Ratownik_medyczny_322[06]_Z1.09

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Epidemiologia i drogi przedostawania się trucizn do organizmu

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Metody eliminowania trucizn z organizmu i zabezpieczanie materiałów
do badań toksykologicznych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Zastosowanie procedury postępowania ratowniczego zaleŜnie od rodzaju
trucizny

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4.

Zatrucia grzybami i truciznami roślinnymi

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5.

Zastosowanie procedury postępowania ratowniczego w sytuacji ukąszenia
i uŜądlenia

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy w zakresie Stosowanie procedur

postępowania ratowniczego w ostrych zatruciach w wykonywaniu zawodu ratownik
medyczny. W poradniku znajdziesz:
–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

Schemat układu jednostek modułowych w module

322[06].Z1

Medycyna ratunkowa

322[06].Z1.01

Podawanie leków róŜnymi drogami

322[06].Z1.02

Prowadzenie resuscytacji krąŜeniowo-

oddechowej

322[06].Z1.03

Stosowanie procedur postępowania

ratowniczego w nagłych stanach

anestezjologicznych

322[06].Z1.04

Stosowanie procedur postępowania

ratowniczego w nagłych stanach

internistycznych

322[06].Z1.08

Stosowanie procedur postępowania

ratowniczego w nagłych stanach

neurologicznych i psychiatrycznych

322[06].Z1.05

Stosowanie procedur postępowania

ratowniczego w nagłych stanach

chirurgicznych

322[06].Z1.06

Stosowanie procedur postępowania

ratowniczego w nagłych stanach

pediatrycznych

322[06].Z1.07

Stosowanie procedur postępowania

ratowniczego w nagłych stanach połoŜniczo-

ginekologicznych

322[06].Z1.09

Stosowanie procedur postępowania

ratowniczego w ostrych zatruciach

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

–

rozróŜniać czynniki mające wpływ na Ŝycie człowieka,

–

określać zachowania prozdrowotne,

–

analizować procesy poznawcze człowieka,

–

analizować procesy społeczne i emocjonalne człowieka,

–

wyjaśniać pojęcie środowisko, zanieczyszczenia, zatrucia,

–

oceniać zaburzenia zdrowotne,

–

udzielać pierwszej pomocy,

–

komunikować się werbalnie i niewerbalnie,

–

rozwiązywać konflikty,

–

stosować zasady etyki,

–

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

–

obsługiwać komputer,

–

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

zróŜnicować trucizny z uwzględnieniem drogi wchłaniania,

−

rozpoznać objawy ostrych zatruć,

−

zabezpieczyć podstawowe funkcje Ŝyciowe u zatrutego,

−

zabezpieczyć materiał do badań toksykologicznych,

−

uzasadnić

zastosowanie

metod

przyśpieszenia

eliminacji

trucizn

z ustroju,

−

wykonać płukanie Ŝołądka,

−

scharakteryzować organizację leczenia zatruć,

−

zastosować procedury postępowania ratowniczego zaleŜnie od rodzaju trucizny,

−

rozróŜnić swoiste odtrutki moŜliwe do zastosowania w warunkach przedszpitalnych,

−

zastosować procedury postępowania ratowniczego w sytuacji ukąszenia przez zwierzęta
jadowite.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Epidemiologia i drogi przedostawania się trucizn do organizmu

4.1.1. Materiał nauczania

Dział medycyny zajmujący się truciznami to toksykologia, która zaczęła się tworzyć na

przełomie  XIX  i  XX  wieku  w  odpowiedzi  na  szybki  rozwój  przemysłu.  Trucizna  –  to
substancja organiczna lub nieorganiczna, która nawet w niewielkim stęŜeniu, po dostaniu się
do  organizmu  wywołuje  objawy  chorobowe  mogące  prowadzić  do  śmierci.  MoŜe  to  być
ciecz,  gaz,  ewentualnie  substancja  stała  rozpuszczalna  w  wodzie  lub  tłuszczach.  Zatrucia  są
często spowodowane środkami stosowanymi w Ŝyciu codziennym (występują przypadkowo).
Mogą  być  następstwem  nieszczęśliwego  wypadku,  spoŜycia  zanieczyszczonej  Ŝywności,
trujących  leków  lub  alkoholu.  Zatrucia  mogą  być  teŜ  zamierzone:  próba  samobójcza,
morderstwo.  Zatrucie  oparami  róŜnych  substancji  lub  gazami  następuje  poprzez  drogi
oddechowe.  Groźne  dla  Ŝycia  jest  wstrzykiwanie  do  naczyń  krwionośnych  środków
odurzających,  narkotycznych  i  innych.  Niektóre  substancje  trujące,  mogą  wnikać  do
organizmu wieloma drogami równocześnie.

Rozwój przemysłu, urbanizacja i mechanizacja, które są wykładnikami postępu, stanowią

jednocześnie źródło stresów i przyczynę zwiększonej urazowości psychicznej współczesnego
społeczeństwa.  Powoduje  to  zwiększenie  uŜywania  leków,  zwłaszcza  uspakajających
i nasennych oraz gromadzenia ich w znacznych ilościach w domowych apteczkach. Sytuacja
ta  sprzyja  narastaniu  ostrych  zatruć.  Według  Światowej  Organizacji  Zdrowia  są  czwartą,  co
do  częstości  –  po  chorobach  układu  krąŜenia,  nowotworach  i  urazach  –  przyczyną  zgonów.
Ś

miertelność w ostrych zatruciach wynosi ok. 1%, znaczną część poszkodowanych udaje się

uratować przy uŜyciu klasycznych metod terapeutycznych bez konieczności wdraŜania
leczenia wysoko specjalistycznego. Łatwy dostęp do leków i środków chemicznych poszerza
potencjalne moŜliwości zatruć zarówno przypadkowych jak i celowych.
Zatrucia przypadkowe

Najczęściej zdarzają się zatrucia niezamierzone, przypadkowe, do których zwykle

dochodzi w miejscu zamieszkania. W duŜej mierze dotyczą one małych dzieci, do 5–6 roku
Ŝ

ycia. Produktami, którymi chętnie interesują się dzieci, są najłatwiej dostępne artykuły

gospodarstwa  domowego:  szczególnie  kolorowe  kosmetyki,  pachnące  środki  toaletowe
(mydła,  szampony),  a  takŜe  płyny  i  proszki  do  prania  (detergenty),  środki  do  czyszczenia
urządzeń  sanitarnych  (detergenty  i  substancje  Ŝrące),  pasty  do  podłóg  i  do  obuwia,
rozpuszczalniki,  wreszcie  leki,  szczególnie  te  w  kolorowej  polewie  przypominające  słodkie
draŜetki  lub  kolorowo  opakowane.  Są  to:  leki  przeciwbólowe,  witaminy,  preparaty  Ŝelaza,
takŜe leki uspokajające i nasenne. Te, bowiem najczęściej znajdują się  w domu, na ogół nie
schowane  w  apteczkach,  lecz  pozostawione  na  półkach  i  stołach.  Poza  domem  dzieci
najczęściej  ulegają  zatruciu  toksynami  obecnymi  w  owocach  (jagodach)  i  nasionach  roślin
trujących.  Warto  pamiętać,  Ŝe  większość  produktów  gospodarstwa  domowego  na  szczęście
nie  stanowi  istotnego  toksycznego  zagroŜenia.  Na  dodatek  większość  z  nich  jest
w opakowaniach  nieprostych  do  otworzenia.  To  stwierdzenie  nie  odnosi  się  do  leków,  które
w polskich  domach  (wynika  to  z  licznych  badań  i  indywidualnych  doświadczeń
toksykologów  klinicznych)  są  łatwo  dla  dzieci  osiągalne.  Zatrucia  lekami  stanowią  ponad
40%  wszystkich  przypadkowych  zatruć  zdarzających  się  u  małych  dzieci  i  aŜ  w  75%  mogą
mieć one, niebezpieczny dla Ŝycia przebieg.

Przypadkowe zatrucia u dorosłych nie zdarzają się tak często jak u dzieci, ale za to ich

przebieg nierzadko bywa dramatyczny. Osoby dorosłe często ulegają zatruciu pod wpływem
wypitego w większej ilości alkoholu, gdy ich zdolności poznawcze ulegają istotnemu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ograniczeniu.  Dawka  zaŜytej  trucizny  bywa  zwykle  w  takich  razach  duŜa.  Dorośli
przypadkowo  ulegają  zatruciu  płynnymi  detergentami,  pestycydami,  rozpuszczalnikami,
alkoholami  toksycznymi  (alkohol  metylowy,  izopropylowy)  i  glikolami  (glikol  etylenowy
i dwuetylenowy).  Zatrucia  tymi  alkoholami  dotyczą  najczęściej  osób  uzaleŜnionych  od
etanolu,  pochodzących  z  bardzo  biednych  środowisk,  szczególnie  z  tzw.  marginesu
społecznego.

Ostre zatrucia zawodowe mogą być spowodowane nieprzestrzeganiem zasad

bezpieczeństwa i higieny pracy przez pracownika lub pracodawcę. Do przypadkowych zatruć
często dochodzi, w rezultacie popełniania błędów w obchodzeniu się z rozmaitymi środkami
chemicznymi,  które  mogą  działać  toksycznie.  W  miejscu  pracy  moŜe  dojść  do  ostrego
zatrucia  w  wyniku  wydobywania  się  trucizny  z  nieszczelnego  lub  uszkodzonego  pojemnika.
Często  bywa,  Ŝe  pracownicy  uŜywają  rozmaitych  niebezpiecznych  substancji  bez
jakichkolwiek zabezpieczeń (masek, odzieŜy ochronnej, zwłaszcza rękawic). Niejednokrotnie
dochodzi  do  ostrych  zatruć  wziewnych  rozpuszczalnikami  do  farb  podczas  malowania  ścian
w  małych  niewietrzonych  pomieszczeniach.  Zdarza  się,  Ŝe  na  opakowaniach  substancji
potencjalnie  trujących  nie  ma  odpowiednich  znaków  ostrzegawczych,  zdecydowanie  jednak
częściej  osoby  mające  kontakt  z  toksynami  nie  zwracają  uwagi  na  ich  obecność,  nie  czytają
instrukcji  dotyczących  sposobu  obchodzenia  się  z  potencjalną  trucizną  i  w  związku  z  tym
niejednokrotnie  popełniają  błędy,  stanowiące  zagroŜenie  dla  ich  zdrowia  i  Ŝycia.
Do przypadkowych  zatruć  czasem  dochodzi  w  wyniku  pomyłkowego  spoŜycia
niebezpiecznej  substancji  wcześniej  bezmyślnie  przeniesionej  (na  ogół  –  przelanej)
z chroniącego  przed  zatruciem  firmowego  opakowania  do  pojemników  (butelek)  po
produktach spoŜywczych. Takie zatrucia mają takŜe, powaŜny przebieg. W dobie ogromnego
rozwoju farmakologicznych metod leczenia chorób, osobnym, waŜnym problemem, mającym
ś

wiatowy dziś zasięg, są przedawkowania środków farmaceutycznych. Na ogół dotyczą one

starszych ludzi, którzy stale, codziennie zaŜywają liczne leki, w tym takie, które w większej
dawce są niebezpieczne dla zdrowia. Najczęstsze są zatrucia doustne i przez skórę, znacznie
rzadsze  są  zatrucia  wziewne,  a  najrzadziej  zdarzają  się  zatrucia  parenteralne  (szczególnie  –
doŜylne).  Osobną  grupę  ostrych  zatruć  stanowią  ukąszenia  zwierząt,  zwłaszcza  owadów
i węŜy.  Są  to  takŜe  zatrucia  przypadkowe  i  zdarzają  się  dość  często.  Osobne  zagadnienie
stanowią  zatrucia  masowe,  które  najczęściej  są  wynikiem  katastrof  ekologicznych,  lub  –  co
się coraz częściej zdarza – działań grup przestępczych lub terrorystycznych.
Zatrucia zamierzone

W przeciwieństwie do zatruć przypadkowych – zatrucia zamierzone (intencjonalne), na

ogół  dokonywane  w  celach  samobójczych  w  okresie  załamania  psychicznego  człowieka,  są
znacznie  rzadsze.  Najczęstsze  są  zamierzone  zatrucia  lekami,  szczególnie  środkami
przeciwbólowymi  oraz  lekami  nasennymi  i  psychotropowymi.  Leki  przeciwbólowe  oraz
nasenne  są  bardzo  często  zapisywane  przez  lekarzy  i  znajdują  się  niemal  w  kaŜdym  domu.
Szczególnie częste są ostre zatrucia paracetamolem. Ten lek jest bardzo łatwo dostępny. Ostre
zatrucia mogą mieć takŜe kryminalne podłoŜe. W Polsce znane są przypadki podawania przez
przestępców  środków  usypiających  (a  takŜe  leków  obniŜających  ciśnienie  tętnicze  krwi)
rozpuszczonych  w  rozmaitych  napojach  współpasaŜerom  podróŜy  w  przedziałach  pociągów
jadących międzynarodowymi trasami.
Statystyka

Trudno ustalić, ile osób rocznie ulega ostremu zatruciu. Opierając się na statystykach

prowadzonych  przez  ośrodki  ostrych  zatruć  moŜna  przyjąć,  Ŝe  rocznie  dochodzi  do
kilkudziesięciu tysięcy przypadków. Mają one zróŜnicowany przebieg, najczęściej niegroźny.
Jedynie  około  5%  ofiar  ostrego  zatrucia  wymaga  leczenia  szpitalnego.  10%  chorych
leczonych  w  oddziałach  intensywnej  terapii  to  osoby  z  ostrym  zatruciem.  AŜ  30%  nagłych
przyjęć  do  szpitali  psychiatrycznych  to  przyjęcia  z  powodu  ostrego  samobójczego  zatrucia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zatrucia w celach samobójczych przebiegają najcięŜej i część z nich kończy się śmiercią.
Ś

miertelne bywają zatrucia czadem, jednak do zgonów w tych zatruciach dochodzi jeszcze

przed  przyjęciem  do  szpitala.  Większość  śmiertelnych  zatruć  lekami  to  zatrucia  środkami
psychotropowymi,  zwłaszcza  antydepresantami  trójcyklicznymi  oraz  niektórymi  lekami
nasennymi.  Śmiertelne  bywają  przedawkowania  heroiny  i  kokainy.  Spośród  ostrych  zatruć
substancjami  chemicznymi,  które  zdarzają  się  najczęściej  i  kończą  zgonem,  są  zatrucia  tzw.
alkoholami  niespoŜywczymi,  przede  wszystkim  glikolem  etylenowym  i  alkoholem
metylowym.
Drogi przedostawania się trucizn do organizmu

Trucizny mogą być wprowadzane do organizmu przez drogi oddechowe, przewód

pokarmowy,  powierzchnie  skóry  i  błony  śluzowe  lub  parenteralnie.  W  warunkach
przemysłowych większość zatruć (90–95%) następuje przez drogi oddechowe (gazy duszące,
gazy  draŜniące,  środki  ochrony  roślin,  rozpuszczalniki  organiczne),  do  których  dostęp  mają
gazy, pary lub mgły cieczy oraz ciała stałe w postaci pyłu. Poziom wentylacji płuc zaleŜy od
całkowitego  obciąŜenia  fizjologicznego,  na  które  składa  się  głównie  wielkość  wydatku
energetycznego i warunki mikroklimatu. Na rozwiniętej i chłonnej powierzchni pęcherzyków
płucnych  oraz  naczyń  włosowatych  przebiegają  procesy  sorpcyjne,  w  wyniku,  których
zanieczyszczenia  wprowadzane  z  powietrzem  przedostają  się  do  krwi  z  pominięciem  filtru
wątrobowego i dalej doprowadzane są do róŜnych tkanek. Efekt toksyczny jest silny i wprost
proporcjonalny do wchłoniętej dawki.

Zatrucia przez przewód pokarmowy (leki, alkohol, substancje Ŝrące, środki ochrony

roślin,  rozpuszczalniki  organiczne,  jady  roślinne,  grzyby,  zepsute  środki  spoŜywcze),
występują  w  przypadku  zaniedbania  podstawowych  zasad  higieny,  np.  po  spoŜywaniu
pokarmów  brudnymi  rękami  bądź  teŜ  przechowywania  Ŝywności  w  miejscach  skaŜonych
chemikaliami.  Zatrucia  tą  drogą  mogą  takŜe  nastąpić  w  wyniku  pomyłki.  np.  w  większości
przypadków zatrucia metanolem, gdy ofiara jest przekonana, Ŝe ma do czynienia z alkoholem
etylowym.  Substancje  wprowadzone  przez  przewód  pokarmowy  mają  mniejszą  moŜliwości
oddziaływania  ze  względu  na  przemiany,  którym  podlegają  pod  wpływem  soków
Ŝ

ołądkowych oraz w wątrobie i nerkach.

Zatrucia przez skórę i błony śluzowe (trucizny rozpuszczalne w tłuszczach, środki

ochrony  roślin,  rozpuszczalniki  organiczne),  są  wywoływane  substancjami  rozpuszczalnymi
w  tłuszczach  i  lipidach,  a  w  mniejszym  stopniu  przez  związki  chemiczne  rozpuszczalne
w wodzie.  Najbardziej  niebezpieczne  są  związki  organiczne,  zwłaszcza  rozpuszczalniki,
związki metaloorganiczne ołowiu (czteroetylki), a takŜe niektóre związki rtęci. Ostre zatrucia
mogą  wystąpić  w  przypadku  przedostania  się  trucizny  przez  odcinki  uszkodzonej
mechanicznie  skóry  (skaleczenia,  otarcia)  lub  objętej  innymi  zmianami  (stany  zapalne,
egzemy).

Zatrucia parenteralnie, stanowią grupę zatruć gdzie trucizna moŜe być wprowadzona

podskórnie,  domięśniowo  czy  doŜylnie  za  pomocą  strzykawki  lub  doodbytniczo
i  dopochwowo.  Trucizny  wstrzyknięte  to  najczęściej  narkotyki  (głównie  opioidy)
przyjmowane  doŜylnie  przez  osoby  uzaleŜnione.  U cukrzyków  samodzielnie  pobierających
insulinę  objawy  toksyczne  moŜe  wywołać  jej  nieodpowiednie  dawkowanie.  Trucizny
wstrzyknięte  dostają  się  bezpośrednio  do  organizmu  w  wyniku  celowej  domięśniowej,
doŜylnej  lub  podskórnej  iniekcji.  Do  tej  kategorii  zatruć  zalicza  się  równieŜ  uŜądlenia
owadów i ukąszenia jadowitych zwierząt. Ukąszenia i uŜądlenia przez owady (pszczoły, osy,
szerszenie, meszki, mrówki, kleszcze) są najpowszechniejszym typem ekspozycji na trucizny
wstrzyknięte.

Działanie trucizn na organizm człowieka:

– trucizny o działaniu miejscowym. NaleŜą tu związki o duŜej aktywności chemicznej
(kwasy, wodorotlenki alkaliczne, amoniaki, amoniak i inne), atakują najpierw tkanki,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z którymi zetkną się bez pośrednio. Są to substancje draŜniące błony śluzowe dróg
oddechowych, oczu a takŜe skórę. Niektóre z nich wywołują odruchy obronne,
np. wydzielanie się śluzu, kaszel i inne, wskutek czego są mniej groźne dla ludzi.

−

trucizny  o  działaniu  ogólnym.  Ulegają  najpierw  resorpcji  (wchłanianiu),  a  potem
wywołują zmiany  w róŜnych układach i narządach. Mogą oddziaływać bezpośrednio na
układ  krwionośny,  przewód  pokarmowy  i  inne  narządy  lub  pośrednio  poprzez  układ
nerwowy.

−

trucizny  o  działaniu  ogólnym  są  groźniejsze  dla  człowieka  –  nie  ostrzegają  zmysłów
o swojej  obecności.  NaleŜą  tu  trucizny  o  działaniu  alergizującym.  W  zaleŜności  od
sposobu  przenikania  do  organizmu  rozróŜnia  się  alergeny  kontaktowe,  wziewne,
pokarmowe  i lekowe.  W  praktyce  przemysłowej  najczęściej  spotykane  są  alergeny
kontaktowe,  które  po  zetknięciu  się  z  powierzchnią  skóry  wywołują  stany  zapalne,
rumień,  wypryski  i  inne  zmiany  skórne,  najczęściej  na  palcach  rąk,  dłoniach
i  przedramieniu,  a  takŜe  w  miejscach  oddalonych.  Do  alergenów  prostych  zaliczamy:
formalinę,  fenol,  rezorcynę,  kalafonię,  terpentynę,  smołę  drzewną,  związki  chromu,
niklu,  sublimaty,  przyspieszacze  wulkanizacji,  leki  i  inne.  Alergeny  proste,  przenikając
do organizmu, nabierają własności uczulających dopiero po związaniu z białkiem.

Po wniknięciu do ustroju trucizny ulegają na ogół przemianom biochemicznym poprzez

cały szereg procesów metabolicznych, jak utlenianie lub redukcja, hydroliza enzymatyczna
czy teŜ sprzęganie (synteza) trucizny z produktami fizjologicznej przemiany materii.

Klasyfikacja trucizn

Trucizny dzielą się na dwie zasadnicze grupy. Pierwszą stanowią trucizny pochodzenia

naturalnego,  wytwarzane  głównie  przez  bakterie  chorobotwórcze,  trujące  grzyby  i  rośliny
oraz zwierzęta jadowite. Drugą grupę trucizn stanowią trucizny antropogeniczne wytwarzane
przez samego człowieka. Bakterie produkują dwa rodzaje toksyn. Egzotoksyny (ektotoksyny
bakteryjne),  jady  zewnątrzkomórkowe,  wysokotoksyczne  białka  wytwarzane  przez  niektóre
gatunki  bakteryjne  (bakterie)  i  wydalane  na  zewnątrz  komórki.  W  zakaŜeniach  bakteriami
ektotoksycznymi zarazek rozmnaŜa się we wrotach zakaŜenia, natomiast wydzielana toksyna
dostaje  się  do  krwiobiegu  (toksemia)  i  uszkadza  narządy  wewnętrzne  (np.  jad  błoniczy,
błonica) lub ośrodkowy układ nerwowy (np. jad tęŜcowy, tęŜec). Ektotoksyny dają się łatwo
odtruwać  i  przechodzą  w  anatoksyny.  Endotoksyny  bakteryjne,  wytwarzane  są  we  wnętrzu
komórki  bakteryjnej  (bakterie)  i  uwalniają  się  dopiero  przy  jej  rozpadzie.  Działają  słabiej
toksycznie  niŜ  ektotoksyny.  Endotoksyny  stanowią  składową  ściany  komórkowej
gramujemnych

bakterii.

