na czele, ustrój liberalno-burżuazyjny, 

model rolniczo-przemysłowy 

 

Polska Partia Robotnicza (1942) – nawoływała do industrializacji kraju 

 

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) – system obowiązywał w latach 1952-1989: socjalizm 

realny, w konstytucji demokracja ludowa 

 

PZPR = PPS (Polska Partia Socjalistyczna) + PPR 

 

Reforma rolna 

  Różnice stanowisk 
  Dekret z 6 września 1944 

  Grunty podlegające przyjęciu (powyżej 100 ha, powyżej 10ha dla samych 

gruntów ornych) 

  Przeznaczenie gruntów – tworzenie nowych gospodarstw, zasilanie 

Państwowych Nieruchomości Ziemskich (PNZ), tworzenie ośrodków kultury 
rolnej, tworzenie gospodarstw ogrodniczych 

  Rekompensata za przejmowane grunty – nie przewidywano, ale ustalone 

ceny dla nabywców – 15 kwintali żyta za 1 ha ziemi 

  Zasada powszechności nadziałów 
  Sektor państwowy to PNZ, od 1949 zamieniony w PGR 

 

Nacjonalizacja gospodarki 

  Oddolna na terenach wyzwolonych 
  Złożona na Ziemiach Odzyskanych 
  Zakres zgody z ustawą z 1946 r.