Są

chemiczne

lipopolisacharydy

mające

działanie

gorączkotwórcze, draŜniące skórę, zmniejszające aktywność fagocytozy.
Działanie farmakodynamiczne trucizny na ustrój moŜe być:

−

draŜniące,

−

pobudzające,

−

hamujące,

−

poraŜające.
Działanie trucizny moŜe zaleŜeć od róŜnych warunków, m.in. od indywidualnej

podatności  (lub  pewnej  odporności)  na  jakąś  substancję  chemiczną,  ale  przede  wszystkim
zaleŜy  ono  od  dawki.  Wiele  trucizn  zastosowanych  w  odpowiedniej  dawce  okazuje  się
cennymi  lekami,  których  nie  moŜna  zastąpić  innym  lekiem.  Te  same  wszakŜe  leki,  uŜyte
w nadmiernej  dawce,  mogą  powodować  groźne  zatrucia,  nieraz  prowadzące  do  zejścia
ś

miertelnego. I na odwrót, takie same leki uŜyte w dawce zbyt małej nie wywierają Ŝadnego

uchwytnego efektu leczniczego. Tak, więc dawka stanowi jeden z warunków zasadniczych
trującego (lub leczniczego) działania róŜnych substancji.

RozróŜniamy dawkę:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

podprogową, przy której nie widać Ŝadnego uchwytnego działania,

−

leczniczą, cechującą się poŜądanym skutkiem w ustroju chorego,

−

toksyczną, przy której występują objawy nietolerancji lub wyraźnego zatrucia,

−

miertelną, czyli najniŜszą powodującą zgon.

Ogólnie biorąc, definicja pojęcia trucizny zaczyna się właśnie od zwrócenia uwagi przede

wszystkim na dawkę. Podkreślali to juŜ lekarze staroŜytni, a Paracelsus (1493–1541), lekarz
szwajcarski, dobitnie sformułował tę tezę w powiedzeniu: dosis sola fecit venenum (wszystko
jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę).

Cechami charakterystycznymi trucizn są:

−

określona dawka,

−

egzogenne pochodzenie,

−

duŜa aktywność farmakodynamiczna,

−

silne właściwości toksykodynamiczne, zaburzające prawidłowe funkcje organizmu.
Charakter zatrucia, jego przebieg: ostrość początku, szybkość ujawniania się pełnego

obrazu  klinicznego,  dalsza  progresja  i  ewentualne  powikłania,  szybkość  ustępowania
poszczególnych objawów, czas powrotu do pełnego zdrowia, utrwalanie się powikłań, zaleŜy
od  bardzo  wielu  czynników,  przede  wszystkim  jednak  –  od  rodzaju  trucizny,  od  dawki
przyjętej,  od  jej  siły  negatywnego  oddziaływania  na  ustrój,  zwłaszcza  od  wpływu  na
podstawowy  metabolizm  organizmu  i  od  jej  oddziaływania  na  kluczowo  waŜne  narządy
(szczególnie:  oddziaływania  destrukcyjnego,  powodującego  ich  niesprawność),  oraz  od
moŜliwości  samoistnej  autodetoksykacji  ustroju  (szczególnie  waŜna  jest  sprawność
czynnościowa narządów, w których zachodzi detoksykacja, oraz dzięki którym moŜliwe jest
ostateczne  wydalenie  trucizny:  wątroby,  płuc  i  nerek),  wreszcie,  last  but  not  least  –  od
szybkości i sprawności działań ratunkowych.

Do innych czynników, które bez wątpienia mają wpływ na charakter i przebieg ostrego

zatrucia, naleŜą takie zmienne osobnicze, jak wiek osoby zatrutej (dzieci są na ogół bardziej
podatne na działanie trucizn, choć są od tej generalnej zasady wyjątki; podobnie ludzie starzy
są bardziej podatni na powikłania, wyraźnie z większym trudem znoszą zatrucie), ogólny stan
jej zdrowia przed zatruciem (zatrucia osób cięŜko chorych mają powaŜniejszy przebieg),
podatność genetyczna (np fawizm), wcześniejsze uzaleŜnienia (alkoholicy są bardziej podatni
na oddziaływania toksyczne wielu substancji).

Wchłanianie się trucizny w ustroju jest zróŜnicowane, zaleŜy od wielu czynników,

w większości  juŜ  wcześniej  wymienionych.  Po  wchłonięciu  się  (z  przewodu  pokarmowego,
przez  skórę,  płuca)  trucizny  utrzymują  się  przez  jakiś  czas  we  krwi,  na  ogół  w  połączeniu
z tzw.  białkami  transportowymi.  Trucizny  niezwiązane  z  białkami  ani  innymi
wielkocząsteczkowymi  nośnikami,  szczególnie  te  o  małej  masie  cząsteczkowej,  bardzo
szybko są „filtrowane”  w nerkach i wydalane z moczem. Przeciwnie – substancje toksyczne
o duŜej masie cząsteczkowej, szczególnie białka, nie mogą być w pierwotnej postaci usunięte
przez  nerki.  TakŜe  substancje  niskocząsteczkowe,  lecz  silnie  związane  z  białkami,  nie  są
w stanie  przekroczyć  bariery  filtracyjnej  nerek  i  w  związku  z  tym  nie  mogą  być  wydalone
z moczem.  Wiele  trucizn  szybko  przedostaje  się  z  krwi  do  poszczególnych  narządów,
gromadzi  się  w  nich,  po  czym  jest  z  nich  stopniowo  z  powrotem  uwalniana  do  krwiobiegu,
skąd  przechodzi  do  nerek  i  jest  wydalana  z  moczem  lub  do  wątroby,  gdzie  dalej  ulega
przemianom.  Dystrybucja  narządowa  trucizn  jest  bardzo  zróŜnicowana.  Na  przykład  do
mózgu  docierają  tylko  te  substancje,  które  są  w  stanie  przekroczyć  barierę  krew-mózg.
Zwykle  są  to  związki  niskocząsteczkowe.  Substancje  rozpuszczalne  w  tłuszczach  mają
większą  szansę  niŜ  inne  związki  skumulować  się  w  ośrodkowym  układzie  nerwowym.
Niektóre  substancje  kumulują  się  w  narządach  silniej  i  na  dłuŜej,  inne  słabiej  i  na  krótko.
Są takie trucizny, które mogą przez lata tkwić w określonych narządach i układach. Miejscem
trwałych  depozytów  trucizn  jest  najczęściej  układ  kostny,  włosy,  paznokcie  (są  to  głównie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

metale  cięŜkie,  szczególnie  ołów).  W  wątrobie  i  w  pewnym  zakresie  takŜe  w  nerkach
dokonuje  się  biochemiczna  „obróbka"  większości  trucizn.  Są  one  tam  metabolizowane;  na
ogół  jest  to  proces  wielostopniowy,  z  udziałem  licznych  enzymów  „detoksykacyjnych"
i degradujących.  Zdarza  się,  Ŝe  niektóre  metabolity  są  jeszcze  bardziej  toksyczne  niŜ
substancja  wyjściowa  (np.  glikol  etylenowy,  którego  toksyczność  jest  porównywalna
z toksycznością  alkoholu  etylowego,  jest  metabolizowany  do  bardzo  niebezpiecznych
i wysoce  toksycznych  kwaśnych  metabolitów).  Bywa  i  tak,  Ŝe  substancja  pierwotna  jest
całkiem  nieszkodliwa,  a  toksyczny  jest  dopiero  jej  metabolit.  Przedstawicielem  takich
„trucizn"  jest  paracetamol  (acetaminofen),  powszechnie  dostępny  lek  przeciwbólowy.
Substancje  toksyczne,  zmienione  w  przebiegu  metabolizmu  wątrobowego  czy  nerkowego
w ostatecznie  nietoksyczne  produkty  metabolizmu  są  wydalane  z  moczem,  albo  ze  stolcem.
Substancje  lotne  (np.  rozpuszczalniki)  mogą  przechodzić  z  krwi  wprost  do  światła
pęcherzyków płucnych i stamtąd być wydalane wraz z powietrzem wydechowym.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znasz rodzaje trucizn?

Jak przebiega ostre zatrucie zawodowe?

Jaka jest róŜnica między zatruciami przypadkowymi a zamierzonymi?

Jak scharakteryzujesz działanie farmakodynamiczne trucizn?

Jakie znasz cechy charakterystyczne trucizn?

Jak działają trucizny?

Jaką tezę o działaniu trucizn sformułował Paracelsus lekarz szwajcarski?

Co określa termin silne właściwości toksykodynamiczne?

Od jakich czynników zaleŜy charakter zatrucia?

10.

Jak wchłaniają się trucizny w organizmie?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ przyczyny i skutki zatruć.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacji dotyczących zatruć,

wyjaśnić pojęcie zatrucia,

scharakteryzować przyczyny zatruć,

określić skutki zatruć.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

brystol, flamastry,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj zatrucia pokarmowe i zatrucia drogami oddechowymi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach informacji dotyczących dróg przedostania się trucizn do
organizmu,

wymienić środki toksyczne przedostające się do organizmu człowieka drogą układu
pokarmowego i oddechowego,

określić najczęstsze przyczyny zatruć w obrębie przewodu pokarmowefo i układu
oddechowego,

przedstawić patomechanizm działania trucizn w obrębie obu układów.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablica, kreda,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Scharakteryzuj epidemiologię zatruć, przedstaw jej źródła i podaj rodzaje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacji dotyczących epidemiologii,

dokonać klasyfikacji trucizn ze względu na ich pochodzenie,

określić działania farmokologiczne trucizn na organizm człowieka,

wymienić i scharakteryzować czynniki wpływające na działanie trucizny,

przedstawić czynniki mające wpływ na charakter i przebieg zatrucia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Objawy zatruć to sekwencja zmian zachodzących w organiźmie człowieka w wyniku

wchłonięcia substancji toksycznej. ZróŜnicuj trucizny z uwzględnieniem drogi wchłaniania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych epidemiologię zatruć,

wymienić je i scharakteryzować z uwzględnieniem drogi wchłaniania,

podać przykłady.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić rodzaje trucizn?

wyjaśnić przebieg ostrego zatrucia zawodowego?

wyjaśnić róŜnicę między zatruciami przypadkowymi a zamierzonymi?

scharakteryzować działanie farmakodynamiczne trucizn?

określić cechy charakterystyczne trucizn?

określić działanie trucizn?

wyjaśnić tezę Paracelsusa o działaniu trucizn?

określić termin silne właściwości toksykodynamiczne?

rozróŜnić czynniki w zaleŜności od charakteru zatrucia?

10)

wyjaśnić jak wchłaniają się trucizny w organizmie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Metody eliminowania trucizn z organizmu i zabezpieczanie

materiałów do badań toksykologicznych

4.2.1. Materiał nauczania

W celu ochrony człowieka przed działaniem substancji, które mogą być dla niego

niebezpiecznie  toksyczne,  bada  się  je  intensywnie  we  właściwych  laboratoriach
i odpowiednio  na  koniec  tych  badań  klasyfikuje  oraz  wydaje  odpowiednie  rozporządzenia,
które  dotyczą  zasad  postępowania  (obchodzenia  się)  z  tymi  substancjami:  sposobu
przechowywania, dystrybucji, oraz metod postępowania w przypadku ostrego zatrucia.

Współcześnie toksyczność większości substancji chemicznych jest określana

w sześciostopniowej skali: 1–6. Tak, więc substancja moŜe być:
a)

nadzwyczaj toksyczna (pierwszy stopień),

silnie toksyczna (drugi stopień),

rednio toksyczna (trzeci stopień),

słabo toksyczna (czwarty stopień),

praktycznie nietoksyczna (piąty stopień),

nieszkodliwa (szósty stopień).
Oprócz dokonywania kategoryzacji substancji, określania stopnia ich toksyczności,

laboratoria  często  podają  przybliŜoną  wielkość  dawki  trucizny,  która  moŜe  stanowić
zagroŜenie  dla  zdrowia  i  Ŝycia  człowieka.  Są  to  tzw.  dawki  toksyczne  i  dawki  śmiertelne.
W przypadku  ciał  stałych  lub  ciekłych  są  to  wartości  wagowe  w  przeliczeniu  na  masę  ciała
człowieka. W przypadku gazów lub par podawane są ich stęŜenia w powietrzu (dopuszczalne,
toksyczne  i  śmiertelne)  w  określonej  jego  objętości.  I  tak,  okazuje  się,  Ŝe  w  przypadku
nadzwyczaj  toksycznej  substancji  (pierwszy  stopień  toksyczności)  wystarczy  zaŜyć  jej
szczyptę, by narazić się na utratę Ŝycia.

Los zatrutego zaleŜy od sprawnego i rozumnego działania osoby, która jako pierwsza

udziela mu pomocy. Do działań bezpiecznych i skutecznych we wczesnym okresie zatruć
naleŜy:
a)

w przypadku zatruć wziewnych – przeniesienie osoby zatrutej do miejsca
przewietrzonego, zdjęcie przesyconego trucizną ubrania, zmywanie skóry wodą,

w przypadku zatruć powierzchniowych – zdjęcie ubrania, usunięcie z powierzchni ciała
trucizny za pomocą wody i mydła,

w przypadku zatruć drogą doustną – jak najszybsze wywołanie wymiotów przez
draŜnienie tylnej ściany gardła (palcem lub rurką gumową) na przemian z pojeniem letnią
słoną wodą.
Podstawową zasadą medycyny ratunkowej jest bezpieczeństwo osób udzielających

pomocy.  ZagroŜenia  toksykologiczne  mogą  być  spowodowane  środkami  chemicznymi,
niebezpiecznymi  takŜe  dla  ratownika.  Następstwa  zatruć  wywołać  mogą  u  zatrutych
niemoŜliwe  do  przewidzenia,  gwałtowne  reakcje.  JeŜeli  na  miejscu  zdarzenia  istnieje
jakiekolwiek  zagroŜenie  dla  słuŜb  medycznych,  ratownicy  powinni  się  wycofać  do
wydzielonej  bezpiecznej  strefy  działań  medycznych  i  oczekiwać  na  ewakuację
i dekontaminację  chorych  zatrutych  lub  na  zniwelowanie  zagroŜenia  przez  zespoły  straŜy
poŜarnej.

NajwaŜniejsze w badaniach diagnostyczno-terapeutycznego są wywiad i badanie

przedmiotowe. Idealna jest sytuacja, gdy ratownik, który jako pierwszy ma kontakt z chorym
zatrutym, moŜe zebrać wywiad od przytomnej i współpracującej osoby. Rzadko jest to jednak
moŜliwe. Wywiad zawsze naleŜy poszerzyć o dane zebrane od członków rodziny, przyjaciół,
współpracowników, lekarza POZ i farmaceuty pracującego w aptece, w której chory

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zazwyczaj realizował recepty. Rodzina moŜe nie być poinformowana o wszystkich leczonych
chorobach,  moŜe  nie  znać  teŜ  pełnej  listy  leków  przypisanych  przez  lekarza  rodzinnego.
Na miejscu  zdarzenia  naleŜy  zwracać  uwagę  na  takie  ślady,  jak  puste  opakowania  po
lekach, rozsypane tabletki bądź kapsułki, rozlane substancje chemiczne lub opakowania po
nich,  fragmenty  roślin,  resztki  poŜywienia  oraz  napojów,  ślady  wymiotów.  Niezmiernie
waŜne  jest  zwrócenie  uwagi  na  stan  droŜności  dróg  oddechowych.  Wiele  substancji
chemicznych,  niezaleŜnie  od  ich  specyficznego  działania,  moŜe  bowiem  powodować
uszkodzenie  lub  obrzęk  dróg  oddechowych.  Wywiad  zebrany  od  poszkodowanego  lub
ś

wiadków zdarzenia powinien być na tyle wyczerpujący, na ile pozwala na to sytuacja.

Wobec osoby, która dokonała celowego zatrucia, zastosuj zasadę ograniczonego

zaufania.

Kończąc badanie podmiotowe powinniśmy wiedzieć: 1) na jakie choroby pacjent choruje

i  jakie  leki  zaŜywa;  2)  do  jakich  leków  ma  dostęp;  3)  na  działanie  jakich  substancji
chemicznych  jest  naraŜony  w  miejscu  pracy;  4)  jakie  jest  prawdopodobieństwo  zatrucia
jednocześnie kilkoma lekami i(lub) alkoholem; 5) jakie leki oraz opakowania były na miejscu
zdarzenia; 6) ile było leków początkowo, a ile pozostało w opakowaniach; 7) kiedy chory był
po raz ostatni widziany w normalnym stanie; 8) kiedy mógł zaŜyć lek, substancję chemiczną
lub  toksynę  albo  mógł  być  naraŜony  na  ich  działanie;  9)  co  zdarzyło  się  po  spoŜyciu
szkodliwej substancji lub naraŜeniu się na jej działanie; 10) jaki był stan psychoemocjonalny
chorego w okresie poprzedzającym zatrucie?

Postawienie rozpoznania ostrego przedawkowania leku wymaga czasami niemałych

umiejętności detektywistycznych i aktywnego poszukiwania pustych opakowań po lekach
i innych szkodliwych substancjach.

Prawidłowo wykonane badanie przedmiotowe powinno pozwolić na określenie stopnia

cięŜkości, głębokości i przyczyny zatrucia. W trakcie badania chorego przede wszystkim
naleŜy ocenić:

−

wydolność podstawowych czynności Ŝyciowych,

−

szerokość źrenic,

−

zaburzenia widzenia,

−

stan neurologiczny,

−

zmiany na skórze i błonach śluzowych,

−

perystaltykę jelit,

−

ewentualnie charakterystyczny zapach, czy teŜ wydaliny (np. wymioty).
W rozpoznaniu róŜnicowym naleŜy wykluczyć inne przyczyny fałszywie sugerujące

zatrucie chorego (obraŜenia głowy, choroby infekcyjne, hipo- lub hiperglikemia,
niedoczynność tarczycy, zespół z odstawienia alkoholu i wiele innych).

Zadaniem badania jest zawęŜenie rozpoznania do klasy leków, substancji chemicznych

czy  toksyn,  które  odpowiadają  za  stwierdzone  objawy  zatrucia.  Koncepcja  ta  otrzymała
nazwę  poszukiwania  objawów  klinicznych  zespołów  toksykologicznych,  czyli  tzw.
toksydromów.  W  swoim  załoŜeniu  objawy  zatrucia  powinny  być  określone  jednoznacznie
i w sposób  wykluczający  popełnienie  błędu.  Opracowanie  toksydromów  nie  rozwiązało
problemów  diagnostycznych.  Obecnie  większość  zatruć  to  zatrucia  mieszane.  RóŜne  leki,
z róŜnych  grup  mogą  mieć  przeciwstawne  działania,  które  w  efekcie  zaburzają  czysty  obraz
toksydromów.

Postępowanie z chorym zatrutym opiera się na 3 podstawowych elementach:

podtrzymywaniu czynności Ŝyciowych, skutecznej dekontaminacji lub eliminacji związku
toksycznego oraz, jeŜeli jest to moŜliwe, podawaniu swoistych odtrutek.

Leczenie podtrzymujące czynności Ŝyciowe ukierunkowane jest na zapobieganie,

wczesne rozpoznanie i objawowe leczenie następstw ekspozycji na związek trujący. Wszyscy
chorzy z zaburzeniami świadomości, u których zatrucie nie moŜe zostać z całą pewnością

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wykluczone, powinni otrzymać tlen do oddychania, nalokson i tiaminę z glukozą. Wszystkie
wymienione  leki  są  swoistymi  odtrutkami  potencjalnie  najczęstszych  zatruć  odpowiednio:
tlenkiem  węgla,  narkotykami  oraz  alkoholem.  Profesjonalnie  przeprowadzone  badanie
przedmiotowe  powinno  ułatwić  ustalenie  przyczyny  powodującej  zatrucie  i  wykluczyć  inne
stany chorobowe, które mogą przybierać „maskę” zatrucia. Jest to szczególnie waŜne u osób
nieprzytomnych,  u  których  zawsze  pod  uwagę  naleŜy  wziąć  moŜliwość  hipoglikemii
i następstwa obraŜeń mózgowia.

KaŜdy pierwszy kontakt chorego zatrutego z ratownikiem, czy to na miejscu zdarzenia,

czy  w  oddziale  ratunkowym,  musi  rozpocząć  się  oceną  wstępną  wydolności  podstawowych
czynności  Ŝyciowych.  Zapewnienie  droŜności  dróg  oddechowych,  prawidłowej  wentylacji
i utlenowania  krwi  oraz  prawidłowej  perfuzji  tkanek  stanowią  priorytet  w  postępowaniu
ratunkowym. Wszystkie stwierdzone odchylenia od stanu prawidłowego powinny być leczone
objawowo.  Objawy  skurczu  oskrzeli  ustępują  zwykle  po  zastosowaniu  typowych  środków
rozszerzających  oskrzela.  Nadciśnienie  tętnicze  krwi  jako  objaw  przedawkowania
sympatykomimetyków  poddaje  się  leczeniu  benzodiazepinami.  KaŜde  nadciśnienie  tętnicze
krwi  powikłane  np.  obrzękiem  płuc,  niedokrwieniem  mięśnia  sercowego,  encefalopatią
wymaga  zastosowania  środków  rozszerzających  naczynia.  Przyczyną  hipotensji  moŜe  być
względna  lub  bezwzględna  hipowolemia,  zaburzenia  rytmu  serca,  obniŜenie  obwodowego
oporu  naczyniowego  oraz  bezpośredni  depresyjny  wpływ  na  mięsień  sercowy.  Procedurą
wspólną  we  wszystkich  wymienionych  czynnikach  sprawczych  jest  stosowanie  amin
katecholowych  (dopamina,  nor-adrenalina).  Pozostałe  elementy  terapii  zdecydowanie  się
róŜnią.  Postępowanie  w  zaburzeniach  rytmu  serca  zaleŜy  od  przyczyny  sprawczej.  CięŜkie
zaburzenia  rytmu  serca  wynikać  mogą  z  obecnej  dyzelektrolitemii,  kwasicy  metabolicznej
i hipoksji.  Bez  ich  wyrównania  poprawa  stanu  chorego  nie  będzie  moŜliwa.  Jedynie
w wyjątkowych przypadkach stan zagroŜenia Ŝycia spowodowany jest tachyarytmiami. DuŜo
większe  ryzyko  towarzyszy  bradykardii.  Leczenie  początkowe  polega  na  podaniu  atropiny,
a w  szczególnych  przypadkach  środków  działających  inotropowo  dodatnio,  stymulacji
zewnętrznej  (faza  pomocy  przedszpitalnęj)  lub  endokawitarnej  (SOR).  Większość  grup
leków,  w  których  obrazie  zatrucia  dominuje  bradykardia,  ma  swoje  specyficzne  odtrutki.
W przypadkowym  lub  celowym  zatruciu  blo-kerami  kanału  wapniowego  (werapamil)
antidotum  są  związki  wapnia,  w  zatruciu  beta-blokerami  –  glukagon,  a  w  zatruciu
trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi – wodorowęglan sodu.

Bardzo waŜna jest ocena stopnia głębokości śpiączki, leczenie drgawek (benzodiazepiny)

oraz  pobudzenia  psychoruchowego.  W  hipertermii  występującej  w  przebiegu  np.  zatrucia
neuroleptykami  oprócz  chłodzenia  zastosowanie  znajdują  diazepam  i  dantrolen,
a w szczególnie  cięŜkich  przypadkach  –  złoŜone  techniki  intensywnej  terapii.  WaŜne  jest
wczesne  rozpoznanie  i  leczenie  powikłań  ostrych  zatruć,  m.in.  niewydolności  nerek,
niewydolności wątroby, rabdomiolizy.

Dobry stan ogólny osoby zatrutej nie powinien uśpić czujności ratownika. KaŜde ostre

zatrucie  powinno  być  traktowane  jako  potencjalny  stan  zagroŜenia  Ŝycia.  W  zaleŜności  od
przyjętej  trucizny  objawy  jej  działania  wystąpić  mogą  natychmiast  (substancje  Ŝrące,  gazy)
lub  z  kilkugodzinnym  opóźnieniem  (leki)  związanym  z  koniecznością  absorpcji  z  przewodu
pokarmowego.

Leczenie przyczynowe w ostrych zatruciach polega na:

−

eliminacji niewchłoniętej jeszcze trucizny (drogi oddechowe, skóra, oczy, przewód
pokarmowy),

−

zmniejszeniu wchłaniania substancji toksycznej przez podanie środków adsorbujących ją,

−

stosowaniu metod przyspieszających eliminację z organizmu juŜ wchłoniętej trucizny,

−

leczeniu odtrutkami w uzasadnionych sytuacjach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób eliminacji toksyn jeszcze niewchłoniętych zaleŜy od drogi wchłaniania. Jeśli

związek toksyczny dostanie się do oczu, sposobem na jego usunięcie jest trwające do 15 min
obfite płukanie worka spojówkowego wodą, a następnie fizjologicznym roztworem NaCl.
Jeśli skaŜeniu ulegnie skóra, zabieg dekontaminacji wodą przebiega podobnie. Gdy trucizna
osiąga organizm człowieka drogą wziewną, ratunkiem jest usunięcie zatrutego ze skaŜonego
ś

rodowiska. Próba usunięcia niewchłoniętej jeszcze trucizny z przewodu pokarmowego

polega na prowokowaniu wymiotów, płukaniu Ŝołądka, podaniu środków adsorbujących
substancję toksyczną, płukaniu jelit.

Prowokowanie wymiotów jest najprostszą formą usunięcia toksyny z Ŝołądka. Zabieg ten

polega na podawaniu letniej wody do picia (200–250 ml) i mechanicznym draŜnieniu (łyŜka,
szpatułka) tylnej ściany gardła. W Polsce nie jest stosowany syrop z wymiotnicy. Wymiotów
nie wolno prowokować u osób z ilościowymi i jakościowymi zaburzeniami świadomości,
w zatruciach środkami Ŝrącymi, węglowodorami i środkami łatwo się pieniącymi. Zabieg ten
moŜe być niebezpieczny u małych dzieci, u których istnieje szczególne ryzyko kurczu głośni,
aspiracji i zachłystowego zapalenia płuc.

Najczęściej stosowaną procedurą usunięcia trucizny z Ŝołądka jest jego płukanie.
Zabieg płukania Ŝołądka powinien być wykonany w ciągu pierwszej godziny od spoŜycia

trucizny. Czas płukania jest zaleŜny od rodzaju wchłoniętej trucizny:
–

trucizny w postaci stałej do 6 h od chwili przyjęcia,

–

salicylany do 12 h,

–

grzyby do 72 h,

–

trucizny płynne, 3–4 h od chwili zaŜycia.
Jeśli od zatrucia minęło więcej niŜ 60 min, rozwaŜenie płukania Ŝołądka jest zasadne

przy spoŜyciu znacznej ilości leków o przedłuŜonym czasie wchłaniania lub prowadzących do
skurczu  odźwiernika  i  zwolnienia  pasaŜu  przez  przewód  pokarmowy.  Płukanie  Ŝołądka
wykonuje  się  w  pozycji  siedzącej  u  osób  przytomnych  i  w  pozycji  na  wznak  u  osób
z zaburzeniami  świadomości.  U  głęboko  nieprzytomnych  płukanie  musi  być  poprzedzone
intubacją  dotchawiczą.  Do  płukania  Ŝołądka  wykorzystuje  się  zgłębnik  o  duŜym  przekroju
(36–40  F  u  dorosłych  lub  24–28  F  u  dzieci),  zakładany  do  Ŝołądka  przez  usta.  U  osób
nieprzytomnych prawidłowość połoŜenia zgłębnika kontroluje się osłuchiwaniem nadbrzusza
w  chwili  podawania  ok.  50  ml  powietrza  do  zgłębnika;  odgłos  bulgotania  świadczy  o  jego
prawidłowym  połoŜeniu.  Pierwsza  objętość  płucząca  wynosi  ok.  150  ml  letniej  wody  dla
dorosłych  i  50  ml  dla  dzieci.  Uzyskane  popłuczyny  naleŜy  zachować  do  badania
toksykologicznego.  Następne  objętości  płuczące  wynoszą  200–300  ml  u  dorosłych  i  50–100
ml  u  dzieci.  Podawanie  większych  objętości  płynu  spowodować  moŜe  przesunięcie  spoŜytej
trucizny poza odźwiernik, do jelita cienkiego.

U dzieci poniŜej 5. roku Ŝycia do płukania Ŝołądka wykorzystuje się jedynie 0,9%

roztwór  NaCl.  Zapobiega  się  w  ten  sposób  absorpcji  wody  z  przewodu  pokarmowego
i dyzelektrolitemii.  Procedura  płukania  trwa  do  stwierdzenia  popłuczyn  czystych,  bez
zawartości masy tabletkowej. Do ostatniej objętości płuczącej podaje się węgiel aktywowany,
który  jest  substancją  adsorbującą  na  swojej  powierzchni  szeroką  grupę  toksyn.  Dawka
podanego w zawiesinie węgla aktywowanego powinna mieścić się w granicach 1–2 g/kg mc.
Według niektórych autorów, skuteczniejszą metodą oczyszczania Ŝołądka jest podanie węgla
aktywowanego  do  pierwszej  dawki  płuczącej,  po  pobraniu  materiału  do  badań
toksykologicznych.  Technika  ta  pozwala  na  szybką  adsorpcję  toksyny  na  węglu
aktywowanym  i  zapobiega  przypadkowemu  przejściu  zawartości  Ŝołądka  poza  odźwiernik.
Płukanie musi trwać tak długo, aŜ w popłuczynach nie będzie śladu zawartości węgla.

Truciznę moŜna usuwać stosując środki wywołujące biegunkę (siarczan magnezu,

sorbitol), jednak trzeba pamiętać, Ŝe te środki nie zmniejszają wchłaniania się trucizny.
UwaŜa się, Ŝe główna zaleta środków biegunkotwórczych polega na zmniejszaniu zaparć,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

które  mogą  się  pojawić  wskutek  zaŜycia  większej  ilości  węgla  aktywowanego.
Ograniczeniem  tej  metody  są  przede  wszystkim  nudności,  czasem  wymioty  oraz  kurczowe
bóle  brzucha.  Zbyt  intensywna  biegunka  moŜe  doprowadzić  do  niebezpiecznego
odwodnienia, szczególnie u małych dzieci i osób starszych.

Do usunięcia trucizny z przewodu pokarmowego moŜna w szczególnych sytuacjach

zastosować  technikę  endoskopową,  albo/i  –  zabieg  chirurgiczny.  Te  metody,  zwłaszcza
endoskopię,  stosuje  się  do  usuwania  preparatów  związków  metali  cięŜkich  (arsenu,  Ŝelaza,
rtęci),  zaŜytych  w  dawkach  śmiertelnych,  a  takŜe  toksycznych  ciał  stałych,  miedzy  innymi
bardzo  niebezpiecznych  baterii  do  drobnych  elektronicznych  urządzeń.  Te  baterie  mają
w składzie silne zasady. Ich wyciek moŜe spowodować perforację jelita.

W niektórych zatruciach moŜna zastosować metody przyspieszające eliminacje trucizny

z ustroju.  Jedna  z  nich  jest  łatwo  dostępna  i  polega  na  wielokrotnym,  (co  2–4  godziny)
podawaniu węgla  aktywowanego w dawce 1  g/kg masy ciała.  Za pomocą tej metody moŜna
skutecznie  zwiększyć  eliminację  z  ustroju  bardzo  wielu  substancji,  szczególnie  leków,  które
węgiel skutecznie adsorbuje na swojej powierzchni.

Do innych metod przyspieszonej eliminacji trucizny juŜ wchłoniętej naleŜą – forsowana

diureza  oraz  hemodializa  i hemoperfuzja.  Forsowana  diureza  polega  na  doŜylnym  podaniu
osobie  zatrutej  duŜej  ilości  izotonicznych  płynów.  W  celu  uzyskania  znacznej  objętości
moczu, a wraz z nim – duŜe ilości trucizny. Ta metoda ma sens tylko wówczas, gdy trucizna
pierwotnie  w  duŜej  ilości  wydala  się  przez  nerki.  Forsowana  diureza  jest  zupełnie
nieskuteczna  w  zatruciach  substancjami  metabolizowanymi  w  wątrobie  i  wydalanymi
głównie  ze  stolcem.  Hemodializa  polega  na  usuwaniu  trucizny  za  pomocą  sztucznej  nerki,
takiej samej, jakiej uŜywa się do nerkozastępczego leczenia przewlekłej niewydolności nerek.
Ta  metoda  jest  tylko  wówczas  skuteczna,  gdy  stęŜenie  trucizny  we  krwi  jest  bardzo  duŜe,
a stopień jej związania z narządami mały. Na dodatek taka trucizna, by mogła być skutecznie
usunięta  z  krwi,  nie  powinna  być  związana  z  jej  białkami,  bowiem  będąc  z  nimi
w  kompleksie  nie  byłaby  w  stanie  przemieścić  się  przez  zbyt  drobne  pory
w  półprzepuszczalnych  błonach  dializacyjnych  dializatorów.  Jeśli  trucizna  jest  jednak
w  znaczącym  stopniu  związana  z  białkami  krwi,  moŜna  ją  usunąć  z  ustroju  stosując  zabieg
hemoperfuzji.  Ta  metoda  polega  na  przepuszczaniu  krwi  osoby  zatrutej  przez  specjalne
kolumny  zwierające  węgiel  aktywowany  lub  sztuczne  Ŝywice  o  duŜych  moŜliwościach
adsorpcyjnych.  Hemoperfuzja  jest  bardziej  wydajną  metodą  niŜ  hemodializa,  jednak  jest
znacznie od niej droŜsza.

Celem leczenia podtrzymującego jest utrzymanie fizjologicznej homeostazy do momentu

zniknięcia trucizny z ustroju, albo do osiągnięcia takiego jej stęŜenia we krwi i w narządach,
które  juŜ  nie  zagraŜa  osobie  zatrutej.  Chodzi  takŜe  o  to,  by  uchronić  ofiarę  zatrucia  przed
wtórnymi  powikłaniami  zatrucia,  takimi  jak  niedotlenienie  tkanek  (szczególnie  mózgu),
zapalenie  płuc,  obrzęk  płuc  i  mózgu,  niewydolność  nerek,  zakrzepica  Ŝylna,  rabdomioliza,
posocznica  i  –  wreszcie  –  uogólniona  dysfunkcja  narządów.  Szczególnie  waŜne  jest
utrzymanie  droŜności  dróg  oddechowych.  W  warunkach  przedszpitalnych  osoba
z zaburzeniami  oddychania,  których  przyczyną  jest  głęboka  śpiączka  i  zwiotczenie  mięśni,
brak odruchu kaszlowego – powinna, szczególnie w czasie transportu do szpitala, być ułoŜona
w  tzw.  pozycji  bezpiecznej,  na  boku,  uniemoŜliwiającej  zapadanie  się  języka  i  zamykanie
przezeń  wejścia  do  krtani.  Najlepiej  jednak  byłoby  tę  osobę  jak  najszybciej  zaintubować.
Ten waŜny zabieg jest potrzebny po to, by czynność oddechowa ofiary zatrucia była bardziej
skuteczna  oraz  Ŝeby  nie  doszło  do  zachłyśnięcia.  Niekiedy  w  zatruciach  środkami
wpływającymi depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, szczególnie na ośrodki pnia mózgu
kontrolujące  oddychanie,  dochodzi  do  cięŜkiej  niewydolności  oddechowej.  Wtedy  jest
konieczne  natychmiastowe  zapewnienie  osobie  zatrutej  sztucznej  (zastępczej)  wentylacji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z zastosowaniem nowoczesnych respiratorów. Sztuczna wentylacja jest moŜliwa
w ambulansach R oraz w szpitalach posiadających oddziały intensywnej terapii (OIT).

W przypadku bardzo znacznego pobudzenia chorego, które moŜe być zarówno wynikiem

działania trucizny na ośrodkowy układ nerwowy, jak i ostrego niedotlenienia, naleŜy choremu
podawać środki uspokajające; czasem nawet konieczne jest znieczulenie ogólne i zwiotczenie
mięśni, a po zaintubowaniu – sztuczna wentylacja. Głębokie uspokojenie, a nawet uśpienie
bardzo pobudzonego chorego moŜe zapobiec powaŜnym powikłaniom, takim jak
rabdomioliza (czyli rozpad mięśni), kwasica, hipertermia (wysoka ciepłota ciała nie związana
z zakaŜeniem).

W przebiegu wielu ostrych zatruć, szczególnie z zajęciem ośrodkowego układu

nerwowego występują drgawki, zwykle uogólnione. Konieczne jest, więc podawanie środków
przeciwdrgawkowych,  a  w  szczególnych  sytuacjach,  podobnie  jak  w  przypadkach  skrajnego
pobudzenia  z  zaburzeniami  oddychania,  takŜe  zachodzi  konieczność  zastosowania
znieczulenia  ogólnego  i  zwiotczenia  oraz  –  podłączenia  do  respiratora.  Chorzy  z
zaburzeniami  oddychania,  szczególnie  –  sztucznie  wentylowani  powinni  mieć  dostatecznie
często  wykonywaną  gazometrię,  badanie  krwi  określające  pręŜność  tlenu  i  dwutlenku  węgla
we krwi.

Pacjenci nieprzytomni powinni otrzymywać doŜylnie płyny izotoniczne, powinna być

kontrolowana,  co  godzinę  objętość  oddawanego  moczu.  WaŜna  jest  kontrola  ciśnienia
tętniczego  krwi;  w  przypadku  jego  dramatycznego  obniŜenia  naleŜy  szybko  interweniować
za pomocą  zwiększenia  ilości  płynów  podawanych  doŜylnie,  oraz  leków  podwyŜszających
ciśnienie  tętnicze  krwi  (katecholamin).  Zaburzenia  rytmu  serca,  powodowane  bezpośrednio
przez środki działające kardiotoksycznie, powinny być skutecznie tłumione. Nie jest to wcale
takie  proste  –  zwaŜywszy,  Ŝe  same  leki  antyarytmiczne  paradoksalnie  mogą  wykazywać
działania proarytmiczne. Przyspieszona czynność serca oraz rozmaite zaburzenia rytmu serca
bywają  wtórne  do  niedotlenienia  organizmu,  więc  skuteczna  wentylacja  moŜe  być
wystarczającym  sposobem  na  zwolnienie  czynności  serca  i  wygaszenie  arytmii.  Znaczące
zwolnienie  czynności  serca  (bradykardia),  bloki  serca  czasem  występujące  w  zatruciach,
szczególnie  lekami  stosowanymi  w  chorobach  serca  (beta-blokery,  glikozydy  naparstnicy)
muszą  być  takŜe  leczone,  albo  za  pomocą  środków  farmaceutycznych,  albo  za  pomocą
wewnątrz komorowej stymulacji elektrycznej z uŜyciem stymulacji endokawitalnej.

W przypadku, gdy chory spoŜył duŜą ilość środków trujących, szczególnie gdy środki te

są  wolno  uwalniane,  oraz  w  przypadku  zatrucia  Ŝelazem,  trój-pierścieniowymi  lekami
przeciwdepresyjnymi  i  połknięcia  opakowanych  narkotyków  naleŜy  wykonać  płukanie  jelit.
Zabieg  polega  na  podawaniu  do  Ŝołądka  duŜych  objętości  osmotycznie  zrównowaŜonego
roztworu  glikolu  polietylenowego,  który  upłynnia  treść  jelitową  i  skraca  czas  pasaŜu  przez
przewód  pokarmowy.  Płukanie  jelit  powinno  trwać  aŜ  do  uzyskania  czystego  płynu
z odbytnicy.  Lekami  wspomagającymi  efektywność  płukania  jelit  mogą  być,  podane
jednorazowo, środki przeczyszczające. Bezwzględnymi przeciwwskazaniami do zastosowania
tej  techniki  dekontaminacji  są:  perforacja  przewodu  pokarmowego,  niedroŜność,  obfite
krwawienie do przewodu pokarmowego, niestabilność stanu ogólnego.

W niektórych zatruciach podstawową rolę w czynnościach ratowniczych odgrywa

podanie  swoistego  antidotum.  Zasada  działania  odtrutki  polega  na  zniesieniu
lub zmniejszeniu  szkodliwego  wpływu  trucizny  przez  zmianę  jej  toru  metabolicznego
lub połączenia  się  w  kompleks  o  zmniejszonej  toksyczności,  który  ulega  szybszemu
wydalaniu  z  organizmu.  Efekt  terapeutyczny  odtrutek  zaleŜy  od  ich  swoistego  działania
farmakologicznego,  immunologicznego  bądź  chemicznego  na  określoną  toksynę.  W  tab.  1
przedstawiono  najczęstsze  przyczyny  zatruć  przypadkowych  i  celowych  ze  wskazaniem
swoistych, skutecznych odtrutek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Trucizny i swoiste odtrutki [10, s. 278]

Trucizny

Odtrutki

Alkohol metylowy

alkohol etylowy

Amfetamina (zespół cholinolityczny)

fizostygmina

Benzodiazepiny

flumazenil

Beta-blokery

glukagon

Glikol etylenowy

alkohol etylowy

Muchomor sromotnikowy

penicylina krystaliczna

Opioidy i opiaty

nalokson

Paracetamol

N-acetylocysteina

Preparaty naparstnicy

digibind, digitalis-antidot

rodki fosforoorganiczne

atropina, pralidoksym, toksogonina

Tlenek węgla

tlen

elazo

deferoksamina

Występują róŜne odtrutki i róŜne są mechanizmy ich oddziaływania na trucizny oraz na

ustrój.  Niektóre  z  nich  działają  strukturalnie  antagonistycznie  w  stosunku  do  substancji
toksycznej,  np.  wypierając  ją  z  połączeń  receptorowych  (np.  nalokson  jest  takim  właśnie
antagonistą  dla  heroiny  czy  morfiny,  flumazenil  –  antagonistą  receptorowym  dla
benzodiazepin  –  diazepamu,  oksazepamu  i  innych);  inne  są  antagonistami  czynnościowymi,
jak  witamina  K  w  zatruciu  środkami  przeciwzakrzepowymi,  czy  glukoza  w  zatruciu  lekami
hipoglikemizującymi.  Inne  odtrutki  mają  charakter  „regenerujący",  np.  –  odnawiający  straty
naturalnych, wytwarzanych przez ustrój substancji niezbędnych do neutralizacji trucizny (N-
acetylocysteina w zatruciu paracetamolem). Kolejną grupę odtrutek stanowią substancje silnie
wiąŜące  trucizny.  Przez  na  ogół  dość  trwałe  związanie  powodują,  ze  trucizny  tracą
moŜliwości  oddziaływań  narządowych  (np.  odtrutki  uŜywane  w  zatruciach  metalami
cięŜkimi).  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  choć  odtrutki  zmniejszają  siłę  oddziaływania  trucizny  i  na
pewno wpływają na spadek śmiertelności w ostrych zatruciach, same mogą być niebezpieczne
ze względu na potencjalną toksyczność. Powinny, więc być stosowane przez lekarzy z duŜym
doświadczeniem toksykologicznym. Większość chorych wymaga przyjęcia do szpitala, często
do oddziału OIT.
Badania diagnostyczne

Badania toksykologiczne krwi i moczu powinny być wykonane u kaŜdego pacjenta

z zaznaczonymi  objawami  zatrucia,  gdy  rozpoznanie  nie  jest  pewne.  Do  wykonania  badań
trzeba  zapewnić  co  najmniej  10  ml  krwi  heparynizowanej  i  10  ml  krwi  pobranej  na  skrzep,
co najmniej  50  ml  moczu  oraz,  jeŜeli  pacjent  przyjął  toksynę  doustnie,  co  najmniej  100  ml
popłuczyn  z  Ŝołądka.  Toksykologicznie  waŜna  jest  pierwsza  porcja  uzyskanych  popłuczyn.
Za pomocą badania toksykologicznego, obejmującego szeroki zakres leków i środków udaje
się  potwierdzić  fakt  zatrucia  większością  chemicznych  powszechnie  przyjmowanych  leków.
Badanie  takie  trwa  długo  i  jest  kosztowne.  Bardzo  waŜne  jest  więc  poinformowanie
laboratorium,  jakich  leków  moŜna  się  spodziewać,  jakie  leki  przyjmuje  chory  w  celach
terapeutycznych  oraz  jaki  jest  stan  kliniczny  pacjenta.  Powszechnie  dostępne  są  testy
przesiewowe  na  obecność  w  surowicy  krwi:  etanolu,  trójpierścieniowych  leków  przeciw
depresyjnych,  salicylanów  i  paracetamolu,  a  w  moczu:  kokainy,  amfetaminy,  opioidów,
fencyklidyny,  metadonu,  benzodiazepin  i  barbituranów.  Są  to  testy  jakościowe,  które

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

potwierdzają bądź wykluczają wcześniejszy kontakt z określoną grupą toksyn. Czasami samo
potwierdzenie faktu zatrucia którymś z farmaceutyków nie jest informacją wystarczającą
z punktu widzenia planowania zakresu terapii. W zatruciach m.in. paracetamolem, alkoholem,
digoksyną, fenytoiną, karbamazepiną, litem, salicylanami, teofiliną, tlenkiem węgla, Ŝelazem
i innych z występowaniem methemoglobinemii bezpośrednie zastosowanie mają ilościowe
badania stęŜenia leku.
Organizacja leczenia zatruć

Z rozwojem cywilizacji nierozerwalnie wiąŜe się coraz większa, niemal powszechna

dostępność  do  substancji  toksycznych  bądź  potencjalnie  toksycznych.  Zjawisku  temu
towarzyszy  ogromny  wzrost  częstości  ostrych  zatruć  i  tych  przypadkowych,  i  tych  z  chęci
odebrania  sobie  Ŝycia.  Wszystko  to  sprawia,  Ŝe  coraz  częściej  z  przypadkami  ostrych  zatruć
róŜnymi  lekami  i  toksycznymi  związkami  chemicznymi  stykają  się  lekarze  podstawowych
specjalności,  niezajmujący  się  na  co  dzień  toksykologią  kliniczną.  Ze  względu  na  szybko
rosnącą  liczbę  środków  chemicznych,  w  tym  głównie  leków,  często  o  złoŜonej  chemicznie
budowie  i  wielokierunkowym  działaniu,  coraz  trudniej  jest  badającemu  zatrutego  szybko
i dokładnie  rozpoznać  przyczynę  jego  cięŜkiego  stanu  ogólnego.  Koniecznością  stało  się
utworzenie wyspecjalizowanych ośrodków świadczących usługi informacji toksykologicznej,
analiz chemiczno-toksykologicznych i leczenia najcięŜej zatrutych.

W Polsce funkcjonuje obecnie 10 regionalnych ośrodków toksykologicznych. Do ich

statutowych zadań naleŜy:
1)

gromadzenie informacji o truciznach i ich działaniu,

wykonywanie analiz toksykologicznych identyfikujących lek, grupę leków i inne
substancje nielecznicze w dostarczonym materiale biologicznym,

diagnostyka i leczenie zatruć ostrych i przewlekłych,

udzielanie telefonicznych konsultacji i informacji toksykologicznych,

czynna czujność toksykologiczna, polegająca na prewencji i likwidowaniu zagroŜeń
toksycznych,

współdziałanie ze słuŜbami ratowniczymi i lokalnymi władzami samorządowymi w razie
wystąpienia katastrof i masowych zatruć.
Struktura regionalnych ośrodków toksykologicznych moŜe być róŜna, ale zawsze jej

trzon  tworzą:  ośrodek  leczenia  zatruć,  laboratorium  analiz  chemiczno-toksykologicznych
i ośrodek  informacji  toksykologicznej.  Jedynie  niewielki  odsetek  chorych  trafia  do
specjalistycznych  ośrodków  toksykologicznych.  W  większości  przypadków  zatruć  wstępnej
pomocy  medycznej  udzielają  lekarze  i  ratownicy  medyczni  (lekarze  POZ,  pogotowia
ratunkowego,  izb  przyjęć  lub  szpitalnych  oddziałów  ratunkowych),  a  dalsza  diagnostyka
i leczenie  prowadzona  jest  w  szpitalnych  oddziałach  ratunkowych,  w  oddziałach  chorób
wewnętrznych,  bądź  w  szczególnie  cięŜkich  przypadkach  w  oddziałach  intensywnej  terapii.
Od  wiedzy  personelu  medycznego  tych  jednostek  oraz  umiejętności  korzystania
z doświadczeń  regionalnych  ośrodków  toksykologicznych  zaleŜy  ostateczny  wynik
terapeutyczny. Ośrodki informacji toksykologicznej udzielają porad i konsultacji w sprawach
dotyczących  identyfikacji  trucizny  oraz  diagnostyki  i  leczenia  zatruć  na  kaŜde  wezwanie
i przez  całą  dobę.  Dysponują  one  stale  uaktualnianymi  komputerowymi  bazami  danych
z informacjami  o  wszystkich  znanych  substancjach  chemicznych.  Dane  te  wzbogacone  są
o karty związków chemicznych obejmujących informacje o samych związkach  chemicznych
oraz  o  sposobie  postępowania  diagnostycznego  i  leczniczego  w  razie  wystąpienia  zatrucia.
Zasoby  bazy  American  Association  of  Poison  Control  Centers  zawierają  dane  o  przeszło
350  000  substancji  zdecydowanie  bądź  potencjalnie  toksycznych.  Powołanie  do  Ŝycia
jednostek  specjalizujących  się  w  rozpoznawaniu  i  leczeniu  zatruć,  a  przede  wszystkim
utworzenie  ośrodków  informacji  toksykologicznej  (Regionalny  Ośrodek  Informacji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Toksykologicznej), zdecydowało o znamiennym zmniejszeniu liczby zgonów i cięŜkich
powikłań w następstwie zatruć i tych przypadkowych, i tych z autoagresji.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jak klasyfikuje się toksyczność substancji chemicznych?

Przedstaw wielkość dawki wywołującą skutek toksyczny?

Kiedy występuje pierwszy stopień toksyczności?

Jak przebiega badanie zatrutego?

Co określa nazwa toksydrom?

Jak przebiega leczenie podtrzymujące?

Jak przebiega leczenie przyczynowe?

Kiedy zastosujesz płukanie Ŝołądka?

Jakimi cechami charakteryzują się odtrutki?

10.

Jakie zadania spełnia Regionalny Ośrodek Toksykologiczny?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wymień metody elimonowania trucizn z organizmu i podaj przykłady.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: metody eliminowania trucizn z organizmu,

dokonać ich podziału,

rozpoznać ich źródła,

omówić przykłady.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj działania diagnostyczno-terapeutyczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: przeprowadzenie badania przedmiotowego,

dokonać analizy zebranego materiału,

scharakteryzować działania we wczesnym okresie zatruć.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablica, kreda,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Przedstaw i omów na podstawie zamieszczonej w materiałach instrukcji postępowanie

z chorym w zatruciu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: postępowanie z chorym w zatruciu,

wyjaśnić i opisać trzy podstawowe elementy postępowania z chorym,

udzielić pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Najczęściej stosowaną procedurą usunięcia trucizny z Ŝołądka jest jego płukanie.

Wymień inne środki pozbycia się trucizny z organizmu oraz podaj w jakich przypadkach
naleŜy wykonać płukanie jelit.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacji dotyczących usunięcia trucizn
z organizmu,

wyjaśnić procedury eliminacji toksyn z organizmu,

wykonać płukanie Ŝołądka,

wykonać płukanie jelit.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 5

Scharakteryzuj trucizny i ich odtrutki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: substancje trujące i odtrutki,

określić odtrutki,

scharakteryzować te substancje,

omówić ich działanie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablica, kreda,

−

karteczki, magnesy,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 6

W Polsce funkcjonuje obecnie 10 regionalnych ośrodków toksykologicznych.

Gromadzenie informacji o truciznach i ich działaniu, są jednym ze statutowych zadań.
Wymień i opisz pozostałe zadania oraz scharakteryzuj strukturę regionalnych ośrodków.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach: organizację leczenia zatruć,

omówić zadania i scharakteryzować strukturę ośrodków toksykologicznych,

podać przykłady.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

sklasyfikować toksyczność substancji chemicznych?

przedstawić wielkość dawki wywołującej skutek toksyczny?

zdefiniować pierwszy stopień toksyczności?

zbadać zatrutego?

wyjaśnić nazwę toksydrom?

określić leczenie podtrzymujące?

określić leczenie przyczynowe?

zastosować płukanie Ŝołądka?

wyjaśnić pojęcie odtrutki?

10)

określić zadania Regionalnego Ośrodka Toksykologicznego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zastosowanie procedury postępowania ratowniczego zaleŜnie

od rodzaju trucizny

4.3.1. Materiał nauczania

Szybki rozwój cywilizacji w XX wieku przyniósł wiele wspaniałych zdobyczy słuŜących

człowiekowi,  ale  wywołał  takŜe  uboczne,  szkodliwe  zjawiska  społeczne.  Jednym  z  nich  jest
obserwowany  w  ostatnich  dziesięcioleciach  wzrost  liczby  zatruć.  Wpływ  na  to  ma  wiele
czynników:  wzrastająca  ciągle,  stosunkowo  łatwa  dostępność  trucizn  (zarówno  leków,  jak
i środków uŜywanych w przemyśle, rolnictwie, transporcie oraz w gospodarstwie domowym),
obciąŜenie  psychiczne  związane  z  tempem  współczesnego  Ŝycia,  będące  powodem
samozatruć wywołanych wprost, lub przez stany lekozaleŜności i narkomanii.

Tylko

niektóre

zatrucia

wywołują

charakterystyczne

objawy

przedmiotowe.

W większości przypadków symptomatologia kliniczna nie daje Ŝadnej pewności
diagnostycznej. Niemniej w wielu przypadkach baczna obserwacja chorego moŜe być istotna
w ustaleniu rozpoznania.
WaŜniejsze objawy przedmiotowe mogące sugerować zatrucie:

−

skóra  i  błony  śluzowe.  Sinica  moŜe  być  skutkiem  przemiany  hemoglobiny
w methemoglobinę  powstającą  w  zatruciach  m.in.:  aniliną,  azotynami,  azotanami
(zatrucia  wodą  studzienną  u  niemowląt).  NadŜerki,  oparzenia  mogą  powstawać
w rezultacie  działania  substancji  Ŝrących.  Nadmierna  suchość  skóry  występuje  np.
w zatruciach  lekami  cholinolitycznymi,  wzmoŜona  potliwość  zaś  moŜe  być  wynikiem
działania np. pestycydów fosforoorganicznych, nikotyny lub muskaryny. śółtaczka moŜe
być  spowodowana  uszkodzeniem  wątroby  (muchomor  sromotnikowy,  czterochlorek
węgla, paracetamol) lub hemolizą (arsenowodór),

−

oczy (źrenice). Rozszerzenie źrenic powodują zatrucia: atropiną i jej pochodnymi,
trójcyklicznymi lekami antydepresyjnymi, lekami przeciw-histaminowymi. ZwęŜenie
ź

renic moŜe wystąpić wskutek zatrucia np. morfiną, fizostygminą, związkami

fosforoorganicznymi, muskaryną. Widzenie barwne powoduje najczęściej naparstnica,
marihuana, solanina, narecznica. Zaburzenia widzenia (aŜ do całkowitej ślepoty)
występują u chorych zatrutych alkoholem metylowym, bromkiem lub chlorkiem metylu,

−

ośrodkowy układ nerwowy. Pojawienie się senności, śpiączki to przede wszystkim wynik
działania leków, ale równieŜ alkoholi, tlenku węgla, rozpuszczalników organicznych
i pestycydów. Zaburzenia świadomości określamy wg skali Matthew następująco:

stopień – chory jest senny, reaguje na bodźce słowne,

stopień – chory jest nieprzytomny, reaguje na bodźce dotykowe i słabe bólowe,

stopień – chory jest nieprzytomny, reaguje tylko na silne bodźce bólowe,

stopień – chory jest nieprzytomny, bez odruchów, nie reaguje na Ŝadne bodźce bólowe.
Ś

piączka jest jednym z najczęściej występujących objawów w ostrych zatruciach, jednak

czasem moŜe się zdarzyć stan nadmiernego pobudzenia, np. w zatruciu atropiną,
skopolaminą, kokainą.

−

układ oddechowy. Objawy ze strony układu oddechowego mogą być skutkiem skurczów
oskrzeli  (działanie  swoistych  alergenów,  ale  równieŜ  np.  zatrucia  adrenolitykami),
rozwijania  się  toksycznego  obrzęku  płuc  (np.  zatrucia  chlorem,  amoniakiem,  tlenkami
azotu),  powstawania  nadmiernej  ilości  wydzieliny  w  drogach  oddechowych  (zatrucia
związkami fosforoorganicznymi) lub poraŜenia ośrodka oddechowego (zatrucia morfiną,
barbituranami, alkoholami),

−

układ krąŜenia. Niektóre leki i związki chemiczne mogą powodować nadmierne
przyspieszenie czynności serca (atropina, nikotyna, kokaina), inne zwalniają tę czynność

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

(naparstnica,  fizostygmina,  muskaryna,  związki  fosforoorganiczne),  jeszcze  inne  mogą
spowodować  zaburzenia  rytmu  serca  (naparstnica,  trójcykliczne  leki  antydepresyjne,
rozpuszczalniki  organiczne).  ObniŜone  ciśnienie  tętnicze  krwi  jest  objawem  mało
charakterystycznym. Występuje w licznych cięŜko przebiegających zatruciach,

−

nerki. Istnieje wiele związków chemicznych wywołujących róŜnego stopnia uszkodzenie
nerek, aŜ do wystąpienia pełnoobjawowej mocznicy. Do najczęściej spotykanych naleŜą:
sole rtęci rozpuszczalne w wodzie (sublimat), muchomor sromotnikowy, sole chromu,
arsenu, glikol etylenowy, czterochlorek węgla,

−

przewód pokarmowy. Objawy ze strony tego układu, takie jak: nudności, wymioty, bóle
brzucha, biegunka – moŜe wywołać większość substancji, zwłaszcza po przyjęciu
doustnym.
Przebieg zatruć moŜe być róŜnorodny. Objawy zatrucia mogą wystąpić:

natychmiast, np. kontakt ze środkami Ŝrącymi,

w ciągu kilku minut lub godzin, narastając stopniowo, np. zatrucia lekami
uspokajającymi,

z pewnym okresem utajenia, po którym dopiero pojawiają się pierwsze objawy, np.
zatrucia wziewne tlenkami azotu,

dwufazowo, tzn. po okresie wstępnych objawów występuje poprawa, po której pojawiają
się objawy uszkodzenia narządowego, np. w zatruciu muchomorem sromotnikowym.

Zatrucia analgetykami opioidowymi. NaleŜą tu m.in. morfina, heroina, petydyna. Działają
one tłumiąco na ośrodkowy układ nerwowy. Są silnymi środkami przeciwbólowymi. Rzadko
są przyczyną zatruć zamierzonych, natomiast często są spotykane przedawkowania u osób
uzaleŜnionych. Na ogół są stosowane doŜylnie (częściej od czystych preparatów morfiny jest
wstrzykiwany tzw. kompot uzyskiwany ze słomy makowej i makiwara).

Objawami zatrucia opioidami jest przede wszystkim niewydolność oddechowa,

charakteryzująca  się  klinicznie  zwolnieniem  częstości  oddechów,  przy  zachowanej
dotychczasowej  objętości  (często  nawet  dochodzi  do  pogłębienia  oddechów).  Ponadto
senność,  zaburzenia  mowy,  śpiączka,  zaburzenia  oddychania,  w  bardzo  cięŜkim  zatruciu
obniŜenie  ciśnienia  tętniczego  krwi.

renice są bardzo wąskie (szpilkowate).

Pierwsza  pomoc.  PrzewaŜnie  chory  wstrzykuje  truciznę  doŜylnie,  dlatego  nie  wywołuje  się
wymiotów. Zatruty musi być leczony w szpitalu.
Zatrucia  pochodnymi  kwasu  salicylowego  (salicynami).  Najbardziej  znany  jest  kwas
acetylosalicylowy  występujący  w  lekach  jako  Aspiryna,  Asprocol,  Calcipiryna,  Polopiryna
i wchodzący  w  skład  wielu  środków  złoŜonych  m.in.  tabletek  od  bólu  głowy.  Salicylany
wykazują  działanie  przeciwgorączkowe,  przeciwzapalne,  przeciwbólowe,  antyagregacyjne.
Podane  miejscowo  działają  słabo  przeciwgrzybiczo  albo  keratolitycznie  (złuszczają
naskórek).  Leki  te  często  są  przedawkowywane  (szczególnie  u  dzieci),  rzadziej  słuŜą  do
zatruć zamierzonych.
Objawy  zatrucia  to:  nudności,  wymioty,  szum  w  uszach,  niepokój,  zawroty  głowy.
W cięŜkich  zatruciach  mogą  się  pojawić  halucynacje,  śpiączka,  przyspieszenie  i  pogłębienie
oddechu,  a  następnie  jego  osłabienie,  drgawki,  podwyŜszenie  temperatury  ciała,  czasami
dochodzi  do  uszkodzenia  nerek  i  wątroby.  Pierwsza  pomoc  jak  w  przypadku  kaŜdego
zatrucia. W cięŜkich zatruciach leczenie szpitalne.
Zatrucia

paracetamolem

(Acetaminofenem,

Acenolem,

Panadolem,

Tylenolem).

Obecnie  jest  to  coraz  częściej  stosowany  lek  przeciwgorączkowy  i  przeciwbólowy,  dlatego
rośnie  liczba  zatruć  zamierzonych  i  przypadkowych  (równieŜ  u  dzieci)  tym  lekiem.
Objawy  zatrucia  występują  dość  późno  (pierwsza  doba  moŜe  być  bezobjawowa);  naleŜą  do
nich:  nudności,  bóle  brzucha,  wymioty,  a  następnie  objawy  uszkodzenia  wątroby,  tj.
powiększenie  wątroby,  Ŝółtaczka.  W  cięŜkich  zatruciach  dochodzi  do  martwicy  wątroby,
moŜe wystąpić równieŜ niewydolność nerek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zatrucia trójcyklicznymi lekami antydepresyjnymi. Te leki antydepresyjne mają szerokie
zastosowanie  we  współczesnym  lecznictwie  psychiatrycznym.  Ze  względu  na  duŜą
toksyczność  zatrucia  nimi  stanowią  zawsze  powaŜne  zagroŜenie  Ŝycia  chorego.
Objawy  zatrucia  to  senność,  suchość  w  jamie  ustnej,  rozszerzenie  źrenic,  zaburzenia
równowagi,  początkowo  pobudzenie  psychoruchowe,  potem  senność  i  śpiączka  (niezbyt
głęboka).  Substancje  depresyjnie  działające  na  ośrodkowy  układ  nerwowy,  w  znaczącej
większości  nie  uszkadzają  go  (barbiturany  mają  nawet  –  w  pewnym  sensie  –  oszczędzający
wpływ  na  neurony),  jednak  mogą  być  niebezpieczne,  dlatego,  iŜ  powodują  śpiączkę,
zwiotczenie  mięśni  i  stąd  wynikającą  niewydolność  oddechową.  Środki  depresyjne  –
powodują  pogorszenie  nastroju.  Łagodzą  podatność  na  bodźce  zewnętrzne.  ObniŜeniu  ulega
aktywność  fizyczna.  Następuje  osłabienie  zdolności  koncentracji,  osłabienie  umysłu,
zdolności  podejmowania  decyzji.  W  cięŜkich  zatruciach  pojawiają  się  drgawki,  sztywność
mięśni, zaburzenia oddychania, obniŜenie ciśnienia tętniczego krwi, przyspieszenie czynności
serca  (mogą  teŜ  wystąpić  bardzo  cięŜkie  i  róŜne  zaburzenia  rytmu  serca).  Pierwsza  pomoc,
jeŜeli  zatruty  jest  przytomny,  polega  na  wywołaniu  wymiotów  w  celu  usunięcia  z  Ŝołądka
niewchłoniętego  leku.  Jeśli  jest  nieprzytomny,  postępowanie  jak  z  chorym  nieprzytomnym.
Leczenie  prowadzi  się  w  warunkach  szpitalnych.  Leki  anty-depresyjne  –  np.  fluoksetyna
(Prozac), sertralina (Zoloft), amitryptylina, imipramina, doksepina.
Leki  antycholinergiczne  (Artane,  Parkinane,  Disipal,  Akineton,  Lepticur).  Oddziaływają
głównie  na  drŜenia,  lecz  naleŜy  je  zaŜywać  ostroŜnie  ze  względu  na  moŜliwe  niepoŜądane
efekty.  Chlorowodorek  oksybutyniny  (Driptane,  Ditropan-tabl.  a  5  mg)  to  pierwszy  lek
antycholinergiczny,  który  stosowano  w  leczeniu  nadreaktywnego  pęcherza.  JednakŜe  ze
względu  na  brak  selektywnego  działania  wobec  receptorów  muskarynowych  stosowanie
oxybutyniny  jest  obarczone  znacznymi  efektami  ubocznymi  takimi  jak:  suchość  w  ustach,
zaburzenia Ŝołądkowo-jelitowe, zaburzenia widzenia.

Toksydromy – zespoły toksykologiczne. Toksydrom Antycholinergiczny:

−

czynniki wywołujące – atropina, skopolamina, wilcze jagody,

−

objawy podstawowe – zaburzenia świadomości, hipertermia, tachykardia, sucha skóra
i śluzówki, zatrzymanie moczu, nadciśnienie tętnicze krwi, rozszerzone źrenice,

−

objawy dodatkowe – arytmia serca, osłabienie perystaltyki, drgawki,

−

potencjalna bezpośrednia przyczyna śmierci – hipertermia, zaburzenia pracy serca,

−

potencjalna terapia – sedacja benzodiazepinami, leczenie objawowe, chłodzenie,
fizostygmina.

Zatrucia gazami

−

zatrucie  tlenkiem  węgla.  Wszelkie  gazy  powstające  w  warunkach  niecałkowitego
spalania  węgla  są  źródłem  trującego  tlenku  węgla,  gazu  bez  barwy  i  zapachu.  Tlenek
węgla (czad) występuje w gazach: spalinowych, świetlnym, przemysłowych (koksownie,
gazownie),  piecowym  (piece  hutnicze,  piece  węglowe  źle  przewietrzane).  Do  zatrucia,
CO  dochodzi  najczęściej  przypadkowo  wskutek  uŜywania  wadliwych  domowych
instalacji  gazowych  (piecyki  łazienkowe),  zbyt  wczesnego  zamykania  pieców
domowych,  przebywania  w  zamkniętym  garaŜu  podczas  pracy  silnika  samochodowego
lub wreszcie znajdowania się w atmosferze poŜaru. Przy zatruciach-zaczadzeniach tlenek
węgla wiąŜe się z hemoglobiną i powstaje karboksyhemoglobina. Powinowactwo tlenku
węgla  do  hemoglobiny  jest  trzystakrotnie  większe  niŜ  do  tlenu.  Karboksyhemoglobina
jest  niezdolna  do  przenoszenia  tlenu,  co  prowadzi  do  niedotlenienia  tkanek.  Objawy
zatrucia:  we  wczesnym  okresie  występuje  osłabienie,  niepokój,  tętniący  ból  i  zawroty
głowy.  W miarę  upływu  czasu  pojawia  się  senność,  apatyczność,  utrata  świadomości,
zaburzenia  oddychania,  przyspieszenie  czynności  serca,  zaburzenia  rytmu  serca.
Występuje  uszkodzenie  mięśnia  serca  (w  badaniu  EKG  –  niedokrwienie,  a  nawet  cechy
zawału).  W późniejszym  okresie  zatrucia  mogą  uwidocznić  się  objawy  uszkodzenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

róŜnych  struktur  ośrodkowego  układu  nerwowego  –  w  postaci  poraŜeń,  niedowładów,
a takŜe  upośledzenia  intelektualnego.  Pierwsza  pomoc  polega  przede  wszystkim  na
wyniesieniu  zatrutego  ze  skaŜonej  atmosfery  i  przeniesieniu  w  miejsce  z  dostępem
ś

wieŜego powietrza. JeŜeli jest on zamroczony, naleŜy ułoŜyć go w pozycji bezpiecznej.

Następnie natychmiast leczyć w szpitalu,

−

zatrucie dwutlenkiem węgla. Dwutlenek węgla (CO

) jest gazem bezbarwnym,

bezwonnym  i  bez  smaku,  co  uniemoŜliwia  jego  wykrycie  bez  specjalnych  przyrządów.
Gaz ten powstaje w procesie spalania i fermentacji przebiegających z dostateczną ilością
tlenu  i  gromadzi  się  w  pobliŜu  ziemi  (jest  cięŜszy  od  powietrza),  zwłaszcza  w  silosach,
komorach  fermentacyjnych,  gnojownikach,  studniach,  wypierając  z  nich  tlen.
U człowieka  przebywającego  w  pomieszczeniu,  w  którym  stęŜenie,  CO

jest

podwyŜszone  dochodzi  do  niedotlenienia  tkanek  organizmu,  co  prowadzi  w  krótkim
czasie  do  utraty  przytomności  i  bezdechu  zagraŜającego  obrzękiem  mózgu,  a  ponadto
metaboliczną kwasicą oddechową. Objawy. Do najczęstszych objawów zgłaszanych oraz
obserwowanych  u  osób,  u  których  doszło  do  zatrucia  dwutlenkiem  węgla  naleŜą:  bóle
głowy,  nudności,  zawroty  głowy,  zaburzenia  wzrokowe,  szum  w  uszach,  niepokój
ruchowy,  zaburzenia  świadomości  aŜ  do  utraty  przytomności,  drgawki  pochodzenia
ośrodkowego, rozszerzone źrenice, duszność, sinica, kołatanie serca, tachykardia.
Postępowanie  z  osobą,  u  której  doszło  do  zatrucia  polega  na:  wyniesieniu  jej
z pomieszczenia  o  duŜym  stęŜeniu  C0

bez naraŜania się na niebezpieczeństwo (akcję

ratowniczą  często  prowadzi  straŜ  poŜarna  zaopatrzona  w  sprzęt  ochrony  układu
oddechowego);  ułoŜeniu  ratowanego  z  uniesionym  tułowiem  lub  (u  nieprzytomnego)
w pozycji  stabilnej  na  boku;  przewiezieniu  chorego  do  szpitala  celem  dalszego  nadzoru
i leczenia,

−

zatrucie  gazami  spalinowymi.  Do  zatrucia  dochodzi  w  wyniku  wdychania  par  gazów
z palących się, tlących lub rozkładanych termicznie substancji organicznych.  Zazwyczaj
jest to mieszanina gazów włączając tlenek węgla i cyjanki. Działanie gazów spalinowych
zaleŜy  od  głębokości  penetracji  w  drogach  oddechowych,  uwarunkowanej  ich
rozpuszczalnością w wodzie i lipidach oraz wielkości cząsteczek gazów, które warunkują
moŜliwość przedostawania się ich do pęcherzyków płucnych. Ze względu na właściwości
fizyczne rozróŜniamy:
Gazy  łatwo  rozpuszczalne  w  wodzie:  osadzają  się  na  wilgotnych  błonach  śluzowych

górnego odcinka dróg oddechowych, wywierając lokalne działanie draŜniące (np. NH

, HC1,

, F

). Gazy łatwo rozpuszczalne w wodzie powodują: podraŜnienie oczu, gardła

i tchawicy, niekiedy oparzenie chemiczne, obrzęk głośni, bóle głowy, zawroty głowy,
nudności.

Gazy średnio rozpuszczalne w wodzie: wnikają do oskrzeli, wywierając przede

wszystkim działanie draŜniące, powodując zwęŜenie oskrzeli (np. SO

, Cl

). Gazy

umiarkowanie rozpuszczalne w wodzie powodują: podraŜnienie dróg oddechowych, kaszel,
narastającą duszność, sinicę, skurcz oskrzeli, zaburzenia świadomości.

Gazy trudno rozpuszczalne w wodzie i/lub łatwo rozpuszczalne w lipidach: powodują

denaturację  białek  w  pęcherzykach  płucnych,  wysiękowe  zapalenie  oskrzelików  i  zapalenie
pęcherzyków płucnych, zwiększają przepuszczalność ich ścian, wywołując toksyczny obrzęk
płuc  (okres  bezobjawowy  wynosi  2–24  h),  hipoksję  i  hiperkapnię  (np.  chlorowodory,  ozon,
tlenki  azotu).  Gazy  trudno  rozpuszczalne  w  wodzie  i/lub  łatwo  rozpuszczalne  w  lipidach
powodują:  narastającą  niewydolność  oddechową  (po  okresie  bezobjawowym),  sinicę,
zatrzymanie  oddechu,  objawy  zastoju  w  płucach,  zaburzenia  rytmu  serca,  utratę
przytomności, drgawki pochodzenia ośrodkowego.
Postępowanie:  usunąć  poszkodowanego  z  zadymionego  pomieszczenia  (często  wyłącznie
przez  straŜ  poŜarną  wyposaŜoną  w  sprzęt  ochrony  narządu  oddechowego);  przepłukać

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

podraŜnione  błony  śluzowe  (oczy)  wodą,  zapewnić  poszkodowanemu  odpoczynek;
wyeliminować  wysiłek  fizyczny;  w  razie  potrzeby  podać  leki  uspokajające  (np.  Relanium);
jeśli  występują  objawy  zatrucia,  przewieźć  do  szpitala  ze  względu  na  okres  bezobjawowy
toksycznego obrzęku płuc.

−

zatrucie gazami draŜniącymi. Do zatrucia gazami draŜniącymi (dymy, gazy, mgły, pyły)
dochodzi w wyniku wdychania trujących substancji chemicznych zawartych
w powietrzu, występujących w przemyśle (np. amoniak, HCl), rolnictwie (tlenki azotu)
i gospodarstwach domowych (chlor w środkach czystości), ale takŜe podczas stosowania
ś

rodków owadobójczych oraz w przypadku rozszczelnienia pojemników i cystern

w wyniku  wypadków  drogowych.  Mechanizm  działania  uszkadzającego  zaleŜy  od
rodzaju  substancji  (zwłaszcza  od  rozpuszczalności  w  wodzie  i  w  tłuszczach),  dawki
i czasu ekspozycji:
Substancje  dobrze  rozpuszczalne  w  wodzie  (amoniak,  formaldehyd):  osadzają  się  na

wilgotnych powierzchniach błon śluzowych (równieŜ oczu) wywołując miejscowe objawy
podraŜnienia, niekiedy oparzenia chemicznego.

Substancje średnio rozpuszczalne w wodzie (np. SO

): głęboka penetracja do oskrzeli

i oskrzelików powodująca podraŜnienie błony śluzowej i skurcz oskrzeli.

Substancje łatwo rozpuszczalne w tłuszczach (np. tlenki azotu): uszkodzenie tkanki

płucnej z toksycznym obrzękiem płuc.

Objawy zatrucia gazami draŜniącymi to najczęściej – objawy ogólne: ból głowy,

wymioty,  nudności,  pieczenie  za  mostkiem,  zapalenie  tchawicy,  kaszel  z  podraŜnienia,
duszność,  zazwyczaj  podraŜnienie  błon  śluzowych;  objawy  specyficzne  dla  określonych
substancji.  Postępowanie:  usunąć  osobę  poszkodowaną  ze  strefy  zagroŜenia  zachowując
własne  bezpieczeństwo,  w  razie  potrzeby  we  współpracy  ze  straŜą  poŜarną;  przeprowadzić
odkaŜenie  przez:  usunięcie  odzieŜy,  w  razie  potrzeby  opłukanie  lub  obmycie  skóry,
przepłukać  wodą  podraŜnione  błony  śluzowe  (zwłaszcza  oczu);  zapewnić  choremu
odpoczynek,  wyeliminować  wysiłek  fizyczny;  przewieźć  osobę  poszkodowaną  w  pozycji
leŜącej  lub  półsiedzącej  do  szpitala  celem  dalszej  obserwacji  lub  na  oddział  intensywnej
terapii.
Zatrucia alkoholami

−

zatrucie  alkoholem  metylowym.  Alkohol  metylowy  (metanol,  karbinol,  spirytus
drzewny)  jest  cieczą  bezbarwną,  lotną  o  zapachu  przypominającym  alkohol  etylowy
(etanol), dobrze rozpuszczalną w wodzie. Ma szerokie zastosowanie jako rozpuszczalnik.
Występuje  w niektórych  preparatach  gospodarstwa  domowego,  zwłaszcza w  płynach  do
mycia  szyb.  Metanol  często  jest  traktowany  jako  substytut  etanolu  i  pity  zamiast  niego.
Jest  przyczyną  wielu  cięŜkich  zatruć,  przewaŜnie  przypadkowych.  Alkohol  ten  bardzo
szybko  wchłania  się  z  przewodu  pokarmowego  i  jest  następnie  metabolizowany
w wątrobie  do  znacznie  od  niego  toksyczniejszych:  aldehydu  i  kwasu  mrówkowego.
Te właśnie metabolity doprowadzają do powstania bardzo cięŜkiej kwasicy metabolicznej
prowadzącej  do  często  nieodwracalnego  uszkodzenia  ośrodkowego  układu  nerwowego,
zwłaszcza  nerwu  wzrokowego.  Objawy  zatrucia:  początkowo  są  takie  jak  w  upojeniu
alkoholem etylowym – zapach alkoholu z ust, zaburzenia równowagi, mowy i orientacji,
bóle  głowy,  wymioty,  bóle  brzucha,  senność,  śpiączka,  potem  pojawiają  się  zaburzenia
oddychania  (oddech  przyspieszony,  głęboki)  oraz  obniŜenie  ciśnienia  tętniczego  krwi.
Charakterystyczne  dla  tego  zatrucia  zaburzenia  widzenia  mogą  pojawić  się  w  róŜnym
czasie zatrucia (mogą być znacznie opóźnione), ale zawsze są groźne (uszkodzenie nerwu
wzrokowego przez metanol moŜe doprowadzić do całkowitej ślepoty). Pierwsza pomoc.
Wywołanie wymiotów ma sens tylko w bardzo wczesnym okresie (metanol wchłania się
w ciągu 2–4 godz.). JeŜeli pacjent jest przytomny, naleŜy podać do wypicia 150–200 ml

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

25% alkoholu etylowego. Chorego nieprzytomnego powinno się ułoŜyć w pozycji
bezpiecznej na boku. Leczenie musi przebiegać wyłącznie w warunkach szpitalnych.

−

zatrucie  glikolem  etylenowym.  Jest  to  oleista,  bezbarwna  ciecz  o  słodkim  smaku,
rozpuszczalna w wodzie. Glikol etylenowy (alkohol dwuwodorotlenowy) jest stosowany
jako rozpuszczalnik, składnik płynów hamulcowych i płynów do chłodnic (płyn Borygo).
Do zatruć tym związkiem dochodzi na ogół przypadkowo. Dotyczy to przewaŜnie ludzi
uzaleŜnionych od alkoholu, którzy piją glikol etylenowy, zamiast alkoholu spoŜywczego.
Glikol  etylenowy  bardzo  szybko  wchłania  się  z  przewodu  pokarmowego  i  w  wątrobie
ulega  metabolizmowi  do  kwasu  szczawiowego  (przez  aldehyd  glikolowy  i  kwas
glioksalowy).
Objawy  zatrucia.  Początkowo  przypominają  objawy  występujące  w  upojeniu  alkoholem
etylowym – zaburzenia równowagi, mowy, orientacji, nudności i wymioty, zamroczenie.
Po  kilku  godzinach  następuje  śpiączka,  zaburzenia  oddychania  (oddech  kwasiczy),
przyspieszenie  czynności  serca,  drgawki.  Obserwuje  się  obniŜenie  diurezy,  aŜ  do
całkowitego  bezmoczu  (ostra  niewydolność  nerek).  Pierwsza  pomoc  tak  jak  w  zatruciu
alkoholem metylowym,

−

zatrucie  alkoholem  etylowym.  Alkohol  etylowy  jest  uŜywką  często  spoŜywaną
w nadmiernych  ilościach.  Łatwo  wchłania  się  z  przewodu  pokarmowego,  osiągając
maksymalne  stęŜenie  we  krwi  po  l–2  godz.  W  organizmie  alkohol  etylowy  ulega
utlenianiu  do  aldehydu  octowego,  dalej  metabolizowanego  do  dwutlenku  węgla  i  wody.
Często  jest  wydalany  przez  płuca  z  powietrzem  wydychanym  (probierz  trzeźwości).
Objawy zatrucia. Stan typowego upojenia alkoholowego jest powszechnie znany. Zatruci
alkoholem etylowym (3–4 promile we krwi) w stanie śpiączki mają zniesione czucie bólu
i osłabiony odruch kaszlowy, zachowują natomiast odruchy spojówkowe i reakcję źrenic
na  światło.  Skóra  ich  jest  zwykle  zaczerwieniona,  czasem  moŜe  występować  sinica
i nadmierne  pocenie  się.  W  cięŜkich  przypadkach  dochodzi  do  zaburzeń  oddechowych,
przyspieszenia  czynności  serca  i  obniŜenia  ciśnienia  tętniczego  krwi,  nierzadko
występuje  niedocukrzenie,  a  czasem  kwasica.  Śmierć  następuje  wskutek  poraŜenia
ośrodka oddechowego. Ilość alkoholu we krwi w promilach – objawy:

−

0,1–0,5 bez uchwytnych zmian,

−

0,5–1,0 zaburzenia ostrości widzenia i zdolności adaptacji do ciemności,

−

1,0–1,5 euforia, przedłuŜony czas reakcji,

−

1,5–2,0 jak wyŜej + zaburzenia równowagi i koordynacji,

−

2,0–2,5 spotęgowanie zaburzeń równowagi i koordynacji (stan silnego upojenia),

−

2,5–3,0 silne zaburzenia równowagi i koordynacji, zaburzenia świadomości,

−

3,0–4,0 głęboka, a nawet śmiertelna śpiączka.

Pierwsza  pomoc.  Postępowanie  ogólne  jest  takie  jak  z  chorym  nieprzytomnym.
W przypadkach  cięŜkich  zatruć  jest  konieczne  leczenie  szpitalne.  Do  grup  szczególnie
naraŜonych  na  ostre  zatrucie  alkoholem  z  pewnych  względów  naleŜy  zaliczyć  kobiety,
młodzieŜ i dzieci. Wynika to z mniejszej zdolności metabolizowania alkoholu przez te grupy.
Niektóre  leki  np.  metronidazol,  aminofenazon,  chlorpropamid,  antybiotyki  cefalosporynowe
(np. cefamandol), disulfiram (Esperal, Antabus) dają reakcję nadwraŜliwości na alkohol.
Zatrucia  rozpuszczalnikami  organicznymi.  Są  to  substancje  róŜnorodne  pod  względem
chemicznym, płynne, odznaczające się duŜą lotnością i dobrą rozpuszczalnością w tłuszczach.
Kumulują  się  w  tkankach  bogatych  w  lipidy.  Działają  halucynogennie  na  ośrodkowy  układ
nerwowy  (są  uŜywane  przez  osoby  naduŜywające  do  odurzania  się  przez  wąchanie).
Wykazują  toksyczne  działanie  wielonarządowe.  W  praktyce  toksykologicznej  najczęściej
notuje się zatrucia trójchlorkiem etylenu, czterochlorkiem węgla i benzyną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zatrucie benzyną. Jest ona bezbarwną, nierozpuszczalną w wodzie cieczą,

o charakterystycznym zapachu, stosowaną jako rozpuszczalnik i materiał pędny. Wchłania się
przez przewód pokarmowy, drogi oddechowe i skórę. Zatrucia benzyną naleŜą najczęściej do
przypadkowych.  Wypicie  łyku  benzyny  na  ogół  nie  powoduje  objawów  zatrucia,  mogą
ewentualnie pojawić się nudności, wymioty, zawroty głowy. W cięŜkich zatruciach występują
zaburzenia  równowagi,  zamroczenie,  senność,  utrata  przytomności,  drgawki.  Niebezpieczne
jest zachłyśnięcie się benzyną (podczas wymiotów, szczególnie u małych dzieci) moŜe wtedy
dojść  do  toksycznego  obrzęku  płuc  lub  chemicznego  zapalenia  płuc.  Miejscowo  benzyna
draŜni  skórę  i  błony  śluzowe,  przy  długotrwałym  kontakcie  moŜe  dojść  do  oparzeń.
Pierwsza  pomoc.  NaleŜy  choremu  zapewnić  świeŜe  powietrze.  W  przypadku  skaŜenia  skóry
trzeba  zdjąć  odzieŜ  i  wymyć  skórę  (jeśli  nie  ma  oparzeń)  wodą  z  mydłem.  SkaŜone  oczy
koniecznie  płukać  duŜą  ilością  wody  (pod  bieŜącym  strumieniem).  Nie  wywoływać
wymiotów, nie podawać mleka, tłuszczów. JeŜeli chory jest zamroczony, powinno się ułoŜyć
go w pozycji bezpiecznej na boku. W przypadku wypicia niewielkiej ilości benzyny leczenie
szpitalne nie jest konieczne.
Zatrucia metalami i metaloidami. Są to dość rzadkie zatrucia, ale przebieg mają cięŜki i są
obarczone duŜym wskaźnikiem śmiertelności. Zatrucia wziewne są najczęściej konsekwencją
naraŜenia  zawodowego,  natomiast  w  praktyce  toksykologicznej  spotykamy  się  z  ostrymi
zatruciami przypadkowymi lub samobójczymi, a nawet zbrodniczymi.

−

rtęć.  Rtęć  metaliczna  nie  jest  toksyczna.  W  przypadku  wypicia  rtęci  metalicznej  (często
z  rozbitego  termometru)  naleŜy  podać  środek  przeczyszczający  w  celu  szybszego
usunięcia  jej  z  przewodu  pokarmowego.  Uwalniane  pary  z  drobin  rtęci  (np.  z  rozbitego
termometru)  są  toksyczne  i  powodują  zatrucia  przewlekłe.  Związki  nieorganiczne  rtęci
dobrze rozpuszczalne w wodzie (np. sublimat) wywołują objawy cięŜkiego krwotocznego
nieŜytu  przewodu  pokarmowego  i  niewydolność  nerek.  Organiczne  związki  rtęci
(np. nasienne  zaprawy  rtęciowe)  są  niebywale  toksyczne  i  wywołują  cięŜkie
i nieodwracalne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego,

−

chrom.  Sole  chromu,  chromiany  i  dwuchromiany  są  uŜywane  do  wyrobu  barwników
i farb  (Ŝółte  farby),  w  garbarstwie  i  analityce.  Powodują  początkowo  objawy
krwotocznego  nieŜytu  Ŝołądkowo-jelitowego,  a  następnie  doprowadzają  do  uszkodzenia
nerek i wątroby (cięŜką niewydolność tych narządów),

−

związki  ołowiu.  Ołów  jest  jednym  z  najtoksyczniejszych  metali.  Szeroko  stosowany
w przemyśle, powoduje  stałe zanieczyszczenie środowiska, a  często równieŜ przewlekłe
zatrucia  u  ludzi.  Bywa  teŜ  przyczyną  ostrych  zatruć,  które  mogą  być  skutkiem
jednorazowego  przyjęcia  związku  ołowiu  lub  gwałtownego  zwiększenia  stęŜenia  tego
pierwiastka  w  organizmie  wskutek  uruchomienia  go  z  depozytów  tkankowych  (głównie
z kości).
W ostrym zatruciu na początku dominują objawy Ŝołądkowo-jelitowe, potem pojawia się
ostra  encefalopatia,  tj.  objawy  z  ośrodkowego  układu  nerwowego.  MoŜe  dojść  do
uszkodzenia  nerek  i  wątroby.  Zmiany  w  układzie  krwiotwórczym  (anemia)  są
charakterystyczne  głównie  dla  przewlekłych  zatruć  tym  metalem.  Szczególnie
toksycznym  związkiem  ołowiu  jest  czteroetylek  ołowiu,  środek  przeciwstukowy,
dodawany  do  benzyny.  Uszkadza  on  głównie  ośrodkowy  układ  nerwowy  w  sposób
nieodwracalny.  Wypicie  nawet  kilku  mililitrów  tego  związku  prowadzi  nieuchronnie  do
ś

mierci,

−

arszenik  (trójtlenek  arsenu).  Jest  to  biały  proszek,  bez  zapachu,  nierozpuszczalny
w wodzie.  Stosuje  się  go  do  produkcji  barwników  i  pestycydów,  w  stomatologii  uŜywa
się  jako  pasty  arszenikowej  do  niszczenia  miazgi  zęba  (w  tej  postaci  najczęściej
zaŜywany  w  celach  samobójczych).  Jest  to  silna  trucizna  komórkowa,  wywierająca
wielonarządowe  działanie.  Objawy  zatrucia  to:  nudności,  wymioty,  bóle  brzucha,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

biegunka  znacznie  nasilona,  prowadząca  szybko  do  znacznego  odwodnienia
i w konsekwencji do wstrząsu. W późniejszym okresie dochodzi do uszkodzenia wątroby
i  nerek.  Po  kilku  tygodniach  mogą  rozwinąć  się  objawy  zapalenia  wielonerwowego.
Pierwsza pomoc w zatruciach metalami polega na: wywoływaniu wymiotów, podaniu do
picia  białka  jaj  kurzych,  ewentualnie  mleka.  W  razie  skaŜenia  skóry  naleŜy  zmyć  ją
obficie wodą. Koniecznie trzeba leczyć chorego w szpitalu.

Zatrucia  pestycydami.  W  celu  ochrony  plonów  przed  szkodnikami  stosuje  się  rozliczne
preparaty  chemiczne,  i  to  na  coraz  większą  skalę.  W  związku  z  tym  łatwo  moŜe  dojść  do
zatruć  wśród  ludzi  zwłaszcza,  jeśli  nie  przestrzega  się  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny
pracy  lub  tzw.  okresów  karencji.  Środki  te  są  tak  róŜnorodne  pod  względem  budowy
chemicznej,  Ŝe  ich  klasyfikacja  pod  tym  kątem  sprawia  duŜe  trudności.  Spośród  wielkiej
liczby  pestycydów  najczęściej  spotykane  grupy  chemiczne  to:  węglowodory  chlorowane,
związki  fosforoorganiczne,  karbaminiany  pochodne  pyretroidów.  Stopień  toksyczności
pestycydów  określa  się  klasą  toksyczności.  Pestycydy  klasy  I  i  II  są  truciznami,  III  i  IV  –
substancjami  szkodliwymi,  V  –  praktycznie  są  nieszkodliwe.  Aktywność  biologiczna
pestycydów zaleŜy od substancji czynnej, która jest głównym składnikiem kaŜdego preparatu.
Stopień  toksyczności  moŜe  się  zwiększać  lub  zmniejszać  w  zaleŜności  od  nośnika  lub
rozpuszczalnika substancji aktywnej. W zaleŜności od formy  uŜytkowej pestycydy  dzieli się
na:  preparaty  do  opylania  w  proszku,  preparaty  do  opryskiwania  w  płynie,  fumiganty
(preparaty stosowane w postaci gazowej), granulaty.

−

rodentycydy. Dla ochrony upraw i plonów przed gryzoniami stosuje się ziarno powlekane
fosforkiem cynku (Zn

) oraz róŜnorodne preparaty. Po roku 1958, kiedy przerwano

stosowanie trutek zawierających tal, duŜe zastosowanie znalazł fosforek cynku. Po
wpływem wilgoci, zwłaszcza w środowisku zakwaszonym, rozkłada się on
z wydzielaniem silnie toksycznego fosforowodoru (PH

). Łatwo przenika on przez ścianę

przewodu pokarmowego i poraŜa układy enzymatyczne. Przeciętna śmiertelna dawka dla
dorosłej osoby wynosi ok. 3 g fosforku cynku. Podczas sekcji zwłok wyczuwa się
czosnkową woń treści Ŝoładkowo-jelitowej, przypominającą zapach karbidu,

−

herbicydy. Środki chwastobójcze słuŜą do wybiórczego niszczenia niepoŜądanych roślin.
Do silnie toksycznych dla człowieka naleŜą pochodne fenoli, zwłaszcza chlorowcowe
i nitrowe, przy czym te ostatnie (nitrowe) wywołują methemoglobinemię. Dawka
ś

miertelna herbicydów dla człowieka wynosi kilka gramów,

−

insektycydy.  Środki  owadobójcze  dzielą  się  na  kilka  grup  rozmaitych  środków
chemicznych  stosowanych  w  celu  ochrony  roślin  w  gospodarce  rolniczej  i  ogrodniczej.
Wszystkie  te  związki  wywołują  nagromadzenie  acetylocholiny  w  ustroju  w  duŜych
ilościach,  co  daje  spotęgowany  efekt  farmakologiczny  w  postaci  endogennego
(wewnątrzpochodnego) zatrucia acetylocholiną. ToteŜ w zatruciu takim dominują objawy
pobudzenia  układu  parasympatycznego  (przywspółczulnego),  jak  np.  obfite  ślinienie,
pocenie się itd.

Zatrucia tymi środkami zdarzają się nie tylko wskutek nieszczęśliwych wypadków, ale

równieŜ  w  następstwie  działania  zbrodniczego.  Zaobserwowano  np.  w  Finlandii  duŜą  liczbę
samobójstw  popełnionych  przez  otrucia  się  preparatami  fosforoorganicznymi  z  grupy
pestycydów.
Zatrucia substancjami Ŝrącymi. Do substancji Ŝrących naleŜą:
1)

silne kwasy nieorganiczne: kwas solny, azotowy, siarkowy, fosforowy;

niektóre kwasy organiczne: mrówkowy, octowy, mlekowy;

zasady nieorganiczne: wodorotlenek sodu, potasu, wapnia;

amoniak;

nadtlenek wodoru;

fenole;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

podchloryny: sodowy, potasowy;

krzemiany: sodowy, potasowy;

sole alkaliczne: węglany, fosforany.
Substancje Ŝrące są przyczyną zarówno zatruć samobójczych, jak i przypadkowych

(te ostatnie  są  dość  często  spotykane  wśród  dzieci).  Mogą  być  składnikami  preparatów
uŜywanych  do  mycia  i  czyszczenia  urządzeń  sanitarnych  szeroko  stosowanych
w gospodarstwie domowym, znajdują się równieŜ w płynach usuwających farby, lakiery oraz
rdzę  (odrdzewiacze).  Działanie  substancji  Ŝrących  polega  na  uszkodzeniu  tkanek  wskutek
oparzeń chemicznych z martwicą skrzepową (kwasy) lub rozpływną (zasady). Oprócz zmian
miejscowych  moŜe  dojść  do  objawów  ogólnoustrojowych  w  postaci  zaburzeń  równowagi
kwasowo-zasadowej.  Niektóre  substancje  Ŝrące  (np.  fenol,  lizol)  mogą  uszkodzić  narządy
miąŜszowe. Wdychanie  par tych substancji lub zachłyśnięcie się nimi moŜe doprowadzić do
cięŜkiego  toksycznego  obrzęku  płuc.  Objawy  zatrucia.  Występują  one  na  skórze  w  postaci
zaczerwienienia, pieczenia, bólu, obrzęku, pęcherzy. Oczy mogą piec, być zaczerwienione lub
łzawić.  W  przewodzie  pokarmowym  pojawiają  się  bóle  w  jamie  ustnej,  przełyku
i nadbrzuszu,  wymioty  często  krwiste,  biegunka  krwawa  (lub  czarne  stolce).  Powikłaniami
mogą  być:  wstrząs,  perforacja  przełyku  (a  w  konsekwencji  moŜe  dojść  do  zapalenia
ś

ródpiersia) lub Ŝołądka (wtedy powikłaniem jest zapalenie otrzewnej). Późnymi

powikłaniami  są  zwęŜenia  i  blizny  w  przewodzie  pokarmowym.  W  układzie  oddechowym
występuje  drapanie  w  gardle,  ból  za  mostkiem,  kaszel,  duszność,  odkrztuszanie  wydzieliny
podbarwionej  krwią.  MoŜe  wystąpić  obrzęk  płuc  i  obrzęk  głośni.  Pierwsza  pomoc.
W przypadku skaŜenia skóry naleŜy zdjąć odzieŜ, zmyć skórę wodą, a w przypadku skaŜenia
oczu  –  przemywać  je  obficie  bieŜącą  wodą.  W  zatruciu  doustnym  naleŜy  sprowokować
wymioty tylko do 15 min od momentu wypicia, potem podać do wypicia wodę (nie więcej niŜ
dwie  szklanki),  mleko,  białka  jaj  kurzych  (w  zatruciach  kwasami  podać  soki  owocowe,
w zatruciach zasadami – roztwór kwasu octowego złoŜony z dwóch łyŜeczek octu na szklankę
wody).  Jeśli  od  momentu  zatrucia  upłynęło  więcej  niŜ  l  godz.  naleŜy  zrezygnować
z podawania czegokolwiek doustnie. Przy zatruciu drogą wziewną trzeba chorego wynieść na
ś

wieŜe powietrze i zapewnić mu spokój.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakimi cechami charakteryzują się zatrucia substancjami Ŝrącymi?

Jakimi cechami charakteryzują się zatrucia pestycydami?

Jakie zaburzenia określa skala wg Matthew?

Jaka jest róŜnica miedzy zatruciami opioidowymi a salicynami?

Kiedy występuje zatrucie paracetamolem?

Co określa termin toksydrom antycholinergiczny?

Jakimi cechami charakteryzują się zatrucia metalami cięŜkimi?

Kiedy występuje zatrucie tlenkiem węgla?

Jak sklasyfikujesz gazy pod względem właściwości fizycznych?

10.

Jakie alkohole powodują zatrucia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Tylko niektóre zatrucia wywołują charakterystyczne objawy przedmiotowe. Niemniej

w wielu przypadkach baczna obserwacja chorego moŜe być istotna w ustaleniu rozpoznania.
Przedstaw i omów waŜniejsze objawy przedmiotowe mogące sugerować zatrucie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać

materiałach

dydaktycznych

informacji

dotyczących

objawów

przedmiotowych,

scharakteryzować objawy przedmiotowe,

wyjaśnić przebieg i objawy zatruć,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj i omów zatrucia: opioidami, salicylanami, paracetamolem, lekami

antydepresyjnymi, lekami antycholinergicznymi, gazami, alkoholami, metalami cięŜkimi,
pestycydami, rozpuszczalnikami organicznymi, środkami Ŝrącymi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: zatrucia,

rozróŜniać rodzaje zatruć,

udzielić pierwszej pomocy.

WposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Wymień działanie, mechanizm i postępowanie w przypadku zatrucia gazami

spalinowymi i draźniącymi. Ponadto scharakteryzuj gazy łatwo rozpuszczalne w wodzie,
ś

rednio rozpuszczalne w wodzie oraz trudno rozpuszczalne w wodzie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: zatrucia gazami spalinowymi i draŜniącymi,

rozpoznać rodzaje zatruć,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Na podstawie wyświetlonego filmu „Zatrucie tlenkiem węgla”, podaj objawy

i postępowanie ratownicze w zatruciu CO.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: zatrucia tlenkiem węgla,

określić objawy zatrucia,

rozpoznać zatrucie,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film „Zatrucie tlenkiem węgla”,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 5

Na podstawie zatruć analgetykami opioidowymi i zatruć trójcyklicznymi lekami

antydepresyjnymi, omów objawy i przebieg wymienionych zatruć.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach: zastosowanie procedury postępowania ratowniczego zaleŜnie od
rodzaju trucizny,

omówić rodzaje zatruć,

wyjaśnić przebieg i objawy zatruć,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić zatrucia substancjami Ŝrącymi?

wyjaśnić zatrucia pestycydami?

określić skalę wg Matthew?

wyjaśnić róŜnicę miedzy zatruciami opioidowymi a salicynami?

zdefiniować zatrucie paracetamolem?

określić termin toksydrom antycholinergiczny?

scharakteryzować zatrucia metalami cięŜkimi?

zdefiniować zatrucie tlenkiem węgla?

sklasyfikować właściwości fizyczne gazów?

10)

określić alkohole powodujące zatrucia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Zatrucia grzybami i truciznami roślinnymi

4.4.1. Materiał nauczania

Substancje chemiczne róŜnego rodzaju mogą wywierać szkodliwy wpływ na ustrój,

zaburzając jego czynności fizjologiczne. MoŜe to doprowadzić do powaŜnych objawów
zatrucia w postaci procesów chorobowych o cięŜkim przebiegu, nieraz kończących się
ś

miercią.

Takimi substancjami mogą być środki chemiczne wytworzone sztucznie na drodze

procesów technologicznych, ale nie brak teŜ zatruć grzybami oraz substancjami pochodzenia
roślinnego. Grzyby w naszym kraju są chętnie spoŜywane, mają duŜe walory smakowe, choć
małą  wartość  odŜywczą  (87%  wody,  niewielkie  ilości  białek,  tłuszczów,  węglowodanów).
Poza  tym  grzybobranie  jest  przyjemną  formą  spędzenia  czasu  wolnego  od  pracy.  Zbieranie
grzybów  w  Polsce  było  i  jest  bardzo  popularne.  Są  one  chętnie  spoŜywane  ze  względu  na
walory  smakowe  i  zapachowe,  którymi  wyróŜniają  się  wśród  innych  produktów
spoŜywczych.  Z  jednej,  więc  strony  są  cenionym  artykułem  spoŜywczym,  ale  z  drugiej,
mogą stać się przyczyną śmiertelnych zatruć pokarmowych. W Polsce rośnie wiele gatunków
grzybów  o  róŜnej  toksyczności.  Spotykamy  gatunki  śmiertelnie  trujące,  trujące,  warunkowo
jadalne i jadalne.

Większość najbardziej niebezpiecznych grzybów to grzyby blaszkowe, które posiadają na

spodniej stronie kapelusza blaszki (cienkie listewki). Najsmaczniejsze grzyby jadalne mają na
spodniej  stronie  kapelusza  rurki,  tzn.  warstwę  ułoŜonych  obok  siebie  rureczek,
przypominającą  gąbkę.  Popularnie  nazywamy  je  grzybami  rurkowymi.  W  tej  grupie  nie
spotyka  się  grzybów  śmiertelnie  trujących.  Większość  najbardziej  niebezpiecznych,
ś

miertelnie trujących grzybów ma blaszki o białym zabarwieniu niezmieniające się w okresie

wegetacji.
Grzyby trujące

Liczne gatunki grzybów kapeluszowych, nieraz bardzo podobnych do gatunków

jadalnych  są  przyczyną  wielu  cięŜkich,  a  nierzadko  śmiertelnych  zatruć  wśród
niedoświadczonych  zbieraczy.  Uchronić  przed  nimi  moŜe  jedynie  nauczenie  się  dokładnego
rozpoznawania  grzybów,  gdyŜ  nie  ma  Ŝadnej  innej  metody  pozwalającej  na  odróŜnienie
grzybów  trujących.  Najbardziej  niebezpieczne  z  grzybów  trujących  to  muchomor
sromotnikowy  (śmiertelnie  trujący!),  często  mylony  z  pieczarką,  gołąbkiem  zielonym,  kanią
czubajką  lub  gąską  Ŝółtą;  strzępiak  ceglasty  mylony  z  majówką  wiosenną;  wieruszka
zatokowata  mylona  z  pieczarką;  borowik  szatański.  Owocniki  niektórych  gatunków,
niejadalne w stanie surowym, są nieszkodliwe po ugotowaniu i odlaniu wody, ale często jest
to metoda zawodna, toteŜ lepiej w ogóle zrezygnować ze spoŜywania niepewnych gatunków.
Trucizny  niektórych  grzybów  kumulują  się  w  organizmie,  chociaŜ  nie  powodują
natychmiastowych  objawów  zatrucia  (np.  olszówki).  Niektóre  grzyby  zawierają  substancje
halucynogenne, toteŜ poszukiwane są przez osoby naduŜywające narkotyków, są one zarazem
surowcem  do  produkcji  leków  psychotropowych  (leki  uspokajające  i  psychotropowe).
Objawy  zatrucia  Muchomorem  Sromotnikowym  –  po  24–48  godzinach:  bóle  i  zawroty
głowy,  nudności,  wymioty,  biegunka,  bóle  brzucha,  osłabienie,  zaburzenia  krąŜenia
i oddychania, sinica, odwodnienie, po 2–5 dniach uszkodzenie wątroby, śpiączka wątrobowa.
Grzyby

−

amanita  muscaria  –  Muchomor  czerwony.  Ładnie  wygląda  i  jest  trujący.  Trujące
alkaloidy  zawarte  w  nim  to  kwas  ibotenowy,  muscymol  (panteryna)  i  muskaryna.  Jeśli
ktoś nie zna się na grzybach, po obiedzie moŜe poczuć się osłabiony i zdezorientowany,
poczuć  szum  w uszach  i  nudności.  Po  jakimś  czasie  pojawią  się  teŜ  halucynacje,  które
w ostrzejszych  przypadkach  przybierają  postać  szału.  Potem  następuje  wzrost  napięcia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mięśniowego, drgawki, wzrost temperatury. W skrajnie cięŜkich zatruciach moŜe dojść
do śpiączki, a podczas niej do zgonu, na tle niewydolności krąŜeniowo-oddechowej,

−

amanita  phalloides  –  Muchomor  zielonawy.  Najpierw  toksyny  atakują  wątrobę  i  nerki.
Dopiero po 10–24 godzinach przychodzą objawy: mdłości, biegunki i ostre bóle brzucha,
przyspieszenie  częstości  pracy  serca,  obniŜenie  ciśnienia  krwi,  skurcze  łydek  i  szok.
Po ustąpieniu  tych  objawów  chory  pozornie  wraca  do  zdrowia.  Jednak  po  kilku  dniach
uszkodzenie wątroby i nerek doprowadza do zgonu,

−

zasłoniak  rudy  –  owocnik  średniej  wielkości,  cynamonowo-rudy  z  brunatno-Ŝółtym
trzonem  jest  grzybem  śmiertelnie  trującym,  powodującym  zanik  nadnerczy.  Zatrucie
moŜe  wystąpić  po  2  dniach,  ale  niekiedy  i  po  2  tygodniach.  Zawiera  truciznę,  która  nie
rozpuszcza się w wodzie i dlatego gotowanie nie zmniejsza toksyczności tego grzyba.
Zatrucia  grzybami  są  powaŜnym  problemem  epidemiologicznym,  mimo  Ŝe  nie

rozszerzają się w sposób ściśle epidemiologiczny, jak to bywa z durem czy czerwonką.
Grzyby nie są przyczyną masowych zatruć (np. typu gronkowcowego), lecz naleŜą raczej do
grupy zatruć typowo rodzinnych, gdyŜ na jedno ognisko przypada zwykle od jednej do kilku
osób. Zatrucia grzybami stanowią niewielki procent ogólnej liczby zatruć pokarmowych, lecz
wysoki wskaźnik zapadalności i zgonów świadczą o niebezpieczeństwie, jakie przedstawiają
grzyby trujące.

Istnieją róŜne metody klasyfikacji zatruć grzybami, lecz wszystkie za podstawę

przyjmują ośrodek działania substancji toksycznych w organizmie ludzkim oraz okres
utajenia, czyli czas, który upływa od spoŜycia grzybów do wystąpienia pierwszych objawów
chorobowych. Zatrucia z krótkim okresem utajenia (od 15 minut do 2 godzin) są na ogół
mniej niebezpieczne dla Ŝycia od zatruć z długim okresem (powyŜej 5 godzin lub nawet kilka
dni), w których śmiertelność jest bardzo wysoka.

WyróŜnia się trzy zasadnicze typy zatruć pokarmowych grzybami: cytotropowe,

neurotropowe i gastryczne.
Zatrucia cytotropowe

Zatrucia cytotropowe charakteryzują się przede wszystkim uszkodzeniem komórek

narządów wewnętrznych: wątroby, śledziony, nerek, serca itp. Objawy chorobowe występują
po  długim  okresie  utajenia,  wynoszącym  po  spoŜyciu  muchomora  sromotnikowego,
wiosennego  i jadowitego  od  8  do  14  godzin  (wyjątkowo  do  40 godzin),  piestrzenicy
kasztanowatej od 5 do 8 godzin; natomiast w przypadku spoŜycia zasłonaka rudego od 3 do
14  dni.  Zatrucia  cytotropowe  bardzo  często  kończą  się  śmiercią;  zanim  bowiem  wystąpią
pierwsze  objawy  zatrucia,  dochodzi  do  znacznego  uszkodzenia  narządów  wewnętrznych,
a nawet, jak w przypadku spoŜycia muchomora sromotnikowego, do hemolizy krwi.
Zatrucia neurotropowe

Zatrucia neurotropowe cechuje ujemny wpływ na system nerwowy człowieka. Pierwsze

objawy chorobowe występują po krótkim okresie utajenia, wynoszącym od 15 minut do 2
godzin. Ze względu na róŜne objawy kliniczne, zatrucia neurotropowe dzieli się na dwie
grupy.

Pierwsza grupa charakteryzuje się zwolnieniem akcji serca, spadkiem tętna, zaburzeniem

oddychania, uczuciem gorąca i silnym ślinotokiem. Objawy te wywołuje muskaryna, zawarta
głównie  w strzępniakach  i niektórych  lejkówkach,  juŜ  po  15–30  minutach  od  spoŜycia
grzybów.  Druga  grupa  zatruć  charakteryzuje  się  silnym  podnieceniem  nerwowym,  aŜ  do
napadów  szału  i halucynacji  oraz  przyspieszeniem  akcji  serca.  Objawy  te  powoduje
substancja  o działaniu  psychotropowym  zbliŜona  budową  chemiczną  do  atropiny,  zwana
mikoatropiną  (obecnie  zidentyfikowana  jako  kwas  ibotenowy,  muscymol  i muskozon)
zawarta  w muchomorze  plamistym  i czerwonym.  Okres  utajenia  objawów  chorobowych
wynosi około 2 godziny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zatrucia gastryczne

Zatrucia gastryczne charakteryzują się objawami ostrych nieŜytów Ŝołądkowo-

jelitowych,  jak  bóle  brzucha,  wymioty,  biegunka,  czasami  podwyŜszona  temperatura.
Następuje  znaczne  odwodnienie  organizmu  i zaburzenia  równowagi  kwasowo-zasadowej
płynów  ustrojowych.  Objawy  te  występują  od  2  do  5  godzin  po  spoŜyciu  niektórych
(uznanych  za  trujące)  gołąbków  i mleczajów,  wieruszki  zatokowatej,  gąski  tygrysowatej,
borowika  grubotrzonowego,  tęgoskóra  i innych  gatunków  spoŜytych  szczególnie  w stanie
surowym.  Substancjami  toksycznymi  są  związki  terpenowe  i inne  jeszcze  nieznane  związki
organiczne.

Do tego typu zatruć grzybami zaliczane są równieŜ zatrucia nieswoiste spowodowane

spoŜyciem potrawy grzybowej zakaŜonej drobnoustrojami chorobotwórczymi.

Zatrucia dzieli się na cztery zespoły róŜniące się objawami zatrucia, okresem

bezobjawowym, metodami rozpoznania i leczenia:

−

zespół  muchomora  plamistego:  rozszerzenie  źrenic,  zawroty  głowy,  oszołomienie,
urojenie,  stany  odurzenia,  drŜenie  mięśniowe,  czasem  śpiączką  (okres  utajenia  1–2  h,
spowodowany spoŜyciem muchomora plamistego lub muchomora czerwonego),

−

zespół  muskarynowy:  zwęŜenie  źrenic,  zaburzenia  widzenia,  ślinienie  i  łzawienie,
zlewne  poty  przy  równoczesnym  uczuciu  chłodu,  nudności,  wymioty,  parcie  na  stolec,
biegunka,  zwęŜenie  oskrzeli  z  dusznością,  czasami  obrzęk  płuc  i  bradykardia  (okres
utajenia  1–2  h,  wskutek  spoŜyciu  lejkówek,  gołąbka  wymiotnego,  borowika
szatańskiego, wieruszka ciemnego),

−

zespół  Ŝołądkowo-jelitowy:  nudności,  wymioty,  biegunka,  kolka,  bolesne  parcie  na
stolec,  w  cięŜkich  zatruciach  wstrząs  (okres  utajenia  0,5–2  h,  po  spoŜyciu  wieruszki
zatokowatej,  gąski  tygrysowatej,  mleczaja  wełnianki,  tęgoskóra  pospolitego,  równieŜ
borowika szatańskiego),

−

zespół faloidynowy: wymioty, wodniste wypróŜnienia, bóle kolkowe, bolesne parcie na
stolec, kurcze łydek; po 3–4 dniach moŜe dojść do rozwoju ostrego uszkodzenia wątroby
z Ŝółtaczką, skazą krwotoczną, śpiączką, drgawkami (zespół wątrobowo-nerkowy; okres
utajenia 5–48 h, po spoŜyciu muchomora sromotnikowego i gatunków pokrewnych,
piestrzenicy kasztanowatej, zasłonaka rudego).

Rozpoznanie

Rozpoznanie ustala się na podstawie wywiadu z osobą, u której doszło do zatrucia lub ze

wiadkami zdarzenia. WaŜne jest ustalenie rodzaju spoŜytych grzybów. Pierwsza pomoc

polega na wywołaniu wymiotów, zabezpieczeniu wymiocin i resztek potrawy do badania
mykologicznego oraz udaniu się do szpitala.
Zatrucia grzybami moŜesz uniknąć, jeŜeli:

−

zachowasz rozwagę i będziesz zbierał tylko gatunki dobrze ci znane,

−

ze  ściółki  będziesz  wyjmował  cale  owocniki,  zwracając  równieŜ  uwagę  na  trzon,  który
zawiera  waŜne  charakterystyczne  cechy  umoŜliwiające  odróŜnienie  gatunków  trujących
od jadalnych,

−

przy zbieraniu grzybów obejrzysz dokładnie cały owocnik i ustalisz przynaleŜność
gatunkową grzyba, a w przypadku wątpliwych danych okaz wyrzucisz,

−

nie będziesz zbierał owocników małych, u których nie wykształciły się jeszcze cechy
danego gatunku,

−

będziesz pamiętał, Ŝe większość grzybów trujących to grzyby blaszkowe, a muchomory
mają blaszki białe,

−

nie będziesz zbierał olszówek i innych grzybów szkodliwych dla zdrowia, powodujących
zaburzenia Ŝołądkowo-jelitowe,

−

nie będziesz przechowywał potraw z grzybów nawet w lodówce, pamiętając, Ŝe psują się
one łatwo i szybko oraz powstają w nich substancje trujące.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rośliny trujące

Rośliny trujące, to rośliny produkujące toksyczne związki chemiczne, np.: alkaloidy,

glikozydy, saponiny, olejki lotne. Stosowane w niewielkich ilościach, związki te mogą mieć
działanie  lecznicze.  Trujące  glikozydy  zawiera  konwalia  majowa  i  naparstnica,  alkaloidy
występują  u  licznych  jaskrowatych,  makowatych,  baldaszkowatych,  psiankowatych
i liliowatych, saponiny u goździkowatych, motylkowatych, pierwiosnkowatych i liliowatych.
Bardzo  wiele  gatunków  trujących  występuje  wśród  grzybów.  Toksyczne  związki
produkowane przez rośliny: alkaloidy, związki chemiczne, występujące  głównie w roślinach
w postaci  soli  kwasów  organicznych.  Alkaloidy  zawierają  w  cząsteczce  układy
heterocykliczne  z  atomem  azotu  lub  tlenu,  wykazują  własności  zasadowe  i  mają  silne
działanie  fizjologiczne  na  organizmy  ludzkie  i  zwierzęce.  Występują  m.in.  w  maku,  kawie,
herbacie,  tojadzie.  Klasyfikuje  się  je  wg  pochodzenia  (np.  alkaloid  tojadu)  lub  budowy
chemicznej  (np.  alkaloidy  purynowe,  chinolinowe).  Do  najbardziej  znanych  alkaloidów
naleŜą:  atropina,  brucyna,  chinina,  kodeina,  kofeina,  kokaina,  meskalina,  morfina,  nikotyna,
rezerpina,  strychnina,  teobromina.  Rola  alkaloidów  w  Ŝyciu  roślin  nie  została  dotychczas
wyjaśniona.  Pierwszym  wyodrębnionym  alkaloidem  była  (1804)  morfina.  Znanych  jest
obecnie  ponad  2  tys.  alkaloidów  (naturalnych  i  syntetycznych).  Niektóre  są  stosowane
w lecznictwie.  Glikozydy,  pochodne  cyklicznych  monosacharydów,  zbudowane  z  reszty
cukrowej połączonej z podstawnikiem (aglikonem). W O-glikozydach podstawnik połączony
jest  poprzez  atom  tlenu  półacetalowej  grupy  hydroksylowej  monosacharydu  (utworzonej
z grupy  aldehydowej  lub  ketonowej  monosacharydu  podczas  cyklizacji  cząsteczki),
w  N-glikozydach  rolę  atomu  tlenu  spełnia  atom  azotu.  Saponiny,  saponozydy,  glikozydy,
substancje  bezpostaciowe,  dobrze  rozpuszczalne  w  wodzie.  Mają  charakter  obojętny  lub
kwaśny.  ObniŜają  napięcie  powierzchniowe,  powodują  hemolizę  erytrocytów.  W  wypadku
małych dzieci nie moŜna lekcewaŜyć spoŜycia roślin jako przyczyny ostrych zatruć. Rośliny
trujące  niekoniecznie  muszą  być  egzotyczne,  naleŜy  do  nich  teŜ  wiele  popularnych  roślin
ogrodowych.  Trujące  są  bluszcze  i  powoje,  kwiaty  (tulipany,  jaskry,  stokrotki,  Ŝonkile,
fiołki, azalie, petunie, narcyzy), jagody jemioły, rododendrony, części krzewów pomidora.

Trucizny roślinne:

−

atropa belladonna, czyli pokrzyk, Wilcza jagoda. W staroŜytności znana teŜ jako
Solanum mortiferum –„niosąca śmierć”. Wszystkie części tej rośliny są trujące. Zawiera
atropinę. Po jej spoŜyciu maleje napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, dróg
Ŝ

ółciowych, moczowych, następuje zahamowanie czynności gruczołów potowych

(a  co  za  tym  idzie  wzrost  temperatury  ciała),  ślinowych,  błon  śluzowych,  dróg
oddechowych  oraz  Ŝołądka.  Spowalnia  akcję  serca,  działa  obkurczająco  na  naczynia
krwionośne,  powoduje  nadpobudliwość,  niepokój,  zaburzenia  orientacji,  urojenia,
majaczenie oraz objawy psychotyczne przyspieszenie oddechu, drgawki i śpiączkę,

−

hyoscyamus  Niger,  Lulek  czarny.  ŚwieŜe  liście  zawierają  hyoscyaminę  i  atropinę,
w nasionach  występuje  równieŜ  skopolamina.  Po  spoŜyciu  pojawiają  się  objawy
identyczne,  jak  w  przypadku  wilczej  jagody,  tylko  słabsze.  W  przypadku
przedawkowania  następuje  śpiączka,  a  następnie  śmierć  z  powodu  poraŜenia  układu
oddechowego,

−

datura  stramonium,   Bieluń  dziędzierzawa.  We  wszystkich  częściach  rośliny  występuje
L-hioscyjamina  i  skopolamina.  Znaleziono  w  niej  teŜ  niewielkie  ilości  skopiny
i apoatropiny. W korzeniach występują takŜe meteloidyna i kuskohigryna. W przypadku
bielunia  objawy  i  skutki  zatrucia  są  identyczne,  z  tą  niewielką  róŜnicą,  Ŝe  uspokajające
działanie skopolaminy redukuje drgawki,

−

aconitum  napellus,  Tojad  mocny.  Przez  Owidiusza  zwany  trucizną  teściowej.  Zawarte
w nim  substancje  to  akonityna,  benzylakonina,  hypakonityna,  mezakonina,  hypakonina,
napelina  i  sangoryna.  Jest  bardzo  silnie  toksyczny,  głównie  z  powodu  akonityny,  która
wywołuje poraŜenie ośrodka oddechowego. Objawami zatrucia są odrętwienie, niepokój,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

obfite pocenie, nudności i wymioty, drgawki, spadek temperatury ciała, zwolnienie akcji
serca i migotanie komór,

−

conium  maculatum,  Szczwół  plamisty,  pietrasznik,  cykuta,  szaleń  plamisty,  psia
pietruszka,  świńska  wsza.  Roślina  w  pierwszym  roku  morfologicznie  nie  róŜni  się  od
pietruszki  pasternaku.  Zawiera  alkaloid  koniinę  powodujący  poraŜenie  ośrodka
oddechowego i śmierć w wyniku uduszenia,

−

veratrum  album,  CiemięŜyca  biała.  Pełno  w  niej  alkaloidów  sterolowych.  Ponadto
zawiera  protoweratrynę,  germerynę,  germinę,  rubijerwinę,  izorubijerwinę.  Tak,  jak  to
miało  miejsce  w  przypadku  juŜ  wymienionych  roślin,  zatrucie  prowadzi  do  poraŜenia
mięśni klatki piersiowej, a w konsekwencji do zgonu na skutek uduszenia,

−

colchicum  autumnale,  Zimowit  jesienny.  Kolchicyna  występująca  w  colchicum  jest
jednym z najbardziej trujących alkaloidów roślinnych. Działa toksycznie juŜ na poziomie
komórki  i  dezorganizując  wrzeciono  podziałowe  wywołuje  mutacje  chromosomowe.
Jako  pierwszy  objaw  zatrucia  pojawia  się  uczucie  pieczenia  w  jamie  ustnej,  zaburzenia
połykania,  bóle  brzucha,  wymioty  i  nierzadko  krwawa  biegunka.  Później  następują
bolesne skurcze pęcherza moczowego z krwiomoczem, odwodnienie z objawami zapaści
krąŜeniowej.
Kolchicyna  ma  zdolność  przenikania  przez  barierę  łoŜyskową,  u  kobiet  w  ciąŜy  istnieje
duŜe ryzyko uszkodzenia płodu,

−

taxus baccata, Cis pospolity. Jego szpilki i nasiona zawierają taksynę. I znów mamy do
czynienia z rośliną, której działanie prowadzi do śmierci przez poraŜenie ośrodka
oddechowego,

−

papaver somniferum. Roślina o ogromnych moŜliwościach. Zawiera róŜne substancje od
opium  przez  morfinę  po  kodeinę.     Morfina  wywołuje  depresję  oddechową,  która
związana jest ze zmniejszeniem wraŜliwości ośrodka oddechowego na dwutlenek węgla
i w  skrajnych  przypadkach  moŜe  doprowadzić  do  bezdechu  i  uduszenia.  Opium  jest
naturalnym  produktem  uzyskiwanym  przez  nacinanie  niedojrzałych  makówek.  W  nim
występuje  papaweryna,  która  działa  rozkurczająco  na  mięśnie  gładkie  naczyń
krwionośnych  i  w  konsekwencji  powoduje  obniŜenie  ciśnienia  krwi.  DuŜe  dawki  tego
alkaloidu mogą wywoływać zaburzenia rytmu serca.

Postępowanie przy podejrzeniu zatruciami

JeŜeli zatrucie grzybami lub roślinami nastąpiło drogą pokarmową naleŜy usunąć resztki

trucizny  z  przewodu  pokarmowego  pod  warunkiem,  Ŝe  zatruty  jest  przytomny.  W  tym  celu
naleŜy wywołać wymioty za pomocą silnie osolonej wody przegotowanej z dodatkiem węgla
aktywnego  (węgiel  leczniczy  Carbo  medicinalis  /ICN/  –  tabl.  300  mg  –  1  łyŜka  stołowa
sproszkowanego  węgla  na  szklankę  solanki;  zmielić  lub  utłuc  w  moździerzu).  Nie  podawać
mleka!  Po  wymiotach  ponownie  podać  zatrutemu  węgiel  leczniczy  –  rozgnieść  tabletki
(30–40 sztuk tabletek!) i podawać doustnie jak najszybciej.

JeŜeli zatruty jest nieprzytomny nie wolno wywoływać wymiotów z wiadomych

względów.  NaleŜy  go  ułoŜyć  w  pozycji  bezpiecznej  na  boku  i  okryć,  zabezpieczając  przed
utratą  ciepła  (termofory,  koce,  folie  termiczne).  W  razie  ustania  akcji  serca  lub  oddychania
zastosować  masaŜ  serca  i  sztuczne  oddychanie  (30  uciśnięć  mostka  i  2  wdechy  cyklicznie).
Zatrutego  naleŜy  jak  najszybciej  przetransportować  do  szpitala.  Węgiel  aktywowany
znakomicie pochłania toksyny, stąd waŜne jest jego podanie zatrutemu.  W celu radykalnego
usunięcia trucizny z przewodu pokarmowego, obok środków wymiotnych zaleca się podanie
preparatów  przeczyszczających:  siarczan  magnezu  Magnesium  sulphate  lub  siarczan  sodu
Natrium  sulphuricum  –  w  dawce  15  g  (rozpuścić  w  wodzie).  Oleju  rycynowego  nie  wolno
podawać  przy  Ŝadnych  zatruciach  grzybami  lub  roślinami  z  powodu  zwiększania
przenikalności toksyn z jelit do krwi oraz zwiększania ukrwienia przewodu pokarmowego.

Wszystkie osoby, które jadły to samo danie, winny natychmiast poddać się kontroli

lekarskiej, nawet, jeśli (jeszcze) nie odczuwają Ŝadnych dolegliwości. Jeśli oznaki zatrucia
występują bardzo późno, najczęściej dopiero po 10 lub 11 godzinach po posiłku, istnieje

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wówczas podejrzenie zatrucia muchomorem sromotnikowym, wiosennym lub jadowitym,
moŜliwym do neutralizacji tylko w specjalistycznych klinikach.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakimi cechami charakteryzują się grzyby?

Jakie substancje zawierają grzyby trujące?

Jakie objawy chorobowe wywołuje Muchomor Sromotnikowy?

Jaka występuje róŜnica miedzy zatruciem cytotropowym a neurotropowym?

Kiedy występują zatrucia gastryczne?

Jak sklasyfikujesz zespoły róŜniące się objawami zatruć?

Jaka jest róŜnica miedzy zespołem muchomora plamistego a zespołem faloidynowym?

Jakie związki toksyczne produkują rośliny?

Jakie objawy chorobowe powoduje Atropa balladonna?

10.

Jakie objawy chorobowe powoduje Papaver somniferum?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wymień najbardziej istotne dla Ciebie cechy grzyba jadalnego i trującego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: zatrucia grzybami,

rozróŜniać grzyby jadalne i trujące,

określić cechy charakterystyczne grzybów,

udzielić pierwszej pomocy.

WypoŜaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Na podstawie wyświetlonego filmu wymień podstawowe zasady postępowania, które

chronią przed zatruciem grzybami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: zatrucia grzybami,

rozpoznać gatunki grzybów,

określić zasadnicze typy zatruć pokarmowych grzybami,

wyjaśnić podstawowe zasady postępowania.

Wyposązenie stanowiska pracy:

−

film „Zatrucia pokarmowe grzybami”,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Na rysunkach przedstawiono cztery rodzaje muchomorów, wyjaśnij na podstawie

krótkiego opisu jak nazywają się i podpisz je.

Grzyb średniej wielkości o zielono
zabarwionej skórce kapelusza, białych
blaszkach i trzonie długim, wysmukłym,
u dołu bulwiasto zgrubiałym, tkwiącym w
odstającej pochwie. W górnej części ma
przyrośnięty zwisający pierścień. Jeden
ś

redni owocnik moŜe spowodować śmierć

dorosłego człowieka.

Jest cały biały i bywa mylony z młodymi
pieczarkami. Trucizny w nim zawarte nie
rozpuszczają się w wodzie, dlatego
obgotowywanie nie powoduje zmniejszenia
właściwości trujących. Drugą cechą
róŜniącą je od grzybów jadalnych jest trzon,
który w górnej części ma przyrośnięty
pierścień oraz zgrubiałą podstawę ukrytą
w odstającej pochwie.

Muchomor ……………………..…………

Muchomor………………………………...…

Owocnik duŜy, kapelusz początkowo
wypukły, później spłaszczony, czerwony
lub Ŝółto-pomarańczowy z białymi łatkami.
Blaszki białe, trzon wysmukły, długi, biały,
w górnej części przyrośnięty biały pierścień,
zwisający w postaci kołnierza, podstawa
zgrubiała.

Owocnik brązowoŜółty, brązowoszary lub
ciemno brązowy, pokryty białymi łatkami.
Brzeg owocnika wyraźnie prąŜkowany.
Blaszki białe, gęste. W górnej części
długiego trzonu przyrośnięty pierścień,
dolna część trzonu bulwiasto zgrubiała
z jednym lub kilkoma wałeczkami.
Objawy zatrucia występują po 2 – 3 godz.
po spoŜyciu.

Muchomor ……………………..…………

Muchomor ……………………………...…

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: zatrucia grzybami,

rozpoznać gatunki grzybów,

rozróŜniać grzyby jadalne i trujące,

wskazać cechy charakterystyczne grzybów,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plansza, flamastry,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

W Polsce rośnie wiele gatunków roślin trujących, produkujących toksyczne związki

chemiczne, np.: alkaloidy, glikozydy, saponiny, olejki lotne. Wymień rośliny zawierające
ww. związki chemiczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: rośliny trujące,

wyjaśnić pojęcie rośliny trujące,

scharakteryzować zatrucia,

określic skutki zatruć.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 5

Wymień działanie roślin trujących i przedstaw podstawowe zasady postępowania przy

podejrzeniu zatruciami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: trucizny roślinne,

rozpoznać rośliny trujące,

określić podstawowe zasady postępowania,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić cechy charakteryzujące grzyby?

określić jakie substancje trujące zawierają grzyby?

wyjaśnić objawy chorobowe wywołane przez Muchomora
Sromotnikowego?

określić róŜnice między miedzy zatruciem cytotropowym a neurotropowym?

określić zatrucia gastryczne?

sklasyfikować zespoły róŜniące się objawami zatruć?

określić róŜnice miedzy zespołem muchomora plamistego a zespołem
faloidynowym?

scharakteryzować związki toksyczne produkowane przez rośliny?

wyjaśnić objawy chorobowe wywołane przez Atropa balladonna?

10)

wyjaśnić objawy chorobowe wywołane przez Papaver somniferum?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Zastosowanie

procedury

postępowania

ratowniczego

w sytuacji ukąszenia i uŜądlenia

4.5.1. Materiał nauczania

Odmiennym typem wstrzyknięć wywołujących objawy toksyczne są uŜądlenia przez

owady  i  ukąszenia  jadowitych  zwierząt.  Ukąszenia  i  uŜądlenia  przez owady  (pszczoły, osy,
szerszenie,  meszki,  mrówki,  kleszcze,  bąki)  są  najpowszechniejszym  typem  ekspozycji  na
trucizny  wstrzyknięte.  Często  mają  charakter  wielokrotny.  Wywołują  natychmiastową
reakcję  miejscową,  mają  teŜ  opóźnione  działanie  ogólnoustrojowe.  Mogą  takŜe  być
przyczyną reakcji alergicznej, powodującej wstrząs anafilaktyczny – stan ostrego zagroŜenia
Ŝ

ycia.

Bogactwo świata oŜywionego naszej planety przejawia się niezliczoną ilością gatunków

zwierząt.  Wśród  wielu  organizmów  wytwarzających  róŜne  substancje  toksyczne  moŜna
wyodrębnić  gatunki  zwierząt  zaliczane  do  trujących  (toksycznych)  z  powodu  wytwarzania
i magazynowania w swoich tkankach substancji szkodliwych dla ludzi i zwierząt, a szkodliwe
działanie  wynika  z  kontaminacji  lub  spoŜycia  organizmu  trującego.  Do  zwierząt  trujących,
które stają się niebezpieczne po ich spoŜyciu, naleŜy wiele mięczaków, płazów i ryb. Zatrucia
z  powodu  spoŜycia  trujących  gatunków  zwierząt,  to  najczęściej  zatrucia  przypadkowe,
wynikające  z  niewłaściwego  przygotowania  do  spoŜycia  (np.  Fugu  podawane  w  Japonii).
Inną  grupę  stanowią  gatunki  jadowite,  wyłącznie  pochodzące  ze  świata  zwierząt,  które  poza
wytwarzaniem  substancji  toksycznych  mają  moŜliwość  aktywnego  jej  przekazywania
do tkanek  innych  organizmów,  przy  udziale  specjalnie  do  tego  celu  przystosowanych
organów składających się z gruczołów jadowych lub komórek wytwarzających jady, kanałów
jadowych oraz zębów, kolców, igieł, parzydełek, Ŝądeł, itp. Wydzieliny gruczołów jadowych
zwierząt  (u  niektórych  gatunków  takŜe  gruczołów  ślinowych),  będące  białkami,  zawierające
równieŜ enzymy proteolityczne, pełnią  rolę obronną, słuŜą takŜe do zdobywania poŜywienia
przez  szybkie  obezwładnienie  ofiary.  Działanie  jadów  zwierząt  w  ciele  ofiary  zaleŜy
od rodzaju  jadu,  stanu  fizjologicznego  zwierzęcia  jadowitego  oraz  stanu  fizjologicznego
ofiary.  Jad  zwierząt  wywoływać  moŜe  zaburzenia  lub  blokadę  funkcji  układu  nerwowego,
zaburzenia  pracy  serca  i  układu  krąŜenia,  martwicę  tkanek.  Gruczoły  jadowe  posiada  szereg
gatunków  zwierząt,  m.in.  niektóre  mięczaki,  jamochłony,  owady,  pajęczaki,  płazy,  gady,
a takŜe  niektóre  ssaki.  Po  wniknięciu  do  organizmu  trucizny  przedostają  się  do  krwiobiegu
i szybko  się  przenoszą  do  wszystkich  tkanek.  Objawy  zatrucia  są  róŜne  w  zaleŜności  od
rodzaju trucizny i sposobu przedostania się do organizmu.

Istnieje bardzo wiele gatunków zwierząt wytwarzających trucizny. Zatrucia ich jadami,

czy to na skutek spoŜycia, dotknięcia, czy pokąsania, nie naleŜą do rzadkości, zwłaszcza
w klimacie gorącym.

Z blisko 2500 znanych gatunków węŜy, około 360 jest jadowitych i potencjalnie

niebezpiecznych dla człowieka. Rocznie notuje się około pół miliona ukąszeń przez jadowite
węŜe, z czego około 40000 kończy się śmiercią. Większość jadowitych węŜy Ŝyje głównie w
klimacie  gorącym,  w  Europie  spotyka  się  jedynie  gatunki  Ŝmij  (Viperidae).  Ilość,  skład
chemiczny i toksyczność jadu węŜy zaleŜy od wielu czynników (stan odŜywienia, pora roku,
warunki  bytowania  itp.)  i  moŜe  róŜnić  się  znacznie  nawet  miedzy  osobnikami  w  obrębie
jednego  gatunku.  Z  tych  względów  skład  jadów  węŜy  nie  jest  jeszcze  poznany  całkowicie.
Jest  kombinacją  wielu  róŜnorodnych  substancji  –  biotoksyn,  z  których  jedne  działają
miejscowo,  a  inne,  po  wchłonięciu,  atakują  waŜne  ośrodki  Ŝycia.  Oprócz  składników
uśmiercających,  jad  węŜy  zawiera  często  znaczne  ilości  silnych  enzymów,  które  po
wprowadzeniu  do  organizmu  ofiary  rozpoczynają  proces  trawienia,  jeszcze  przed  jej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

połknięciem przez węŜa. Siła toksykodynamiczna jadów węŜy znacznie przewyŜsza działanie
trucizn chemicznych. Dla przykładu: 1 g strychniny moŜe zabić 5 osób, 1g cyjanowodoru do
16 osób, natomiast 1g jadu niektórych węŜy stanowi dawkę śmiertelną dla 150 osób.

Pajęczaki. W gromadzie stawonogów (Arthropoda) bardzo jadowite są skorpiony

i niektóre  pająki.  Skorpiony  (Scorpiones)  naleŜą  do  najstarszej,  Ŝyjącej  odmiany  zwierzęcej.
Wszystkie  gatunki skorpionów są jadowite, ale tylko nieliczne spośród ponad 1050 znanych
gatunków  tych  zwierząt  mogą  zagrozić  człowiekowi.  Jad  poszczególnych  gatunków
skorpionów  róŜni  się  między  sobą  i  wykazuje  podobieństwo  do  jadów  węŜy,  lecz    nie  są
z nimi  identyczne.  Wyizolowana  toksyna  jest  podobna  do  neurotoksyny  jadu  węŜy,  ale
zawiera  równieŜ  inne,  odmienne  komponenty,  jak:  substancje  hemolityczne,  proteolityczne
oraz  wpływające  na  krzepliwość  krwi.  Najbardziej  niebezpieczne  skorpiony  naleŜą  do
rodzajów:  Buthus,  Centruroides,  Euscorpius,  Prionurus,  Scorpio  i  Tityus.  UŜądlenia  mniej
zjadliwych  skorpionów  powodują  miejscowe  odczyny  zapalne,  bardziej  zjadliwych  dają
w miejscu  ukłuć  ropiejące  ogniska  zapalne  oraz  wymioty,  omdlenia,  drŜenia  i  drgawki
mięśniowe.  Zatrucia  silne  rozwijają  się  w  czasie  10  minut  do  20  godzin  i  najczęściej,  bez
odpowiedniego leczenia, prowadzą do śmierci, szczególnie u dzieci. Wśród około 20 tysięcy
gatunków pająków, wytwarzanie jadów jest powszechne. Nieliczne jednak mają na tyle silny
jad,  aby  zagrozić  człowiekowi.  Jad  pająków  nie  jest  jednolity  pod  względem
immunologicznym i róŜni się od jadów skorpionów i węŜy.  Ich skład  chemiczny nie jest do
końca  poznany,  stwierdzono  obecność  silnej  neurotoksyny,  a  takŜe  enzymów
proteolitycznych i innych niezidentyfikowanych substancji o charakterze zasadowym.

Owady. Spośród około 700 tysięcy gatunków owadów tylko stosunkowo niewielka ich

liczba  naleŜy  do  zwierząt  jadowitych  lub  trujących.  Do  najbardziej  znanych  jadowitych
owadów  naleŜy  rząd  błonkówek  (Hymenoptera).  Zaliczamy  do  nich  pszczoły,  trzmiele,
szerszenie i osy. Ich uŜądlenie nie jest niebezpieczne dla człowieka. MoŜe być niebezpieczne
jedynie  dla  osób  uczulonych,  u  których  juŜ  pojedyncze  ukłucie  pszczoły  miodnej  (Apis
mellifera)  moŜe  spowodować  wstrząs  anafilaktyczny  i  śmierć,  podczas,  gdy  u  zdrowego
człowieka dopiero 200–500 ukąszeń. Innymi owadami wytwarzającymi jad, choć stosunkowo
niegroźny  dla  człowieka,  są  naleŜące  równieŜ  do  rzędu  błonkówek,  mrówki  (Formicidae).
UwaŜa się, Ŝe mrówki wyewoluowały z os około 100 milionów lat temu. Wtedy to stały się
one  owadami  społecznymi,  utraciły  Ŝądło  lub  uległo  ono  modyfikacji  oraz  wytworzyły
specjalne gruczoły, w których wytwarzają i przechowują jad. Poza rolą obronną, jad mrówek
pełni  u  nich  waŜną  rolę  dezynfekującą,  gdyŜ  ma  działanie  bakteriobójcze,  dzięki  czemu
utrzymują  mrówki  swoje  podziemne  części  mrowiska  praktycznie  w  stanie  aseptycznym.
U niektórych gatunków Ŝądło zachowało się w stanie niezmienionym, inne natomiast potrafią
rozpylać  truciznę  nawet  na  odległość  10  cm,  jeszcze  inne  gryzą  dotkliwie  silnymi,  duŜymi
Ŝ

uwaczkami. U człowieka mogą powodować lekkie, miejscowe stany zapalne, niegroźne dla

ycia.

W Polsce najgroźniejsze są ukąszenia przez pszczoły, osy i szerszenie, bowiem owady te

wpuszczają  do  organizmu  człowieka  silnie  działający  jad.  PowaŜne  skutki  mogą  mieć
ukąszenia  mnogie  oraz  ukąszenia  dzieci  o  skłonnościach  alergicznych.  Niektórzy  ludzie
uczulają  się  na  jad  pszczeli  po  pierwszym  uŜądleniu  i  wówczas  kaŜde  następne  uŜądlenie
wywołuje zdecydowanie silniejszą reakcję. Reakcje uczuleniowe są bardzo niebezpieczne dla
dzieci, u których szybko dochodzi do zaburzenia pracy serca i układu krąŜenia oraz zapaści.
Szczególnym  przypadkiem  jest  uŜądlenie  w  obrębie  jamy  ustnej  i  gardła.  Rozwijający  się
gwałtownie  obrzęk  górnych  dróg  oddechowych,  zwłaszcza  krtani,  prowadzi  do  zaburzenia
oddychania.  Niewielki  odsetek  ludzi  na  jad  reaguje  bardzo  silnie  tj.  uczuciem  duszności,
łzawieniem  czy  pokrzywką  na  skórze.  MoŜe  równieŜ  dojść  do  wstrząsu  anafilaktycznego,
czyli zaburzeń pracy serca i układu krąŜenia, które objawiają się jako: szum uszach, mroczki
przed  oczami,  lęk,  niepokój,  bladość,  przyspieszenie  akcji  serca  i  obniŜenie  ciśnienia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tętniczego krwi. Aby uratować chorego konieczne jest wówczas jego pilne przewiezienie do
szpitala i podanie doŜylnych leków odczulających.

Samice os i szerszeni mogą Ŝądlić wiele razy, poniewaŜ nie pozostawiają Ŝądła w skórze

ofiary.  Najniebezpieczniejsze  są  uŜądlenia  przez  pszczoły,  poniewaŜ  zostawiają  one  Ŝądło
w ciele  człowieka  wraz  z  pęcherzykiem  jadowym.  Pierwsza  pomoc  polega  na  jak
najszybszym  usunięciu  Ŝądła  pęsetą  lub  czubkiem  jałowej  igły.  Nie  poleca  się  wyciągania
Ŝą

dła palcami, poniewaŜ na jego końcu jest pęcherzyk jadowy, którego ucisk powoduje

dodatkowe  spływanie  jadu  przez  Ŝądło  do  skóry.  Po  usunięciu  Ŝądła  robimy  okłady  z  sody
oczyszczonej, która neutralizuje kwas mrówkowy zawarty w wydzielinie wstrzykniętej przez
owada i daje ulgę. Jeśli reakcja miejscowa na jad jest bardziej nasilona lub uŜądlenie nastąpiło
w mocno ukrwione tkanki, takie jak policzki, wargi jamy ustnej, błony śluzowe ust lub gardła,
gdzie  dochodzi  do  bardzo  duŜych  obrzęków  (policzków,  warg  czy  oczu),  moŜna  na  skórę
zastosować  maść  ze  sterydem  (Hydrocortisoni,  Elocom,  Cutivate)  oraz  doustnie  leki
przeciwhistaminowe  np.  Zyrtec,  Virlix,  Amertil,  Allertec,  Aleric,  Letizen,  Cetalergin,
Nalergine,  Claritine,  Flonidan,  Loratadyna,  Loratine  oraz  wapno.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  jad
os ma  odczyn  zasadowy,  dlatego  skuteczny  będzie  okład  wody  z  octem,  amoniakiem.
Jad pszczół  i  mrówek  ma  odczyn  kwaśny,  dlatego  najskuteczniejszy  w  tym  wypadku  będzie
roztwór  sody  oczyszczonej,  który  dobrze  jest  oziębić  poprzez  dodanie  lodu.  Dla  osób
uczulonych  na  jad  pszczoły  ratunkiem  jest  w  przypadku  uŜądlenia  i  wystąpienia  zapaści
gotowa do podania ampułkostrzykawka z adrenaliną.

mija zygzakowata w Polsce występuje, w kilku odmianach, z których najbardziej

charakterystyczne  są:  jasna  (szara  lub  rudobrązowa  z  czarnym  zygzakiem  wzdłuŜ  całego
grzbietu)  i  czarnej.  W  przebiegu  zalecanych  działań  po  ukąszenia  Ŝmij  naleŜy  zmniejszyć
krąŜenie  krwi  i  limfy  w  pobliŜu  miejsca  ukąszenia,  najlepiej  poprzez  załoŜenie  opatrunku
uciskowego  na  całą  kończynę  powyŜej  miejsca  ukąszenia.  Dodatkowo  kończyna  ma  być
unieruchomiona  i  usztywniona.  Taki  opatrunek  ma  umoŜliwiać  krąŜenie  krwi,  ale  blokować
układ  limfatyczny,  aby  opóźnić  rozprzestrzenianie  się  jadu.  Jeśli  nie  dysponujemy  takim
opatrunkiem,  powinniśmy  załoŜyć  powyŜej  miejsca  ukąszenia  (uŜądlenia)  opaskę  uciskową
wgłębiającą  skórę  na  ok.  1  cm,  ale  nie  blokującą  przepływu  krwi.  Dodatkowo  zaleca  się
oziębianie  kończyny.  Następnie  podajemy  płyny,  mocną  kawę,  herbatę,  środki
przeciwbólowe i przeciwwstrząsowe.

Objawy patologiczne mogą być następujące:

−

osłabienie,

−

zawroty głowy,

−

dreszcze,

−

gorączka,

−

nudności i wymioty,

−

skrajne zmiany ciśnienia tętniczego,

−

zmiana wielkości źrenic,

−

lady zębów jadowych (dwa ukłucia w odległości ok. 1 cm) na powierzchni skóry

(najczęściej w dole łokciowym, na grzbiecie stopy i dłoni, na grzbiecie prącia i na szyi),

−

miejscowe reakcje zapalne (ból, obrzęk, zaczerwienienie) w miejscu ukłucia lub
ukąszenia,

−

zaburzenia oddychania,

−

zmiana wyglądu skóry (koloru, ocieplenia, napięcia),

−

zaburzenia czucia, poraŜenia.

Postępowanie

NaleŜy przeprowadzić wstępne badanie fizykalne i uzyskać jak najwięcej informacji

dotyczących zdarzenia. W wywiadzie naleŜy połoŜyć szczególny nacisk na dane dotyczące

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

reakcji alergicznych w przeszłości, przyjmowanych leków i czasu, jaki upłynął pomiędzy
ekspozycją a wystąpieniem objawów. Wezwać ambulans pogotowia ratunkowego.
Początkowe postępowanie ratownika:

−

zbadanie i zanotowanie wartości podstawowych parametrów Ŝyciowych pacjenta
(ciśnienie, akcja serca, temperatura, stan świadomości),

−

zapewnienie i zabezpieczenie droŜności dróg oddechowych,

−

zabezpieczenie dostępu Ŝylnego,

−

kontrolę i utrzymanie czynności Ŝyciowych (dostarczenie tlenu o przepływie 15 l/min
lub, gdy jest to konieczne, podjęcie sztucznej wentylacji),

−

zapobieganie zachłyśnięciu treścią wymiotów (naleŜy być przygotowanym na moŜliwość
wystąpienia wymiotów),

−

zapobieganie dalszym urazom,

−

zabezpieczanie substancji powodującej zatrucie,

−

w wypadkach uŜądleń i ukąszeń naleŜy pamiętać o własnym bezpieczeństwie i chronić
pacjenta przed powtórną ekspozycją,

−

zidentyfikowanie trucizny ułatwi podjęcie specjalistycznego leczenia,

−

monitorowanie funkcji Ŝyciowych pacjenta,

−

gotowość do szybkiego działania w razie wystąpienia reakcji alergicznej.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaka jest róŜnica między ukąszeniem a uŜądleniem?

Jakiego rodzaju zatrucie powoduje spoŜycie Fugu?

Jakimi wyspecjalizowanymi organami zwierzęta mogą przenosić truciznę do organizmu
ofiary?

Jakimi cechami charakteryzuje się jad węŜy?

Jakie objawy chorobowe powodują uŜądlenia mniej zjadliwych skorpionów?

Jaką rolę pełni jad mrówek?

Jak przebiega reakcja uczuleniowa po uŜądleniu przez pszczołę?

Jakie zastosujesz leki przeciwhistaminowe po ukąszeniu przez owady?

Jaki zastosujesz okład po uŜądleniu przez osę?

10.

Jaki przedstawiciel jadowitych węŜy występuje w Polsce?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj typ objawów toksycznych po ukąszeniu i uŜądleniu przez owady

(pszczoły, osy, szerszenie, meszki, mrówki, kleszcze, bąki).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: gatunki zwierząt zaliczane do jadowitych,

scharakteryzować je,

określić działanie jadu,

udzielić pierwszej pomocy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Określ przyczyny i skutki wynikające z zatrucia jadami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: ukąszenia i uŜądlenia,

rozpoznać zwierzęta jadowite,

wiedzieć, jaką rolę pełnią wydzieliny gruczołów jadowych,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

brystol, papier formatu A4, flamastry,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Wymień objawy patologiczne i przebieg zalecanych działań po ukąszeniu Ŝmii.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacji o zwierzętach uznawanych za
jadowite,

wymienić działanie toksyn,

określić podstawowe zasady postępowania,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 4

Określ za pomocą, jakich organów, gatunki jadowite, wyłącznie pochodzące ze świata

zwierząt, wstrzykują do tkanek innych organizmów truciznę.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: gatunki jadowite,

rozpoznać zwierzęta jadowite,

scharakteryzować organy zwierząt jadowitych,

określić podstawowe zasady postępowania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tablica, kreda,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Scharakteryzuj początkowe postępowanie ratownika po ukąszeniu przez pszczoły, osy

i szerszenie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych: ukąszenia przez pszczoły, osy i szerszenie,

określić skutki ukąszeń,

scharakteryzować postepownie ratownicze,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 6

W Polsce występuje niewiele węŜy z rodziny Ŝmijowatych. Na podstawie materiału

nauczania i wskazanej literatury wybierz ze zdjęć przedstawionych poniŜej Ŝmiję jadowitą
występującą w Polsce.

………………………………...… ………………………..…………

Sposób wykonania ćwiczenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiale nauczania: Ŝmije występujące w Polsce,

scharakteryzować węŜe z rodziny Ŝmijowatych,

określić działanie jadu,

udzielić pierwszej pomocy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

wyjaśnić róŜnicę między ukąszeniem a uŜądleniem?

określić zatrucie które spowoduje spoŜycie Fugu?

scharakteryzować wyspecjalizowane organy zwierząt za pomocą których
przenoszą truciznę?

określić cechy charakteryzujące jad węŜy?

scharakteryzować objawy chorobowe po uŜądleniu mniej zjadliwych skorpionów?

wyjaśnić rolę jaką pełni jad mrówek?

scharakteryzować reakcję uczuleniową po uŜądleniu przez pszczołę?

zastosować leki przeciwhistaminowe po ukąszeniu przez owady?

zastosować okład po uŜądleniu przez osę?

10)

wyjaśnić jaki przedstawiciel jadowitych węŜy występuje w Polsce?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 25 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 40 min.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−−−−

instrukcja,

−−−−

zestaw zadań testowych,

−−−−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Dział medycyny zajmujący się truciznami, to

deontologia.

mykologia.

toksykologia.

parazytologia.

Do rodzaju zatruć zaliczymy, zatrucia

przypadkowe.

zamierzone.

samobójcze.

wszystkie wymienione.

Do organizmu nie przedostaje się trucizna w formie

zatruć przez skórę i błony śluzowe.

zatruć prenatalnych.

zatruć parenteralnych.

zatruć przez przewód pokarmowy.

Na organizm człowieka wpływają trucizny o działaniu

mnogim.

specyficznym.

miejscowym.

hamującym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Działanie farmakodynamiczne trucizny na ustrój moŜe być

tylko draŜniące.

tylko pobudzające.

obojętne.

draŜniące lub pobudzające.

Według Paracelsusa lekarza szwajcarskiego najistotniejsze w działaniu trucizn jest

określona dawka.

egzogenne pochodzenie.

duŜa aktywność farmakodynamiczna.

silne właściwości toksykodynamiczne.

Na charakter zatrucia i jego przebieg nie ma wpływu

wiek osoby zatrutej.

własna aktywność.

samoistna autodetoksykacja ustroju.

rodzaj trucizny.

Wchłanianie się trucizny w ustroju zaleŜy od

szybkości „filtrowania”.

kumulacji substancji w narządach.

metabolizmu wątrobowego.

wszystkie odpowiedzi są poprawne.

Na przebieg ostrego zatrucia nie ma wpływu

ciśnienie tętnicze krwi.

szybkość i sprawności działań ratunkowych.

ogólny stan zdrowia przed zatruciem.

sprawność czynnościowa narządów.

10.

Miejsce trwałych depozytów trucizn to

układ nerwowy.

układ krwionośny.

układ kostny.

układ limfatyczny.

11.

Współcześnie toksyczność większości substancji chemicznych jest określana
w sześciostopniowej skali: 1–6, według której substancja moŜe być:

nadzwyczaj toksyczna.

rednio toksyczna.

praktycznie nietoksyczna.

wszystkie odpowiedzi są poprawne.

12.

Do działań bezpiecznych i skutecznych we wczesnym okresie zatruć nie naleŜy

przeniesienie osoby zatrutej do miejsca przewietrzonego.

zdjęcie przesyconego trucizną ubrania.

bezpieczeństwo osób udzielających pomocy.

zmywanie skóry wodą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Badanie przedmiotowe wykonywane w przypadku zatrucia to

zabezpieczenie wymiotów.

mechanizm obronny.

wywiad.

puste opakowania po lekach.

14.

W leczeniu przyczynowym ostrych zatruć nie bierze się pod uwagę

oceny wstępnej miejsca zdarzenia.

zmniejszenia wchłaniania substancji toksycznej.

eliminacji nie wchłoniętej jeszcze trucizny.

leczenia odtrutkami w uzasadnionych sytuacjach.

15.

Najczęściej stosowaną procedurą usunięcia trucizny z organizmu jest

podanie syropu z wymiotnicy.

stosowanie środków wywołujących biegunkę.

podanie środków adsorbujących substancję toksyczną.

płukanie Ŝołądka.

16.

Głębokie uśpienie bardzo pobudzonego chorego moŜe zapobiec powaŜnym powikłaniom,
takim jak

cukrzyca.

mocznica.

rabdomioliza.

nerczyca.

17.

Określ stopień zaburzeń świadomości wg skali Matthew: u chorego nieprzytomnego,
reagującego na bodźce dotykowe i słabe bólowe

1. stopień.

2. stopień.

3. stopień.

4. stopień.

18.

Zatrucia analgetykami opioidowymi powoduje

morfina.

panadol.

petydyna.

morfina i petydyna.

19.

Gazy, które osadzają się na wilgotnych błonach śluzowych górnego odcinka dróg
oddechowych, wywierając lokalne działanie draŜniące (np. NH

, HC1, CL

, F

), są

gazami

trudno rozpuszczalnymi w wodzie.

rednio rozpuszczalnymi w wodzie.

łatwo rozpuszczalnymi w wodzie.

łatwo rozpuszczalnymi w lipidach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

20.

Najbardziej niebezpieczny z grzybów trujących to

strzępiak ceglasty.

muchomor zielonawy.

muchomor jadowity.

muchomor sromotnikowy.

21.

Następujące  objawy:  po  24–48  godzinach:  bóle  i  zawroty  głowy,  nudności,  wymioty,
biegunka,  bóle  brzucha,  osłabienie,  zaburzenia  krąŜenia  i  oddychania,  sinica,
odwodnienie,  po  2–5  dniach  uszkodzenie  wątroby,  śpiączka  wątrobowa,  są  objawami
zatrucia

muchomorem sromotnikowym.

muchomorem czerwonym.

muchomorem zielonawym.

muchomorem jadowitym.

22.

Zawarta w muchomorze plamistym i czerwonym substancja zwana mikoatropiną
powoduje następujące objawy

zwolnienie akcji serca, obniŜenie ciśnienia tętniczego krwi.

silne podniecenie nerwowe, aŜ do napadów szału i halucynacji.

zaburzenie oddychania, uczucie gorąca i silny ślinotok.

znaczne odwodnienie organizmu i zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej.

23.

Do roślin trujących zaliczymy

rośliny produkujące alkaloidy.

rośliny produkujące toksyczne związki chemiczne.

rośliny produkujące akonityny.

wszystkie odpowiedzi są prawidłowe.

24.

Toksyn nie zawiera

jad osy.

jad pszczoły.

lina psa.

jad mrówki.

25.

Do działań zaleconych po ukąszeniu Ŝmij nie naleŜy

dostarczenie Ŝmiji do laboratorium.

przeprowadzenie wstępnych badań fizykalnych i uzyskanie jak największej liczby
informacji dotyczących zdarzenia.

zbadanie i zanotowanie wartości podstawowych parametrów Ŝyciowych pacjenta.

zapobieganie zachłyśnięciu treścią wymiotów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Stosowanie procedur postępowania ratowniczego w ostrych zatruciach

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Gomułka W. Rewelski W. (red.), Encyklopedia zdrowia. PWN, Warszawa 1994

Jakubaszko J.: Ratownik medyczny. Górnicki Wydaw. Medyczne, Wrocław 2003

Jaroniewski W.: Gady jadowite. Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych,
Warszawa, 1969

Lasota W., Klawitter M.: Diagnostyka laboratoryjna zatruć grzybami. Wydawnictwo
Ś

ląsk, Katowice 2006

Marek K.: Choroby zawodowe. Wydaw. Lekarskie PZWL, Warszawa 2001

Planz S., Adler J.: Medycyna ratunkowa. Wyd. pol. (red.) Jakubaszko J., Urban&Partner,
Wrocław 2000

Piotrowski J. K. (red.), Podstawy toksykologii. Wydaw. Naukowo-Techniczne,
Warszawa 2006

Rasmus A. (red.), Medycyna ratunkowa i medycyna katastrof. Uniwersytet Medyczny
w Łodzi, Łódź 2004

Seńczuk W.: Toksykologia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1999

10.

Szajewski J., Feldman R., Glińska-Serwin M.: Leksykon ostrych zatruć. Wydaw.
Lekarskie PZWL, Warszawa 2000

11.

Zawadzki A.: Medycyna ratunkowa i katastrof. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2007

12.

http://library.thinkquest.org

13.

http://toxnet.nlm.nih.gov

14.

http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts