eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Johann Wolfgang von Goethe 

Cierpienia Młodego Wertera 

 
 

Czego tylko dowiedzieć się mogłem o dziejach biednego Wertera, zebrałem pilnie i podaję 
wam tutaj — i wiem, że będziecie mi wdzięczni. Nie możecie odmówić jego duchowi i 
charakterowi podziwu i miłości, a jego losom łez. 
A ty, dobra duszo miotana tymi samymi uczuciami co on, czerp pociechę z jego cierpień i 
pozwól książeczce tej zostać twym przyjacielem, jeśli skutkiem losu lub własnej winy nie 
możesz znaleźć bliższego

*

. 

  
 

Księga pierwsza 

Takiej miłości każdy młodzian czeka, tak być kochana chce każda dziewczyna; czemuż w 
najświętszym z popędów człowieka tkwi tak straszliwego cierpienia przyczyna? 
 
4 maja 1771 
Jakże rad jestem, że wyjechałem! Najdroższy przyjacielu, czymże jest serce ludzkie! Opuścić 
ciebie, którego tak kocham, z którym nierozłączny byłem, i radować się! Wiem, że mi 
przebaczysz. Czyż wszystkie inne me związki nie były jakby wyszukane przez los po to, by 
niepokoić takie serce jak moje? Biedna Eleonora! A jednak byłem niewinny. Czyż to moja 
wina,  że kiedy przekorne wdzięki jej siostry sprawiały mi miłą rozrywkę, w biednym sercu 
zrodziła się namiętność! A jednak — czyż jestem zupełnie niewinny? Czyż nie podsycałem 
jej uczuć, czyż nie zachwycałem się tymi na wskroś szczerymi przejawami natury, które 
tylekroć pobudzały nas do śmiechu, choć były tak mało  śmieszne? Czyżem nie... Ach, 
czymże jest człowiek, by śmiał się skarżyć! Przyrzekam ci, drogi przyjacielu, że się poprawię, 
że nie będę już przeżuwał tej odrobiny zła, której los nam udziela, jak to czyniłem zawsze. 
Będę  używał teraźniejszości i niech się stanie przeszłością, co minęło. Zapewne masz 
słuszność, najdroższy: byłoby mniej cierpień  wśród ludzi, gdyby oni — Bóg wie, dlaczego 
tak są stworzeni — z mniejszą skrzętnością wyobraźni zajmowali się wywoływaniem 
wspomnień przeszłego zła, a raczej znosili obojętną teraźniejszość. 
Bądź łaskaw powiedzieć mojej matce, że będę jak najgorliwiej zajmował się jej sprawami i w 
najbliższym czasie dam jej o tym wiadomość. Rozmawiałem z ciotką i wcale nie odkryłem w 
niej tej złej kobiety, jaką się u nas z niej czyni — jest to żywa, porywcza niewiasta o 
najlepszym sercu. Oznajmiłem jej zażalenia matki co do zatrzymanej części dziedzictwa. 
Wyjawiła mi swoje powody, przyczyny i warunki, pod którymi byłaby gotowa wydać 
wszystko i więcej, niż żądaliśmy. Słowem, nie chcę teraz pisać już o tym, powiedz mej matce, 
że wszystko będzie dobrze. I znowu, mój drogi, przy tej drobnej sprawie przekonałem się, że 
nieporozumienia i gnuśność stwarzają na tym świecie może więcej błędów niż chytrość i 
złość. Przynajmniej te ostatnie są z pewnością rzadsze. 
Zresztą czuję się tu wcale dobrze. Samotność jest dla serca mego rozkosznym balsamem w tej 
rajskiej okolicy, a młoda pora roku ogrzewa w całej pełni moje odrętwiałe serce. Każde 
drzewo, każdy  żywopłot jest bukietem kwiecia i człowiek rad by się stać chrząszczem 
majowym, by się unosić w tym morzu zapachów i móc czerpać z niego cały swój pokarm. 
Samo miasto nie jest miłe, natomiast wokół — niewysłowiona piękność natury. To skłoniło 
zmarłego hrabiego von M. do założenia ogrodu na jednym ze wzgórz układających się z 
uroczą rozmaitością i kształtujących  śliczne doliny. Ogród jest prosty i zaraz przy wejściu 
można zauważyć,  że plan kreślił nie uczony ogrodnik, lecz czułe serce, które tu chciało 
rozkoszować się sobą. Już niejedną łzę poświęciłem nieboszczykowi w zapadłym pawiloniku, 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 1 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

który był ulubionym jego miejscem, a jest również moim. Wnet będę panem ogrodu; 
ogrodnik jest mi przychylny, choć to ledwie kilka dni, i nieźle mu z tym będzie. 
 
10 maja 
Przedziwna pogoda ogarnęła mą duszę, podobna tym słodkim rankom wiosennym, których 
używam całym sercem. Jestem samotny i cieszę się z mego życia w tej okolicy stworzonej dla 
dusz takich jak moja. Jestem tak szczęśliwy, o najdroższy, tak zatopiony w poczuciu 
spokojnego istnienia, że sztuka moja cierpi wskutek tego. Nie mógłbym teraz nic narysować, 
ani kreski, a nigdy nie byłem większym malarzem jak w tych chwilach. Gdy urocza dolina 
paruje wkoło mnie, gdy wysokie słońce spoczywa na powierzchni nieprzenikliwego mroku 
mego lasu i tylko pojedyncze promienie wkradają się do wnętrza  świątnicy, a ja leżę w 
wysokiej trawie nad wodospadem strumienia i tuż przy ziemi tysiące różnych zadziwia mnie 
trawek... gdy czuję bliżej swego serca wśród ździebeł tych niezliczonych rojenie się drobnego 
światka, niezbadanych postaci wszystkich robaczków i komarów, i czuję obecność 
Wszechmocnego, który nas na swój własny obraz stworzył,! tchnienie Wszechmiłującego, 
który unosząc się w wiecznej szczęśliwości f dzierży nas i zachowuje; mój przyjacielu, gdy 
mierzchnie mi w oczach, I a świat dookolny i niebo całkowicie w mojej spoczywa duszy jak 
postać ukochanej — wtedy tęsknię często i myślę: ach gdybyś mógł znowu wyrazić, gdybyś 
mógł tchnąć w papier to, co w takiej pełni, w takim cieple w tobie żyje, by stało się 
zwierciadłem twej duszy, jak dusza twa jest zwierciadłem nieskończonego Boga! Mój 
przyjacielu!... Aleja ginę z powodu tego, upadam pod przemocą wspaniałości tych zjawisk. 
 
12 maja 
Nie wiem, czy to łudzące duchy unoszą się nad tą okolicą, czy też jest w moim sercu ciepła 
niebiańska wyobraźnia, która mi wszystko wkoło tak rajskim czyni. Jest niedaleko stąd 
studnia; studnia, do której jestem przykuty jak Meluzyna

1

 ze swymi siostrami. Schodzisz 

małym wzgórkiem i znajdujesz się przed sklepieniem, gdzie ze dwadzieścia stopni wiedzie w 
dół, a dołem najczystsza woda wypływa ze skał marmurowych. Murek, który w górze tworzy 
obramowanie, wysokie drzewa, które owo miejsce wokół zarastają, chłód ustronia — 
wszystko to ma coś pociągającego, przejmującego dreszczem. Nie ma dnia, bym nie 
przesiedział tam z godzinę. Przychodzą tu dziewczęta z miasta po wodę: najniewinniejsze to 
zajęcie i najkonieczniejsze, które niegdyś i córki królewskie wykonywały same. Gdy tak 
siedzę, wokół mnie powstaje żywo ten obraz patriarchalny, jak to pradziadowie u studni 
nawiązują znajomości i zalecają się i jak wkoło studni i źródeł unoszą się dobroczynne duchy. 
Kto tego odczuć nie umie, ten chyba nigdy po ciężkiej wędrówce w letni dzień nie krzepił się  
chłodem studni. 
 
13 maja 
Pytasz, czy masz mi przysłać moje książki? Drogi, proszę cię na Boga, uwolnij mnie od nich! 
Nie trzeba mi już kierownictwa ani zachęty, ani podniety; przecież to serce wrze samo z 
siebie aż nadto; potrzeba mi kołysanki, a tę w pełni znalazłem w Homerze. Jakże często 
utulam nim do snu swą buntowniczą krew; bo nigdy nie widziałeś nic tak nierównego, tak 
niespokojnego jak to serce. Drogi! Czyż muszę to mówić tobie, który tak często obarczałeś 
się ciężarem patrzenia, jak przechodzę z troski do swawoli i ze słodkiej melancholii do 
zgubnej namiętności. Obchodzę się też ze swym serduszkiem jak z chorym dzieckiem: 
wszelkiej jego chęci staje się zadość. Nie powiadaj tego dalej; są ludzie, którzy by mi to 
wzięli za złe. 
 
15 maja 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 2 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Prości ludzie okolicy znają mnie już i kochają, zwłaszcza dzieci. Uczyniłem smutne 
spostrzeżenie. Gdym z początku szukał ich towarzystwa, wypytywałem ich przyjaźnie o to 
lub owo, sądzili niektórzy, że chcę z nich szydzić, i dawali mi szorstką odprawę. Nie 
gniewałem się o to, jeno odczuwałem bardzo żywo, co już niejednokrotnie spostrzegłem: 
ludzie pewnej klasy będą się zawsze trzymać w zimnym oddaleniu od prostego ludu, jakby 
sądzili,  że stracą skutkiem zbliżenia; a nadto istnieją lekkoduchy i źli  żartownisie, którzy 
zdają się zniżać, by swawolę swą uczynić tym dotkliwszą dla biednego ludu. 
Wiem,  że nie jesteśmy równi ani być możemy, lecz jestem zdania, że ten, któremu zda się 
koniecznym oddalić od tak zwanego tłumu, by być szanowanym, jest równie godzien nagany 
jak tchórz, który ukrywa się przed swoim wrogiem bojąc się mu ulec. 
Ostatnio przyszedłem do studni i zastałem młodą  służącą, która postawiła swe naczynie na 
najniższym stopniu, oglądając się, czy nie nadchodzi jaka towarzyszka, która by jej pomogła 
wziąć je na głowę. Zszedłem i spojrzałem na nią. 
— Czy pomóc ci, panienko? — rzekłem. Zarumieniła się bardzo. — O nie, panie — odparła. 
— Bez ceremonii! — Nałożyła podkładkę i pomogłem jej. Podziękowała i poszła pod górę. 
 
17 maja 
Poczyniłem różne znajomości, towarzystwa nie znalazłem jeszcze żadnego. Nie wiem, co 
mam w sobie pociągającego dla tych ludzi, tylu mnie z nich lubi; przywiązują się do mnie i 
zawsze mi przykro, gdy nam droga wspólna wypada tylko kawałek. Jeśli mnie spytasz, jacy tu 
są ludzie, muszę ci odrzec: jak wszędzie! Jednostajny jest rodzaj ludzki. Większość 
przepracowuje przeważną część czasu, by żyć, a ta odrobina wolności, która im pozostaje, 
niepokoi ich tak, że używają wszystkich środków, by się jej pozbyć. O, przeznaczenie 
ludzkie! 
Ale poczciwy, dobry to lud! Gdy się czasem zapomnę, gdy używam z nimi uciech, które są 
jeszcze dozwolone człowiekowi — by pożartować u przyzwoitego stołu z całą szczerością i 
otwartością, urządzić w swoim czasie przechadzkę lub tańce i tym podobne — ma to na mnie 
wcale dobry wpływ... o ile tylko nie przyjdzie mi na myśl, że jeszcze tyle innych sił we mnie 
spoczywa, które pleśnieją bez użytku i które muszę starannie ukrywać. Ach, to tak uciska 
serce! A jednak być nierozumianym to los takich jak my! 
Ach,  że też znikła przyjaciółka mojej młodości! Ach, że znałem ją kiedykolwiek! 
Powiedziałbym sobie: jesteś  głupcem! Szukasz, czego tu znaleźć nie można! Jednak ją 
miałem, czułem to serce, tę wielką duszę, w której obecności zdawałem się sobie czymś 
więcej, niż byłem, bo byłem wszystkim, czym być mogłem. Mój Boże, czyż była choć jedna 
siła mojej duszy nie wyzyskana? Czyż nie mogłem przed nią rozwinąć całego przedziwnego 
uczucia, którym serce me obejmuje naturę? Czyż stosunek nasz nie był wiecznym snuciem 
przesubtelnej wrażliwości, najbystrzejszego dowcipu, którego wszystkie rodzaje, aż do 
swawoli, nacechowane były piętnem geniuszu? A teraz! — Ach, jej lata, którymi mnie 
wyprzedziła, zawiodły ją do grobu wcześniej niż mnie. Nigdy jej nie zapomnę ani jej 
głębokiego umysłu, ani boskiej cierpliwości. 
Przed kilku dniami spotkałem młodego, szczerego chłopca o miłej, harmonijnej twarzy. 
Wyszedł właśnie z akademii; nie wydaje się sobie mędrcem, lecz sądzi, iż wie więcej niż inni. 
Był też pilny, jak ze wszystkiego wnoszę; słowem, umie dużo. Usłyszawszy,  że wiele 
rysowałem i znam grekę (dwa meteory w tej miejscowości), zwrócił się do mnie, wyładował 
wiele wiedzy od Batteux

2

 aż do Wooda

3

, od Pilesa

4

 do Winckelmanna

5

, i zapewnił mnie, że 

przeczytał całą pierwszą część Teorii Sulzera

6

 i posiada rękopis Heynego

7

 o studium antyku. 

Przyjąłem to do wiadomości. 
Poznałem jeszcze jednego zacnego człowieka, książęcego komisarza. Jest szczery i otwarty. 
Powiadają,  że dusza się raduje, kiedy się go widzi wśród jego dzieci, których ma 
dziewięcioro. Szczególnie dużo mówią o jego najstarszej córce. Zaprosił mnie do siebie; 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 3 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

odwiedzę go w najbliższych dniach; mieszka w książęcej leśniczówce (półtorej godziny stąd), 
dokąd pozwolono mu sprowadzić się po śmierci żony, ponieważ pobyt tu w mieście, w domu 
urzędniczym, był mu zbyt bolesny. 
Zresztą natknąłem się na kilka dziwacznych oryginałów, w których wszystko jest nieznośne, 
najnieznośniejsze zaś ich oznaki przyjaźni. 
Bądź zdrów. Ten list zadowoli cię. Jest całkiem historyczny. 
 
22 maja 
Że życie ludzkie jest tylko snem, zdawało się już niejednemu. I mnie również uczucie to stale 
towarzyszy. 
Gdy widzę, jak ograniczone są czynne i badawcze siły człowieka; gdy widzę, jak wszelka 
działalność zmierza do tego, by uczynić zadość potrzebom, które znowu nie mają innego celu 
jak ten, by przedłużyć nasze biedne istnienie, a następnie, gdy widzę, że wszelkie uspokojenie 
się co do pewnych punktów dociekań jest tylko senną rezygnacją, gdyż człowiek maluje sobie 
pstrymi postaciami i jasnymi widokami ściany, wśród których jest zamknięty — to wszystko, 
Wilhelmie, odbiera mi mowę! Wracam w siebie i znajduję świat! Znowu raczej w przeczuciu 
i niejasnym pożądaniu niż w rzeczywistym kształcie i w żywej sile. I wtedy przepływa 
wszystko przed mymi zmysłami i uśmiecham się dalej marząco do świata. 
Że dzieci nie wiedzą, czego chcą, na to godzą się wszyscy wielce uczeni nauczyciele i 
ochmistrze. Że jednak i dorośli podobnie dzieciom plączą się po tej ziemi, nie wiedzą jak one, 
skąd przychodzą i dokąd idą, równie mało działają wedle prawdziwych celów, równie 
podlegają rządom biszkopta, ciastka i brzozowej rózgi, w to nikt nie chce uwierzyć, a zdaje 
mi się to jasne jak słońce. 
Wyznam ci chętnie, bo wiem, co byś mi na to powiedział,  że najszczęśliwsi są ci, którzy, 
podobnie dzieciom, żyją z dnia na dzień, włóczą za sobą lalkę, rozbierają i ubierają  ją i z 
wielkim szacunkiem skradają się koło szuflady, w której mama zamknęła  łakocie, a gdy 
wreszcie dostaną, czego pragną, zjadają to pełnymi usty i wołają: Jeszcze! To są szczęśliwe 
istoty! Dobrze jest również i tym, którzy swym błahym zajęciom lub nawet namiętnościom 
nadają wspaniałe tytuły i dedykują je rodzajowi ludzkiemu jako olbrzymie przedsięwzięcie 
dla jego dobra i zbawienia. Szczęśliwy, kto może być taki! Ale kto w swej pokorze poznał, do 
czego to wszystko zmierza, kto widzi, jak sprytnie każdy obywatel, któremu dobrze się 
powodzi, umie swój ogródek przystrzyc na podobieństwo raju i jak nieznużenie również 
nieszczęśliwiec sapiąc pod ciężarem kuśtyka swą drogą, i jak wszyscy jednakowo są 
zainteresowani, by jeszcze o minutę  dłużej widzieć  światło tego słońca — ten jest cichy i 
tworzy też swój świat z samego siebie, i jest także szczęśliwy, ponieważ jest człowiekiem. A 
wreszcie, jakkolwiek jest ograniczony, nosi jednak zawsze w sercu słodkie uczucie wolności i 
świadomość, że może porzucić to więzienie, gdy zechce. 
 
26 maja 
Znasz od dawna mój sposób zagospodarowywania się, obierania sobie chatki gdzieś w jakimś 
zacisznym miejscu i bytowania tam we wszelkim ograniczeniu. Znalazłem i tu wreszcie 
zakątek, który mnie pociągnął. 
Prawie godzinę drogi przed miastem leży miejscowość, którą zwą Wahlheim. Położenie na 
wzgórku jest bardzo malownicze i gdy się w górze dochodzi ścieżką do wsi, widzi się od razu 
całą dolinę. Dobra gospodyni, uprzejma i żwawa na swój wiek, służy piwem, winem i kawą, a 
co najważniejsza, są dwie lipy, które rozpostartymi gałęziami ocieniają mały pałacyk przed 
kościołem, otoczony wkoło chłopskimi domami, stodołami i podwórzami. Tak zacisznym, 
przytulnym nie wydał mi się żaden kąt i tam każę wynosić z gospody swój stół i krzesło, piję 
kawę i czytam Homera. Gdym przypadkiem w piękne popołudnie zaszedł pierwszy raz pod 
lipy, zastałem placyk pusty. Wszystko było w polu. Tylko chłopak, mniej więcej czteroletni, 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 4 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

siedział na ziemi, przyciskając obu rękami do piersi drugie, około półroczne dziecko siedzące 
między jego nogami, tak że służył mu za rodzaj krzesła, i mimo żywości, z jaką spoglądał 
wokół swymi czarnymi oczami, siedział najspokojniej. Miło uderzył mnie ten widok; 
usiadłem na pługu stojącym naprzeciw i rysowałem tę braterską scenę z wielką 
przyjemnością, wraz z najbliższym płotem, wrotami stodoły i kilku połamanymi kołami, tak 
jak stały obok siebie; spostrzegłem po upływie godziny, że stworzyłem dobrze 
skomponowany, bardzo interesujący rysunek, nie dodając nic od siebie. To utwierdziło mnie 
w postanowieniu, by na przyszłość trzymać się tylko natury. Ona jedna jest nieskończenie 
bogata i ona jedna tworzy wielkiego artystę. Na korzyść reguł można rzec wiele, mniej więcej 
to, co można rzec na pochwałę mieszczańskiego społeczeństwa. Człowiek, który się wedle 
nich kształci, nie wyda nigdy nic niesmacznego i złego, tak jak ten, który daje się kształtować 
prawom, nigdy nie stanie się nieznośnym sąsiadem, nigdy wielkim złoczyńcą; ale wszelka 
reguła, mówcie, co chcecie, niszczy prawdziwe odczucie natury i prawdziwy jej wyraz. 
Mówisz,  że to za ostro! Że reguła ogranicza tylko, przycina zbyt bujne pędy itd. Drogi 
przyjacielu, dam ci porównanie: z tym jest jak z miłością. Młode serce lgnie całe do 
dziewczyny, przepędza wszystkie godziny dnia przy niej, trwoni wszystkie siły, całe swe 
bogactwo, by jej w każdej chwili wyznawać, że oddaje się jej w całości. I niechże przyjdzie 
filister, człowiek, który piastuje urząd publiczny, i niech powie: „Mój piękny panie, kochać to 
rzecz ludzka, tylko musicie się kochać po ludzku! Podziel sobie vgodziny: jedne przeznacz na 
pracę — a godziny wypoczynku poświęć swej dziewczynie; oblicz swe bogactwo i z tego, co 
ci ponad konieczną potrzebę pozostanie, nie bronię ci czynić jej podarków, lecz nie za często; 
na przykład, na jej urodziny i imieniny itd." Jeśli ten człowiek usłucha, to będzie z niego 
użyteczny młodzieniec i ja sam poradzę każdemu księciu, by go osadził w kolegium; tyle 
tylko,  że koniec z jego miłością i jeśli jest artystą, z jego sztuką... O, moi przyjaciele! 
Dlaczego strumień geniuszu wytryska tak rzadko, tak rzadko wzbiera wysoką falą, wstrząsa 
waszymi zdumionymi duszami? Drodzy przyjaciele, oto mieszkają po obu stronach wybrzeża 
spokojni panowie, którym zniszczałyby domki w ogródkach, grzędy tulipanów i pola kapusty 
i którzy przeto zawczasu budowaniem tam i odpływów umieją zapobiec grożącemu w 
przyszłości niebezpieczeństwu. 
 
27 maja 
Wpadłem, widzę, w zachwyt, porównania i deklamację i zapomniałem dopowiedzieć ci do 
końca, co się dalej stało z dziećmi. Siedziałem na pługu, pogrążony w malarskim nastroju, 
który ci mój wczorajszy list w wielkim nieładzie przedstawia, ze dwie godziny. Koło 
wieczora przychodzi do dzieci, które się przez cały czas nie ruszały, młoda kobieta z 
koszyczkiem na ręce i woła z daleka: — Filipie, jesteś bardzo grzeczny! — Pozdrowiła mnie, 
ja podziękowałem, powstałem, podszedłem bliżej i zapytałem ją, czy jest matką dzieci. 
Potwierdziła i dając starszemu pół kukiełki podniosła małe i ucałowała je z macierzyńską 
miłością. — Dałam — rzekła — memu Filipowi małe, by je potrzymał, i poszłam do miasta z 
mym najstarszym po biały chleb i cukier, i glinianą rynkę. — Widziałem to wszystko w 
koszu, którego pokrywa odpadła. — Chcę mojemu Jankowi (takie było imię najmłodszego) 
zgotować polewkę na wieczerzę; ten duży hultaj stłukł mi wczoraj rynkę, gdy kłócił się z 
Filipem o wyskrobki kaszy. — Zapytałem o najstarszego, i zaledwo powiedziała mi, że 
ugania się po łące za kilku gęśmi, gdy właśnie przybiegł w podskokach i przyniósł drugiemu 
pręt leszczyny. Rozmawiałem dalej z kobietą i dowiedziałem się, że jest córką nauczyciela i 
że mąż jej pojechał do Szwajcarii odebrać spadek po jednym ze swych krewnych. — Chcieli 
go oszukać — rzekła — i nie odpowiadali mu na listy, więc sam się tam udał. Żeby go tylko 
nie spotkało jakie nieszczęście. Nie mam o nim wieści. — Było mi trudno rozstać się z 
kobietą; dałem każdemu z dzieci krajcara; dla najmłodszego dałem matce, by mu przyniosła 
kukiełkę do polewki, gdy pójdzie do miasta; takeśmy się rozeszli. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 5 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Powiadam ci, mój skarbie, jeśli mnie opuszczają zmysły, to cały ten zamęt  łagodzi widok 
takiego stworzenia, które w szczęśliwym spokoju obraca się w ciasnym kole swego istnienia, 
radzi sobie z dnia na dzień i widząc opadające liście, myśli przy tym tylko, że zima 
nadchodzi. 
Odtąd bywam tam często. Dzieci przywykły do mnie zupełnie. Dostają cukier, gdy piję kawę, 
i dzielą ze mną chleb z masłem i kwaśne mleko wieczorem. W niedzielę nie braknie im 
krajcara; jeśli nie zjawię się po godzinie modlitwy, gospodyni ma rozkaz wypłacić go. 
Są poufałe, opowiadają mi to i owo, a zwłaszcza bawię się ich roznamiętnieniem i naiwnymi 
wybuchami pożądania, gdy się więcej dzieci ze wsi zgromadzi. 
Kosztowało mnie wiele trudu aby wyperswadować matce jej troskę: — One mogą się panu 
naprzykrzać. 
 
30 maja 
To, com ci niedawno powiedział o malarstwie, stosuje się niewątpliwie i do poezji; tylko 
trzeba rzecz ładną rozpoznać i śmiało ją wyrazić, co oczywiście w kilku słowach mówi wiele. 
Widziałem dziś scenę, która, opisana po prostu, byłaby najpiękniejszą na świecie idyllą; lecz 
po cóż zaraz poezja, scena, idylla? czyż zawsze musimy coś kleić, jeśli przejmuje nas jakie 
zjawisko natury? 
Jeśli po tym wstępie oczekujesz czegoś bardzo wzniosłego i dostojnego, to znów się mylisz; 
tym żywym współczuciem przejął mnie nie kto inny, jak tylko młody parobczak; opowiem ci 
o tym, jak zwykle, niezgrabnie, a ty pewnie posądzisz mnie, jak zwykle, o przesadę; i to znów 
w Wahlheim, jak zawsze w Wahlheim, działy się te dziwy. 
Na dworze pod lipami zasiadło towarzystwo, by napić się kawy. Ponieważ nie bardzo mi 
odpowiadało, więc odsunąłem się pod jakimś pozorem. 
Młody parobczak wyszedł z sąsiedniego domu i zaczął coś poprawiać przy pługu, który 
niedawno rysowałem. Ponieważ mi się z wyglądu spodobał, przemówiłem do niego, pytając o 
jego sprawy; niebawem zaznajomiliśmy się i wnet spoufalili, jak mi się zwykle zdarza z tego 
rodzaju ludźmi. Opowiedział mi, że służy u pewnej wdowy, która się z nim bardzo dobrze 
obchodzi. Mówił o niej dużo i tak ją chwalił, iż wnet zmiarkowałem, że jest jej ciałem i duszą 
oddany. Nie była już  młoda, mówił, pierwszy mąż nie był dla niej dobry, nie chciała już 
powtórnie wyjść za mąż, a z opowiadania jego wynikało jawnie, jak piękna, urocza była dla 
niego, jak bardzo pragnął, aby go wybrała i zatarła wspomnienia o wadach swego pierwszego 
małżonka. Musiałbym ci powtarzać słowo po słowie, aby ci unaocznić przywiązanie, miłość i 
wierność tego człowieka. Ba, musiałbym mieć talent największego poety, aby ci 
równocześnie przedstawić  żywo jego ruchy, dźwięk głosu, wewnętrzny  żar jego oczu. Nie, 
żadne słowa nie wyrażą tkliwości jego uczucia; to, co mógłbym powiedzieć, jest niezdarne. 
Wzruszyła mnie zwłaszcza jego obawa, że mogę mieć jakieś podejrzenia co do ich stosunku i 
wątpić o jej prowadzeniu się. Z jakim wdziękiem mówił ojej postaci, o jej ciele, które, choć 
już nie miało młodzieńczego czaru, przyciągało go gwałtownie i przykuwało — to mogę 
odtworzyć sobie tylko w głębi duszy. Nie myślałem i nie śniłem w mym życiu, że spotkam w 
tak czystej formie tak gwałtowną  żądzę i tak gorące i tęskne pożądanie. Nie gniewaj się na 
mnie, jeśli ci powiem, że na wspomnienie tej niewinności i prawdy płonie mi dusza, że obraz 
tej wierności i czułości prześladuje mnie wszędzie i że ja sam, jakby tym rozpalony, pragnę i 
tęsknię. 
Postaram się zobaczyć ją w najbliższym czasie albo dam temu spokój. Lepiej, gdy widzieć ją 
będę oczyma jej wielbiciela; może ukaże się mym własnym oczom nie taka, jak w nich teraz 
widnieje, i czemuż bym miał sobie psuć piękny obraz? 
 
16 czerwca 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 6 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Czemu do ciebie nie piszę? Pytasz o to, a jesteś przecie też jednym z uczonych. Powinieneś 
zgadnąć,  że mam się dobrze i wprawdzie... — Słowem, zawiązałem znajomość, która bliżej 
obchodzi me serce. Znajomość... nie wiem. 
Opowiedzieć w porządku, jak się to stało, że poznałem jedno z najmilszych stworzeń, będzie 
trudno., Jestem zadowolony i szczęśliwy, a więc niedobry ze mnie historyk. 
Anioła? Fe! To mówi każdy o swojej! Prawda? A jednak nie jestem zdolny wypowiedzieć ci, 
jak jest doskonała, dlaczego jest doskonała; dość, że opętała całą mą duszę. 
Tyle prostoty przy takim rozumie, tyle dobroci przy takiej mocy, tyle spokoju duszy przy 
prawdziwym i czynnym życiu. 
Wszystko, co mówię o niej, jest to brzydka gadanina, przykre abstrakcje, które nie wyrażają 
ani jednego rysu jej osobowości. Innym razem — nie, nie innym razem, teraz, zaraz ci 
opowiem. Jeśli nie zrobię tego teraz, nie stanie się to nigdy. Bo między nami, odkąd zacząłem 
pisać, miałem już trzykrotnie zamiar odłożyć pióro, kazać osiodłać konia i wyjechać, a jednak 
przysiągłem sobie dziś rano nie wyjeżdżać — i podchodzę co chwila do okna, by spojrzeć, jak 
wysoko słońce... 
Nie mogłem się przezwyciężyć, musiałem pojechać do niej. Oto jestem z powrotem, 
Wilhelmie, i będę jeść swój chleb z masłem na wieczerzę i pisać do ciebie. Co za rozkosz dla 
duszy mojej widzieć ją w kole tych miłych, żywych dzieci, jej ośmiorga rodzeństwa! 
Jeśli tak będę dalej postępować, to będziesz na końcu tak mądry jak na początku; słuchaj 
więc, zmuszę się do szczegółowego opisu. 
Pisałem ci niedawno, jak poznałem komisarza S., i że mnie prosił, bym go odwiedził w jego 
pustelni, a raczej w jego małym królestwie. Zaniedbałem tego i byłbym tam może nigdy nie 
zaszedł, gdyby przypadek nie był odkrył mi skarbu ukrytego w cichej okolicy. 
Nasi młodzi ludzie urządzili bal na wsi, na który się też chętnie stawiłem. Podałem pewnej 
tutejszej dobrej, ładnej, zresztą nic nie znaczącej dziewczynie dłoń i stanęło na tym, że mam 
wynająć karetę, pojechać z moją tancerką i jej ciotką na miejsce zabawy i po drodze zabrać 
Szarlotę S. — Pozna pan piękną niewiastę — rzekła moja towarzyszka, gdyśmy jechali 
rozległym, pięknie wytrzebionym lasem do leśniczówki. — Miej się pan na baczności — 
rzekła ciotka — byś się pan nie zakochał! — Jak to? — spytałem. — Jest już narzeczoną — 
odrzekła owa — pewnego bardzo dzielnego człowieka, który wyjechał, by po śmierci ojca 
doprowadzić swe sprawy do ładu i zdobyć przyzwoite stanowisko. — Wiadomość ta była mi 
wcale obojętna. 
Brakło jeszcze kwadransa do zachodu słońca, gdyśmy zajeżdżali przed wrota. Było bardzo 
duszno i niewiasty wyrażały obawę co do burzy, która zdawała się gromadzić w białoszarych 
gęstych chmurkach na widnokręgu. Rozproszyłem ich troskę udaną znajomością stanów 
pogody, jakkolwiek sam zacząłem przeczuwać, że zabawa nasza dozna przeszkody. 
Wysiadłem. Służąca, która wyszła z bramy, prosiła nas, byśmy chwilę poczekali, bo panna 
Lota wnet przyjdzie. Poszedłem podwórzem ku porządnie zbudowanemu domostwu i gdy 
wstępowałem po schodach prowadzących do domu i wchodziłem w drzwi, oczy moje ujrzały 
najpiękniejsze widowisko, jakie mi się kiedykolwiek nastręczyło: W przedsieni kręciło się 
sześcioro dzieci, od jedenastu do dwu lat, wokół dziewczyny średniego wzrostu, o pięknej 
figurze, odzianej w prostą białą suknię z różowymi kokardami u ramion i piersi. Trzymała 
czarny chleb i krajała swym małym stojącym dokoła, każdemu po kawałku wedle proporcji 
ich wieku i apetytu, i podawała każdemu uprzejmie; a każde wołało szczerze: — Dziękuję! — 
wyciągając wpierw długo małe rączki w górę, zanim kawałek został odkrojony, a potem ze 
swą wieczerzą zadowolone albo odbiegało na bok, albo jeżeli miało  łagodniejsze 
usposobienie, odchodziło spokojnie ku bramie, by zobaczyć obcych i karetę, w której 
odjechać miała ich Lota. — Proszę przebaczyć — rzekła — że trudzę pana wejściem do domu 
i pozwalam paniom czekać. Wskutek ubierania się i wydawania różnych dyspozycji w domu 
na czas mej nieobecności zapomniałam dać dzieciom mym wieczerzę, one zaś nie chcą, by 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 7 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

ktoś inny krajał im chleb. — Powiedziałem jej nic nie znaczący komplement i cała ma dusza 
była wypełniona jej postacią, jej głosem, jej zachowaniem się; ledwo miałem czas ochłonąć z 
niespodziewanego wrażenia, gdy ona pobiegła do izby po rękawiczki i wachlarz. Dzieci w 
pewnym oddaleniu patrzyły na mnie z ubocza; podszedłem do najmłodszego o miłej, ładnej 
twarzyczce. Cofnęło się, gdy właśnie Lota weszła drzwiami i rzekła: — Ludwiku, podaj 
kuzynkowi rękę. — Chłopak uczynił to z ogromną szczerością i nie mogłem się powstrzymać, 
by go serdecznie nie ucałować nie zwracając uwagi na jego mały zasmarkany nosek. — 
Kuzynek? — rzekłem podając jej rękę. — Sądzi pani, że jestem godzien szczęścia być jej 
krewnym? — O — rzekła ze swawolnym uśmiechem — nasze związki rodzinne są szeroko 
rozgałęzione i byłoby mi przykro, gdyby pan miał być tym najgorszym krewniakiem. — Idąc 
dała Zofii, najstarszej po sobie siostrze, dziewczynie mniej więcej jedenastoletniej, zlecenie, 
by uważała na dzieci i pozdrowiła papę, gdy wróci z przejażdżki konnej. Dzieciom rzekła, by 
słuchały swej siostry Zofii jak gdyby jej samej, co też niektóre wyraźnie przyrzekły. Jednak 
mała wścibska blondyneczka, mniej więcej lat sześciu, rzekła: — Ty przecież nie jesteś nią. 
Lotko, my ciebie więcej kochamy. — Dwaj najstarsi chłopcy wleźli na tył karety i na me 
prośby pozwoliła im Lota pojechać aż pod las, o ile przyrzekną, że nie będą się przekomarzać 
i że będą się mocno trzymać. 
Zaledwieśmy usiedli, panie się przywitały, poczyniły wzajemne uwagi co do ubrania, a 
zwłaszcza kapelusików, i zlustrowały towarzystwo, jakie się zastać spodziewano, gdy Lota 
kazała przystanąć woźnicy i zsiąść swoim braciom; jeszcze raz pragnęli ucałować jej rękę, co 
najstarszy uczynił z całą czułością  właściwą wiekowi lat piętnastu, młodszy z wielkim 
impetem i lekkomyślnością. Kazała raz jeszcze pozdrowić małe i pojechaliśmy dalej. 
Ciotka spytała, czy skończyła książkę, którą jej niedawno posłała. — Nie odrzekła — nie 
podoba mi się. Mogę ją cioci oddać. Poprzednia też nie była lepsza. — Byłem zdumiony, gdy 
spytałem, co to za książki, a ona mi odrzekła. Znajdowałem tyle charakteru we wszystkim, co 
mówiła; przy każdym jej słowie dostrzegałem nowe dźwięki, nowe promienie ducha bijące z 
jej twarzy, które stopniowo z zadowoleniem zdawała się roztaczać, gdyż czuła,  że ją 
rozumiem. 
— Gdy byłam młodsza — rzekła — niczego tak nie lubiłam jak romansów. Bóg wie, jak miło 
mi było siąść w niedzielę w kąciku i całym sercem uczestniczyć w szczęściu i nieszczęściu 
jakiejś miss Jenny

8

. Nie przeczę też, że rodzaj ten ma jeszcze dla mnie pewien urok. Ale że 

tak rzadko mogę dorwać się do książki, musi ona być wedle mego smaku. I ten autor jest mi 
najmilszy, w którym odnajduję swój świat, u którego tak się dzieje jak u mnie, a którego 
opowieść jednak jest dla mnie tak zajmująca, tak serdeczna jak me własne  życie domowe; 
oczywiście nie jest ono rajem, jednak na ogół jest źródłem niewymownej szczęśliwości. 
Starałem się ukryć swe uczucia z powodu tych słów. Nie udało mi się to oczywiście na długo. 
Bo gdym usłyszał  ją mówiącą mimochodem z taką prawdą o Plebanie z Wakefieldu

9

, o...

*

, 

utraciłem równowagę, mówiłem wszystko, com wiedział, i spostrzegłem dopiero po pewnym 
czasie, gdy Lota zwróciła rozmowę do innych, że ci przez ten czas siedzieli z otwartymi 
szeroko oczyma, jakby nieobecni. Ciotka niejednokrotnie patrzyła na mnie, szyderczo 
marszcząc nosek, co mię jednak nic nie obchodziło. 
Rozmowa zeszła na przyjemności tańca. — Jeśli ta namiętność jest wadą — rzekła Lota — to 
wyznam panu chętnie,  że nie znam nic ponad taniec. A jeśli mam jakieś zmartwienie i 
zabębnię sobie kontredansa

10

 na mym rozstrojonym fortepianie, to wszystko wraca do ładu. 

Jakżem się  wśród rozmowy upajał czarnymi oczyma! Jak te żywe wargi i świeże, hoże 
policzki pociągały mą duszę! Jakżem, zatopiony we wspaniałą treść jej mowy, nie słyszał 
czasem nawet słów, które wypowiadała! O tym masz pojęcie, bo mnie znasz. Słowem, 
wysiadłem z powozu jak we śnie, gdyśmy przystanęli przed willą, i byłem tak zatopiony w 
marzeniu wśród pogrążającego się w zmierzchu świata, że ledwo zważałem na muzykę, która 
płynęła ku nam z oświetlonej sali. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 8 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Dwaj panowie, Audran i niejaki N.N. — któż zapamięta nazwiska! — którzy byli tancerzami 
ciotki i Loty, przyjęli nas przy karecie i zabrali swoje niewiasty; i ja wprowadziłem moją na 
górę. 
Wiliśmy się w menuetach

11

 wokół siebie, zapraszałem niewiastę po niewieście i właśnie 

najnieznośniejsze nie mogły się zdobyć na to, by podać  rękę i skończyć. Lota i jej tancerz 
zaczęli angielskiego

12

 i co czułem, gdy i ona w szeregu zaczęła z nami figurę, możesz sobie 

wyobrazić. Trzeba ją widzieć tańczącą! Wiesz! Jest tak przejęta całym sercem i całą duszą, jej 
całe ciało jest harmonią tak niefrasobliwą, tak prostą, jakby to było właściwie wszystkim, 
jakby poza tym nic nie myślała, nic nie czuła; i w tej chwili niewątpliwie wszystko inne znika 
dla niej. 
Prosiłem ją do drugiego kontredansa; przyrzekła mi trzeciego i z najmilszą na świecie 
szczerością zapewniała mnie, że ogromnie lubi tańczyć niemieckiego

13

.  

— Jest tu taka moda — dodała — że każda para, która do siebie należy, pozostaje w 
niemieckim razem, a mój danser walcuje źle i będzie mi wdzięczny, gdy go od tej pracy 
uwolnię; pańska dama zaś nie umie go także i nie lubi, a widziałam w angielskim, że pan 
dobrze tańczy walca, więc jeśli pan chce być moim w niemieckim, to idź pan i poproś o to 
mego partnera, ja poproszę pańską damę. — Podałem jej na to rękę i urządziliśmy tak, że jej 
tancerzowi powierzone zostało tymczasem zabawienie mojej tancerki. 
Otóż zaczęło się i zabawialiśmy się chwilę różnorodnym splataniem ramion. Z jakimż 
wdziękiem, z jakąż chyżością poruszała się! A gdyśmy przeszli do walca i krążyli wokół 
siebie jak sfery, ponieważ niewielu umiało go tańczyć, wytworzyło się na początku małe 
zamieszanie. Byliśmy jednak na tyle sprytni, że daliśmy się  im  wy  hasać, a gdy 
najniezgrabniejsi ustąpili, puściliśmy się i wraz z drugą parą, Audranem i jego tancerką, 
wytrwaliśmy dzielnie do końca. Nigdy mi tak lekko nie było. Nie byłem już człowiekiem. 
Trzymać miłe stworzenie w ramionach i lecieć z nim jak burza, aż wszystko ginęło wokoło! 
By wyznać szczerą prawdę, Wilhelmie, przysiągłem sobie, że dziewczyna, którą bym kochał, 
co do której miałbym zamiary, nie mogłaby nigdy tańczyć walca z nikim innym, tylko ze 
mną, chociażbym miał za to zginąć. Rozumiesz mnie! 
Przeszliśmy się kilka razy po sali, by odsapnąć. Potem usiadła, a odłożone przeze mnie 
pomarańcze, ostatnie i jedyne, jakie zostały, znakomicie ją orzeźwiły, tylko że przy każdym 
plasterku, który uprzejmie podawała natrętnej sąsiadce, uczuwałem ukłucie w sercu. 
W trzecim angielskim tańcu byliśmy drugą parą. 
Gdyśmy tak z kolei tańczyli, a ja Bóg wie z jaką rozkoszą tonąłem w jej ramionach i oczach 
pełnych najprawdziwszej, najczystszej błogości, zbliżyliśmy się do pewnej pani, która 
zwróciła moją uwagę miłym wyrazem nie całkiem już młodej twarzy. Ta patrzy z uśmiechem 
na Lotę, podnosi grożąc palec i wymienia w przelocie dwukrotnie, znacząco imię Albert. 
— Kto to jest Albert? — rzekłem do Loty. — Jeśli to nie zuchwalstwo pytać? — Miała mi 
odpowiedzieć, gdyśmy musieli się rozstać, by zrobić wielką ósemkę, i zdawało mi się,  że 
widziałem pewien namysł na jej czole, gdyśmy się znowu spotkali w nowej figurze. — Po cóż 
mam kryć — rzekła, podając mi rękę do promenady. — Albert jest dzielnym człowiekiem, z 
którym jestem prawie zaręczona. — Nie było to dla mnie nowością, bo dziewczęta 
powiedziały mi o tym po drodze, a jednak było czymś całkiem nowym, ponieważ nie 
przemyślałem jeszcze tego w związku z istotą, która od niewielu chwil stała mi się tak drogą. 
Dość, że zmieszałem się, zapomniałem, co robię, i wszedłem pomiędzy niewłaściwą parę, tak 
że wszystko się powikłało i trzeba było całej przytomności Loty i szarpania, i targania, by to 
znów szybko doprowadzić do ładu. 
Taniec jeszcze się nie skończył, gdy błyskawice, których blaski od dawna widzieliśmy na 
widnokręgu i które ciągle podawałem za błyskanią na pogodę, zaczęły się wzmagać, a grzmot 
zagłuszał muzykę. Trzy panie wybiegły z szeregu, trzech panów za nimi, powstał ogólny 
nieład i muzyka umilkła. Jest rzeczą naturalną,  że jeśli nieszczęście lub coś strasznego 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 9 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

zaskoczy nas wśród zabawy, czyni to silniejsze na nas wrażenie niż kiedy indziej — po części 
z powodu kontrastu, który tak żywo odczuwamy, po części i bardziej jeszcze przez to, że 
zmysły nasze uczulone w podnieceniu tym szybciej reagują na wrażenia. Tym przyczynom 
przypisać muszę przedziwne grymasy, które zobaczyłem u wielu kobiet. Najmędrsza siadła w 
kącie plecami do okna i zatkała uszy; inna uklękła przed nią i ukryła twarz na jej łonie; trzecia 
wsunęła się między obie i obejmowała swe siostrzyczki wśród tysiąca łez. Jedne chciały do 
domu, inne, które jeszcze mniej wiedziały, co czyniły, nie miały na tyle przytomności, by 
przeszkodzić zuchwalstwu naszych młodych łakomczuchów, którzy zdawali się bardzo zajęci 
łowieniem z warg pięknych cierpiętnic trwożnych modlitw skierowanych do nieba. Niektórzy 
z naszych panów zeszli na dół, by wypalić spokojnie fajeczkę, a reszta towarzystwa nie 
odmówiła, gdy gospodyni wpadła na mądry pomysł, by wskazać nam pokój, który miał 
okiennice i firanki. Ledwośmy tam przybyli, Lota zajęła się ustawianiem kręgu krzeseł, by 
usadowić towarzystwo i zaproponować jakąś grę. 
Widziałem niejednego, który w nadziei soczystego fantu stulał wargi i przeciągał się. — 
Bawimy się w liczenie — rzekła — proszę uważać. Pójdę wkoło od prawej do lewej, a niech 
każdy liczy i wymienia liczbę, która na niego przypada; musi to się dziać prędko jak piorun; 
kto się zająknie lub pomyli, otrzyma policzek; i tak do tysiąca! — Wesoły to był widok. Szła 
z wyciągniętym ramieniem wokoło. — Raz! — zaczął pierwszy. Sąsiad: — Dwa! — Trzy! — 
następny, i tak dalej, potem zaczęła iść szybciej, coraz szybciej, wtedy nie opatrzył się jeden, 
pac, policzek, i pośród śmiechu następny też pac! I coraz szybciej. Ja sam dostałem dwa razy 
w gębę i zauważyłem, zda się z wewnętrznym zadowoleniem, że mi silniej niż innym 
wymierzono. Ogólny śmiech i gwar zakończył zabawę, zanim jeszcze doliczono do tysiąca. 
Bardziej zadomowieni wycofali się; burza przeszła; poszedłem za Lotą do sali. Po drodze 
rzekła mi: — Z powodu policzków zapomniał pan o burzy i o wszystkim! — Nie mogłem jej 
nic odpowiedzieć. — Byłam — ciągnęła — jedną z najlękliwszych i udając śmiałą, by innym 
dodać serca, stałam się odważna. — Podeszliśmy do okna; grzmiało jeszcze bokiem i 
wspaniaty deszcz siekł z szumem pola, a rzeźwiąca woń w całej pełni biła ku nam z ciepłego 
powietrza. Stała oparta na łokciu i wzrok jej przenikał okolice, spojrzała ku niebu i na mnie, 
widziałem,  że ma oczy pełne  łez, położyła rękę na mojej i rzekła: — Klopstock

14

! — 

przypomniałem sobie natychmiast wspaniałą odę, która utkwiła jej w myśli, i utonąłem w 
strumieniu wrażeń wywołanych tym hasłem. Nie wytrzymałem, schyliłem się ku jej dłoni i 
ucałowałem ją  wśród najroz-koszniejszych łez. Spojrzałem znów w jej oczy. — Szlachetny 
poeto! gdybyś widział w tym spojrzeniu swe ubóstwienie! Obym nie słyszał już nigdy, że ktoś 
wymawia tak często bezczeszczone imię twoje! 
19 czerwca 
Na czym urwałem niedawno opowieść moją, nie wiem; to wiem, że była godzina druga w 
nocy, gdym się położył do łóżka, i że gdybym mógł był z tobą gwarzyć, miast pisać, byłbym 
cię może przetrzymał do rana. 
Co stało się podczas naszego powrotu z balu, tego nie opowiedziałem jeszcze i dziś także nie 
pora na to. 
Był najmilszy wschód słońca! Wkoło kapiący rosą las i odświeżone pole! Towarzyszki nasze 
zdrzemnęły się. Spytała mnie, czybym nie chciał pójść w ich ślady; o nią nie mam się co 
troszczyć. — Póki widzę te oczy otwarte — rzekłem i spojrzałem na nią z mocą — dopóty mi 
to nie grozi. — I tak wytrwaliśmy oboje aż do jej bramy. Służąca cicho otworzyła i na pytanie 
o ojca i dzieci zapewniła, że wszyscy mają się dobrze i jeszcze śpią. Opuściłem ją z prośbą: 
czy wolno będzie mi zobaczyć ją jeszcze tego samego dnia. Zgodziła się i poszedłem. Odtąd 
niech słońce, księżyc i gwiazdy gospodarują spokojnie, ja nie znam dnia ni nocy i cały świat 
zatraca się wkoło mnie. 
 
21 czerwca 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 10 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Przeżywam dni tak szczęśliwe, jakie Bóg chowa dla swych świętych; niech się ze mną stanie, 
co chce, nie będzie mi wolno powiedzieć,  że nie zaznałem radości, najczęstszych radości 
życia. Znasz moje Wahlheim. 
Tam usadowiłem się całkowicie. Stamtąd mam jeno pół godziny do Loty, tam czuję samego 
siebie i całe szczęście, które dane jest człowiekowi. 
Czym pomyślał, obierając sobie Wahlheim za cel swych przechadzek, że leży ono tak blisko 
nieba! Ileż razy widziałem leśniczówkę, która zamyka w sobie wszystkie me życzenia, wśród 
swych dalekich wędrówek, już to z góry, już to w dolinie poprzez rzekę! 
Drogi Wilhelmie, rozmyślałem wiele o ludzkim pragnieniu wyjścia w świat, robienia nowych 
odkryć, o włóczędze; i potem znów o wewnętrznym popędzie, by poddać się ochotnie 
ograniczeniu i posuwać się po torze codzienności, i nie troszczyć się ani o prawo, ni o lewo. 
To nadzwyczajne, jak mnie wszystko pociągało, gdym tu przybył i spojrzał ze wzgórza na 
piękną dolinę. Tam lasek! Ach, gdybyś mógł zanurzyć się w jego cieniu! Tam szczyt góry! 
Ach, gdybyś mógł stamtąd ujrzeć rozległą okolicę! Przeplatające się wzgórza i przytulne 
doliny! O, gdybym się mógł w nich zgubić! Pośpieszyłem tam! i powróciłem, i nie znalazłem, 
czegom się spodziewał. O, z oddalą jest tak jak z przyszłością! Wielka mglista całość 
rozciąga się przed naszą duszą, nasze doznania rozpływają się w niej jak nasze oko i 
tęsknimy, ach! by oddać swą całą istotę i dać się napełnić wszystką rozkoszą jednego 
wielkiego, wspaniałego uczucia. I ach! gdy tam pośpieszymy, gdy tam się w tutaj zmieniło, 
wszystko, co było przedtem, jest jak to, co nastąpiło później. I stoimy w swym ubóstwie, w 
swej ograniczoności, dusza nasza pragnie pokrzepienia, które umknęło. 
I tak w końcu tęskni najniespokojniejszy włóczęga znowu do swojej ojczyzny, i znajduje w 
swej chacie, na łonie swojej małżonki, w kole swych dzieci, wśród zajęć dla ich utrzymania, 
całą rozkosz, której szukał daremnie w dalekim świecie. 
Gdy rankiem o wschodzie słońca wychodzę do mego Wahlheim i tam w ogródku gospody 
sam sobie zrywam groszek, siadam i łuszczę go, i wśród tych zajęć czytam sobie mojego 
Homera; kiedy w kuchence wybieram sobie garnek, biorę masło, stawiam moje strączki na 
ogniu, przykrywam i siadam obok, by je od czasu do czasu pomieszać, wtedy żywo 
odczuwam, jak zuchwali gachowie Penelopy

15

 zabijają woły i świnie, ćwiartują i pieką. Nic 

nie przepełnia mnie tak cichym, przedziwnym uczuciem, jak patriarchalne szczegóły  życia, 
które, dzięki Bogu, mogę wpleść w tryb mego życia, unikając jakiejkolwiek maniery. Jak 
dobrze mi, że serce me może czuć prostą, niewinną rozkosz człowieka, który przynosi na 
swój stół  główkę kapusty wyhodowanej przez siebie i wtedy rozkoszuje się nie tylko samą 
jarzyną, lecz wszystkim w jednej chwili: pięknymi dniami, pięknym porankiem, gdy ją sadził, 
miłymi wieczorami, gdy ją podlewał i kiedy radował się jej wzrostem i rozwojem. 
 
29 czerwca 
Przedwczoraj przyszedł lekarz z miasta do komisarza i zastał mnie na ziemi wśród dzieci 
Loty; jedne z nich łaziły po mnie, inne przekomarzały się ze mną, a ja je łaskotałem 
podnosząc z nimi wielką wrzawę. Doktor, który jest wielce dogmatycznym manekinem, a w 
rozmowie układa fałdy swoich mankietów skubiąc przy tym bez końca ich koronkowe 
obrąbki, uznał to niżej godności rozumnego człowieka; poznałem to po jego nosie. Nie 
przejmowałem się tym jednak; pozwoliłem mu wygłaszać bardzo rozumne rzeczy i 
odbudowywałem dzieciom domek z kart, który zburzyły. Potem też chodził po mieście i 
biadał: „Dzieci komisarza są już dość niegrzeczne, Werter psuje je zupełnie." 
Tak, drogi Wilhelmie, sercu memu są dzieci najbliższe na ziemi. Kiedy na nie patrzę i w 
małym stworzeniu widzę zarodki wszystkich cnót, wszystkich sił, których kiedyś tak bardzo 
będą potrzebować, kiedy w uporze widzę całą przyszłą stałość i moc charakteru, w swawoli 
cały przyszły dobry humor i łatwość wymykania się wszelkim niebezpieczeństwom  życia, 
wszystko tak nie zepsute, tak nienaruszone, zawsze, zawsze powtarzam złote słowa 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 11 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Nauczyciela ludzi: „Jeśli nie będziecie jako jedno z tych maluczkich!" — A. oto, mój 
najdroższy, my traktujemy te istoty, które są nam równe, które uważać winniśmy za nasze 
wzory, jak niewolników. Nie powinny mieć woli! Czyż my jej nie mamy? I w czym nasz 
przywilej? Że jesteśmy starsi i mądrzejsi? Mój Boże, z Twojego nieba widzisz stare i młode 
dzieci, i nic więcej, a z których masz więcej radości, to obwieścił Syn Twój już dawno. Lecz 
oni wierzą Weń i nie słyszą Go — to także stara rzecz — i kształtują swe dzieci na swoje 
podobieństwo... Bądź zdrów, Wilhelmie, już czas zakończyć tę gadaninę. 
Czym Lota musi być dla chorego, to czuję po własnym biednym sercu, któremu gorzej się 
dzieje niż niejednemu, co kona na łożu boleści. Przepędzi ona kilka dni w mieście u pewnej 
poczciwej damy, która wedle zdania lekarzy zbliża się do swego końca i w tych ostatnich 
chwilach chce mieć Lotę przy sobie. Odwiedziłem z nią zeszłego tygodnia proboszcza z St., 
miejscowości leżącej o godzinę drogi stąd w górach. Przybyliśmy tam około czwartej. Lota 
wzięła z sobą swą siostrę. Gdyśmy wstąpili na probostwo ocienione dwoma orzechami, dobry 
starzec siedział na ławce przed bramą domu; skoro zobaczył Lotę, jak gdyby ożył na nowo, 
zapomniał o swej sękatej lasce i zerwał się na spotkanie. Podbiegła ku niemu, zmusiła go, by 
usiadł, siadając przy nim. Oddała wiele pozdrowień od ojca i pieściła jego brzydkiego, 
brudnego najmłodszego chłopca, pociechę jego starości. Gdybyś był widział, jak bawiła 
starego, jak podnosiła głos, by dać się  słyszeć jego na wpół  głuchym uszom, jak mu 
opowiadała o młodych, tęgich ludziach, którzy umarli niespodzianie, o świetności Karlsbadu, 
jak chwaliła jego zamiar udania się tam na przyszłą wiosnę i jak twierdziła, że daleko lepiej 
wygląda, daleko czerstwiej niż ostatnim razem, gdy go widziała! Ja świadczyłem tymczasem 
grzeczności pani pastorowej. Stary się  ożywił, a ponieważ nie mogłem nie pochwalić 
pięknych orzechów, które nas tak miło ocieniały, zaczął nam, choć trochę nudnie, opowiadać 
ich dzieje. — Kto sadził — mówił — ów stary orzech, nie wiemy. Jedni powiadają, że ten, 
inni,  że inny proboszcz. Ten młodszy jednak liczy tyle lat co moja żona: w październiku 
pięćdziesiąt. Jej ojciec zasadził go rano tego dnia, w którym się urodziła wieczorem. Teść był 
moim poprzednikiem w urzędzie, a jak to drzewo lubił, nie da się powiedzieć. Ja lubię je z 
pewnością nie mniej; żona moja siedziała pod nim na belce i robiła pończochę, gdym 
dwadzieścia siedem lat temu, jako biedny student, po raz pierwszy zaszedł na to podwórze. — 
Lota spytała o jego córkę. Odpowiedziano, że wyszła z panem Schmidtem na pole do 
robotników. Stary ciągnął dalej opowiadanie, jak jego poprzednik go polubił i córka także i 
jak to został najpierw jego wikarym, potem jego następcą. Opowieść ta była bliska końca, gdy 
panna pastorówna przyszła ogrodem z tak zwanym panem Schmidtem. Przywitała Lotę 
serdecznie i ciepło i muszę wyznać, podobała mi się dosyć. Żywa, rosła brunetka, która mogła 
być niezłym towarzyszem dla kogoś spędzającego krótki czas na wsi. Jej narzeczony, gdyż 
jako taki pan Schmidt przedstawił się zaraz, był to bystry, lecz cichy człowiek, który nie 
chciał się mieszać do naszej rozmowy, choć go Lota kilkakrotnie do niej wciągała; 
najbardziej smuciło mnie to, co spostrzegłem z rysów jego twarzy, że to raczej upór i zły 
humor niż ograniczoność rozumu nie pozwalały mu udzielać się nam. Wkrótce stało się to 
niestety zbyt wyraźne, bo gdy Fryderyka podczas przechadzki szła z Lotą i na przemian też ze 
mną, twarz tego pana, która i bez tego była brunatnej barwy, pociemniała tak widocznie, że w 
pewnej chwili Lota pociągnęła mnie za rękaw i dała mi do zrozumienia, że jestem zbyt 
uprzejmy wobec Fryderyki. Otóż nic nie jest mi tak przykre, jak kiedy ludzie dręczą się 
nawzajem, zwłaszcza jeśli młodzi ludzie w kwiecie wieku, gdy powinni być najbardziej 
chłonni na wszelkie radości  życia, psują sobie tych kilka dobrych dni kwaśnymi minami i 
dopiero gdy jest za późno, rozumieją niepowetowane swe marnotrawstwo. Dręczyło mnie to i 
gdyśmy pod wieczór wrócili na probostwo, i jedli przy stole kwaśne mleko, a rozmowa zeszła 
na radość i cierpienie w świecie, nie mogłem nie pochwycić  wątku i z całego serca 
przemówić przeciwko złemu humorowi. — My, ludzie, skarżymy się często — zacząłem — 
że tak mało jest dni dobrych, a tak wiele złych, jak mi się zdaje, przeważnie niesłusznie. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 12 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Gdybyśmy zawsze z otwartym sercem przyjmowali dobro, które nam Bóg na każdy dzień 
gotuje, mielibyśmy także dość siły, by znieść  zło, jeśli się zdarzy. — Jednak nie mamy 
wpływu na własne usposobienie — rzekła pastorowa — wieleż to zależy od ciała! Jeśli ktoś 
niezdrów, wszędzie mu niedobrze. — Przyznałem jej to. — Uważajmy to więc — ciągnąłem 
dalej — jako chorobę i pytajmy, czy nie ma na to lekarstwa! — To słuszne — rzekła Lota. — 
Sądzę przynajmniej, że wiele od nas zależy, wiem to po sobie: gdy mnie coś drażni i czyni 
mnie cierpką, zrywam się, wyśpiewuję sobie po ogrodzie kilka kontredansów — i już 
przeszło. — Otóż to chciałem powiedzieć — rzekłem. — Ze złym humorem jest tak, jak z 
lenistwem, bo jest to rodzaj lenistwa; natura nasza jest bardzo do niego skłonna; a jednak, 
jeśli raz zdobędziemy się na siłę, by nabrać ducha, robota idzie nam jak po maśle i 
znajdujemy w pracy prawdziwą przyjemność. — Fryderyka słuchała uważnie, a młody 
człowiek odparł,  że ludzie nie są panami samych siebie i najmniej rządzić mogą swymi 
uczuciami. — Jest tu mowa o nieprzyjemnym uczuciu — rzekłem — którego przecie każdy 
rad się pozbyć i nikt nie wie, jak daleko sięgają jego siły, póki ich nie wypróbuje. 
Niewątpliwie, każdy, kto jest chory, będzie się radził wszystkich lekarzy i nie cofnie się przed 
największymi ofiarami, i nie odrzuci najbardziej gorzkich leków, by zachować pożądane 
zdrowie. — Zauważyłem,  że poczciwy starzec wysilał  słuch, by uczestniczyć w naszej 
rozmowie; podniosłem głos, zwracając mowę do niego. — Wygłasza się kazania przeciwko 
tylu zbrodniom — rzekłem — a nie słyszałem nigdy, by występowano z kazalnicy przeciw 
złemu humorowi.

*

 — To powinni by czynić proboszczowie miejscy — rzekł — chłopi nie 

miewają złego humoru, jednak nie zaszkodziłoby to także czasami, byłoby lekcją dla ich żon 
przynajmniej i dla pana komisarza. — Towarzystwo roześmiało się i on z nim równie 
serdecznie, aż zakaszlał się, co przerwało na czas pewien naszą rozmowę; po czym młody 
człowiek znów zabrał głos: — Nazwał pan zły humor zbrodnią, zdaje mi się to przesadą. — 
Zgoła nie — odpowiedziałem — jeśli to, czym się szkodzi sobie i swym najbliższym, 
zasługuje na to miano. Czy nie dość,  że nie umiemy się nawzajem uszczęśliwiać, czyż 
musimy jeszcze ograbiać się wzajem z przyjemności, którą każde serce czasami samo sprawić 
sobie może? Pokaż mi pan człowieka, który jest w złym humorze, a przy tym tak dzielny, by 
go ukrywać, a samemu znosić, nie niszcząc wokół siebie radości! Czy też nie jest to raczej 
wewnętrzna niechęć do niedostatku własnej godności, niezadowolenia z samego siebie, które 
zawsze jest związane z zawiścią podszczuwaną przez głupią próżność? Widzimy 
szczęśliwych ludzi, których nie my uszczęśliwiamy, i to jest nieznośne! — Lota uśmiechnęła 
się do mnie widząc wzruszenie, z jakim mówiłem, a łza w oku Fryderyki dodała mi (bodźca, 
by ciągnąć dalej.— Biada tym — rzekłem — którzy posługują | się przemocą, jaką posiadają 
nad czyimś sercem, by ograbić je z prostych radości kiełkujących w nim samym. Wszystkie 
podarunki, wszystkie uprzejmości świata nie wynagrodzą jednej chwili zadowolenia z siebie, 
którą nam zatruła zawistna zgryźliwość naszego tyrana. 
Serce me było pełne w tej chwili. Niejedno przeszłe wspomnienie cisnęło się do mej duszy i 
łzy stanęły mi w oczach. 
— Któż sobie mówi codziennie — zawołałem — nie możesz nic innego uczynić dla swoich 
przyjaciół, jak pozostawić im ich radość i pomnażać ich szczęście używając go z nimi? Czyż 
możesz, gdy duszę ich męczy niepokojąca namiętność i troska ich trawi, dać im choć kroplę 
ulgi? 
A gdy spadnie ostatnia, najprzykrzejsza choroba na stworzenie, które podkopałeś w dniach 
kwitnących, i oto leży ono w bolesnym znurzeniu z okiem nieczule ku niebu zwróconym i pot 
oblewa co chwila jego skronie, stoisz przy łóżku jak potępieniec z najgłębszym poczuciem, że 
nic nie możesz przy całym swym majątku, i lęk wewnętrzny cię dławi, że oddałbyś wszystko, 
by w ginące stworzenie wlać kroplę pokrzepienia, iskrę otuchy! 
Wspomnienie takiej sceny, której byłem świadkiem, owładnęło mną przy tych słowach z całą 
potęgą. Zasłoniłem chustką oczy i opuściłem towarzystwo i jeno głos Loty, która wołała: — 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 13 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Jedźmy! — przywrócił mnie do przytomności. Jak mnie łajała po drodze za zbyt gorący 
udział we wszystkim! I że zginę z tego powodu! Że powinienem się szanować! — O, aniele, 
dla ciebie muszę żyć! 
 
6 lipca 
Ona jest wciąż przy swojej umierającej przyjaciółce, jest zawsze ta sama, zawsze czujna, 
zawsze jednakowo drogie stworzenie, które gdzie spojrzy, tam łagodzi cierpienie i stwarza 
szczęśliwość. Poszła wczoraj wieczorem z Marianną i małą Amalią na przechadzkę; 
wiedziałem o tym, spotkałem ją i poszliśmy razem. Po półtoragodzinnej przechadzce 
wracaliśmy ku miastu koło studni, która jest mi tak droga i stała się teraz tysiąckroć droższa, 
gdy Lota siadła na murku. Spojrzałem wkoło, ach! i czas, gdy me serce było tak samotne, 
odżył znów we mnie.— Droga studnio — rzekłem — odkąd nie spoczywałem już w twoim 
chłodzie, przechodząc w pośpiechu mimo, nieraz nawet cię nie widziałem. — Spojrzałem w 
dół i ujrzałem, że Amalią wraca w górę, niosąc ostrożnie szklankę wody. Spojrzałem na Lotę 
i zrozumiałem, czym jest dla mnie. Tymczasem nadeszła Amalią ze szklanką. Marianna 
chciała ją Amalii odebrać. — Nie! — zawołało dziecko z najsłodszym wyrazem: — Nie, 
Lotko, ty pierwsza pić musisz! — Byłem tak zachwycony szczerością i dobrocią, z jaką to 
zawołała,  że nie mogłem inaczej wyrazić mojego wrażenia, jak tylko podnosząc dziecko z 
ziemi i całując je żywo, a ono natychmiast zaczęło krzyczeć i płakać. — Źle pan zrobił — 
rzekła Lota. Zmieszałem się. — Chodź, Amalio — ciągnęła dalej, biorąc ją za rękę i 
sprowadzając ze schodów. — Umyj się tam w świeżym źródle. Prędko, prędko! To nic ci nie 
będzie. — Gdym tak stał i patrzył, z jaką skrzętnością mała tarła policzki mokrymi rączkami, 
z jaką wiarą, iż cudowne źródło zmywa wszelki brud i usuwa groźbę, że jej wyrośnie brzydka 
broda, Lota rzekła, że dość, a dziecko jednak wciąż pilnie się myło, jako że lepiej więcej niż 
za mało. Mówię ci, Wilhelmie, nigdy z większym szacunkiem nie przypatrywałem się 
chrztowi! I gdy Lota wróciła na górę, byłbym chętnie upadł przed nią jak przed prorokiem, 
który zmył winy ludu. 
Wieczorem nie mogłem się powstrzymać w radości mego serca, by nie opowiedzieć tego 
zdarzenia pewnemu człowiekowi, o którym sądziłem,  że zna się na ludziach, gdyż był 
rozumny. Ale jakże na tym wyszedłem? Powiedział,  że było to bardzo źle ze strony Loty, 
gdyż nie trzeba dzieci zwodzić: to daje powód do niezliczonych błędów i zabobonów, od 
których dzieci zawsze strzec trzeba. Przypomniałem sobie, że człowiek ten kazał przed 
tygodniem chrzcić dziecko, przeto przeszedłem nad tym do porządku i pozostałem w sercu 
swym wierny prawdzie: powinniśmy z dziećmi postępować jak Bóg z nami, który nas czyni 
najszczęśliwszymi, gdy pozwala nam wędrować po świecie w miłym złudzeniu. 
 
8 lipca 
O, jakimże człowiek jest dzieckiem! Jakże łaknie takiego spojrzenia! O, jakimże człowiek jest 
dzieckiem! Poszliśmy do Wahlheim; panie wyjechały, a podczas naszych przechadzek 
zdawało mi się, że czytam w czarnych oczach Loty... Jestem głupcem, wybacz mi; gdybyś je 
widział, te oczy! Jestem zwięzły, bo powieki opadają mi z senności. Otóż kobiety wsiadają, 
koło karety stoi młody W., Seldstadt, Audran i ja. Przez okienko karety gawędzą z chłopcami, 
którzy oczywiście byli dość rozbawieni i swawolni. Szukałem oczu Loty. Ach, przechodziły z 
jednego na drugiego! Lecz na mnie! na mnie! na mnie, który stałem sam, zrezygnowany, nie 
padły! Serce me mówiło jej tysiąckrotnie: bądź zdrowa, a ona nie widziała mnie! Kareta 
przejechała mimo. Spojrzałem za nią ze łzą w oku. Widziałem,  że stroik na włosach Loty 
wysunął się z okienka, a ona obejrzała się, by mnie zobaczyć. Ach! mnie? Drogi! czepiam się 
tej niepewności? To moja pociecha. Może się za mną obejrzała! Może! Dobranoc! O, jakimż 
jestem dzieckiem! 
 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 14 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

10 lipca 
Gdybyś widział  tę  głupkowatą minę, jaką stroję, gdy w towarzystwie mowa jest o niej, a 
dopieroż, gdy mnie pytają, jak mi się ona podoba! Podoba! Słowa tego nienawidzę 
śmiertelnie! Co to musi być za nędznik, któremu się Lota podoba! Któremu nie przepełnia 
wszystkich zmysłów, wszystkich uczuć! Podoba się! Niedawno pytał mnie ktoś, jak mi się 
Osjan

16

 podoba. 

 
11 lipca 
Z panią M. jest bardzo źle, modlę się o jej życie, bo cierpię wraz z Lotą. Widuję ją rzadko u 
jednej z przyjaciółek. Dziś opowiadała mi przedziwne zdarzenie. Stary M. jest skąpym, 
podłym psem, który swą  żonę dobrze w życiu nadręczył i ograniczał we wszystkim. Jednak 
pani M. zawsze umiała sobie dać radę. Przed kilku dniami, gdy lekarz nie wróżył jej życia, 
kazała wezwać męża (Lota była w pokoju) i przemówiła doń tak: „Muszę ci wyznać pewną 
rzecz, która po mojej śmierci sprawić może zamieszanie i przykrość. Prowadziłam dotąd 
gospodarstwo możliwie porządnie i oszczędnie, jednak musisz mi wybaczyć, żem cię przez te 
trzydzieści lat podchodziła. Przeznaczyłeś z początku naszego małżeństwa niewielką sumkę 
na opędzenie kuchni i innych domowych wydatków. Gdy gospodarstwo nasze się zwiększyło, 
nasz zarobek wzrósł, nie dałeś się skłonić, by stosunkowo zwiększyć moją tygodniową 
pensję, słowem, wiesz, że w czasach, gdy wydatki były największe,  żądałeś, bym sobie 
radziła siedmioma guldenami tygodniowo. Brałam je bez sprzeciwu, a nadwyżkę pokrywałam 
co tydzień z przychodów, bo nikt nie przypuszczał, by pani okradała kasę. Nie strwoniłam 
niczego i byłabym bez wyznania tego spokojnie poszła na sąd wieczny, gdyby nie to, że ta, 
która po mnie ma dom prowadzić, nie da sobie rady, a ty mógłbyś zawsze utrzymywać,  że 
pierwszej żonie to wystarczało." 
Mówiłem z Lotą o tym, jak nieprawdopodobne jest zaślepienie umysłu ludzkiego, jeśli ktoś 
może nie podejrzewać, że coś musi w tym tkwić, gdy komuś starczy siedem guldenów tam, 
gdzie jest potrzebna suma może dwukrotnie większa. Lecz sam znałem ludzi, którzy bez 
zdziwienia uwierzyliby, że mają w swym domu dzbanek proroka

17

 wieczyście napełniający 

się oliwą. 
 
13 lipca 
Nie, nie łudzę się! Czytam w jej czarnych oczach prawdziwe współczucie dla mnie i mego 
losu! Tak, czuję i mogę dowierzać sercu memu, że ona — czyż  śmiem, czyż mogę wyrazić 
niebo w tych słowach? — że ona mnie kocha. 
Mnie kocha! Jakże wartościowy staję się sam dla siebie. Jak — tobie chyba śmiem to 
powiedzieć, rozumiesz to —jak sam siebie uwielbiam, odkąd ona mnie kocha! 
I czy to zarozumiałość, czy też poczucie, że związek nasz jest prawdziwy, nie znam 
człowieka, z którego strony mógłbym się obawiać czegoś w sercu Loty! A jednak — kiedy 
mówi o swym narzeczonym z całym ciepłem, z całą miłością, czuję się jak człowiek, który 
składa wszystkie zaszczyty i godności, któremu odbierają szpadę. 
 
16 lipca 
Ach, jakiż dreszcz przebiega wszystkie me żyły, gdy palec mój przypadkiem dotknie jej 
palca, gdy nasze stopy spotykają się pod stołem! Cofam się jak przed ogniem, a jakaś tajemna 
moc pociąga mnie znowu; czuję zamęt we wszystkich zmysłach. O, a jej niewinność, jej 
prosta dusza nie czuje, jak bardzo mnie męczą te drobne poufałości. Gdy w rozmowie kładzie 
swą  rękę na moją i wśród przejęcia się tematem bliżej się do mnie przysuwa, gdy boski 
oddech jej ust dosięga warg moich, zda mi się, że padam jakby rażony piorunem. Wilhelmie, 
jeśli się kiedy poważę to niebo, to zaufanie — ty mnie rozumiesz... 
Nie, serce me nie jest tak zepsute! Słabe, dość słabe! A czyż to nie zepsucie? 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 15 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Jest dla mnie święta. Wszelka żądza milczy w jej obecności. Nie wiem, co się ze mną dzieje, 
gdy jestem przy niej; zda się, jakby zmieniał się każdy nerw mej duszy. Zna ona melodię, 
którą gra na fortepianie z mocą anioła: tak prostą i uduchowioną! Jest to jej ulubiona 
piosenka, a mnie leczy z wszelkich meczarń, pomieszań i humorów, gdy tylko pierwszą nutę 
uderzy. 
Żadne słowo o starodawnej czarodziejskiej mocy muzyki

18

 nie jest dla mnie 

nieprawdopodobne, jeśli prosty śpiew tak na mnie działa! Jak go umie zastosować często w 
chwili, gdy chciałbym sobie w łeb strzelić! I wszelkie zbłąkanie, i mrok duszy mojej pierzcha, 
i oddycham znowu swobodniej. 
 
18 lipca 
Wilhelmie, czym jest dla naszego serca świat bez miłości! Czym jest latarnia magiczna bez 
światła! Ledwo wstawisz w nią lampkę, ukazują się najbogatsze obrazy na twej białej ścianie! 
A gdyby nie było nic prócz tego, prócz przemijających widm, to jednak jesteśmy szczęśliwi, 
gdy stoimy przed nią jak mali chłopcy i zachwycamy się cudownymi zjawiskami. Dziś nie 
mogłem pójść do Loty; towarzystwo, którego nie udało mi się uniknąć, zatrzymało mnie. Cóż 
było robić? Wysłałem swego chłopca do niej, by jeno mieć koło siebie człowieka, który był 
dziś w jej pobliżu. Z jakąż niecierpliwością oczekiwałem go, z jaką radością ujrzałem go 
znowu! Byłbym chętnie ujął jego głowę i ucałował, gdybym się nie był wstydził. 
Opowiadano mi o bolońskim kamieniu

19

, który, jeśli go się położy w słońcu, przyciąga 

promienie i chwilę w nocy świeci. Podobnych wrażeń doznawałem na widok tego chłopca. 
Uczucie, że oczy jej spoczywały na jego twarzy, jego policzkach, jego guzikach i kołnierzu 
jego surduta, czyniło mi wszystko tak świętym, tak cennym, w tej chwili nie byłbym oddał 
chłopaka ani za tysiąc talarów. Było mi tak dobrze w jego obecności! Niech Bóg cię broni 
śmiać się z tego, Wilhelmie, czyż to widma, jeśli nam z tym dobrze? 
 
19 lipca 

- Zobaczę  ją! — wykrzykuję rankiem, gdy się obudzę i z całą radością spojrzę na piękne 
słońce. — Zobaczę ją! — I nie mam na cały dzień innego już życzenia. Wszystko, wszystko 
skupia się w tej nadziei. 
 

20 lipca 
Nie oswoiłem się jeszcze z waszym pomysłem, bym z posłem udał się do***. Nie bardzo 
lubię subordynację, a wszyscy wiemy, że pan ten nadto jest przykrym człowiekiem. Matka 
moja, powiadasz, chętnie widziałaby mnie czynnym; to mnie pobudziło do śmiechu: czyż 
teraz nie jestem też czynny? I czyż to w gruncie nie jedno i to samo: czy liczę groch, czy 
soczewicę? Wszystko na świecie kończy się przecie na bagateli i człek, który gwoli innym, a 
nie z namiętności własnej, nie z własnej potrzeby, zapracowuje się dla pieniędzy czy 
zaszczytu, czy czego innego, jest głupcem. 
 
24 lipca 
Jeśli ci tak bardzo o to chodzi, bym nie zaniedbywał rysunku, to wolałbym pominąć tę całą 
sprawę, niż ci rzec, że dotąd mało się robi. 
Jeszcze nigdy nie byłem szczęśliwszy, jeszcze nigdy moje odczuwanie natury, każdego 
kamyczka, każdej trawki nie było pełniejsze i głębsze; a jednak — nie wiem, jak się mam 
wyrazić — moja wyobraźnia jest tak słaba, wszystko rozpływa, rozsiewa się przed mą duszą, 
tak że nie mogę uchwycić żadnego zarysu; lecz wmawiam w siebie, że gdybym miał glinę lub 
wosk, tobym coś z tego urobił. Wezmę też glinę, jeśli to potrwa dłużej, i będę lepił, choćby to 
miały być placki! 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 16 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Portret Loty zaczynałem trzy razy i trzy razy skompromitowałem się; co mnie tym bardziej 
martwi,  że jakiś czas temu trafiłem bardzo szczęśliwie. Po czym zrobiłem jej sylwetę i to 
niech wystarczy. 
 
26 lipca 
Tak, droga Loto, zajmę się wszystkim i wszystko załatwię; dawaj mi tylko więcej poleceń i 
jak najczęściej. Ale o jedno proszę: nie używaj piasku do wysuszania atramentu na kartkach, 
które piszesz do mnie. Dzisiejszą kartkę przycisnąłem gwałtownie do ust i potem w zębach 
trzeszczał mi piasek. 
 
26 lipca 
Niejednokrotnie już postanowiłem nie widywać jej tak często. Ba, któż tego dotrzyma! Co 
dzień ulegam pokusie i obiecuję sobie święcie: jutro nie pójdziesz; a gdy nadejdzie jutro, 
znajduję znowu najbardziej nieodpartą przyczynę i zanim się opatrzę, jestem u niej. Albo ona 
powiedziała wieczorem: — Wszak przyjdzie pan jutro? — Któż mógłby wtedy nie przyjść? 
Albo prosi mnie o załatwienie sprawunku i uważam, że wypada pójść do niej z odpowiedzią 
osobiście. Albo dzień jest zbyt piękny, idę do Wahlheim, a gdy tam się znajdę, jest już tylko 
pół godziny do niej! Jestem za blisko jej atmosfery, mig! i jestem tam. Moja babka 
opowiadała mi bajkę o magnetycznej górze. Okręty, które zbliżały się za bardzo, bywały 
nagle ograbione z wszelkiego żelastwa, gwoździe leciały do tej góry i biedni nieszczęśliwcy 
rozbijali się wśród walących się desek. 
 
30 lipca 
Albert przybył. Odjadę. Choćby był najlepszym, najszlachetniejszym człowiekiem, któremu 
gotów byłbym podporządkować się pod każdym względem, nieznośnym byłoby widzieć go 
przed sobą w posiadaniu tylu doskonałości. W posiadaniu! Dość, Wilhelmie, narzeczony 
przybył! Dzielny, kochany chłop, którego nie można nie lubić. 
Szczęśliwym trafem nie byłem przy powitaniu! Widok ten rozdarłby mi chyba serce. Jest też 
tak zacny i nie pocałował nawet Loty w mej obecności. Niech mu to Bóg nagrodzi! Za 
szacunek, który ma dla dziewczyny, muszę go kochać. Jest mi życzliwy; przypuszczam, że 
jest to raczej dzieło Loty niż jego własnego uczucia; gdyż w tych sprawach kobiety są 
subtelne i mają  słuszność. Jeśli mogą utrzymać dwóch wielbicieli w dobrych stosunkach, 
zawsze na tym dobrze wychodzą, choć to się rzadko zdarza. 
Tymczasem nie mogę odmówić Albertowi swego szacunku. Jego spokojna powierzchowność 
odbija tak bardzo od mego niespokojnego charakteru, którego ukryć się nie da. Ma on wiele 
uczucia i wie, co zdobył w Locie. Zda się rzadko ulegać  złym humorom, a wiesz, że to 
grzech, którego w człowieku nienawidzę bardziej niż wszystkich innych. 
Uważa mnie za człowieka z sensem; moje przywiązanie do Loty, moja gorąca radość, którą 
uczuwam z powodu wszystkich jej postępków, pomnaża jego triumf i kocha ją tym bardziej. 
Czy czasem nie dręczy jej skrycie drobną zazdrostką, w to nie wchodzę; przynajmniej ja na 
jego miejscu nie byłbym całkiem bezpieczny od tego diabła. 
Bądź co bądź jednak radość moja z przebywania obok Loty minęła! Mamże to nazwać 
głupotą czy zaślepieniem? Po cóż słowa? Rzecz mówi za siebie! Wiedziałem wszystko, co i 
teraz wiem, zanim Albert przybył; wiedziałem,  że nie mogę rościć sobie do niej żadnego 
prawa, nie rościłem też żadnych. To znaczy, o ile możliwe jest wobec takiego wdzięku — nie 
pożądać. I teraz błazen się dziwi, gdy tamten zjawił się naprawdę i zabiera mu dziewczynę. 
Zaciskam zęby i szydzę z mego cierpienia, i szydziłbym podwójnie i potrójnie z tych, którzy 
by rzekli, że powinienem zrezygnować, ponieważ inaczej być nie może. Precz mi z tymi 
kukłami! Biegam po lasach, a gdy przyjdę do Loty i Albert siedzi przy niej w ogrodowej 
altanie, a ja nie mogę zdobyć się na nic więcej, wtedy jestem błazeńsko swawolny i płatam 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 17 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

wiele figlów i głupstw. — Na miłość Boską — rzekła mi Lota dzisiaj. — Proszę pana! Tylko 
bez sceny jak wczoraj wieczorem! Pan jesteś straszny, gdy jesteś tak wesoły. — Mówiąc 
między nami, wypatruję chwili, gdy on zajęty, prast! wypadam, i tak mi zawsze dobrze, gdy 
znajdę ją samą... 
 
8 sierpnia 
Proszę cię, kochany Wilhelmie! Z pewnością nie do ciebie to było zwrócone, gdym wymyślał 
owym ludziom, którzy żądają od nas poddania się nieuniknionemu losowi. Zaiste nie 
myślałem,  że mógłbyś być podobnego zdania. I w gruncie rzeczy masz słuszność! Tylko 
jedno, mój najdroższy! Na świecie bardzo rzadko rozstrzyga albo-albo; jest tyle odcieni uczuć 
i sposobów postępowania, ile odmian między nosem orlim i spłaszczonym. 
Nie weźmiesz mi tedy za złe, jeśli przyjmę cały twój wywód, a jednak Postaram się przekraść 
pomiędzy twym albo-albo. 
 
Albo, powiadasz, masz nadzieję co do Loty, albo jej nie masz. Dobrze! W pierwszym 
wypadku spróbuj ją urzeczywistnić, staraj się, aby się spełniły twe życzenia. W drugim 
wypadku nabierz ducha i staraj się pozbyć nieszczęsnego uczucia, które strawi wszystkie twe 
siły! Najdroższy, tak się mówi, lecz — tylko mówi. 
Czyż możesz od konającego, w którym życie z powodu ukrytej choroby stopniowo, 
niepowstrzymanie zamiera, czy możesz od niego żądać, by ciosem sztyletu od razu kres 
położył męce? Czyż zło, które niszczy jego siły, nie ograbia go zarazem z odwagi uwolnienia 
się odeń? 
Wprawdzie mógłbyś mi odpowiedzieć pokrewnym porównaniem. Któż nie pozwoliłby raczej 
odjąć sobie ramienia, niż przez ociąganie się i wahanie naraził na niebezpieczeństwo swe 
życie? Nie wiem i nie kłóćmy się o porównanie. Dość. Tak, Wilhelmie, mam czasem taką 
chwilę zrywającej się, otrząsającej się z tego wszystkiego odwagi i wtedy, gdybym jeno 
wiedział dokąd? — poszedłbym sobie. 
Wieczorem 
Wpadł mi dziś w ręce mój pamiętnik, który zaniedbałem od pewnego czasu. Zdumiony 
jestem, jak świadomie, krok po kroku, wplątałem się w to wszystko! Jak jasno zawsze 
zdawałem sobie sprawę ze swego stanu, a mimo to postępowałem jak dziecko i nadal widzę 
to wszystko jasno, a jednak nie ma jeszcze żadnych oznak poprawy. 
 
10 sierpnia 
Mógłbym prowadzić najlepsze, najszczęśliwsze  życie, gdybym nie był  głupcem. Niełatwo 
łączą się tak piękne okoliczności, by cieszyć serce ludzkie, jak te, w których się teraz 
znajduję. Ach to pewna, że serce nasze samo stwarza swe szczęście! Być członkiem miłej 
rodziny, być przez starego kochanym jak syn, przez małe jak ojciec — i przez Lotę! A 
poczciwy Albert, który nie mąci mego szczęścia  żadnymi humorami lub niegrzecznością, 
który darzy mnie serdeczną przyjaźnią, który po Locie najbardziej mnie kocha na świecie! 
Wilhelmie, radość bierze słyszeć nas, gdy idąc na przechadzkę rozmawiamy o Locie; nie 
wynaleziono nic śmieszniejszego w świecie nad ten stosunek; a jednak napływają mi często z 
powodu niego łzy do oczu. 
Gdy mi opowiada o jej zacnej matce: jak na łożu śmierci zdała Locie swój dom i swe dzieci, a 
jemu powierzyła Lotę; jak odtąd zgoła inny duch Lotę ożywia; jak w trosce o gospodarstwo i 
w powadze prawdziwą matką się stała; jak żadna chwila jej czasu nie minęła bez miłości 
popartej czynem, bez pracy, a jednak nie opuściła jej wesołość, płochość... Ja idę obok niego, 
zrywam kwiaty przy drodze, układam je starannie w bukiet i — rzucam w przepływający 
strumień, i patrzę za nimi, jak cicho w dal żeglują. Nie wiem, czy ci pisałem,  że Albert tu 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 18 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

zostanie i otrzyma urząd z przyzwoitą pensją od dworu, gdzie jest bardzo lubiany. Co do 
porządku i gorliwości w interesach, mało wdziałem jemu równych. 
 
12 sierpnia 
Z pewnością Albert jest najlepszym człowiekiem pod słońcem; miałem z nim wczoraj 
przedziwną scenę. Przyszedłem do niego, by się pożegnać, bo wzięła mnie ochota wyjechać 
w góry, skąd ci też teraz piszę; gdy tak chodzę tam i sam po izbie, wpadają mi w oko jego 
pistolety. — Pożycz mi tych pistoletów — powiadam — do podróży. — Owszem — rzekł — 
jeśli zadasz sobie trud nabić je; u mnie wiszą one tylko pro forma. — Zdjąłem jeden, a on 
ciągnął: — Odkąd mi moja nieostrożność tak niegrzecznego spłatała figla, nie chcę mieć z 
tym nic do czynienia. — Byłem ciekaw dowiedzieć się tej historii. — Bawiłem — opowiada 
— trzy miesiące na wsi u jednego z przyjaciół; miałem kilka krocie nie nabitych i spałem 
spokojnie. Pewnego razu w dżdżyste popołudnie, gdym siedział sobie bezczynnie, nie wiem 
skąd przyszła mi myśl: mogą nas napaść, możemy potrzebować krocie i możemy — wiesz 
przecie, jak to jest. Dałem je służącemu do oczyszczenia i nabicia; ten żartuje z dziewkami, 
chce je przestraszyć i, Bóg wie jak, broń wypala, gdy stempel w niej jeszcze tkwi, pakuje 
stempel dziewczynie w mięsień prawej ręki i rozbija jej kciuk. Toż miałem lamenty i nadto 
balwierza do zapłacenia. Odtąd pozostawiam wszelką broń nie nabitą. Drogi skarbie, czym 
jest przezorność! Niebezpieczeństwo nie da się przewidzieć! Wprawdzie... — No, a wiesz, że 
kocham tego człowieka, dopóki nie powie swego „wprawdzie"; bo czyż nie rozumie się samo 
przez się, ze każde zdanie ogólne dopuszcza wyjątki? Ale tak skrupulatny jest ten człowiek, 
że jeśli sądzi, iż powiedział coś przedwczesnego, ogólnego, Półprawdziwego, to nie przestaje 
ograniczać, modyfikować, dodawać 1 ujmować, póki nic z całej sprawy nie zostanie. I przy 
tej okazji zapuścił w tak głębokie wywody, że w końcu nie słuchałem go już zgoła, popadłem 
w zły humor i nagłym ruchem przyłożyłem sobie lufę pistoletu nad prawym okiem do skroni. 
— Fe! — rzekł Albert odejmując mi pistolet. — Co to znaczy? — Nie jest nabity — rzekłem 
— a choćby! — Co to ma znaczyć? — dodał niecierpliwie. — Nie mogę pojąć, jak człowiek 
może być tak głupi, by się zastrzelić; sama ta myśl budzi we mnie odrazę. 
—  Że też wy, ludzie — zawołałem, chcąc mówić o czymśkolwiek — powiadacie zaraz: to 
głupie, to mądre, to dobre, to złe! I cóż to wszystko znaczy? Czyście przez to zbadali 
wewnętrzne pobudki jakiegoś czynu? Czy umiecie nieomylnie rozwikłać przyczyny, dla 
których on został spełniony, dlaczego stać się musiał? Gdybyście to zrobili, nie bylibyście tak 
pochopni w swych sądach. 
— Przyznasz mi — rzekł Albert — że pewne czyny pozostają występnymi, z jakichkolwiek 
by powstały pobudek. 
Wzruszyłem ramionami i przyznałem mu słuszność. 
— Ale, mój drogi — ciągnąłem — i tu znajdzie się kilka wyjątków. To prawda, kradzież jest 
zbrodnią, lecz czy człowiek, który dla uratowania siebie i swoich od haniebnej śmierci 
głodowej wychodzi grabić, zasługuje na współczucie, czy karę? Kto pierwszy rzuci kamień 
na męża

20

, który w słusznym gniewie mści się na swej niewiernej żonie i jej nikczemnym 

uwodzicielu? Na dziewczynę, która w chwili rozkoszy zatraca się w nieokiełznanych 
uciechach miłości? Nawet nasze prawa, te zimnokrwiste pedanty, dają się wzruszać i 
powstrzymują karę. 
— To zgoła co innego — odrzekł Albert — bo człowiek, którego porywają namiętności, traci 
wszelkie opamiętanie i powinien być uważany za pijanego, za szalonego. 
— O, wy ludzie rozumni! — zawołałem z uśmiechem. — Namiętności! Pijaństwo! 
Szaleństwo! Stoicie tak spokojni, tak bez współczucia, wy, ludzie obyczajni! Łajecie pijaka, 
gardzicie obłąkanym, przechodzicie mimo, jak kapłan

21

, i dziękujecie Bogu, jak faryzeusz, że 

nie stworzył was jako jednego z tych!

22

 Niejeden raz bywałem pijany, moje namiętności były 

zawsze bliskie obłędu, a nie żałuję ani jednego, ani drugiego; bo pojąłem sam z siebie, że 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 19 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

trzeba by było z dawien dawna obwołać pijakami i szaleńcami wszystkich niezwykłych ludzi, 
którzy stworzyli coś wielkiego, coś na pozór nieosiągalnego. 
Lecz również w powszednim życiu jest rzeczą nie do zniesienia, że każdemu, na pół choćby 
wolnemu, szlachetnemu i nieoczekiwanemu czynowi towarzyszą zawsze okrzyki: Ten 
człowiek jest pijany, szalony! Wstydźcie się, wy, trzeźwi! Wstydźcie się, wy, mądrzy! 
— To znów twoje humory — rzekł Albert. — Przesadzasz we wszystkim i przynajmniej w 
tym z pewnością nie masz słuszności, że samobójstwo, o którym teraz mówimy, porównujesz 
do wielkich czynów, gdy przecież nie można go uważać za nic innego, jak tylko za słabość, 
bo oczywiście łatwiej jest umrzeć niż mężnie znosić życie pełne udręki. 
Już miałem przerwać, bo żaden argument nie wyprowadza mnie tak z równowagi, jak gdy 
ktoś nadciąga z nic nie znaczącym ogólnikiem, kiedy ja mówię z pełnego serca. Jednak 
opanowałem się, bo słyszałem to już częściej i nieraz mnie to gniewało; odparłem z pewną 
żywością: — Nazywasz to słabością! Proszę, nie daj się uwieść pozorowi. Czy lud jęczący 
pod nieznośnym jarzmem tyrana śmiesz nazwać słabym, jeśli wreszcie powstanie i starga swe 
pęta? Człowieka, który w strachu, że pożar objął jego dom, czuje napięcie wszystkich sił i z 
łatwością unosi ciężary, które by w spokoju umysłu ledwie mógł poruszyć; człowieka, który 
dotknięty obelgą we wściekłości rzuca się na sześciu i zwycięża ich, nazwieszże słabym? I 
mój drogi, jeśli wysiłek jest siłą, czemuż nadmierny wysiłek ma być jego przeciwieństwem? 
— Albert spojrzał na mnie i rzekł: — Nie bierz mi za złe, przykłady, które przytaczasz, zdają 
się zgoła nie należeć do rzeczy. — Być może — rzekłem. — Zarzucano mi już częściej, że 
mój sposób dowodzenia graniczy czasem z bredzeniem! Zobaczmy tedy, czy możemy w inny 
sposób przedstawić sobie, jak jest na duchu człowiekowi, który postanawia zrzucić z siebie 
ten zresztą tak przyjemny ciężar życia, gdyż tylko o ile współczujemy, mamy prawo mówić o 
jakiejś rzeczy. 
— Natura ludzka — ciągnąłem — ma swe granice, może znosić radość, cierpienia, ból aż do 
pewnego stopnia i ginie, gdy tylko ten stopień przekroczy. Nie chodzi tu więc o to, czy ktoś 
jest słaby, czy silny, tylko — czy może przetrwać miarę swego cierpienia, moralnego czy 
fizycznego, i uważam za rzecz równie dziwną mówić, że tchórzem jest człowiek, który sobie 
odbiera życie, jak byłoby niewłaściwe nazwać tchórzem tego, który umiera na złośliwą febrę. 
— Paradoks! Zupełny paradoks! — zawołał Albert. 
— Nie tak zupełny, jak ci się zdaje — odrzekłem. — Przyznasz, że chorobą  śmiertelną 
nazywamy to, co tak silnie atakuje naturę,  że część jej sił zostaje zniszczona, a część 
wprawiona w stan nieczynny, tak że nie jest ona zdolna sobie pomóc i przez jakąś szczęśliwą 
rewolucję przywrócić zwykły bieg życia. 
Otóż, mój drogi, pozwól nam zastosować to do ducha. Spójrz na człowieka w jego 
ograniczoności; zobacz, jak działają na niego wrażenia, utwierdzają się w nim idee, aż 
wreszcie jakaś rosnąca namiętność ograbia go z wszelkich zdrowych władz umysłowych i 
niszczy go. 
Daremnie spokojny, rozumny człowiek widzi stan nieszczęśliwego, daremnie go przekonywa; 
podobnie zdrowy, stojący u łoża chorego, nie może przelać weń ani odrobiny swych sił. 
Dla Alberta było to za ogólnikowe; przypomniałem mu dziewczynę, którą przed niejakim 
czasem wyciągnięto nieżywą z wody, i powtórzyłem mu jej historię. — Dobre, młode 
stworzenie, które wyrosło w ciasnym kole domowych zajęć, tygodniowej, określonej pracy, 
które poza tym nie mogło mieć nadziei na inne przyjemności, jak chyba pójść ze swymi 
rówieśnicami na niedzielną przechadzkę wokoło miasta, w sprawionym z trudem odświętnym 
stroju, jak potańcować w każde wielkie święto, a poza tym z całą  żywością serdecznego 
współudziału pogawędzić godzinkę z jakąś  sąsiadką o przyczynie kłótni lub obmowy; jej 
gorąca natura czuje wreszcie głębsze wewnętrzne potrzeby, pomnażane pochlebstwami 
mężczyzn; wszystkie uprzednie radości stają się jej stopniowo niesmaczne, aż w końcu 
napotyka człowieka, do którego pociąga ją nieodparcie nieznane uczucie, z którym łączy 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 20 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

wszystkie swe nadzieje; zapomina o otaczającym ją świecie, nie słyszy nic, nie widzi, nic, nie 
czuje nic prócz jego jednego, tęskni tylko do niego, jedynego. Jej pożądanie, nie zepsute 
przez puste uciechy niestałej próżności,, zdąża prosto do celu. Chce należeć do niego, chce w 
wiecznym związku( znaleźć całe to szczęście, którego jej brak, rozkoszować się połączeniem 
wszystkich radości, do których tęskniła. Powtarzane obietnice,, które jej nadziei dają porękę 
pewności, śmiałe pieszczoty, które wzmagają jej pożądanie, ogarniają całą jej duszę; unosi się 
w mglistej świadomości, w przeczuciu wszystkich uciech; dochodzi do stanu najwyższego 
napięcia, wyciąga wreszcie ramiona, by objąć wszystkie swe życzenia... a jej kochanek 
opuszcza ją. Odrętwiała, bez zmysłów stoi nad przepaścią i wszystko jest mrokiem wokoło 
niej, bez widoków, bez zrozumienia, bez nadziei, bo opuścił  ją ten, w którym jedynie czuła 
swe istnienie. Nie widzi ona szerokiego świata, który leży przed nią, tych wielu, którzy mogą 
nagrodzić jej stratę; czuje się samotna, opuszczona przez cały  świat i ślepa, wtłoczona w 
matnię przez przerażającą rozpacz swego serca, rzuca się do wody, by we 
wszystkoobejmującej  śmierci zdławić swe męczarnie. Widzisz, Albercie, to historia 
niejednego człowieka! I powiedz, czyż to nie choroba? Natura nie znajduje wyjścia z 
labiryntu splątanych i sprzecznych sił i człowiek musi umrzeć! 
Biada temu, który by patrzył na to i rzekł: Głupia! Gdyby była czekała, pozwoliła działać 
czasowi, uśmierzyłaby się jej rozpacz, byłby się znalazł inny, aby ją pocieszyć! 
Otóż to tak, jakby ktoś rzekł: Głupiec! Umiera na febrę; gdyby był czekał, aż siły jego się 
odrodzą, soki się odnowią, uśmierzy się zamęt jego krwi, wszystko byłoby dobrze i żyłby do 
dziś! 
Albert, dla którego to porównanie jeszcze nie było jasne, wtrącił coś, a między innymi to, że 
mówiłem tylko o prostej dziewczynie; jak jednak można usprawiedliwić rozumnego 
człowieka, który nie jest tak ograniczony, który ogarnia szersze związki, tego pojąć nie może. 
— Mój przyjacielu — zawołałem — człowiek jest człowiekiem, a ta odrobina rozumu, którą 
może posiadać, niewiele znaczy lub nie wchodzi wcale w rachubę, gdy szaleje namiętność, a 
granice człowieczeństwa uciskają; raczej... kiedy indziej o tym - rzekłem i ująłem kapelusz. 
O, tak mi wzbierało serce, i rozeszliśmy się nie zrozumiawszy się wzajem. Jakże na tym 
świecie niełatwo jednemu drugiego zrozumieć! 
 
15 sierpnia 
To przecie pewne, że nic na świecie nie czyni człowieka potrzebnym, jeno miłość. Widzę to 
po Locie, że nierada by mnie stracić, a dzieci też inaczej nie myślą, tylko że każdego 
następnego dnia przyjdę znowu. Dziś poszedłem nastroić fortepian Loty; nie mogłem tego 
jednak zrobić, bo dzieci nudziły mnie o bajkę i Lota sama powiedziała, bym im sprawił  tę 
przyjemność. Krajałem im chleb na wieczerzę, który przyjmują teraz prawie tak samo chętnie 
ode mnie jak od Loty, i opowiadałem im ulubiony ustęp o księżniczce, której usługują ręce

23

. 

Uczę się wiele przy tym, upewniam cię, i jestem zdumiony, jakie to na nich robi wrażenie. 
Ponieważ muszę czasem wymyślać jakieś zawikłanie, o którym na drugi raz zapominam, 
powiadają wnet, że poprzednim razem było inaczej, tak że uczę się teraz recytować po kolei, 
niezmiennie, w spiesznym rytmie. Nauczyłem się z tego, jak autor przez drugie, zmienione 
wydanie swej powieści, choćby nawet poetycko stała się lepsza, nieuchronnie szkodzić musi 
swemu dziełu. Pierwsze wrażenie znajduje nas podatnych i człowiek tak jest stworzony, że 
można weń wmówić najbardziej nieprawdopodobne rzeczy, te jednak utwierdzają się tak 
mocno, że biada temu, kto pragnie je wymazać i wytępić! 
 
18 sierpnia 
Czyż musiało tak być,  że to, co tworzy szczęście człowieka, stało się znów źródłem jego 
cierpienia? 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 21 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Pełne, gorące uczucie mego serca dla żywej natury, które dawało mi tyle rozkoszy, które mi 
świat otaczający w raj zamieniało, staje się teraz dla mnie nieznośnym dręczycielem, 
katującym duchem, który prześladuje mnie na wszystkich drogach. Gdym dawniej patrzył ze 
skały, poprzez rzekę, aż ku owym wzgórzom na urodzajną dolinę, jak wszystko wkoło 
kiełkuje i płynie; gdym widział owe góry przybrane od stóp do szczytu wysokimi, gęsto 
rosnącymi drzewami, wszystkie owe doliny w ich różnorodnych skrętach, ocienione miłymi 
lasami, a łagodna rzeka wiła się wśród szeleszczących trzcin odzwierciedlając urocze chmury, 
które delikatny powiew wieczorny przesuwał po niebie; gdym słyszał wokół siebie ptaki 
ożywiające las, a miliony komarów tańczyły ochoczo w ostatnim czerwonym promieniu 
słońca; gdy jego ostatnie drżące spojrzenie wyzwalało z trawy brzęczącego chrząszcza, a 
dziwny szum i ruch wokół mnie kazał mi patrzeć na ziemię; i mech, co z twardej skały 
wydziera swą żywność, i chwasty zwieszające się z suchego piaskowego wzgórza objawiały 
mi całe głębokie, płomienne, święte życie natury — jakże obejmowałem to wszystko ciepłym 
sercem, zatracałem się w nieskończonej pełni i wspaniałe kształty bezkresnego świata 
poruszały się w mej duszy ożywiając wszystko. Ogromne góry otaczały mnie, przepaście 
leżały przede mną, wodospady spadały w dół, rzeki płynęły pode mną, a lasy i góry grały. I 
widziałem, jak pracą i tworzeniem przenikają się wzajem w głębiach ziemi wszystkie 
niezbędne siły. I to ponad ziemią i pod niebem mrowią się rodzaje przeróżnych stworzeń i 
wszystko, wszystko zaludnione jest tysiącrakimi postaciami, a ludzie zabezpieczają się w 
domkach i zagnieżdżają się, i panują w swej myśli nad wielkim światem! Biedny głupcze, 
który wszystko cenisz tak mało, bo sam jesteś mały! Od niedostępnych gór pustyni, której nie 
tknęła  żadna stopa, aż po kres nieznanego oceanu unosi się duch wiecznie Tworzącego i 
raduje się wszelkiemu prochowi, który pojmuje Go i żyje. Ach, wtedy, jak często wraz z 
żurawiem, który przelatywał nade mną, tęskniłem do brzegu niezmierzonego morza, by z 
pieniącego się pucharu nieskończoności pić ona wzbierającą falę rozkoszy i choćby przez 
chwilę czuć w swej piersi o tak ograniczonych siłach tchnienie szczęśliwości tej Istoty, która 
wszystko z siebie i przez siebie rodzi. 
Bracie, tylko wspomnienie owych godzin sprawia mi ulgę; nawet ten wysiłek, by owe 
niewymowne uczucia przywołać, znów wypowiedzieć, wznosi moją duszę ponad nią samą i 
każe mi potem podwójnie odczuwać niepokój stanu, który mnie teraz przenika. 
Przed duszą moją rozsunęła się jakby zasłona i pole nieskończonego życia zmienia się teraz 
przede mną w przepaść wiecznie otwartego grobu. Czyż możesz rzec: To jest! — skoro 
wszystko przemija, skoro wszystko z szybkością burzy przepływa mimo, tak rzadko 
zachowuje całą siłę swego istnienia, ach, porwane zostaje przez strumień, zatopione i o skałę 
rozbite! Nie ma chwili, która by nie trawiła ciebie i twoich wokoło, chwili, byś nie był 
burzycielem, byś nim być nie musiał. Najniewinniejsza przechadzka kosztuje tysiące, tysiące 
biednych robaczków — życie; jeden krok burzy mozolne budowle mrówek i wdeptuje mały 
świat w haniebny grób. Ha, nie wzruszają mnie wielkie, rzadko zdarzające się katastrofy 
świata: te powodzie, co zmywają wsie, te trzęsienia ziemi, co pochłaniają miasta. Rozdziera 
mi serce trawiąca moc ukryta we wszechświecie natury, moc, która nic nie stworzyła, co by 
nie niweczyło samego siebie lub sąsiada. I tak błądzę w niepokoju! Niebo i ziemia, i 
wszystkie twórcze siły otaczają mnie! Nie widzę nic nad wiecznie połykającego, wiecznie 
przeżuwającego potwora. 
 
21 sierpnia 
Daremnie wyciągam ku niej ramiona rankiem, gdy budzę się z ciężkich snów. Na próżno 
szukam jej nocą w moim łóżku, gdy mnie łudził szczęśliwy, niewinny sen, że siedzę koło niej 
na łące i trzymam jej rękę, i okrywam ją tysiącem pocałunków. Ach, wówczas, kiedy jeszcze 
w półodurzeniu sennym sięgam ku niej i budzę się, strumień łez bucha z mego uciśnionego 
serca i płaczę niepocieszony w obliczu ciemnej przyszłości. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 22 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

 
22 sierpnia 
To nieszczęście, Wilhelmie! Wszystkie me żywotne siły zamieniły się w niespokojną 
gnuśność; nie mogę być bezczynny i nie mogę też wziąć się do czegokolwiek. Nie mam siły 
wyobraźni, zrozumienia natury i wszystkie książki są mi wstrętne. Jeśli nam samego siebie 
brak, brak nam przecie wszystkiego. Przysięgam ci, czasem chciałbym być wyrobnikiem, by 
jeno rano przy obudzeniu mieć na widoku nadchodzący dzień, dążyć do czegoś i mieć 
nadzieję. Często zazdroszczę Albertowi, którego widzę zagrzebanego po uszy w aktach, i 
wmawiam w siebie: byłoby mi dobrze, gdybym był na jego miejscu. Już kilkakrotnie 
porywałem się, by napisać do ciebie i ministra i starać się o miejsce w poselstwie, którego, jak 
zapewniasz, nie odmówiono by mi .["Sam sądzę, że minister lubi mnie od dawna; długo mnie 
namawiał, bym wstąpił do urzędu, i są takie chwile, gdy chcę to uczynić. Ale gdy znów 
pomyślę o tym i przypomnę sobie bajkę o koniu

24

, który zniecierpliwiony wolnością daje 

sobie nałożyć siodło i uzdę i zajeżdżony zostaje na śmierć, nie wiem, co mam czynić. I, mój 
drogi, nie jestże ta moja tęsknota do zmiany stanu głębokim, przykrym niepokojem, który 
mnie wszędzie ścigać będzie? 
 
28 sierpnia 
To prawda: gdyby choroba moja dała się uleczyć, ci ludzie uczyniliby to. Dziś dzień mych 
urodzin i wczesnym rankiem otrzymałem paczkę od Alberta. Przy otwieraniu wpadła mi 
natychmiast w oczy różowa kokarda, którą Lota miała na sobie, gdym ją poznał, i o którą ją 
odtąd kilkakrotnie prosiłem. Były przy tym dwie książeczki w dwunastce

25

: mały 

wetsteinowski Homer

26

, wydanie, którego tak często pragnąłem, by się nie nosić na 

przechadzkach z wydaniem Ernestiego

27

. Patrz! Tak uprzedzają me życzenia, tak wynajdują 

wszystkie drobne usługi przyjaźni, tysiąckrotnie więcej warte niż owe oślepiające podarki, 
którymi poniża nas próżność darzyciela. Całuje tę kokardę tysiąckrotnie i z każdym 
oddechem piję wspomnienie tej błogości, którą napełniały mnie tamte nieliczne, szczęśliwe, 
niepowrotne dni. Wilhelmie, tak jest i nie szemrzę: kwiaty życia są tylko złudą! Jak wiele ich 
przemija nie zostawiając śladu po sobie, jak mało ich wydaje owoc i jak mało z tych owoców 
dojrzewa! A jednak jest ich jeszcze dość, a jednak... O mój bracie, czyż możemy pozwolić, by 
dojrzałe owoce leżały zaniedbane, pogardzone, by zwiędły nie spożyte i zgniły? 
Bądź zdrów! Jest wspaniałe lato; siedzę często na drzewie w sadzie Loty z długą żerdzią do 
zrywania owoców i strącam gruszki z wierzchołka; ona stoi u dołu i odbiera je, gdy je w dół 
zrzucam. 
 
30 sierpnia 
Nieszczęsny! Czyż nie jesteś  głupcem, czyż nie oszukujesz samego siebie? Cóż znaczy ta 
szalona, bezkresna namiętność? Nie znam już innej modlitwy jak do niej. W wyobraźni mej 
nie zjawia się żadna inna postać prócz niej i wszystkie wokoło widzę tylko w związku z nią. I 
to sprawia, że mam niejedną szczęśliwą chwilę — dopóki znów nie muszę oderwać się od 
niej, ach, Wilhelmie, do tego mnie często gna serce! Gdy tak przy niej posiedzę dwie, trzy 
godziny i upajam się jej postacią, jej obejściem, niebiańskim urokiem jej słów, i stopniowo 
rozpalają się wszystkie me zmysły, w oczach mi się robi ciemno, ledwo co słyszę i coś mnie 
chwyta za gardło jak skrytobójca; gdy potem me serce bijąc gwałtownie chce ulżyć 
skołatanym zmysłom, a tylko jeszcze bardziej je podnieca, Wilhelmie, nie wiem często, czy 
żyję na świecie! I kiedy czasem smutek przytłacza mnie, i Lota zezwoli mi na tę  żałosną 
pociechę, bym całując jej rękę wypłakał me przygnębienie — wtedy przecie muszę odejść! 
Muszę odejść! Włóczę się potem daleko po polach. Wtedy mą radością jest wspinać się na 
stromą górę, przebić sobie drogę przez niedostępny las, przedzierać się przez zarośla, które 
mnie ranią, przez ciernie, które mnie kaleczą! Wtedy czuję się nieco lepiej! Nieco! Czasem ze 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 23 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

znużenia i pragnienia położę się w drodze, niekiedy wśród głębokiej nocy, gdy pełnia stoi 
wysoko nade mną, siądę w samotnym lesie na pochyłym drzewie, by ulżyć mym zranionym 
stopom, i potem w omdlałym spokoju zadrzemię w półświcie. O, Wilhelmie, samotne 
mieszkanie w celi, włosiennica i pas kolczasty byłyby rozkoszą, której łaknie ma dusza. Bądź 
zdrów! Nie widzę cierpieniu temu kresu prócz grobu. 
3 września 
Muszę odjechać! Dzięki ci, Wilhelmie, żeś mnie utwierdził w tym chwiejnym zamiarze. Już 
dwa tygodnie noszę się z myślą, by ją opuścić. Muszę. Jest znowu w mieście u jednej z 
przyjaciółek. I Albert — i — muszę odjechać! 
 
10 września 
Cóż to była za noc, Wilhelmie! Teraz przetrwam wszystko. Nie zobaczę jej już! O, że nie 
mogę rzucić ci się na szyję, wyrazić ci tysiącem łez i zachwytów, mój najdroższy, wszystkich 
uczuć, które przenikają me serce! Siedzę i z trudem chwytam oddech, staram się uspokoić i 
oczekuję ranka, a na wschód słońca zamówione są konie. 
Ach, ona śpi spokojnie i nie przeczuwa, że nie ujrzy mnie już nigdy. Wyrwałem się; byłem 
dość silny, by w dwugodzinnej rozmowie nie zdradzić mego zamiaru. Ach, Boże, co za 
rozmowa! 
Albert przyrzekł mi, że zaraz po wieczerzy będzie z Lotą w ogrodzie. Stałem na tarasie pod 
kasztanami i patrzyłem na słońce, które dla mnie po raz ostatni zachodziło nad miłą doliną, 
nad łagodną rzeką. Tak często stałem tu z nią, by patrzeć na to samo wspaniałe widowisko, i 
oto... Chodziłem tam i z powrotem po alei, która mi była tak droga; czułem do tego miejsca 
tajemny pociąg, nim jeszcze poznałem Lotę, i cieszyliśmy się, gdyśmy z początkiem naszej 
znajomości odkryli obopólną skłonność do tego zakątka, który zaiste jest jednym z 
najbardziej romantycznych wytworów sztuki ogrodniczej, jakie widziałem. 
Przede wszystkim miedzy kasztanami masz rozległy widok. Ach, przypominam sobie, 
pisałem ci, zda mi się, już wiele o tym, jak wysokie ściany bukowe zamykają w sobie 
wreszcie człowieka i aleja łącząc się z przyległym zagajnikiem staje się coraz posępniejsza, 
aż ostatecznie kończy się zamkniętą polanką, nad którą zda się unosić samotność i pustka. 
Pamiętam jeszcze, jak przytulnie mi było, gdym po raz pierwszy w samo południe tam 
wstąpił: przeczuwałem niejasno, jaką to miejsce stać się jeszcze miało widownią szczęścia i 
bólu. 
Poiłem się około pół godziny tymi tęsknymi, słodkimi wspomnieniami rozstawania i widzenia 
się znowu, gdym usłyszał, że oni wchodzą na taras. Pobiegłem na ich spotkanie, z dreszczem 
ująłem jej rękę i ucałowałem. Stanęliśmy właśnie na górze, gdy księżyc wschodził za 
krzewiastym wzgórzem. Mówiliśmy o tym i owym i doszliśmy niepostrzeżenie do posępnej 
altany. Lota weszła i siadła, Albert obok niej, ja również; jednak niepokój mój nie pozwolił 
mi długo siedzieć; wstałem, stanąłem przed nią, przeszedłem się tam i z powrotem, siadłem 
znowu, byłem niespokojny. Ona zwróciła naszą uwagę na piękny efekt światła księżycowego, 
które na skraju ścian bukowych oświetlało przed nami cały taras: widok wspaniały, tym 
bardziej uderzający,  że wokół otaczała nas głęboka ciemność. Milczeliśmy; ona zaczęła po 
chwili: — Nie zdarzyło mi się przechadzać w świetle księżyca, abym nie pomyślała o mych 
zmarłych, by nie naszły mnie myśli o śmierci, o przyszłości. Będziemy istnieć — ciągnęła 
głosem pełnym wspaniałego uczucia — ale, Wer-terze, czy się znajdziemy znowu? Czy się 
poznamy? Co pan myśli? Co pan powie? 
— Loto — rzekłem podając jej rękę i oczy zaszły mi łzami — zobaczymy się znowu. 
Zobaczymy się tu i tam znowu! 
— Nie mogłem mówić dalej. — Wilhelmie, musiałaż mnie o to pytać, gdym to trwożne 
pożegnanie miał w sercu? 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 24 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

— I czy drodzy zmarli wiedzą o nas — ciągnęła — czy czują, gdy nam się dobrze dzieje, że z 
gorącą miłością ich wspominamy? O, postać mej matki unosi się zawsze koło mnie, gdy w 
cichy wieczór siedzę wśród jej dzieci, wśród moich dzieci, a one gromadzą się wkoło mnie, 
jak gromadziły się wkoło niej. Gdy tak z tęskną  łzą patrzę ku niebu i pragnę, by mogła 
spojrzeć na chwilę, jak dotrzymuję słowa, które dałam w godzinę jej śmierci, że będę matką 
jej dzieci, stokrotnie wołam: Wybacz mi, najdroższa, jeśli nie jestem dla nich tym, czym ty 
byłaś! Ach, czynię przecie wszystko, co mogę; są przecie odziane, nakarmione, ach, i co 
więcej znaczy niż to wszystko, pielęgnowane i kochane. Gdybyś mogła widzieć naszą zgodę, 
droga,  święta, najgorętszą podzięką  sławiłabyś Boga, którego ostatnimi, przegorzkimi łzami 
prosiłaś o pomyślność dla swych dzieci. 
To powiedziała! O Wilhelmie, któż może powtórzyć, co mówiła! Jakże może zimna, martwa 
litera oddać niebiańską  świeżość jej ducha! Albert przerwał jej łagodnie: — To cię zbyt 
przejmuje, droga Loto! Wiem, dusza twoja lgnie do tych myśli, lecz proszę... — O Albercie 
— rzekła — wiem, że nie zapomnisz nigdy wieczorów, kiedy siedzieliśmy razem u małego 
okrągłego stolika, gdy papa wyjechał, a dzieci ułożyliśmy do snu. Często miałeś dobrą 
książkę, a jednak tak rzadko mogłeś wziąć się do czytania. Czyż obcowanie z tą wspaniałą 
duszą nie znaczyło więcej niż wszystko inne? Ta piękna,  łagodna,  żywa i zawsze czynna 
kobieta! Bóg zna moje łzy, wśród których często padałam przed Nim w łóżku na kolana, by 
mnie uczynił jej podobną. 
— Loto! — zawołałem klękając przed nią, ujmując jej ręce i zlewając je tysiącem  łez. — 
Loto, błogosławieństwo boże czuwa nad tobą i duch twojej matki! — Gdyby pan był ją znał! 
— rzekła  ściskając mą  rękę. — Była warta, byś  ją pan znał. — Zdawało mi się,  że mdleję; 
nigdy nie powiedziano o mnie nic większego i zaszczytniejszego. A ona ciągnęła: — I ta 
kobieta musiała odejść w kwiecie wieku, gdy najmłodszy jej syn nie miał sześciu miesięcy. 
Choroba jej nie trwała długo; była spokojna, zrezygnowana, żal jej było tylko dzieci, 
zwłaszcza najmniejszego. Gdy koniec jej się zbliżał i gdy mi rzekła: — Przyprowadź je — a 
ja je wprowadziłam, małe, które nic nie wiedziały, i najstarsze, które odchodziły od zmysłów 
— one stały obok łóżka, a ona podniosła ręce i modliła się nad nimi, i całowała je po kolei, i 
odesłała je, i rzekła do mnie: — Bądź im matką! — Dałam jej słowo na to! — Obiecujesz, 
córko moja, wiele — rzekła. — Serce matki i oko matki! Widziałam często po twych pełnych 
wdzięczności  łzach,  że czujesz, co to znaczy. Miej dla swego rodzeństwa i swego ojca 
wierność i posłuszeństwo kobiety. Pocieszysz go. — Pytała o niego, bo wyszedł, by ukryć 
przed nami zgryzotę, troskę nad siły, która go wypełniała. Ten człowiek był całkiem złamany. 
— Albercie, byłeś w pokoju! Słyszała, że ktoś chodzi obok, spytała i wezwała cię do siebie. I 
jak patrzyła na ciebie i na mnie spokojnym okiem, znajdując pociechę w tym, że będziemy 
szczęśliwi, szczęśliwi razem! — Albert rzucił się jej na szyję, całował ją i wołał: — Jesteśmy 
szczęśliwi, będziemy szczęśliwi! — Spokojny Albert był zgoła nieprzytomny, a ja nie 
wiedziałem, co się ze mną dzieje. 
— Werterze — zaczęła — i ta kobieta miałaby zniknąć! Boże, gdy czasem pomyślę, jak 
pozwalamy sobie zabrać to, co mamy najdroższego w życiu, i nikt nie czuje tego tak silnie jak 
dzieci, które długo jeszcze się skarżyły: Czarni ludzie wynieśli mamę! 
Wstała, a ja wyrwany z zamyślenia i wstrząśnięty, zostałem na miejscu i trzymałem jej rękę. 
— Chodźmy — rzekła — już czas. — Chciała cofnąć swą rękę, a ja ująłem ją jeszcze silniej! 
— Zobaczymy się znów — zawołałem — odnajdziemy się znów, rozpoznamy się pod 
wszystkimi postaciami. Odchodzę — ciągnąłem — odchodzę chętnie, a jednak, gdybym miał 
rzec: na wieki, nie zniósłbym tego. Bądź zdrowa, Loto! Bądź zdrów, Albercie! Zobaczymy 
się znowu. — Jutro, sądzę — odrzekła  żartobliwie. Czułem to jutro! Ach, nic nie widziała, 
cofając rękę swą z mojej. Wyszli aleją; stałem, patrzyłem za nimi w świetle księżyca, 
rzuciłem się na ziemię i wypłakałem się, zerwałem się, pobiegłem na taras i zobaczyłem 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 25 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

jeszcze w dole, w cieniu wysokich lip, jej białą suknię  lśniącą u drzwi ogrodowych; 
wyciągnąłem ramiona i znikła. 
 
 

Księga druga 
 

20 października 1771 
Wczoraj przybyliśmy tutaj. Poseł jest niezdrów, więc zatrzyma się dni kilka. Gdyby tylko nie 
był tak niemiły, wszystko byłoby dobrze. Widzę, widzę, że los przygotował mi ciężkie próby. 
Lecz odwagi! Lekka myśl zniesie wszystko! Lekka myśl? Śmiech mnie zbiera, skąd to słowo 
nawinęło mi się pod pióro. O, nieco lżejsza krew byłaby mnie uczyniła najszczęśliwszym 
człowiekiem na świecie. Co? Tam gdzie inni z odrobiną siły i talentu puszą się przede mną w 
błogim zadowoleniu z siebie, ja wątpię o swej sile, o swych zdolnościach? Boże mój, który 
obdarowałeś mnie tym wszystkim, czemuż nie zachowałeś sobie połowy tego, a nie dałeś mi 
wiary w siebie i daru poprzestawania na małym? 
Cierpliwości, cierpliwości! Będzie lepiej. Bo powiadam ci, drogi, masz słuszność. Odkąd 
uganiam się co dzień  wśród tłumu i widzę, co ludzie robią i jak to czynią, czuję się daleko 
lepiej. Zapewne, ponieważ jesteśmy tak stworzeni, że porównywamy wszystko ze sobą i 
siebie ze wszystkim, więc szczęście i nieszczęście zależy od przedmiotów, z którymi się 
porównywamy, i przeto nie ma nic niebezpieczniejszego nad samotność. Wyobraźnia nasza, z 
natury swej skłonna do wzlotów, żywiona fantastycznymi obrazami poezji, stwarza sobie 
tłum istot stojących na różnych szczeblach, wśród których my stoimy na najniższym i 
wszystko prócz nas wydaje się wspaniałe, każdy inny jest doskonalszy. A dzieje się to w 
sposób zgoła naturalny. Czujemy często, że nam czegoś brak — i zda się nam, iż właśnie to, 
czego nam brak, posiada ktoś inny, któremu też przydajemy i to wszystko, co my mamy, i 
nadto jeszcze pewne idealne zadowolenie. I oto szczęśliwiec jest zupełnie gotów — nasz 
własny twór! 
 
 
Jeżeli natomiast pracujemy mozolnie i używając własnych słabych sił, to przekonujemy się 
często, że przy całym marudzeniu i lawirowaniu dochodzimy dalej niż inni, płynący pełnymi 
żaglami i posługujący się wiosłem — i to nam przecie daje prawdziwą świadomość własnej 
wartości, jeśli posuwamy się naprzód równo z drugimi lub też ich wyprzedzamy. 
 
26 listopada 
Zaczynam czuć się tu zgoła znośnie. Najlepsze, że jest dość roboty; a poza tym to mnóstwo 
ludzi, ta rozmaitość nowych postaci roztacza przede mną bogate widowisko. Poznałem 
hrabiego C., którego z dniem każdym bardziej czcić musze. Jest to otwarta głowa, człowiek o 
głębokim umyśle, ale wcale nie oschły, dlatego że ogarnia szerokie horyzonty; w jego 
obcowaniu z ludźmi widać tyle zrozumienia dla przyjaźni i miłości. Zainteresował się mną, 
gdy zwróciłem się do niego z pewnym zleceniem, i zauważył przy pierwszych słowach, że się 
rozumiemy,  że może ze mną mówić jak nie z każdym. Nie mogę się także nachwalić jego 
szczerego zachowania się wobec mnie. Nie ma na świecie tak prawdziwej, gorącej radości, 
jak widzieć wielką duszę, która się przed kimś otwiera. 
 
24 grudnia 
Znoszę wiele przykrości ze strony posła; przewidziałem to z góry. Jest to najbardziej 
rygorystyczny głupiec, jaki może istnieć. Powolny i nudny jak stara ciotka. Człowiek, który 
nigdy nie jest z siebie zadowolony i dlatego nikt go nie zadowoli. Pracuję łatwo i prędko i nie 
lubię poprawek; a on potrafi oddać mi jakiś akt i powiedzieć: — To dobre, lecz przejrzyj pan 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 26 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

to; zawsze znajdzie się lepszy wyraz, jakieś czystsze słówko. — Wtedy diabli mnie biorą. Nie 
może braknąć żadnego „i", żadnego spójnika; a wszystkich zmian szyku, które mi się czasem 
wymykają, jest wrogiem śmiertelnym. Jeżeli się jakiegoś okresu nie wyrzępoli wedle 
zwyczajnej melodii, nie rozumie go zgoła. To męka mieć do czynienia z takim człowiekiem. 
Zaufanie hrabiego C. to jeszcze jedyna rzecz, która mi jest pewną nagrodą. Powiedział mi 
niedawno po prostu, jak niezadowolony jest z powolności i pedanterii posła. Ludzie 
utrudniają życie sobie i innym. — Jednak — rzekł — trzeba się poddać, jak wędrowiec, który 
ma przejść górę. Oczywiście, gdyby nie było góry, droga byłaby wygodniejsza i krótsza, ale 
góra jest i trzeba ją przebyć. 
Mój szef wywęszył naturalnie, że hrabia daje mi przed nim pierwszeństwo, i to go złości, 
wiec korzysta z każdej sposobności, by obmawiać hrabiego przede mną; ja oczywiście 
sprzeciwiam się i to tylko pogarsza sprawę. Wczoraj nawet rozgniewał mnie, bo i mnie miał 
na myśli. — Do spraw światowych — mówił — hrabia jest dobry, pracuje z wielką łatwością, 
włada dobrze piórem, lecz brak mu gruntownej nauki, jak wszystkim beletrystom. — Zrobił 
przy tym minę. jakby chciał rzec: A co? Ukłułem cię? Ale nie dotknął mnie; gardziłem 
człowiekiem, który mógł tak myśleć i tak postępować. Stawiłem mu czoło i walczyłem z 
całym zapałem. Powiedziałem mu, że hrabia jest człowiekiem, dla którego trzeba mieć 
szacunek, zarówno dla jego charakteru, jak i dla jego wiedzy. — Nie znałem — rzekłem — 
nikogo, kto by tak umiejętnie umiał rozszerzyć swój umysł, ogarnąć nim niezliczone 
zagadnienia, a jednak zachować  żywe zainteresowanie dla spraw codziennego życia. — To 
było dla niego tureckie kazanie, więc pożegnałem się, by dłużej nie wzburzać w sobie żółci z 
powodu tych głupstw. 
A temu winniście wy wszyscy, którzyście wpędzili mnie w to jarzmo i tyle bajali o czynnym 
życiu. Czynne życie! Jeżeli człowiek, co sadzi kartofle i wozi swoje zboże na sprzedaż, nie 
robi więcej niż ja, zgodzę się jeszcze dziesięć lat harować na galerze, do której teraz jestem 
przykuty. 
I ta błyszcząca nędza, ta nuda wśród obrzydliwych ludzi, którzy tutaj żyją! Ta żądza 
pierwszeństwa u nich! Jak uważają i czyhają, by wysunąć się jeden krok przed innych; 
najnędzniejsze, najmizerniejsze namiętności, zgoła bez przykrywki! Jest tu kobieta na 
przykład, która bawi każdego swym szlachectwem i swoją ziemią, że każdy musi myśleć: to 
głupia baba, wyobraża sobie cuda o odrobinie swego szlachectwa i sławie swej ziemi. Ale jest 
gorzej — ta kobieta jest z tej okolicy, to córka pisarczyka. Otóż nie mogę pojąć ludzi, którzy 
mają tak mało rozumu, by się tak hańbić. 
Wprawdzie poznaję, mój drogi, co dzień lepiej, jak głupio jest mierzyć innych wedle siebie. I 
ponieważ mam tyle kłopotu z sobą samym, a to serce jest tak burzliwe, więc pozwalam innym 
iść swoją drogą, byle mi tylko także pozwolili iść moją. 
Co mnie najbardziej drażni, to fatalne stosunki mieszczańskie. Wprawdzie wiem równie 
dobrze jak inni, jak potrzebna jest różnica stanów, ile korzyści mnie samemu ona przynosi; 
jednak niech mi nie staje ona w drodze właśnie tam, gdzie mogę jeszcze zażyć trochę radości, 
złowić jeden choćby promień szczęścia na tej ziemi! Poznałem niedawno na przechadzce 
pannę von B., miłe stworzenie, które zachowało bardzo dużo naturalności wśród tego 
sztywnego  życia. Podobaliśmy się sobie w rozmowie i przy pożegnaniu prosiłem ją o 
pozwolenie odwiedzenia jej. Przystała na to z taką prostotą, że ledwo mogłem doczekać się 
stosownej chwili, by pójść do niej. Nie jest tutejsza i mieszka w domu ciotki. Fizjonomia tej 
starej nie podobała mi się. Okazywałem jej wiele grzeczności, rozmowę zwracałem 
przeważnie do niej i w przeciągu niespełna pół godziny poznałem tyle, co mi panna później 
sama wyznała:  że drogiej cioci w jej wieku brak wszystkiego, że nie ma przyzwoitego 
majątku ani rozumu i żadnego innego oparcia prócz szeregu przodków, żadnej ochrony prócz 
swojej klasy, w której się opalisadowała; i żadnej rozkoszy prócz patrzenia ze swego piętra 
ponad mieszczańskie głowy. W młodości była podobno piękna i przebaraszkowała  życie; 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 27 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

naprzód uporem swym dręczyła niejednego biednego młodzieńca, a w dojrzałych latach 
ugięła się przed pewnym starym oficerem, który za cenę posłuchu i za znośne utrzymanie 
przeżył z nią wiek spiżowy i umarł; i oto teraz, w żelaznym, widzi się samotna i nie miałaby 
żadnego poważania, gdyby siostrzenica jej nie była tak miła. 
 
8 stycznia 1772 
Cóż to za ludzie, którzy całą duszę wkładają w ceremoniał, których myśli i dążenia przez lata 
całe kierują się ku temu, jak posunąć się o krzesło wyżej przy stole! I nie dlatego, by nie mieli 
nic do roboty: przeciwnie, mnóstwo prac zalega właśnie dlatego, że drobne kwasy 
powstrzymują od załatwiania ważnych spraw. Zeszłego tygodnia wybuchły kłótnie przy 
jeździe sankami i cała zabawa się popsuła. 
Głupcy, nie widzą, że właściwie nie chodzi o miejsce i że ten, który zajmuje pierwsze, rzadko 
gra pierwszą rolę! Iluż królami rządzi minister, iluż ministrami ich sekretarz! I kto jest 
wówczas pierwszy? Ten, zdaje mi się, który widzi dalej niż inni i ma tyle mocy lub chytrości, 
by ich siły i namiętności zaprząc do wykonania swych planów. 
 
20 stycznia 
Piszę do Pani, droga Loto w izbie małej chłopskiej gospody, dokąd schroniłem się przed 
groźną burzą. Odkąd  żyję w smutnym gnieździe D., wśród obcych, całkiem mojemu sercu 
obcych ludzi, nie miałem chwili, ani jednej chwili, w której by mi serce nie kazało pisać do 
Pani. A teraz, w tej chacie, w tej samotności, w tym zamknięciu, gdy śnieg i grad bije w me 
okienko, Pani była pierwszą  mą myślą. Gdym tu wszedł, nagle stanęła przede mną Pani 
postać, Pani wspomnienie. O, Loto! Tak błogo, tak zacisznie! Mój Boże, znów pierwsza 
szczęśliwa chwila! 
Gdyby mnie Pani była widziała, o Najdroższa, w wirze zajęć! Jakże wysychają me zmysły! 
Ani jednego momentu pełni serca, ani jednej błogiej godziny! Nic! Nic! Stoję jak przed 
skrzynką osobliwości

28

, widzę małych ludków i koniki przesuwające się przede mną i pytam 

się często, czy to nie złudzenie wzrokowe. Gram z nimi razem, a raczej igrają mną jak 
marionetką; ujmuję niekiedy mojego sąsiada za drewnianą  rękę i cofam się ze zgrozą. 
Wieczorem postanawiam zobaczyć wschód słońca, a potem nie wstaję z łóżka; w dzień 
przyrzekam sobie popatrzeć na księżyc i nie wychodzę z pokoju. Nie wiem, po co wstaję, po 
co idę spać. 
Zabrakło drożdży, które poruszały me życie; znikł czar, który podtrzymywał mnie podczas 
głębokich nocy i rano budził mnie ze snu. 
Znalazłem tu jedynie niewieście stworzenie: niejaką pannę von B. Podobna jest do Pani, 
droga Loto, jeśli do Pani podobną być można. Ej — powie Pani — ten człowiek sadzi się na 
liche „komplementy"! Nie jest to całkiem nieprawdą. Od niejakiego czasu jestem bardzo 
grzeczny, bo przecież innym być nie mogę; mam wiele dowcipu, a panie mówią, że nikt nie 
umie subtelniej chwalić niż  ja  (i  kłamać, doda Pani; bo bez tego nic się nie uda, rozumie 
Pani?). Chciałem mówić o pannie B.! Bogata dusza wyziera z jej niebieskich oczu. Jej 
stanowisko społeczne jest dla niej ciężarem, który żadnego z życzeń jej serca zadowolić nie 
może. Tęskni za tym, by wyrwać się ze zgiełku, i niejedną godzinę spędzamy marząc o 
niezakłóconej szczęśliwości wśród wiejskiego krajobrazu, ach, i marząc o Pani! Jak często 
prosi Pani hołd składać. Nie musi, czyni to dobrowolnie. Ona słucha tak chętnie o Pani; ona 
Cię kocha. 
O, gdybym siedział u stóp Pani w drogim, zacisznym pokoiku, a nasze miłe dzieci tarzały się 
koło nas! Gdyby Ci zbyt hałasowały, zgromadziłbym je przy sobie i uspokoił opowiadaniem 
groźnej bajki. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 28 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Słońce zachodzi wspaniale nad lśniącą  śniegiem okolicą, burza przeminęła. A ja — muszę 
znowu zamknąć się w swej klatce. Do widzenia! Czy Albert u Pani? I jak — ? Boże, przebacz 
mi to pytanie! 
 
8 lutego 
Od tygodnia mamy szkaradną pogodę, dla mnie dobroczynną. Bo odkąd tu jestem, nie znałem 
pięknego dnia, którego by mi ktoś nie zepsuł czy nie obrzydził. Kiedy więc jest deszcz, 
zadymka, chłód, odwilż, nie może być przecie w domu gorzej niż na dworze, albo przeciwnie: 
i tak jest dobrze. Kiedy wschodzi słońce i zapowiada ładny dzień, nie mogę powstrzymać się, 
by nie zawołać: oto mają znowu dobro niebiańskie, które mogą sobie zatruć nawzajem. I 
zatruwają sobie wszystko. Zdrowie, dobre imię, radość, odpoczynek! I to przeważnie z 
głupoty, z nierozumu, z ciasnoty, a gdy się im przysłuchać, czynią to w najlepszej myśli. 
Niekiedy chciałbym prosić ich na klęczkach, by nie szarpali tak wściekle własnych 
wnętrzności. 
 
17 lutego 
Lękam się, że poseł i ja nie wytrzymamy już dłużej ze sobą. To człowiek zupełnie nieznośny. 
Sposób, w jaki pracuje i załatwia sprawy, jest tak śmieszny, że nie mogę się powstrzymać, by 
mu się nie sprzeciwiać, i często jakąś rzecz robię wedle własnego rozumu i sposobu, co mu 
oczywiście nigdy nie dogadza. Oskarżył mnie o to niedawno u dworu i minister dał mi 
naganę, wprawdzie łagodną, ale była to jednak nagana, i miałem już zażądać zwolnienia, gdy 
otrzymałem odeń list prywatny

*

, list, przed którym klęknąłem; wielbiłem ten wzniosły, 

szlachetny rozum, z jakim wytykał mi moją zbyt wielką wrażliwość; szanuje wprawdzie jako 
młodzieńczy, dobry zapał moje przesadne pojęcie o działalności, o wpływie na innych, o 
wnikaniu w sprawy, nie chce ich wytępić, lecz złagodzić i skierować tam, gdzie mogą mieć 
swobodne pole rozwoju i wywierać potężne skutki. Pokrzepiłem się na tydzień i pojednałem 
ze sobą. Ach, wspaniałą rzeczą jest spokój duszy i radość z siebie, drogi przyjacielu. Gdyby 
jeno ta rzecz nie była właśnie tak krucha, jak jest piękna i drogocenna! 
 
20 lutego 
Bóg was pobłogosław, moi drodzy, niech wam da wszystkie dobre dni, które mnie odbiera. 
 
Dziękuję ci, Albercie, żeś mnie oszukał: czekałem wiadomości o dniu waszego ślubu i 
postanowiłem sobie zdjąć tegoż dnia sylwetkę Loty ze ściany i pogrzebać  ją  wśród innych 
papierów. Teraz jesteście małżeństwem, a jej portret jeszcze tu wisi! Otóż niech tak zostanie! 
I czemuż by nie? Wiem, że jestem też przecie przy was, jestem bez szkody dla ciebie w sercu 
Loty. Mam, tak, mam drugie w nim miejsce i chcę, i muszę je zachować. O, oszalałbym, 
gdyby mogła zapomnieć — Albercie, w tej myśli jest piekło! Albercie, bądź zdrów. Bądź 
zdrów, aniele niebiański, bądź zdrowa, Loto! 
 
15 marca 
Miałem przykrość, która mnie stąd wypędzi. Zgrzytam zębami! Do diabła! Nie da się to 
naprawić, a wy sami przecie jesteście winni, wy, którzyście mnie popędzali, przynaglali i 
dręczyli, by zająć stanowisko, które nie było po mojej myśli. Teraz mamy, ja i wy! A żebyś 
znów nie powiedział, że moje przesadne wyobrażenia popsuły wszystko, więc masz tu, drogi 
panie, opowieść krótką i zwięzłą, jakby to opisał kronikarz. 
Hrabia von C. kocha mnie, wyróżnia mnie, to rzecz znana; mówiłem ci już o tym sto razy. 
Otóż byłem wczoraj u niego na obiedzie, właśnie w dzień, gdy zbiera się u niego wieczorem 
wytworne towarzystwo panów i pań, o którym nigdy nie myślałem, ani mi do głowy nie 
przyszło,  że my, podwładni, do niego nie należymy. Dobrze. Wieczorem po obiedzie u 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 29 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

hrabiego przechadzamy się w wielkiej sali tam i sam; rozmawiam z nim, z pułkownikiem B., 
który przyszedł, i nadchodzi godzina zebrania. Nie myślę, Bóg świadkiem, o niczym. Wtem 
wchodzi wielce dostojna pani von S. ze swym panem małżonkiem i ze swą wysoko wylęgłą 
gęsią córką o płaskiej piersi i w ładnym gorsecie, podnoszą en passant swe dziedziczne 
wysoko urodzone oczy i dziurki od nosa. Jako że mam serdeczny wstręt do tej nacji, chciałem 
się  właśnie pożegnać i czekałem tylko, aż hrabia uwolni się od tych obmierzłych plotkarzy, 
gdy właśnie weszła moja panna B. Ponieważ serce zawsze taje mi nieco, gdy ją widzę, więc 
zostałem; stanąłem za jej krzesłem i spostrzegłem dopiero po pewnym czasie, że mówi ze 
mną z mniejszą niż zwykle otwartością, z niejakim zakłopotaniem. To mnie uderzyło. „I ona 
jest taka jak cały ten tłum — pomyślałem — bierz ją diabli!" Byłem dotknięty i chciałem iść: 
a jednak zostałem; ponieważ chciałem znaleźć dla niej jakieś usprawiedliwienie i nie 
wierzyłem sam sobie, i miałem nadzieję na jakieś dobre słowo z jej strony, i — zresztą myśl, 
co chcesz. Tymczasem towarzystwo napływa. Baron F. z całą garderobą z czasów 
koronacyjnych Franciszka I, radca dworu p. R., tu jednak in ąualitate

29

 zwany panem von R., 

ze swą  głuchą  żoną, i tak dalej, nie pomijając  źle wyposażonego J., który luki swej 
starofrankoń-skiej garderoby łata nowomodnymi łachami: wszystko to wchodzi, a ja 
rozmawiam z kilku znajomymi, ale wszyscy są bardzo lakoniczni. Myślałem i zwracałem 
uwagę tylko na moją B. Nie spostrzegłem, że kobiety na końcu sali szeptały sobie do ucha, że 
szept przeszedł do mężczyzn, że pani von S. rozmawiała z hrabią (wszystko to opowiadała mi 
później panna B.), aż wreszcie hrabia podszedł do mnie i podprowadził mnie do okna. — Zna 
pan — rzekł — nasze przedziwne stosunki. Towarzystwo jest niezadowolone, jak widzę, z 
pana obecności. Nie chciałbym za nic... — Ekscelencjo — przerwałem — proszę 
tysiąckrotnie o przebaczenie; winien byłem pamiętać o tym i wiem, że pan wybaczy mi tę 
niestosowność. Chciałem już przedtem pożegnać się, mój zły duch mnie zatrzymał — 
dodałem z uśmiechem kłaniając się. Hrabia uścisnął mi dłoń z uczuciem, które wszystko 
mówiło. Wycofałem się dyskretnie z dostojnego towarzystwa, poszedłem sobie, siadłem do 
kabrioletu i pojechałem do M., by zobaczyć tam ze wzgórza zachód słońca i przeczytać przy 
tym wspaniałą pieśń Homera, jak Ulissesa ugaszcza zacny świniopas

30

. To było bardzo dobre. 

Wieczorem wracam na wieczerzę. Było jeszcze kilka osób w gospodzie; grano w kącie w 
kości, odrzuciwszy serwetę. Wtem wchodzi poczciwy Adelin, zdejmuje kapelusz patrząc na 
mnie, przystępuje do mnie i mówi cicho: — Miałeś przykrość? — Ja? — pytam. — Hrabia 
wyprosił cię z towarzystwa. — Niech ich diabli — mówię. — Było mi miło, żem się wydostał 
na  świeże powietrze. — Dobrze — powiada on — że sobie nic z tego nie robisz. Tylko 
przykro mi. Mówią już o tym wszędzie. — Wtedy dopiero zaczęło mnie to nurtować. 
„Wszyscy, którzy przyszli na wieczerzę i patrzą na ciebie — pomyślałem — patrzą na ciebie 
z tego powodu." To zaczęło mi psuć krew. 
A ponieważ dziś, gdziekolwiek przyjdę,  żałują mnie, ponieważ  słyszę,  że wszyscy zawistni 
mi triumfują i mówią: „Patrzcie, jak się skończyło z pyszałkami, którzy chełpili się swą 
odrobiną rozumu i myśleli, że mogą z tego powodu lekceważyć wszelkie stosunki", i co tam 
jeszcze te psy szczekają, człowiek by nożem się pchnął! Bo niech mówią, co chcą, o 
niezależności od sądów ludzkich, pokażcie mi tego, który by ścierpiał, by mówiły o nim 
szuje, gdy mają nad nim przewagę! Jeśli gadanina ich pusta, ach, wtedy można sobie z nich 
nic nie robić. 
 
16 marca 
Wszyscy szczują przeciwko mnie! Dzisiaj spotykam pannę B., w alei. Nie mogłem się 
powstrzymać, by nie przemówić do niej, i kiedyśmy oddalili się nieco od towarzystwa, nie 
okazać,  że odczułem jej niedawne zachowanie się. — O, Werter — rzekła głosem pełnym 
serdeczności — czy mógł pan tak tłumaczyć sobie moje pomieszanie znając moje serce? Ileż 
wycierpiałam z powodu pana od chwili, gdy weszłam do sali! Przewidziałam wszystko z 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 30 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

góry; sto razy miałam na końcu języka ostrzeżenie dla pana; wiedziałam, że panie von S. i T. 
raczej wyjdą ze swymi mężami, niż zostaną w pańskim towarzystwie, wiedziałam, że hrabia 
nie może psuć sobie z nimi stosunków, a teraz ta cała gadanina! — Co, pani? — spytałem 
ukrywając swe przerażenie, bo wszystko, co mi Adelin onegdaj powiedział, przebiegło mi w 
tej chwili jak ukrop przez żyły. — Ile mnie to już kosztowało! — rzekło słodkie stworzenie i 
łzy stanęły jej w oczach. Nie byłem już panem siebie, chciałem rzucić się jej do stóp. — 
Niech pani mówi jaśniej! — zawołałem. Łzy spłynęły jej po policzkach, straciłem panowanie 
nad sobą. Otarła je nie chcąc ich ukrywać. — Zna pan mą ciotkę — zaczęła — była obecna i 
patrzyła na to, jakimi oczyma! Wczoraj wieczór i dziś rano wysłuchałam kazania co do mego 
stosunku do pana; musiałam słuchać, jak się pana upokarza, poniża, a mogłam i śmiałam 
tylko na pół pana bronić. 
Każde słowo, które mówiła, wnikało jak miecz w moje serce. Nie wiedziała, jakim by 
miłosierdziem było zamilczeć przede mną to wszystko, dodawała nadto, co dalej o tym gadać 
będą, jak to wszyscy hultaje będą z tego powodu triumfować. Jak teraz będą wykrzykiwać, że 
moja pycha, moje lekceważenie drugich, co mi już dawno zarzucano, zostały ukarane, 
poniżone. Wilhelmie, słyszeć to wszystko wypowiedziane głosem najprawdziwszego 
współczucia! Byłem zmiażdżony i dotąd wściekły jestem w głębi serca. Pragnąłem, by ktoś 
się  ośmielił zarzucić mi to wprost, bym mógł go przeszyć szpadą. Gdybym ujrzał krew, 
byłoby mi lepiej. Ach, tysiąc razy chwytałem nóż, by ulżyć temu uciśnionemu sercu. 
Opowiadają o pewnej szlachetnej rasie koni, że jeśli są strasznie zgrzane i zgonione, 
nagryzają sobie same z instynktu żyłę, by łatwiej móc chwycić oddech. Tak i ja często 
chciałbym otworzyć sobie żyłę, by obdarzyła mnie wolnością wieczną. 
 
24 marca 
Zażądałem dymisji u dworu i spodziewałem sieją otrzymać; wybaczcie mi, że nie postarałem 
się wprzód o wasze na to pozwolenie. Musiałem odejść, a wiem wszystko, co byście mieli do 
powiedzenia, by mnie namówić do pozostania, a więc... Donieś o tym mej matce w 
osłodzonej pigułce; nie mogę sobie sam poradzić, więc niech się nie gniewa, jeśli i jej nic 
pomóc nie mogę. Oczywiście musi ją to zaboleć. Widzieć, jak wyścig, który syn jej zaczął, 
krojąc wprost na tajnego radcę lub posła, urywa się nagle i oto wraca się z konikiem do stajni! 
Róbcie z tego, co chcecie, i kombinujcie wszystkie możliwe wypadki, w jakich mógłbym i 
powinien był zostać, mimo to — odchodzę. A jeśli chcecie wiedzieć, dokąd idę: jest tu 
książę***, który znajduje wiele upodobania w mym towarzystwie i prosił mnie, słysząc o 
moim zamiarze, bym pojechał z nim do jego dóbr i spędził tam piękną wiosnę. Przyrzekł mi, 
że będę pozostawiony zgoła sam sobie, a ponieważ rozumiemy się ze sobą do pewnego 
stopnia, więc ważę się na los szczęścia pojechać z nim. 
 
19 kwietnia 
P o s t s c r i p t u m  
Dzięki ci za oba twe listy. Nie odpowiadałem, ponieważ pozostawiłem ten list aż do 
otrzymania mego zwolnienia od dworu, gdyż bałem się, że matka moja mogłaby zwrócić się 
do ministra i utrudnić mi mój zamiar. Lecz stało się, zwolnienie nadeszło. Nie mogę wam 
powiedzieć, jak niechętnie mi go udzielono i co mi pisze minister; popadlibyście w nowe 
lamenty. Książę następca przysłał mi na pożegnanie dwadzieścia pięć dukatów ze słowami, 
które do łez mnie wzruszyły. Więc matka nie potrzebuje przysyłać mi pieniędzy, o które 
niedawno prosiłem. 
 
5 maja 
Jutro odjeżdżam, a ponieważ miejsce mego urodzenia leży tylko o sześć mil stąd, więc chcę je 
odwiedzić, przypomnieć sobie dawne, stare, prześnione dni. Chcę wejść  tą  właśnie bramą, 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 31 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

którą matka ze mną wyjechała, gdy po śmierci mego ojca opuściła miłą, zaciszną 
miejscowość, by zamknąć się w nieznośnym mieście. Bądź zdrów, Wilhelmie, dam ci znać o 
mojej drodze. 
 
9 maja 
Odbyłem pielgrzymkę do mego ojczystego kąta z całą pobożnością pątnika i doznałem kilku 
nieoczekiwanych wrażeń. Pod starą lipą, znajdującą się o kwadrans drogi od miasta w stronę 
S., kazałem przystanąć, wysiadłem i poleciłem pocztylionowi pojechać dalej, by na piechotę 
cieszyć się do woli, na nowo, żywo każdym wspomnieniem. Więc .stałem pod lipą, która 
niegdyś była dla mnie, chłopca, celem i granicą przechadzek. Jakże wszystko się zmieniło! 
Dawniej tęskniłem w szczęśliwej nieświadomości do nieznanego świata, gdzie spodziewałem 
się znaleźć tak wiele pokarmu dla mej duszy i wszelką rozkosz, która wypełniłaby i 
zaspokoiła tęskniącą za nią moją istotę. Teraz wracałem z dalekiego świata, o przyjacielu, z 
jakże zawiedzionymi nadziejami, z jak zburzonymi planami! Widziałem leżące przede mną 
góry, które tysiąckrotnie były przedmiotem mych pragnień. Mogłem tu siedzieć godzinami i 
tęsknić, tonąc całą duszą w tych lasach, w tych dolinach, które przedstawiały się moim oczom 
w tak miłym zamgleniu — i gdym potem wracał o oznaczonym czasie, z jakąż niechęcią 
opuszczałem to drogie miejsce! Zbliżałem się do miasta, pozdrawiałem wszystkie stare 
znajome domki w ogródkach; nowe budziły we mnie wstręt, podobnie jak wszystkie inne 
zmiany, które od tego czasu wprowadzono. Wszedłem bramą i od razu odnalazłem siebie. 
Drogi! Nie chcę wchodzić w szczegóły, bo byłoby to równie nużące dla ciebie, jak dla mnie 
jest czarujące. Postanowiłem zamieszkać na rynku, tuż obok naszego dawnego domu. Po 
drodze zauważyłem,  że izba szkolna, gdzie poczciwa stara kobieta trzymała w zamknięciu 
nasze dzieciństwo, została zmieniona na kram. Przypomniałem sobie niepokój, łzy, 
odrętwienie umysłu, lęk serdeczny, które przecierpiałem w tej dziurze. Nie uczyniłem kroku, 
który by nie miał znaczenia. Pielgrzym z Ziemi Świętej nie znajduje tak wielu pamiątek 
religijnych i trudno duszy jego o tak święte wzruszenie. Jeszcze jedno z tysiąca! Szedłem 
wzdłuż rzeki aż do pewnej zagrody, także jedną z mych dróg, i do miejsc, gdzie jako chłopcy 
puszczaliśmy kaczki na wodzie płaskimi kamykami i szliśmy w zawody, czyj kamyk zrobi 
najwięcej skoków na fali. Przypominam sobie żywo: gdy stałem nieraz i patrzyłem na wodę, z 
jak przedziwnymi ścigałem ją przeczuciami, jak fantastycznymi wyobrażałem sobie okolice, 
przez które ona przepływa, i jak wnet znajdowałem granicę swej wyobraźni; a jednak ona 
musiała płynąć dalej, wciąż dalej, aż zatracałem się zupełnie w zapatrzeniu w niewidzialną 
dal. Widzisz, mój drogi, jak ograniczeni i szczęśliwi byli wspaniali praojcowie, jak dziecięce 
były ich uczucia, ich wyobraźnia! Gdy Ulisses mówi o niezmierzonym morzu i o 
nieskończonej ziemi, jest to tak prawdziwe, ludzkie, serdeczne, ścisłe i tajemnicze. I cóż, że 
teraz z każdym uczniakiem mogę powtarzać,  że ziemia jest okrągła? Człowiekowi potrzeba 
tylko kilku skib, by na nich żyć, jeszcze mniej, by pod nimi spoczywać. 
Obecnie bawię na książęcym zamku myśliwskim. Wcale dobrze współżyje się z tym panem, 
jest naturalny i pełen prostoty. Otaczają go dziwni ludzie, których zgoła nie pojmuję. Nie 
wydają się hultajami, nie robią też jednak wrażenia ludzi uczciwych. Czasem uważam ich za 
uczciwych, ale nie mogę im ufać. Co mi jest czasem przykre, to to, że książę mówi niekiedy o 
rzeczach, o których słyszał tylko lub czytał, i to właśnie z takiego punktu widzenia, z jakiego 
mu je ktoś inny przedstawił! 
Ceni też mój rozum i talenty bardziej niż to serce, które jest przecie mą jedyną dumą, które 
jedynie jest źródłem wszystkiego, wszelkiej siły, wszelkiej szczęśliwości i wszelkiej niedoli. 
Ach, to, co ja wiem, może każdy wiedzieć. Moje serce mam ja tylko. 
25 maja 
Miałem pewien zamysł, o którym nie chciałem wam mówić, aż się spełni; teraz, gdy nic z 
tego nie będzie, dobrze, że się tak stało. Chciałem iść na wojnę. Długo ciążyło mi to na sercu. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 32 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Właśnie dlatego przyjechałem tu z księciem, który jest generałem w służbie *-kiej. Na jednej 
z przechadzek odkryłem mu swój zamiar; on odradzał mi i byłaby to u mnie raczej 
namiętność niż kaprys, gdybym nie chciał jego argumentom dać posłuchu. 
 
11 czerwca 
Mów, co chcesz, nie mogę tu pozostać dłużej. Cóż mam tu robić? Czas mi się wlecze. Książę 
traktuje mnie jak równego sobie, ja jednak nie czuję się na swoim miejscu. A poza tym nie 
mamy w gruncie rzeczy nic z sobą wspólnego. Jest on człowiekiem rozumu, lecz rozumu 
zgoła pospolitego, towarzystwo jego nie bawi mnie i więcej niż czytanie dobrze napisanej 
książki. Zostanę jeszcze tydzień, a potem wyruszam znów błądzić. Najlepsze, co tu robiłem, 
to rysunki, a książę odczuwa sztukę i odczuwałby jeszcze bardziej, gdyby nie zacieśniał 
swych horyzontów brzydką uczonością i utartą terminologią. Niekiedy zgrzytam zębami, gdy 
pełen gorącej wyobraźni oprowadzam go wśród natury i sztuki, a on myśli,  że dokazał nie 
wiem czego, gdy nagle wyjedzie z jakimś oklepanym terminem technicznym. 
 
16 czerwca 
Tak, jestem tylko wędrowcem, pielgrzymem na ziemi. A wy — czyż jesteście czymś więcej? 
 
18 czerwca 
Dokąd się udam? Zwierzę ci to w zaufaniu. Dwa tygodnie muszę jednak jeszcze tu pozostać; 
a potem, jak to sam w siebie wmówiłem, chcę zwiedzić kopalnie pod*, w gruncie rzeczy 
jednak nie o to chodzi. Chcę tylko być bliżej Loty, oto wszystko. I śmieję się z własnego 
serca, i czynię mu zadość. 
 
29 lipca 
Nie, tak jest dobrze! Wszystko dobrze. Ja jej mężem! O Boże, któryś mnie stworzył, gdybyś 
mi był zgotował  tę szczęśliwość, całe me życie byłoby ciągłą modlitwą! Nie chcę się 
prawować! Wybacz mi te łzy, wybacz mi moje daremne pragnienia! Ona mą żoną! Gdybym 
najdroższe pod słońcem stworzenie zamknął w swych ramionach... Dreszcz przebiega całe me 
ciało, Wilhelmie, gdy Albert obejmuje jej smukłą kibić. 
I czyż wolno mi to powiedzieć? Czemuż nie, Wilhelmie? Ze mną byłaby szczęśliwsza niż z 
nim. O, on nie jest człowiekiem, który by spełnił wszystkie życzenia tego serca. Pewien brak 
tkliwości, rozumiej to, jak chcesz: że serce jego nie bije sympatią dla — och! — dla ustępu 
drogiej książki, gdzie serca moje i Loty w jeden rytm biją. I tak w stu innych wypadkach, gdy 
przemawia współczucie nasze dla czynu kogoś trzeciego. Drogi Wilhelmie!... Wprawdzie on 
kocha ją z całej duszy, a na cóż nie zasługuje taka miłość!... 
Przerwał mi nieznośny człowiek. Osuszyłem łzy. Jestem roztargniony. Bądź zdrów, drogi! 
 
4 sierpnia 
Nie mnie jednemu tak się dzieje. Wszyscy ludzie łudzą się w swych nadziejach, zawodzą w 
oczekiwaniach. Odwiedziłem mą dobrą kobietę spod lipy. Najstarszy chłopak wybiegł na me 
spotkanie; jego radosny krzyk zwabił matkę, która wyglądała bardzo przybita. Jej pierwszym 
słowem było: — Dobry panie! Ach, mój Janek umarł. — Było to najmłodsze z jej dzieci. 
Milczałem. — A mój mąż — rzekła — powrócił ze Szwajcarii i nic nie przywiózł, a bez 
dobrych ludzi musiałby wrócić o zebranym chlebie. Po drodze dostał gorączki. — Nie 
mogłem jej nic rzec. Dałem coś małemu; prosiła mnie, bym przyjął kilka jabłek, co uczyniłem 
i opuściłem miejsce smutnego wspomnienia. 
 
21 sierpnia 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 33 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Ani się obejrzeć, a już wszystko zmieniło się we mnie. Nieraz radosny błysk  życia już, już 
znów  świta, ach, tylko na chwilę! Gdy tonę w łzach, nie mogę obronić się myśli: A gdyby 
Albert umarł? Ty byłbyś... tak, ona byłaby...  Ścigam majak, póki nie zawiedzie mnie nad 
przepaść, przed którą cofam się ze drżeniem. 
Gdy wychodzę bramą, drogą, którą jechałem po raz pierwszy, by zabrać Lotę na tańce, jakże 
tu wszystko zmienione! Wszystko, wszystko minęło! Ani znaku dawnego świata, ani tętna 
mego ówczesnego uczucia. Czuję to, co musi czuć duch świetnego księcia wracający w 
zgorzały, zburzony zamek, który niegdyś zbudował i wyposażył z całym przepychem, a 
umierając, pełen nadziei, pozostawił ukochanemu synowi. 
 
3 września 
Nie pojmuję czasem, jak ktoś inny może ją kochać,  śmie ją kochać, gdy ja kocham ją tak 
wyłącznie, tak gorąco, tak pełnym uczuciem; nic innego nie znam ani wiem, ani mam — 
prócz niej. 
 
4 września 
Tak, tak jest. Gdy przyroda skłania się ku jesieni, jesień nastaje i we mnie, i dokoła mnie. 
Moje liście  żółkną, a liście sąsiednich drzew już nawet opadły. Pisałem ci chyba zaraz po 
przyjeździe o pewnym tutejszym parobku? Dowiadywałem się znowu o niego w Wahlheim. 
Powiedziano mi, że został wyrzucony ze służby, i od nikogo nie mogłem wydobyć więcej o 
nim wiadomości. Spotkałem go wczoraj przypadkiem, gdy szedł do innej wsi. Zaczepiłem go 
i usłyszałem jego historię, która mnie do głębi wzruszyła, co łatwo zrozumiesz, gdy ci ją 
powtórzę. Ale po co to wszystko? Dlaczego nie chowam dla siebie spraw, które mnie smucą i 
gnębią? Dlaczego martwię jeszcze i ciebie? Dlaczego daję ci raz po raz sposobność do 
wyrażania mi współczucia i nagany? Trudno, widocznie tego chce moje przeznaczenie! 
Najprzód odpowiadał tylko na moje pytania, z cichym smutkiem, który zdawał się świadczyć 
o nieśmiałym usposobieniu; wkrótce jednak stał się bardziej otwarty, jak gdyby nagle 
rozpoznał siebie i mnie. Opowiedział mi, co zawinił, i gorzko uskarżał się na swój los. Ach, 
gdybym mógł, drogi przyjacielu, powtórzyć ci każde jego słowo, abyś go osądził! Wyznał mi, 
z pewnym upodobaniem i rozrzewnieniem odświeżając wspomnienia, że kochał swoją 
gospodynię miłością rosnącą z każdym dniem; że w końcu nie był już  świadom swych 
czynów i, jak się wyraził, nie wiedział, gdzie się podziać. Nie mógł jeść ani pić, ani spać, 
dławiło go w gardle. Robił to, czego nie powinien był robić, zapominał o wydanych mu 
poleceniach, jakby opanowany przez złego ducha. Aż wreszcie pewnego dnia wiedząc,  że 
gospodyni jest w izbie na piętrze, poszedł do niej, a raczej coś go tam zaciągnęło, i gdy nie 
chciała wysłuchać jego próśb, usiłował wziąć ją siłą. Sam nie wiedział, jak się to stało; brał 
Boga na świadka, że zawsze miał wobec niej uczciwe zamiary, że jedynym jego pragnieniem 
było, aby wyszła za niego za mąż i żyła z nim do śmierci. Mówił już dość długo i nagle zaczął 
się zacinać jak człowiek, który ma jeszcze coś wyznać, ale brak mu odwagi. Wreszcie 
przezwyciężył się i opowiedział nieśmiałym głosem, na jakie drobne poufałości pozwalała mu 
gospodyni i jak zażyłe  łączyły ich stosunki. Przerwał to wyznanie dwa albo trzy razy, 
zastrzegając się z ożywieniem, że nie mówi o tych rzeczach, aby ją oczernić, gdyż kocha ją i 
szanuje jak dawniej; że nigdy nic takiego nie przeszło mu przez usta — chce mnie tylko 
przekonać, że nie jest złym człowiekiem ani obranym z rozumu. I tu, mój kochany, zaczynam 
znowu moją starą piosenkę, do której zawsze będę wracał: o, gdybym mógł pokazać ci tego 
człowieka, jak stał przede mną i jak wciąż jeszcze przed mymi oczyma stoi! Gdybym mógł ci 
wszystko opowiedzieć, abyś czuł, jak się przejmuję, jak muszę się przejmować jego losem! 
Ale dosyć już — znasz i mój los, znasz mnie, wiesz więc aż nazbyt dobrze, co mnie ciągnie 
do wszystkich ludzi nieszczęśliwych, a zwłaszcza do tego człowieka. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 34 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Przeglądam mój list i widzę,  że zapomniałem opowiedzieć  tę historię do końca, którego 
zresztą łatwo się domyślić. Gospodyni broniła się, wówczas nadszedł jej brat, który od dawna 
go nienawidził i chciał usunąć z domu, gdyż obawiał się, że przez nowe małżeństwo siostry 
dzieci jego stracą pokaźny spadek, na który dotąd mogą liczyć, ponieważ gospodyni jest 
bezdzietna; wyrzucił natychmiast parobka i nadał całej sprawie taki rozgłos, że jego siostra, 
nawet gdyby chciała, nie mogłaby go przyjąć z powrotem. Teraz ma nowego parobka i 
powiadają, że i o niego już zaczęły się nieporozumienia z bratem. Wszyscy twierdzą, że tym 
razem dojdzie na pewno do małżeństwa, on jednak postanowił, że nie przeżyje tego. 
Nic nie przesadziłem w tej relacji, nie przesubtelniłem — mogę nawet ręczyć,  że moje 
opowiadanie jest bardzo blade i że zagubiłem całą jego pierwotną delikatność  używając 
tradycyjnych określeń dotyczących spraw duszy. 
Taka miłość, wierność i namiętność nie jest więc bynajmniej poetyckim wymysłem — żyje w 
najczystszej postaci wśród klasy ludzi, którą my nazywamy niewykształconą i prostacką. My, 
wykształceni — do cna spaczeni przez wykształcenie! Proszę cię, czytaj tę historię z 
nabożeństwem. Dzisiaj, kiedy to piszę, jestem spokojny; widzisz, że nie bazgrzę jak zwykle. 
Czytając pomyśl, mój drogi, że jest to także historia twego przyjaciela. Tak, tak było ze mną, 
tak będzie ze mną, a nawet w połowie nie jestem tak dzielny, tak zdecydowany jak ten biedny 
nieszczęśnik, z którym prawie nie śmiem się porównywać. 
 
5 września 
Napisała karteczkę do męża, który dla interesów pojechał na wieś. Pierwsze słowa brzmiały: 
„Najdroższy mój, najmilszy, wracaj, jak tylko będziesz mógł. Czekam na ciebie z radością i 
tęsknotą..." Jakiś ich znajomy przyszedł z wiadomością,  że Albert z pewnych powodów tak 
prędko nie wróci. Porzucony bilecik wpadł mi wieczorem w ręce. Przeczytałem go i 
uśmiechnąłem się. Ona zapytała mnie o powód tego uśmiechu. — O, jak boskim darem jest 
wyobraźnia! — zawołałem. — Mogłem przez chwilę mieć  złudzenie,  że to było pisane do 
mnie. — Przerwała rozmowę i wydawała się niezadowolona, a ja zamilkłem. 
 
6 września 
Dużo mnie to kosztowało, zanim się zdecydowałem zrzucić swój niebieski prosty frak, w 
którym po raz pierwszy tańczyłem z Lotą, lecz ostatecznie był już niemożliwy. Kazałem też 
sobie zrobić inny, zupełnie jak poprzedni, z kołnierzykiem i wyłogami i również  żółtą 
kamizelkę i spodnie. 
Ale to już niezupełnie to samo. Nie wiem — sądzę, że z czasem i ten stanie mi się milszy. 
 
12 września 
Parę dni była poza domem, pojechała po Alberta. Gdy ją dziś odwiedziłem, wyszła ku mnie 
na próg swego pokoju, a ja z wielką radością ucałowałem jej rękę. 
Kanarek siedzący na zwierciadle sfrunął na jej ramię. — Mój nowy przyjaciel — rzekła i 
podsunęła mu dłoń — trzymam go dla moich dzieci. Taki jest miły! Proszę popatrzeć! Kiedy 
mu daję chleba, trzepocze skrzydłami i tak ślicznie dziobie. Czasem też całuje mnie, niech 
pan spojrzy. — Gdy podała mu usta, ptaszek przywarł do jej słodkich warg, jakby świadomy 
szczęścia, którego mu udzielała. 
— Niech pana też pocałuje — rzekła i podała mi go. Mały dziobek przeniósł się z jej ust na 
moje i kłujące jego dotkniecie było jak tchnienie, jak przeczucie najwyższej rozkoszy. 
— Jego pocałunek nie jest wolny od pożądania — rzekłem. — Ptaszek szuka jedzenia i pusta 
pieszczota nie zadowala go. 
— On je mi z ust — rzekła. Podała mu kilka okruszynek na wargach, uśmiechających się 
radością niewinnej, lecz świadomej miłości. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 35 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Odwróciłem głowę. Nie powinna tego robić! Nie powinna podniecać mej wyobraźni tymi 
obrazami niebiańskiej niewinności i szczęścia, nie powinna budzić mego serca, gdy je na 
chwilę uśpiła obojętność życia. Ale właściwie — dlaczego? Tyle ma do mnie zaufania! Wie, 
jak ją kocham! 
 
15 września 
Człowiek by się oddał diabłu, Wilhelmie, z powodu tych wszystkich ludzi, których Bóg znosi 
na ziemi, ludzi bez zmysłu i poczucia dla tych niewielu rzeczy, które tu jeszcze coś warte. 
Znasz te orzechy, pod którymi siedziałem z Lotą u zacnego proboszcza w St., wspaniałe 
orzechy, które, Bóg świadkiem, zawsze największą radością napełniały mi duszę! Jakże 
przytulnym czyniły probostwo! Jaki chłód dawały i jakie wspaniałe miały gałęzie! I to cofanie 
się wspomnieniami aż do tych poczciwych proboszczów, którzy je przed tylu laty sadzili! 
Nauczyciel wymieniał nam często jedno nazwisko, które słyszał od swego dziadka; miał to 
być dzielny człowiek, a pamięć o nim była mi zawsze droga pod tymi drzewami. Mówię ci, 
nauczycielowi  łzy stały w oczach, gdyśmy wczoraj mówili o tym, że zostały  ścięte.  Ścięte! 
Mógłbym się  wściec, mógłbym zamordować tego psa, który zadał pierwszy cios! Ja, który 
zamartwiłbym się, gdyby kilka takich drzew stało na mym podwórzu i jedno z nich obumarło 
ze starości, muszę na to patrzeć. Drogi skarbie, jedna w tym tylko pociecha! Czym jest 
uczucie ludzkie! Cała wieś szemrze i mam nadzieję,  że pani pastorowa na maśle i jajach, i 
innych dowodach zaufania poczuje, jaką ranę swej wsi zadała. Bo to ona — żona nowego 
proboszcza (nasz stary już umarł), chuderlawe, chorowite stworzenie, które nie ma powodu 
okazywać światu współczucia, bo i jemu nikt nie współczuje! Głupia, a podaje się za uczoną, 
miesza się do badania kanonów

31

, bardzo wiele pracuje nad nowomodną, moralną, krytyczną 

reformą chrześcijaństwa, wzrusza ramionami nad marzeniami Lavatera, ma całkiem 
poszarpane zdrowie i żadnej przeto radości na tej bożej ziemi. Tylko taka kreatura mogła 
wpaść na pomysł ścięcia moich orzechów. Widzisz, nie mogę się uspokoić! Wyobraź sobie, 
opadające liście zanieczyszczają jej podwórze i zatruwają powietrze! Drzewa odbierają jej 
światło dzienne. Gdy orzechy dojrzeją, chłopcy rzucają w nie kamieniami, a to jej działa na 
nerwy i mąci jej głębokie rozmyślania, gdy porównuje Kennikota

32

, Semlera

33

 i Michaelisa

34

. 

Gdym widział ludzi na wsi, szczególnie starych, niezadowolonych z tego, zapytywałem: — 
Czemuście to ścierpieli? — Jeśli sołtys chce, tu na wsi — powiedzieli — cóż począć? — Lecz 
jedno dobrze się stało: sołtys i proboszcz, który przecież z grymasów swej żony, 
zatruwających mu życie, chciał też mieć jakąś korzyść, umyślili podzielić się dochodem; 
wtedy dowiedział się o tym urząd skarbowy, który miał zadawnione pretensje do tej części 
plebanii, gdzie rosły orzechy, powiedział: prosimy do nas! — i sprzedał drzewa najwięcej 
dającemu. Leżą! O, gdybym był księciem! Zaraz bym proboszczów, sołtysów i urząd 
skarbowy... Księciem! Ba, gdybym był księciem, cóż by mnie obchodziły drzewa w moim 
kraju! 
 
10 października 
Gdy tylko widzę jej czarne oczy, już mi jest dobrze! Patrz, co mnie smuci, to to, że Albert nie 
zdaje się być tak szczęśliwy, jak... się spodziewał... jak ja... spodziewałbym się być... gdyby... 
Niechętnie kładę domyślniki, lecz tu nie mogę się inaczej wypowiedzieć, a zdaje mi się dość 
wyraźnie. 
 
12 października 
Osjan wyparł z mego serca Homera. Co za świat, w który prowadzi mnie ten wspaniały poeta! 
Wędrować przez wrzosowiska, owiany wichurą, która wśród dymiących mgieł wiedzie duchy 
ojców w bladym świetle księżyca! Od strony gór szum strumienia leśnego, na pół stłumiony 
jęk duchów w jaskiniach i skargi bolesne rozpaczającej dziewczyny, przy czterech omszałych, 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 36 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

trawą porosłych kamieniach na grobie wojownika — jej kochanka. Kiedy go znajduję, tego 
błędnego starego barda, który na szerokim stepie szuka śladów stóp swych ojców i — ach! 
znajduje tylko ich kamienie grobowe, a potem z jękiem spogląda ku miłej gwieździe 
wieczornej, kryjącej się w falującym morzu, i w duszy bohatera ożywają czasy minione, 
kiedy jeszcze przyjazny promień przyświecał niebezpiecznym wyprawom dzielnych 
wojowników, a księżyc oblewał blaskiem ich strojny w wieńce, zwycięsko wracający korab; 
kiedy spostrzegam głęboką troskę na jego czole, gdy widzę, jak ostatni z wspaniałych, 
opuszczonych, kroczy chwiejnie w straszliwym zmęczeniu do grobu, jak w bezsilnej 
obecności cieniów swych zmarłych wchłania wciąż nowe, bolesne płomienie radości i 
spogląda na zimną ziemię, na wysoką, chwiejącą się na wietrze trawę i woła: „Przyjdzie, 
przyjdzie wędrowiec, który znał mnie w dniach mojej piękności", i spyta: „Kędy jest śpiewak, 
znamienity syn Fingala? Krok jego stąpa po moim grobie i próżno pyta on o mnie na ziemi" 
— o przyjacielu, wyrwałbym natychmiast jakiemuś szlachetnie urodzonemu wojownikowi 
miecz i uwolniłbym od razu mego księcia od przedśmiertelnej męki gasnącego powoli życia i 
w ślad wolnego już herosa posłałbym moją duszę. 
 
19 października 
Ach, ta pustka! Ta przeraźliwa pustka, którą tu czuję w mej piersi! Myślę często: gdybyś ją 
raz tylko, choć raz przycisnąć mógł do serca, cała ta pustka zapełniłaby się. 
 
26 października 
Tak, staje się to dla mnie pewne, drogi! pewne i coraz pewniejsze, że istnienie jakiegoś 
stworzenia mało jest ważne, całkiem mało. Do Loty przyszła przyjaciółka; wszedłem do 
przyległego pokoju po książkę; nie mogłem czytać; potem wziąłem pióro, by pisać. 
Słyszałem, jak cicho rozmawiały. Opowiadały sobie nic nie znaczące rzeczy, nowości 
miejskie:  że ta wychodzi za mąż, tamta jest chora, bardzo chora, ma suchy kaszel, kości 
trzeszczą jej w twarzy, dostaje mdłości. — Nie dam grosza za jej życie — powiada jedna. — 
NN. ma się też niedobrze — mówi Lota. — Już opuchł — rzecze tamta. — I moja żywa 
wyobraźnia postawiła mnie przy łożu tych nieszczęśliwych, widziałem ich, z jaką odrazą 
odwracali się od życia, jak — Wilhelmie! A moje kobietki mówiły o tym, ot, jak się mówi, że 
ktoś obcy umiera. I gdy się oglądam, i przypatruję temu pokojowi, i widzę wkoło suknie Loty, 
rękopisy Alberta i te meble, z którymi się tak zaprzyjaźniłem (nawet z tym kałamarzem), 
myślę: Patrz, czym jesteś dla tego domu! W sumie! Przyjaciele twoi poważają cię. Często 
jesteś ich radością i serce twe czuje, że nie mogliby obejść się bez ciebie, a jednak — gdybyś 
teraz odszedł, gdybyś pożegnał to koło? Jak długo czuliby pustkę w swym życiu po twej 
stracie? Jak długo? O, tak znikomy jest człowiek, że nawet tam gdzie ma prawdziwą pewność 
swego istnienia, tam gdzie jego obecność oddziaływa niezaprzeczalnie i wyciska pieczęć w 
pamięci, w duszy jego ukochanych, że i tam zgasnąć, zniknąć musi, i to tak prędko! 
 
27 października 
Rozdarłbym sobie czasem piersi i roztrzaskał mózg, że tak mało można dla siebie znaczyć! 
Ach, jeśli sam nie wniosę miłości, radości, ciepła i rozkoszy, to nie da mi ich drugi, a całym 
sercem pełnym szczęśliwości nie uszczęśliwię drugiego, który stoi przede mną zimny i 
bezsilny. 
 
Wieczorem 
Mam tak wiele, a uczucie dla niej pochłania wszystko; mam tak wiele, a bez niej wszystko 
staje się niczym. 
 
30 października 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 37 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Chyba ze sto razy już miałem rzucić się jej na szyję! Bóg wielki wie, co człowiek czuje 
widząc przed sobą ustawicznie tyle wdzięku i nie mogąc po niego sięgnąć. A przecież chęć 
brania jest najnaturalniejszym popędem człowieka! Czyż dzieci nie sięgają po wszystko, co 
im w oko wpadnie? A ja? 
 
3 listopada 
Bóg świadkiem, kładę się często do łóżka z życzeniem, ba, czasem z nadzieją niezbudzenia 
się więcej: rano otwierani oczy, widzę znów słońce i czuję się nieszczęśliwy. O, gdybym 
mógł być kapryśny, zepchnąć winę na pogodę, na kogoś trzeciego, na chybione 
przedsięwzięcie, wtedy straszny ciężar zniechęcenia tylko w połowie spoczywałby na mnie. 
Niestety! czuję zbyt wyraźnie, że wina leży we mnie samym... Nie wina! Dość, że we mnie 
kryje się źródło wszelkiej niedoli, jak niegdyś źródło wszelkiej szczęśliwości. Czyż nie jestem 
już tym człowiekiem, który niegdyś  żył całą pełnią uczucia, który chodził po ziemi jak po 
raju, który miał serce, by ogarniać nim miłośnie  świat cały. Ale serce to teraz zamarło, nie 
płyną już z niego żadne zachwyty; oczy moje są suche, a myśli moje, nie obmywane już 
orzeźwiającymi  łzami, marszczą niespokojnie me czoło. Cierpię wiele, bo straciłem to, co 
było  życia mego jedyną rozkoszą,  świętą, ożywczą siłą, którą zawsze tworzyłem wkoło 
siebie. Znikła! Gdy patrzę oknem na dalekie wzgórze i widzę, jak słońce poranne przebija nad 
nim mgły i oświeca cichą łąkę, a łagodna rzeka wśród bezlistnych wierzb wije się ku mnie, o, 
gdy ta wspaniała natura tak drętwa leży przede mną jak polakierowany obrazek, cała ta 
rozkosz nie może z serca mego przelać ani kropli szczęścia do mego mózgu. Ja, nędzarz, stoję 
zaś przed obliczem Boga jak wyschła studnia, jak ciekące wiadro; rzucam się często na 
ziemię i błagam Boga o łzy jak rolnik o deszcz, gdy niebo nad nim spiżowe, a ziemia wkoło 
spragniona. 
Jednak, ach! czuję, Bóg zsyła deszcze i słońce nie na nasze żarliwe prośby; owe czasy, 
których wspomnienie mnie dręczy, dlatego tak były szczęśliwe,  żem cierpliwie oczekiwał 
Jego ducha, a szczęśliwość, którą na mnie zlewał, przyjmowałem całym głęboko wdzięcznym 
sercem! 
 
8 listopada 
Wyrzucała mi moje wybryki! Ach, z taką czułością! Moje wybryki, że czasem pozwalam się 
skusić szklance wina do wypicia całej butelki. — Nie rób pan tego! — rzekła. — Pamiętaj o 
Locie! — Pamiętać — rzekłem — czy trzeba mi to nakazywać? Pamiętam o pani, nie 
pamiętam! Pani jest zawsze w mej duszy. Dziś siedziałem w miejscu, gdzie pani kiedyś 
wysiadła z karety... — Mówiła o czymś innym, by nie pozwolić mi zapuszczać się w to 
głębiej. Najdroższy, zginąłem! Ona może czynić ze mną, co chce. 
 
15 listopada 
Dziękuję ci, Wilhelmie, za twój serdeczny współudział, za twą  życzliwą radę i proszę cię, 
bądź spokojny. Pozwól mi wycierpieć wszystko; mam, przy całym swym znużeniu, dość siły, 
aby to znieść. Czczę religię, wiesz o tym, czuję, że jest ona niejednemu strudzonemu podporą, 
niejednemu spragnionemu orzeźwieniem. Jedno — czy może ona, czy musi być tym dla 
każdego? Gdy patrzysz na wielki świat, widzisz tysiące, dla których ona tym nie była, tysiące, 
dla których ona tym nie będzie, bez względu na to, czy im ją głoszono, czy nie; i czyż musi 
być ona tym dla mnie? Czyliż sam Syn Boży nie powiada, że wkoło Niego będą ci, których 
Mu Ojciec dał? A jeśli Mu nie jest dany? Jeśli mnie Ojciec zachować chciał dla siebie, jak 
mówi mi serce moje? Proszę cię, nie tłumacz tego fałszywie, nie podejrzewaj szyderstwa w 
tych niewinnych słowach; odkrywam tu całą swą duszę. Inaczej wolałbym był milczeć, 
przecież nierad tracę słowa na coś, o czym każdy wie tyleż co ja. Wszakże jest losem ludzkim 
wycierpieć swą miarę, wypić swój puchar. A jeśli puchar był pełen goryczy dla człowieczych 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 38 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

warg Boga zesłanego z nieba, czemuż ja mam udawać i kłamać, że jest mi słodki? I czemuż 
miałbym się wstydzić w tej strasznej chwili, gdy cała ma istota drży między bytem i 
niebytem, gdy przeszłość jak błyskawica świeci nad ciemną przepaścią przyszłości i wszystko 
zapada się wkoło mnie, i świat ze mną ginie? Czy nie woła we mnie głos istoty zdanej na 
samą siebie, zatracającej się, spadającej niepowstrzymanie w przepaść, istoty, która daremnie 
czyni wysiłki, aby wydźwignąć się z głębi, i woła: „Boże mój, Boże, czemuś mnie opuścił?" I 
miałżebym wstydzić się tego wyrazu, miałżebym bać się tej chwili, skoro nie uszedł jej Ten, 
który zwija niebiosa jak chustę? 
 
21 listopada 
Ona nie widzi, nie czuje, że przygotowuje truciznę, która zniszczy mnie i ją; a ja z całą 
rozkoszą wysączam puchar, który podaje mi na mą zgubę. Cóż znaczy to dobrotliwe 
spojrzenie, którym tak często — często? — nie, nie często, ale niekiedy patrzy na mnie, ta 
uprzejmość, z jaką przyjmuje odruchowe wyznanie mego uczucia, ta litość dla mego 
cierpienia malująca się na jej czole? 
Wczoraj, gdym odchodził, podała mi rękę i rzekła: — Żegnaj, drogi Werter! — Drogi Werter! 
Po raz pierwszy nazwała mnie drogim i dreszcz mnie przejął do szpiku kości. Sto razy 
powtarzałem to sobie i wczoraj, gdym się  kładł spać i sam ze sobą gwarzył o tym i owym, 
powiedziałem nagle: — Dobranoc, drogi Werter! — A potem musiałem śmiać się z samego 
siebie! 
 
22 listopada 
Nie mogę się modlić: — Pozostaw mi ją! — A jednak często wydaje mi się, że jest moja. Nie 
mogę się modlić: — Daj mija! — bo należy do innego. Dworuję sobie z moich cierpień; 
gdybym sobie pofolgował, powstałaby cała litania antytez. 
 
24 listopada 
Ona czuje, co cierpię. Dziś spojrzenie jej przeszyło do głębi me serce. Zastałem ją samą. Nie 
rzekłem nic, a ona spojrzała na mnie. I nie widziałem w niej już jedynie wdzięcznej urody ani 
blasku doskonałego ducha; wszystko to znikło sprzed mych oczu. Daleko wspanialsze padło 
na mnie spojrzenie: pełne wyrazu najgłębszego współczucia, najsłodszej litości. Czemuż nie 
mogłem rzucie się jej do stóp? Czemuż nie śmiałem na jej szyi wycisnąć tysiąca pocałunków? 
Szukała ucieczki w grze na fortepianie i wplotła słodkim, cichym głosem harmonijne dźwięki 
do swej muzyki. Nigdy jej wargi nie były tak urocze; rzekłbyś, że otwierały się pragnąc pić 
owe słodkie tony wypływające z instrumentu i jeno tajemnicze echo odpowiadało z czystych 
ust. Ba, gdybym ci mógł to opowiedzieć! Nie opierałem się  dłużej, schyliłem się i 
przysiągłem: nigdy nie poważę się wycisnąć na was pocałunku, wargi, na których unoszą się 
duchy niebiańskie... A jednak — chcę. Ha, widzisz, niby zapora stoi przed duszą moją... ta 
szczęśliwość... A potem zginąć, by odkupić ten grzech. Grzech? 
 
26 listopada 
Niekiedy mówię sobie: Twój los jest wyjątkowy; sław innych jako szczęśliwych — tak 
jeszcze nikt się nie męczył. Potem czytam starego poetę

35

 i zdaje mi się, jakbym patrzył we 

własne serce. Muszę tak bardzo cierpieć. Ach, czyż już przede mną ludzie byli tak 
nieszczęśliwi? 
 
30 listopada 
Nie chcę, nie chcę oprzytomnieć! Gdzie stąpię, spotyka mnie zjawa, która mnie wyprowadza 
z równowagi. Dziś! O losie! O ludzkości! 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 39 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Szedłem nad wodą w południe; nie miałem ochoty jeść. Wszędzie było pusto, nabrzmiały 
wilgocią, zimny wiatr zachodni dął od gór i szare chmury deszczowe ciągnęły w dolinę. Z 
daleka zobaczyłem człowieka w zielonej zniszczonej kurcie, który błądził wśród skał i zdawał 
się szukać ziół. Gdym podszedł doń bliżej, a on obejrzał się na szelest, ujrzałem zajmującą 
twarz — cechą, która w niej uderzała, był cichy smutek, twarz ta jednak wyrażała jedynie 
prostoduszność; jego czarne włosy spięte były szpilkami w dwa wałki, a reszta, spleciona w 
gruby harcap, spadała na plecy. Ponieważ odzież jego zdawała mi się wskazywać człowieka 
niższej klasy, sądziłem,  że nie weźmie mi za złe, jeśli zwrócę uwagę na jego zajęcie, i 
zapytałem go, czego szuka. — Szukam — odpowiedział z głębokim westchnieniem — 
kwiatów i nie znajduję ich. — Toż to nie pora roku — rzekłem z uśmiechem. — Jest tyle 
kwiatów — rzekł schodząc ku mnie. — W moim ogrodzie są róże i żywiczki dwojakiego 
rodzaju; jedne darował mi ojciec; rosną jak chwasty; szukam ich już dwa dni i nie mogę 
znaleźć. Są tu też zawsze kwiaty żółte i niebieskie, i czerwone, a goryczka ma też piękne 
kwiatki. Nie mogę  żadnego znaleźć. — Spostrzegłem w tym coś niesamowitego i dlatego 
zapytałem wymijająco, po co mu te kwiaty. Dziwny kurczowy uśmiech ściągnął jego twarz. 
— Jeśli mnie pan nie zdradzi — rzekł  kładąc palec na ustach — obiecałem bukiet mej 
bogdance. — To dobrze — mówię. — O — rzekł — ona ma dużo innych rzeczy, jest bogata. 
— A jednak rada waszemu bukietowi — dodałem. — O — ciągnął dalej — ona ma klejnoty i 
koronę. — Jakże się zowie? — Gdyby mi Stany Generalne36 chciały zapłacić — dodał — 
byłbym innym człowiekiem. Tak, był niegdyś czas, gdy byłem szczęśliwy. Teraz koniec ze 
mną, jestem... — Wilgotne spojrzenie ku niebu wyrażało wszystko. — Byliście więc 
szczęśliwi? — zapytałem. — Ach, chciałbym znów być tak szczęśliwy! — rzekł. — Było mi 
tak dobrze, tak wesoło, tak lekko jak rybie w wodzie! — Henryku! — zawołała stara kobieta 
nadchodząca drogą. — Henryku, gdzie jesteś? Szukaliśmy cię wszędzie. Chodź jeść. — Czy 
to wasz syn? — spytałem przystępując do niej. — Tak, mój biedny syn — odparła. — Bóg 
dał mi ciężki krzyż. — Odkąd jest w takim stanie? — spytałem. — Tak spokojny jest od pół 
roku. Bogu dzięki,  że tylko tyle! Przedtem cały rok szalał, siedział na łańcuchu w domu 
wariatów. Teraz nie robi nic nikomu, tylko przestaje z królami i cesarzami. Był tak dobrym i 
cichym człowiekiem, pomagał wyżywić rodzinę, miał piękny charakter pisma; i nagle popadł 
w melancholię, dostał gorączki, potem ataku szału, a teraz jest taki, jakim go pan widzi. 
Gdybym wam opowiadać miała, panie... — Przerwałem potok jej opowieści pytaniem, co to 
były za czasy, które tak chwali, że był taki szczęśliwy, czuł się tak dobrze. — Ten biedny 
głuptas — zawołała z uśmiechem pełnym politowania — myśli o czasach, gdy był 
nieprzytomny; chwali je zawsze! To czasy, gdy był w domu wariatów, kiedy nie wiedział, co 
się z nim dzieje. — To uderzyło we mnie jak grom; wsunąłem jej pieniądz w rękę i opuściłem 
ją pospiesznie. 
— Gdyś był szczęśliwy — zawołałem spiesząc ku miastu. — Gdy ci dobrze było jak rybie w 
wodzie! Boże w niebie! Czyś takim uczynił los ludzi, że są szczęśliwi, zanim dojdą do 
rozumu i kiedy go znów stracą? — Nieszczęśniku! Jakże też zazdroszczę ci twej melancholii, 
pomieszania zmysłów, w którym więdniesz! Wychodzisz bez nadziei rwać kwiaty dla swej 
królowej — w zimie — i smucisz się, gdy ich nie znajdujesz, i nie rozumiesz, czemu ich 
znaleźć nie możesz. I ja, i ja wychodzę bez nadziei, bez celu i wracam znów tak, jak 
wyszedłem. Roisz, jakim byłbyś człowiekiem, gdyby Stany Generalne ci zapłaciły. 
Szczęśliwe stworzenie, które brak swej szczęśliwości przypisać może ziemskiej przeszkodzie. 
Nie czujesz! Nie czujesz, że przyczyna twego nieszczęścia tkwi w twym złamanym sercu i w 
skołatanym mózgu, na co żaden król ziemi ci nie pomoże. 
Niech zginie bez pociechy, kto szydzi z chorego, podróżującego do najdalszego źródła, które 
zwiększy jego chorobę i uczyni konanie jego boleśniejszym; kto wywyższa się ponad 
uciśnione serce, które, by uwolnić się od wyrzutów sumienia i pozbyć się cierpień swej duszy, 
pielgrzymuje do Grobu Świętego! Każdy krok, który stopa jego stawia na nie udeptanej 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 40 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

drodze, jest kroplą przynoszącą ulgę strwożonej duszy i z każdym przetrwanym dniem 
podróży układa się do snu z sercem lżejszym o wiele udręki. I macie odwagę to zwać 
obłędem, wy, kramarze słów, wylegujący się na poduszkach? Obłędem! O Boże! Ty widzisz 
me łzy! Ty, któryś stworzył człowieka biednym, po coś mu jeszcze przydał braci, którzy go 
ograbili z tej odrobiny ubóstwa, z tej odrobiny zaufania, jakie w Tobie pokłada, o Boże 
miłości! Czymże jest bowiem wiara w jakiś uzdrawiający korzonek czy łzy winorośli, jeśli 
nie wiarą w Ciebie, któryś we wszystko, co nas otacza, wlał siłę uzdrawiającą i kojącą, tak 
bardzo człowiekowi potrzebną! Ojcze, którego nie znam! Ojcze, któryś dawniej przepełniał 
całe me serce, a teraz odwróciłeś ode mnie swe oblicze! Wezwij mnie do siebie. Nie milcz 
dłużej. Milczenie Twe nie powstrzyma tej spragnionej duszy. I czyliż mógłby gniewać się 
człowiek, ojciec, któremu niespodziewanie powracający syn rzuciłby się na szyję i zawołał: 
„Powracam, ojcze! Nie gniewaj się, że przerywam podróż, w której wedle twej woli miałem 
wytrwać dłużej. Świat jest wszędzie jednaki dla trudu i pracy, nagrody i radości. Ale cóż mi 
to! Mnie jest tam tylko dobrze, gdzie ty jesteś. I przed twym obliczem chcę cierpieć i radować 
się." A Ty, drogi Ojcze Niebieski, miałbyś odtrącić go od siebie? 
 
1 grudnia 
Wilhelmie! Człowiek, o którym ci pisałem, szczęśliwy nieszczęśliwiec, był pisarzem u ojca 
Loty i namiętność do niej, którą  żywił, krył, wyznał i za którą został wydalony ze służby, 
uczyniła go szaleńcem. Staraj się odczuć z tych suchych słów, jak niesłychanie przejęła mnie 
ta historia, gdy mija Albert opowiadał tak spokojnie, jak tyją może czytasz. 
 
4 grudnia 
Proszę cię! Widzisz, koniec ze mną, nie zniosę tego dłużej! Dziś siedziałem przy niej — 
siedziałem, ona grała na fortepianie różne melodie, z takim wyrazem! Cóż mam ci jeszcze 
powiedzieć? Siostrzyczka jej stroiła lalkę na mych kolanach. Łzy stanęły mi w oczach, 
schyliłem się i wzrok mój padł na jej obrączkę — łzy moje płynęły. I nagle wpadła w dawną, 
niebiańsko słodką melodię, tak nagle... i poczułem się pocieszony na duchu, a potem opadło 
mnie wspomnienie wszystkiego, co przeszło, chwil, gdym słuchał jej pieśni, wszystkich 
ponurych okresów zmartwień, zawiedzionych nadziei i wtedy... Chodziłem po izbie tam i 
sam, serce me dławiło się tym wszystkim. — Na miłość boską — rzekłem rzucając się ku niej 
z gwałtownym wybuchem ' — na miłość boską, przestań pani! — Przerwała i patrzyła na 
mnie nieruchomo. — Werter — rzekła z uśmiechem, który przeszył mi duszę — Werter, pan 
jest bardzo chory, pańskie ulubione potrawy zbrzydły panu! Niech pan odejdzie, proszę, i 
niech się pan uspokoi! — Wyrwałem się od niej i — Boże, Ty widzisz mą nędzę i położysz 
jej kres! 
 
6 grudnia 
Jak mnie prześladuje ta postać! Na jawie i we śnie wypełnia całą  mą dusze. Gdy zamknę 
oczy, tu, pod mym czołem, gdzie skupia się i wewnętrzna siła widzenia, tkwią jej czarne 
oczy. Tu! Nie mogę ci tego 1 wyrazić. Gdy zamknę oczy, są pod moją czaszką; spoczywają 
we mnie t jak morze, jak przepaść, wypełniają myśli mego czoła. 
Czym jest człowiek, ten wysławiany półbóg? Czyż nie brak mu sił właśnie tam, gdzie mu ich 
najbardziej potrzeba? I kiedy wzla-1 tuje w radości lub tonie w cierpieniu, czyż w obu 
wypadkach nie wtedy właśnie zatrzymać się musi, nie wtedy powrócić do tępej, zimnej 
świadomości, gdy pragnął zatracić się w pełni nieskończoności? 
 
Wydawca do Czytelnika 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 41 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Jak bardzo pragnąłbym mieć tyle własnoręcznych  świadectw o ostatnich przedziwnych 
dniach naszego przyjaciela, żebym nie musiał kolejności pozostałych po nim listów 
przerywać opowiadaniem. 
Starałem się zebrać dokładnie wiadomości z ust tych, którzy mogli dobrze znać jego dzieje; są 
one proste i wszystkie opowiadania, poza kilkoma drobiazgami, zgadzają się z sobą; tylko co 
do poglądów osób działających zdania się różnią i opinia jest podzielona. 
Pozostaje nam tylko opowiedzieć sumiennie to, czego dowiedzieliśmy się po mozolnych 
zabiegach, dołączyć listy pozostałe po zmarłym i nie zlekceważyć najmniejszej odnalezionej 
kartki, zwłaszcza  że tak trudno jest odkryć najistotniejsze, prawdziwe sprężyny czynu, jeśli 
popełnia go jednostka niepospolita. 
Smutek i zniechęcenie zapuszczały coraz głębiej korzenie w duszę Wertera, splatały się coraz 
silniej z sobą, aż owładnęły całą jego istotą. Równowaga jego ducha była zupełnie 
zniweczona, wewnętrzny  żar i namiętność, które przeorały całą jego naturę, miały bardzo 
przykre następstwa i doprowadziły go do stanu wyczerpania, z którego podrywał się jeszcze 
niespokojniej, niż dotąd walczył z wszystkimi utrapieniami. Niepokój serca trawił resztę sił 
jego ducha, jego żywość, jego bystrość; stał się smutnym towarzyszem zabaw, tym 
nieszczęśliwszym i niesprawiedliwie osądzającym drugich, im bardziej był przybity. Tak 
przynajmniej mówią przyjaciele Alberta i twierdzą,  że Werter nie umiał docenić czystego, 
spokojnego człowieka, który wreszcie posiadł długo upragnione szczęście, i jego starań, aby 
to szczęście zachować również w przyszłości, on, który co dzień zużywał całe swe mienie, 
aby wieczorem cierpieć i głodować. Mówią, że Albert nie zmienił się w tak krótkim czasie, 
był zawsze taki sam, jakim go Werter od początku znał, cenił i szanował. Kochał Lotę nade 
wszystko, był z niej dumny i pragnął, aby wszyscy inni też uznawali ją za najwspanialszą 
istotę. Czyż można mu przeto mieć za złe, jeśli pragnął usunąć każdy cień podejrzenia, jeśli w 
tej chwili nie chciał nawet w najniewinniejszy sposób dzielić tego drogiego skarbu? 
Przyznaję,  że Albert często wychodził z pokoju żony, gdy Werter był u niej, ale nie z 
nienawiści ani z niechęci do przyjaciela, lecz dlatego, iż czuł,  że Wertera przygnębia jego 
obecność. 
Ojciec Loty zachorował i nie mógł wychodzić z domu; posłał po nią swój powóz. Był piękny 
dzień zimowy, spadł pierwszy duży śnieg i pokrył okolicę. 
Werter udał się tam następnego rana, aby, jeśli Albert nie wybierze się po nią, towarzyszyć jej 
do domu. 
Piękna pogoda nie oddziałała na jego posępny humor, duszę jego przytłaczał straszny ciężar, 
gnębiły go ponure obrazy i jedna smutna myśl łączyła się w jego duszy z drugą. 
Ponieważ żył w wiecznej niezgodzie z sobą samym, więc i stan duszy innych wydawał mu się 
bardziej ponury i skłócony, sądził,  że zmącił piękny stosunek Alberta i Loty, i robił sobie 
wyrzuty, z którymi mieszała się skryta niechęć do małżonka. 
Myśli jego zatrzymywały się też mimochodem przy tym temacie. „Tak, tak — mówił do 
siebie z tajemnym zgrzytaniem zębów — to ufne, przyjazne, łagodne pożycie, gdzie każda 
strona bierze żywy udział w myślach drugiej, oto spokojna, trwała wierność! Nie! To sytość i 
obojętność! Czyż byle interes nie pociąga go bardziej niż droga, rozkoszna żona? Czy docenia 
on swoje szczęście? Czy poważa ją tak, jak ona na to zasługuje? Posiada ją, no, dobrze, 
posiada ją. Wiem o tym, jak wiem i o czymś innym, przywykłem, sądzę, do tej myśli, 
doprowadzi mnie ona do szału, zabije mnie jeszcze. I czy przyjaźń przetrwała? Czyż nie 
widzi on w mym przywiązaniu do Loty wtargnięcia w jego prawa, w mym poważaniu wobec 
niej cichego wyrzutu? Wiem o tym, czuję,  że widzi mnie niechętnie,  życzy sobie, bym się 
oddalił, obecność moja ciąży mu." 
Często powściągał szybki krok, przystawał i chciał, zda się, zawrócić, jednakże szedł ciągle 
naprzód i tak rozmyślając i mówiąc do siebie doszedł wreszcie, niejako wbrew woli, do 
leśniczówki. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 42 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Wszedł, spytał o starego i Lotę, zastał dom w pewnym poruszeniu. Najstarszy chłopak 
powiedział mu, że nie opodal w Wahlheim zdarzyło się nieszczęście, zabito chłopa! Nie 
zrobiło to na nim żadnego wrażenia. Wszedł do pokoju i zastał Lotę zajętą przekonywaniem 
ojca, który mimo swej choroby chciał natychmiast pójść zbadać sprawę na miejscu. Sprawca 
był jeszcze nie znany, zabitego znaleziono rankiem przed drzwiami domu; istniały niejakie 
poszlaki: nieboszczyk był parobkiem pewnej wdowy, miała przedtem innego na służbie, który 
odszedł skłócony. — Werter usłyszawszy to zerwał się gwałtownie. — Czyż to możliwe! — 
zawołał. — Muszę tam pójść, nie spocznę ani chwili. — Pospieszył do Wahlheim, odżyły w 
nim wszelkie wspomnienia i nie miał ani przez chwilę wątpliwości, że czynu tego dopuścił się 
człowiek, z którym nieraz rozmawiał, który stał mu się tak drogi. 
Musiał minąć lipy, aby dojść do szynkowni, gdzie złożono ciało; to niegdyś ulubione miejsce 
przejęło go lękiem. Ów próg, na którym dzieci sąsiadów bawiły się tak często, skalany był 
krwią. Miłość i wierność, najpiękniejsze uczucia ludzkie, zmieniły się w gwałt i mord. 
Potężne drzewa stały bezlistne, okryte szronem, piękne  żywopłoty, które sklepiły się nad 
niskim murem cmentarza, były nagie, a przez szpary w gałęziach widać było obsypane 
śniegiem nagrobki. 
Gdy zbliżał się do szynkowni, przed którą zgromadziła się cała wieś, rozległy się nagle 
krzyki. Ujrzano z daleka oddział zbrojnych ludzi i wszyscy wołali,  że prowadzą sprawcę. 
Werter spojrzał i niedługo trwał w niepewności. Tak! Był to parobek, który tak bardzo kochał 
ową wdowę i którego niedawno spotkał snującego się w cichym gniewie, w tajemnej 
rozpaczy. 
— Cóżeś popełnił, nieszczęsny! — zawołał Werter podchodząc ku więźniowi. Ten patrzył 
nań cicho, milczał i rzekł wreszcie zupełnie spokojnie: — Żaden mieć jej nie będzie i ona nie 
będzie miała żadnego. — Wprowadzono więźnia do szynkowni i Werter odszedł spiesznie. 
Straszliwy, potężny wstrząs poruszył całą jego istotę. Został na chwilę wyrwany ze swego 
smutku, ze swego zniechęcenia, z obojętnej apatii; owładnęło nim przemożne współczucie i 
przejęła go niewymowna żądza uratowania człowieka. Uczuł,  że jest on tak nieszczęśliwy, 
uczuł,  że nawet jako zbrodniarz jest tak niewinny, wszedł tak głęboko w jego położenie, że 
wierzył niezachwianie, iż przekona o tym innych. Już pragnął przemówić  za  nim,  już 
najwyższa obrona cisnęła się na jego wargi, śpieszył do leśniczówki i nie mógł się w drodze 
powstrzymać, by półgłosem nie wypowiadać tego, co miał przedstawić komisarzowi. 
Gdy wszedł do izby, zastał tam Alberta; to zbiło go na chwilę z tropu, lecz wnet opanował się 
i z zapałem wygłosił przed komisarzem swoje przekonanie. Ten kiwnął kilka razy głową i 
choć Werter z największą żywością, namiętnością i prawdą wytyczał wszystko, co człowiek 
może powiedzieć dla uniewinnienia drugiego człowieka, jednak, jak łatwo się domyślić, 
komisarz nie wzruszył się  tym.  Co  więcej, nie pozwolił naszemu przyjacielowi dokończyć, 
zaoponował mu żywo i zganił go, że bierze w obronę skrytobójcę. Wykazał mu, że w ten 
sposób obala się każde prawo, niweczy każde bezpieczeństwo państwa, i dodał,  że w takiej 
sprawie nic uczynić nie może, nie biorąc na siebie największej odpowiedzialności; wszystko 
musi dziać się według ustalonego porządku, w przepisanym trybie. 
Werter nie poddawał się jeszcze, prosił tylko, aby komisarz patrzył przez palce, gdyby temu 
człowiekowi umożliwiono ucieczkę. I tego też odmówił komisarz. Albert, który wreszcie 
wmieszał się do rozmowy, stanął po stronie starego komisarza; Werter został przegłosowany i 
ze straszliwym bólem w sercu wybrał się w drogę, gdy urzędnik rzekł mu kilkakrotnie: „Nie, 
nic go nie uratuje!" 
Jak bardzo musiały uderzyć go te słowa, widać z pewnej karteczki znalezionej wśród jego 
papierów i zapewne napisanej tegoż dnia. 
„Nic cię nie uratuje, nieszczęśliwcze! Widzę, że nic nas nie uratuje!" 
To, co Albert powiedział na końcu do komisarza w sprawie więźnia, napełniło Wertera 
głębokim wstrętem: zdawało mu się,  że widzi w tym pewne przytyki do siebie i choć jego 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 43 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

bystry umysł musiał po dłuższej rozwadze uznać, że obaj panowie mogą mieć słuszność, miał 
jednak wrażenie, że zaparłby się swej najwewnętrzniejszej istoty, gdyby przyznał się do tego, 
gdyby na to przystał. 
Wśród jego papierów znajdujemy karteczkę, która odnosi się do tego i być może wyraża cały 
jego stosunek do Alberta. 
„Cóż pomoże, iż mówię i powtarzam sobie, że jest zacny i dobry, kiedy szarpie mi to 
wnętrzności; nie umiem być sprawiedliwy." 
Ponieważ był  łagodny wieczór i miało się na odwilż, Lota z Albertem wracała pieszo. Po 
drodze rozglądała się tu i ówdzie, jakby brak jej było towarzystwa Wertera. Albert zaczął 
mówić o nim, ganił go, oddając mu jednak sprawiedliwość. Wspominał też o jego 
nieszczęsnej namiętności i wyraził życzenie, by można było go jakoś oddalić. — Pragnę tego 
także ze względu na nas — ciągnął. — Staraj się jego stosunkowi do ciebie nadać zwrot inny, 
ograniczyć jego częste odwiedziny. Ludzie zwracają na to uwagę i wiem, że tu i ówdzie 
mówiono o tym. — Lota milczała i Alberta, zda się, dotknęło jej milczenie; przynajmniej od 
tej chwili nie wspominał o Werterze wobec niej, a gdy ona o nim wspominała, urywał 
rozmowę i zwracał ją na inny temat. 
Daremna próba, którą Werter podjął, aby ocalić nieszczęśliwego, była ostatnim błyskiem 
płomienia gasnącej  świecy, pogrążał się teraz coraz głębiej w bólu i bezczynności; 
szczególnie wściekał się  słysząc,  że można by go nawet wezwać na świadka przeciw 
człowiekowi, który zaczął się teraz wszystkiego wypierać. 
Wszystkie nieprzyjemności, które kiedykolwiek spotkały go w jego czynnym życiu, 
przykrość podczas pracy w poselstwie, wszystko, co mu się poza tym nie powiodło, co go 
kiedyś martwiło, nurtowało jego duszę. Zdawał się przez to wszystko jakby uprawniony do 
bezczynności; czuł się odcięty od wszelkich perspektyw, niezdolny znaleźć jakiś sposób 
ujmowania spraw codziennego życia; i tak oddany zupełnie  swym uczuciom, myślom i 
bezgranicznej namiętności w wiecznej monotonii swego smutnego obcowania z miłą i 
ukochaną istotą, której spokój mącił, targając swe siły, niszcząc je bez celu i widoku, zbliżał 
się coraz bardziej do swego smutnego końca. 
O jego skłóceniu się z sobą samym i namiętności, o jego nieustannym szamotaniu się, o jego 
znużeniu życiowym świadczy najlepiej kilka pozostawionych listów, które tu przytaczamy. 
12 grudnia 
Drogi Wilhelmie, jestem w stanie, w którym musieli się znajdować owi nieszczęśliwi, o 
których sądzono,  że są opętani przez złego ducha. Czasem chwyta mnie coś — nie jest to 
niepokój ani żądza  — jest to jakaś wewnętrzna, nieznana burza, która grozi rozsadzeniem 
piersi, dławi gardło! Biada! Biada! I potem błądzę  wśród strasznych, nocnych obrazów tej 
wrogiej ludziom pory roku. 
Wczoraj wieczorem musiałem wyjść. Nastała nagle odwilż, słyszałem,  że rzeka wezbrała, 
potoki wystąpiły z brzegów i cała moja droga dolina była od Wahlheim zalana. W nocy po 
jedenastej wybiegłem. Było to straszne widowisko — patrzeć w świetle księżyca na fale 
walące ze skały na pola i łąki, i żywopłoty, i wszystko, a szeroka dolina jak okiem sięgnąć 
zmieniła się w wielkie wzburzone jezioro smagane wichrem! Gdy potem znów wyjrzał 
księżyc spoza czarnych chmur, a przede mną powódź w straszliwie wspaniałej poświacie 
toczyła się i szumiała, wtedy opadła mnie groza i znowu tęsknota! Ach! Z otwartymi 
ramionami stałem nad przepaścią i słałem westchnienie tam, w otchłań! w dół — i zatraciłem 
się w rozkoszy, by wszystkie moje męczarnie, całe moje cierpienie tam rzucić i pędzić jak 
fale! A przecież nie mogłem nogi oderwać od ziemi, by skończyć wszystkie udręki! Godzina 
moja jeszcze nie wybiła, czuję to! O Wilhelmie! Jak chętnie byłbym oddał swe ludzkie 
istnienie, by móc z ową wichurą rozedrzeć chmury, objąć fale! Ha! może ta rozkosz będzie 
kiedyś udziałem uwięzionego? 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 44 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

I kiedym smętnie spoglądał na placyk, na którym kiedyś spoczywaliśmy z Lotą pod wierzbą 
podczas upalnej przechadzki, zobaczyłem,  że i on jest zalany, ledwo poznałem wierzbę! 
Wihelmie! Jej łąki, pomyślałem, i cała okolica jej leśniczówki, i nasza altana, jakże to 
wszystko teraz zniszczone przez rwący prąd! I błysnął słoneczny promień przeszłości, tak jak 
więźniowi marzy się o trzodach, łąkach i zaszczytach! 
Stałem! Nie ganię się, bo mam odwagę umrzeć. Miałbym. — Teraz siedzę tu jak stara baba, 
która zbiera drzewo u płotów i chleb u drzwi, by swoje konające, bezradosne istnienie o 
chwilę jedną przedłużyć i uczynić lżejszym. 
 
14 grudnia 
Cóż  to, mój drogi? Boję się siebie samego! Nie jestże miłość moja do niej najświętszą, 
najczystszą, bratnią miłością? Czym kiedykolwiek czuł karygodne pragnienie w mej duszy? 
Nie chcę przysięgać. A teraz, sny! O, jaką rację mieli ludzie, którzy tak sprzeczne objawy 
przypisywali obcym siłom! Ta noc! Drżę mówiąc to: trzymałem ją w ramionach, 
przyciskałem mocno do piersi i pokrywałem jej miłośnie szepczące usta niezliczonymi 
pocałunkami! Oczy moje tonęły w jej pełnych upojenia oczach! Boże! Czyżem godzien kary, 
że i teraz jeszcze czuję  błogość wywołując z całą czułością te płomienne rozkosze? Loto! 
Loto! Już koniec ze mną! Zmysły me mącą się. Od tygodnia jestem bez przytomności. Oczy 
moje są pełne łez. Nigdzie nie jest mi dobrze i wszędzie mi dobrze. Nie pragnę niczego, nie 
żądam niczego. Lepiej dla mnie, bym odszedł. 
Postanowienie opuszczenia tego świata utwierdzało się w tym czasie i w tych okolicznościach 
coraz bardziej w duszy Wertera. Od powrotu do Loty była to zawsze jego ostatnia myśl i 
nadzieja; jednak powiedział sobie, że nie ma to być czyn nierozważny i zbyt prędki, chciał on 
krok ten uczynić z całym przekonaniem, ze spokojną stanowczością. 
Jego wątpliwości, jego walka z samym sobą widoczne są wyraźnie z karteczki, która 
prawdopodobnie jest zaczętym listem do Wilhelma, bez daty, i znaleziona została wśród jego 
papierów. 
„Jej obecność, jej los, jej współczucie z moim losem wyciskają jeszcze ostatnie łzy z mego 
przepalonego mózgu. 
Podnieść zasłonę i wejść poza nią, oto wszystko! Czemuż wzdragać się, ociągać? Dlatego, że 
nikt nie wie, jak tam wygląda, i że nikt stamtąd nie wraca? A może dlatego, że właściwością 
naszego ducha jest przeczuwać zamęt i ciemność w tym, o czym nic pewnego nie wiemy?" 
Wreszcie coraz bardziej przywykł do tej smutnej myśli i pogodził się z nią; postanowienie 
jego stało się silne i nieodwołalne, o czym świadczy następujący dwuznaczny list, który 
napisał do przyjaciela. 
20 grudnia 
Dziękuję ci, Wilhelmie, za twą przyjaźń i żeś tak to słowo zrozumiał. Tak, masz słuszność, 
byłoby dla mnie lepiej, bym odszedł. Propozycja powrotu do was, którą mi czynisz, 
niezupełnie mi odpowiada; przynajmniej rad bym jeszcze zrobić drogę okrężną, zwłaszcza że 
możemy się spodziewać trwałego mrozu i dobrej drogi. Również miło mi bardzo, że chcesz 
przyjechać po mnie; wstrzymaj się jeszcze jednak przez dwa tygodnie i czekaj listu ode mnie 
z bliższymi szczegółami. Nie trzeba niczego zrywać, pokąd nie dojrzeje. A dwa tygodnie 
więcej lub mniej znaczą wiele. Matce mej powiedz, by modliła się za swego syna i że proszę 
ją o przebaczenie za wszystkie zmartwienia, jakiem jej sprawił. Taki był mój los, smucić tę, 
której winien byłem radość. Bądź zdrów, mój najdroższy! Niech wszelkie błogosławieństwa 
niebios spłyną na ciebie! Bądź zdrów! 
Co się w tym czasie działo w duszy Loty, jakie były jej uczucia wobec męża i wobec jej 
nieszczęśliwego przyjaciela, tego nie śmiemy wyrazić  słowami, choć znając jej charakter, 
możemy sobie wytworzyć o tym pojęcie, a piękna kobieca dusza może się wmyślić w jej 
duszę i współczuć z nią. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 45 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

To pewne, że była mocno zdecydowana uczynić wszystko, aby oddalić Wertera, a jeśli 
zwlekała, była to serdeczna, przyjacielska delikatność, gdyż wiedziała, ile to będzie go 
kosztować, a może nawet będzie to dla niego prawie niemożliwe. Lecz w tym czasie musiała 
brać sprawę coraz poważniej; mąż nie mówił nic o tym stosunku, tak jak i ona zawsze 
zachowywała milczenie w tej sprawie, lecz tym bardziej zależało jej na tym, aby dowieść mu 
czynem, iż jej uczucia godne są jego uczuć. 
Właśnie tego dnia, gdy Werter napisał załączony list do przyjaciela, a była to niedziela przed 
Bożym Narodzeniem, przyszedł wieczorem do Loty i zastał  ją samą. Zajęta była 
wykańczaniem kilku zabawek, które zrobiła dla swego małego rodzeństwa na Gwiazdkę. 
Mówił o radości, którą dzieci będą miały, i o czasach, gdy nieoczekiwane otwarcie drzwi i 
ukazanie się strojnego drzewka z woskowymi świeczkami, cukierkami i jabłkami wprawiało 
je w rajski zachwyt. — I pan dostanie podarek — rzekła Lota skrywając zakłopotanie pod 
miłym uśmiechem. — Jeśli pan będzie grzeczny, dostanie pan stoczek woskowy i coś jeszcze. 
—  Co pani nazywa grzecznym? — zawołał. — Jaki mam być, jaki mogę być, najdroższa 
Loto? — We czwartek wieczór — odrzekła — jest Wigilia, wtedy przyjdą dzieci i mój ojciec, 
każdy dostanie swoje, wiec niech i pan przyjdzie, ale nie prędzej. — Werter stropił się. — 
Proszę pana — ciągnęła — tak być musi, proszę pana dla mojego spokoju, tak dalej trwać nie 
może! — Odwrócił od niej oczy, zaczął chodzić po łpokoju tam i z powrotem i mruczał przez 
zęby: — Tak trwać dalej nie może! — Lota, która czuła straszliwy stan, w jaki wprawiły go te 
słowa, starała się różnymi pytaniami odwrócić jego myśli, ale daremnie. — Nie, Loto — 
zawołał — nie zobaczę już pani! — Czemu to? — odparła. — Werter, pan może, pan musi 
nas znowu odwiedzić. Jeno miarkuj się pan. O! czemuż musiał się pan urodzić z tą 
porywczością, z tą niepohamowaną, uporczywą namiętnością do wszystkiego, czego pan 
dotknie! Proszę pana — dodała biorąc go za rękę — miarkuj się pan! Pański umysł, pańska 
wiedza, pańskie talenty — ileż gotują panu przeróżnych radości! Bądź pan mężny, nie trwaj 
w swej smutnej skłonności do osoby, która nic innego uczynić nie może, jak tylko boleć nad 
pana losem. — Zgrzytnął zębami i spojrzał na nią ponuro. Trzymała jego rękę i mówiła: — 
Tylko chwilę spokoju, Werter — rzekła. — Czy nie czuje pan, że się pan łudzi, dobrowolnie 
się gubi? Czemuż mnie, Werter! Właśnie mnie, własność innego? Właśnie to! Boję się, boję 
się, że tylko niemożliwość posiadania mnie czyni mnie w twych oczach tak bardzo pożądaną. 
— Wysunął  dłoń z jej dłoni, patrząc na nią nieruchomym, niechętnym spojrzeniem. — 
Mądrze! — zawołał — bardzo mądrze! Czy może Albert uczynił  tę uwagę? Politycznie! 
Bardzo politycznie! — Każdy może ją zrobić — odpowiedziała. — I czyż na całym świecie 
nie ma dziewczyny, która by zaspokoiła potrzebę pańskiego serca? Zdobądź się pan na to, 
staraj się o to, a przysięgam, że ją pan znajdzie. Bo już od dawna martwię się za pana i za nas 
z powodu ograniczenia, na które się pan w tym czasie skazał. Przemóż się pan! Podróż 
rozerwie, musi rozerwać pana. Niech pan szuka, a z pewnością znajdzie pan godny przedmiot 
swej miłości, wróci pan i pozwoli nam pan razem używać szczęścia prawdziwej przyjaźni! 
— To można by — rzekł z zimnym uśmiechem — kazać wydrukować i polecić wszystkim 
ochmistrzom. Droga Loto, daj mi jeszcze trochę czasu, a wszystko się ułoży! 
— Tylko, Werter, niech pan nie przychodzi przed Wigilią! 
Chciał odpowiedzieć, gdy Albert wszedł do izby. Powiedzieli sobie chłodno „dobry wieczór" 
i chodzili zakłopotani po pokoju obok siebie tam i z powrotem. Werter zaczął jakąś nic nie 
znaczącą rozmowę, która się wnet urwała; podobnie Albert zapytał swą  żonę o kilka 
sprawunków i gdy usłyszał,  że nie są jeszcze załatwione, powiedział jej kilka słów, które 
Werter uważał za zbyt zimne i ostre. Werter chciał  iść, nie mógł i zwlekał do ósmej, przy 
wzrastającej ciągle niechęci i urazie wzajemnej, aż nakryto do stołu; wtedy wziął kapelusz i 
laskę. Albert prosił go, by został, on jednak, uważając to za nic nie znaczącą grzecznostkę, 
podziękował chłodno i wyszedł. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 46 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Wrócił do domu, odebrał służącemu, który mu chciał poświecić, świecę z ręki i wszedł sam 
do swego pokoju. Płakał  głośno, mówił wzburzony sam do siebie, chodził gwałtownie po 
izbie i rzucił się w końcu w ubraniu na łóżko; tam zastał go służący, który odważył się wejść 
o jedenastej, by spytać, czy może panu zdjąć buty: Werter zezwolił i zakazał słudze wchodzić 
nazajutrz do pokoju, póki go nie zawoła. 
W poniedziałek rano, dwudziestego pierwszego grudnia, napisał do Loty następujący list, 
który zapieczętowany znaleziono po jego śmierci na biurku i jej wręczono. Włączam go tu 
fragmentami, którymi, jak wyjaśniają okoliczności, był pisany. 
„Postanowiłem, Loto, umrzeć i piszę Ci to bez romantycznej przesady, spokojny, w; ranek 
dnia, w którym zobaczę Cię po raz ostatni. Gdy czytać to będziesz, Najdroższa, grób zimny 
kryć już będzie zdrętwiałe szczątki niespokojnego nieszczęśliwca, który w ostatnich chwilach 
swego życia nie zna większej rozkoszy nad rozmowę z Tobą. Miałem noc straszną i ach! noc 
dobroczynną; ona to umocniła we mnie i ustaliła mój zamiar: umrę! Gdym się wczoraj 
wyrwał od Ciebie w straszliwym wzburzeniu zmysłów, wszystko, wszystko to cisnęło mi. się 
do serca, a świadomość, jak beznadziejne i bezradosne jest moje istnienie przy Tobie, owiała 
mnie straszliwym chłodem; ledwom doszedł do swego pokoju, rzuciłem się nieprzytomny na 
kolana i, o Boże! użyczyłeś mi ostatniego pokrzepienia w gorzkich łzach. Tysiąc projektów i 
tysiąc zamysłów przeleciało jak wicher przez moją duszę, aż wreszcie wyłoniła się i 
utwierdziła ostatnia, jedyna myśl: umrę! Położyłem się i rankiem, kiedy mnie wypełnił spokój 
przebudzenia, myśl ta tkwiła jeszcze silna i zdecydowana w mym sercu: umrę! To nie 
rozpacz, to pewność, żem doniósł brzemię do końca i że się poświęcam dla Ciebie. Tak, Loto, 
dlaczego miałbym to przemilczeć? Jedno z nas trojga musi odejść i tym chcę być ja! O 
Najdroższa, w to rozdarte serce wkradała się często szalona myśl: zamordować Twego męża! 
— Ciebie! — siebie! Więc niech się stanie! Kiedy w piękny wieczór letni wejdziesz na górę, 
przypomnij sobie wtedy, jak często wspinałem się na nią z doliny, potem spojrzyj w stronę 
cmentarza ku memu grobowi, gdzie wiatr kołysze wysoką trawę w blasku zachodzącego 
słońca. Byłem spokojny, gdym zaczai pisać, a teraz płaczę jak dziecko, gdy to wszystko tak 
żywo staje wkoło mnie." 
Około godziny dziesiątej Werter zawołał  służącego i rzekł mu ubierając się,  że za dni kilka 
wyjedzie, niech więc wydobędzie ubrania i wszystko przygotuje do spakowania; kazał mu też 
zażądać wszędzie rachunków, odebrać kilka wypożyczonych książek i kilku biednym, którym 
zwykł dawać coś tygodniowo, wypłacić ich części za dwa miesiące z góry. 
Kazał sobie przynieść jedzenie do pokoju, a po posiłku wyjechał do komisarza, którego nie 
zastał w domu. Chodził w zadumie po ogrodzie i zdało się,  że chce jeszcze po raz ostatni 
oddać się całkowicie melancholii wspomnień. 
Dzieci nie zostawiły go długo w spokoju, czepiały się go, skakały wkoło niego i opowiadały, 
że kiedy minie jutro i jeszcze jutro, i jeszcze jeden dzień, pójdą do Loty po prezenty 
gwiazdkowe, i opowiadały cuda, które rozsnuwała przed nim ich dziecięca wyobraźnia. — 
Jutro! — zawołał — i jeszcze jutro, i jeszcze jeden dzień! — Ucałował wszystkie serdecznie i 
chciał je opuścić, ale mały miał mu jeszcze coś do powiedzenia na ucho. 
Zdradził mu, że starsi bracia napisali piękne  życzenia noworoczne, takie duże! Jedno dla 
papy, jedno dla Alberta i Loty, a jedno także dla pana Wertera. Zaniosą je w Nowy Rok rano. 
To go do głębi poruszyło; dał coś każdemu, wskoczył na konia, poprosił, by pożegnały 
starego, i odjechał ze łzami w oczach. 
Około piątej wrócił do domu; kazał  służącej doglądać ognia i utrzymywać go aż do nocy. 
Służącemu polecił pakować książki i bieliznę do kufrów i zaszyć ubrania w pokrowce. Potem 
napisał prawdopodobnie następujący ustęp swego ostatniego listu do Loty: 
„Nie oczekujesz mnie! Sądzisz, że posłucham i zobaczę Cię dopiero w Wigilię. O Loto! Dziś 
lub nigdy! W Wigilię trzymać będziesz ten papier w ręce, drżeć i oblewać go Twymi drogimi 
łzami. Chcę, muszę! O, jak mi dobrze, żem się zdecydował!" 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 47 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Lota tymczasem popadła w dziwny stan. Po ostatniej rozmowie z Werterem uczuła, jak 
ciężko jej będzie rozłączyć się z nim, jak on cierpieć będzie, że się z nią rozstaje. 
Jakby mimochodem rzekła w obecności Alberta, że Werter nie przyjdzie przed Wigilią, i 
Albert pojechał w sąsiedztwo do pewnego urzędnika, z którym miał załatwić interesy i gdzie 
miał pozostać na noc. 
Lota siedziała samotna, nie było przy niej nikogo z rodzeństwa; oddała się swym myślom, 
które spokojnie błądziły wokół jej spraw. Widziała się oto związaną na zawsze z mężczyzną, 
którego miłość i wierność znała, któremu była serdecznie oddana, którego spokój i 
stanowczość zdawały się zesłane przez niebo, by dzielna kobieta mogła budować na nich 
szczęście swego życia; czuła, czym on na zawsze będzie dla niej i dla jej dzieci. Z drugiej 
strony Werter stał się jej tak drogi, już od pierwszej chwili poznania tak jasno ujawniło się ich 
podobieństwo duchowe, długotrwała znajomość z nim, niektóre przeżyte chwile wywarły w 
jej sercu tak niezatarte wrażenie! Dzieliła się z nim każdą ciekawszą myślą czy wrażeniem i 
czuła,  że z chwilą rozłąki powstanie w duszy jej próżnia, której nic nie zdoła wypełnić. O, 
gdybyż mogła w tej chwili zmienić go w brata! Jakżeby była szczęśliwa! Gdybyż mogła 
ożenić go z którąś ze swych przyjaciółek, mogłaby ufać, że naprawi zupełnie swój stosunek 
do Alberta. 
Zrobiła w myśli przegląd swych przyjaciółek i każdej miała coś do zarzucenia, a nie znalazła 
żadnej, której by go chciała oddać. 
Po tych rozważaniach dopiero odczuła głęboko, nie uświadamiając sobie tego wyraźnie, że jej 
serdecznym, tajemnym życzeniem jest zatrzymać go dla siebie, a jednocześnie mówiła sobie, 
że nie może, nie wolno jej zatrzymać Wertera. Jej czysta, piękna dusza, zwykle tak beztroska 
i  łatwo znajdująca wyjście z trudności, czuła ciężar smutku, droga do szczęścia była 
zamknięta. Serce jej ściskało się, ciemna chmura legła na jej czole. 
Było wpół do siódmej, gdy usłyszała na schodach kroki Wertera i poznała jego głos, kiedy 
pytał o nią. Jakże biło jej serce, po raz pierwszy możemy tu wyznać, na jego przyjście. 
Chętnie kazałaby oznajmić,  że jej nie ma w domu, a kiedy wszedł, zawołała z przejęciem i 
zmieszaniem: — Nie dotrzymał pan słowa! — Nie obiecywałem niczego — odpowiedział. — 
Wiec powinien pan był przynajmniej uczynić zadość mej prośbie — rzekła. — Była to prośba 
dla spokoju nas obojga. 
Nie wiedziała dobrze, co mówi ani co robi, gdy posłała po kilka przyjaciółek, aby nie być z 
Werterem sam na sam. On oddał kilka książek, które przyniósł, prosił o inne, ona zaś 
chwilami pragnęła, by przyjaciółki przyszły, chwilami zaś, by się nie zjawiły. Służąca wróciła 
z wiadomością, że obie kazały przeprosić... 
Chciała, by służąca usiadła z robótką w sąsiednim pokoju; potem zmieniła zamiar. Werter 
chodził po pokoju tam i z powrotem, ona usiadła przy fortepianie i zaczęła grać menueta; nie 
szło jej. Opanowała się i siadła spokojnie przy Werterze, który zajął swe zwykłe miejsce na 
kanapie. 
— Nie ma pan nic do czytania? — rzekła. Nie miał nic. — Tu w szufladzie — zaczęła — leży 
pański przekład kilku pieśni Osjana; nie czytałam ich jeszcze, bo spodziewałam się zawsze 
usłyszeć je z ust pana; ale od tego czasu nie składało się jakoś. — Uśmiechnął się, poszedł po 
pieśni; dreszcz go przebiegł, gdy wziął je do ręki; oczy napełniły się łzami, gdy spojrzał na 
tekst

37

; usiadł i czytał: 

„Gwiazdo nadchodzącej nocy, pięknie błyszczysz na zachodzie. Wznosisz promienną głowę z 
chmury. Wędrujesz z wolna ku swemu wzgórzu. Czemu spoglądasz na step? Burzliwe wiatry 
ucichły. Z daleka słychać wodospad. Szumiące fale igrają w dali u skały. Brzęczenie 
wieczornych owadów unosi się ponad polem. Ku czemu patrzysz, piękne  światło? Lecz ty 
uśmiechasz się i idziesz, radośnie otaczają cię fale i kąpią wdzięczny twój włos.  Żegnaj, 
gwiazdo spokojna. Pojaw się, światło wspaniałe duszy Osjana. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 48 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Objawia się ono w całej swej sile. Widzę mych zmarłych przyjaciół: gromadzą się na Lorze 
jak w owych dniach, które minęły. Przychodzi Fingal, niby wilgotny słup mgły; otaczają go 
bohaterowie. I spójrz na bardów śpiewy! Siwy Ullinie! Dostojny Ryno! Alpinie, śpiewaku 
wdzięczny! I ty, skarżąca się miękko Minono! Jak zmienieni jesteście, druhowie, od dni 
świątecznych na Selmie, gdyśmy współzawodniczyli o chwałę  śpiewu; jak wiewy wiosny 
przelatujące po wzgórzach schylają cicho szumiącą trawę. 
Wtedy wystąpiła Minona w całej swej piękności, ze spuszczonym wzrokiem i pełnymi  łez 
oczyma. Włosy jej ciężko spływały, poruszane niestałym wiatrem dmącym od wzgórza. 
Sposępniały dusze bohaterów, gdy głos swój miły podnosiła, gdyż często widzieli grób 
Salgara, często mroczne mieszkanie białej Kolmy. Kolma opuszczona na wzgórzu śpiewa 
głosem pełnym harmonii. Salgar przyjść obiecał; lecz wkoło rozpostarła się noc. Słuchajcie 
głosu Kolmy, gdy samotna siedziała na wzgórzu. 
K o l m a  
Noc! jestem sama, zgubiona na burzliwym wzgórzu. Wicher wyje wśród gór, strumień gna z 
rykiem ze skały. Żadna mnie chata od deszczu nie chroni, porzuconej na burzliwym wzgórzu. 
Ukaż się zza chmur, o księżycu; błyśnijcie, gwiazdy nocy! Niech promień mnie jaki 
zawiedzie na miejsce, kędy mój miły spoczywa po trudach łowów, z łukiem spuszczonym 
przy boku, otoczon zziajaną psiarnią! Ale ja siedzieć tu muszę samotna na skałach zarosłego 
zielskiem strumienia. Strumień i burza huczą, nie słyszę głosu mojego kochanka. 
Czemuż zwleka mój Salgar? Czyliż zapomniał o swym słowie? Oto jest skała i drzewo, a tutaj 
strumień szumiący. Przyrzekłeś tu być z zapadającą nocą. Ach, gdzie zabłądzi mój Salgar? Z 
tobą pragnęłam ujść, opuścić ojca i brata! tych dumnych! Z dawna rody nasze są sobie 
wrogie, lecz my nie jesteśmy wrogami, Salgarze! 
Zmilknij na chwilę, o wietrze! Ucichnij na chwilę, strumieniu! Niech nad doliną zadźwięczy 
mój głos, niech mój wędrowiec mnie usłyszy. Salgarze, jam jest, która wołam. Tutaj drzewo i 
skała. Salgarze, mój drogi, jam tutaj. Dlaczego zwlekasz z swym przyjściem? 
Patrz, księżyc wschodzi. Lśni fala w dolinie. Szare skały piętrzą się na wzgórzu. Lecz jego nie 
widzę na szczycie. Psy nie obwieszczają jego przybycia. Siedzieć tu muszę samotna. 
Lecz któż są ci, którzy leżą tam w dole na wrzosach? Mój kochanek? Mój brat? O, mówcie, 
moi przyjaciele! Nie odpowiadają. Jak trwożna jest moja dusza! Ach, oni nie żyją! Ich miecze 
czerwone od walki. 
O bracie mój, bracie, dlaczegoś zabił mojego Salgara? O mój Salgarze, dlaczegoś zabił brata 
mojego? Obaj byliście mi tak drodzy. O, ty byłeś piękny na wzgórzu pośród tysięcy! On był 
straszliwy w bitwie. Odpowiedzcież mi! Słuchajcie głosu mego, moi kochani! Ach, lecz oni 
są niemi! Niemi na zawsze! Zimne jak ziemia ich piersi! 
O, ze skały pagórka, z wierzchołka góry burzliwej mówcie, duchy umarłych! Mówcie, nie 
zdejmie mnie groza! Kedyście poszli na spoczynek? W jakim grobowcu gór mi was znaleźć? 
Nie słyszę żadnego słabego głosu w wietrze ni odpowiedzi wiejącej wśród burzy pagórka. 
Siedzę pogrążona w mojej niedoli i czekam ranka we łzach. Grzebcie grób, przyjaciele 
umarłych, lecz go nie zamykajcie, póki ja nie przyjdę.  Życie me niknie jak sen; jakżebym 
miała pozostać? Tu chcę mieszkać z przyjaciółmi mymi, ponad strumieniem u dźwięcznej 
skały. Gdy noc zapadnie na wzgórzu i wiatr wiać  będzie nad wrzosowiskiem, niechaj duch 
mój stoi na wichrze i plącze śmierci mych przyjaciół. Strzelec słyszy mnie z swojej kryjówki, 
lęka się mego głosu i kocha go; bo słodki będzie mój głos, płaczący moich przyjaciół; obaj mi 
byli tak drodzy! 
To był twój śpiew, o Minono, łagodnie rumieniąca się córo Termana. Łzy nasze płynęły dla 
Kolmy, a dusze nasze były posępne. 
Ullin wystąpił z harfą i podał nam pieśń Alpina. Alpina głos był przyjazny, dusza Ryna 
promieniem ognistym. Lecz spoczywali już w ciasnym domu, a głos ich przebrzmiał był w 
Selmie. Raz Ullin z łowów powrócił, nim jeszcze padli bohaterowie, słyszał ich 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 49 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

współzawodniczący  śpiew na wzgórzu. Ich pieśń była  łagodna, lecz smutna. Opłakiwali 
upadek Morara, pierwszego z bohaterów. Jego dusza była jak dusza Fingala, jego miecz jak 
miecz Oskara. Lecz padł i ojciec jego biadał, i oczy siostry jego były pełne łez. Oczy Minony, 
siostry wspaniałego Morara, łez były pełne. Cofnęła się przed śpiewem Ullina, jak księżyc na 
zachodzie, który przewiduje burzliwą ulewę i w chmurę kryje piękną swą głowę. Uderzyłem 
w harfę z Ullinem do pieśni biadania. 
R y n o  
Przeszedł wiatr i deszcz, południe jest tak pogodne, chmury się rozstępują. Przelotnie oświeca 
wzgórze niestałe słońce. W dolinie łyska różowo strumień  płynący z góry. Słodki jest szept 
twój, strumieniu, lecz słodszy jest głos, który słyszę. To głos Alpina, który biada po zmarłym. 
Jego głowa schylona od wieku, a oczy zaczerwienione od łez. Alpinie, śpiewaku prześwietny, 
dlaczegoś samotny na wzgórzu milczącym? Dlaczego jęczysz jak wiatru wiew w lesie albo 
fala na brzegu dalekim? 
A l p i n  
Łzy moje, Ryno, są dla zmarłego, głos mój dla mieszkańców grobu. Smukły jesteś na 
wzgórzu, piękny wśród synów stepu. Lecz padniesz jak Morar i płaczka usiądzie na twoim 
grobie. Zapomną o tobie wzgórza, łuk będzie leżał w przedsionku nie naciągnięty. 
Byłeś  rączy, o Morarze, jako jelonek na wzgórzu, straszny jak nocny pożar na niebie; twój 
gniew był burzą. Miecz twój w walce jak błyskawica nad stepem. Głos twój podobny był 
szumowi strumienia w lecie po deszczu, grzmotowi na wzgórzach dalekich. Wielu padło od 
twego ramienia, pożarła ich gniewu twego błyskawica. Lecz kiedyś powracał z wojny, jak 
było spokojne twe czoło! Twarz twa była jak słońce po burzy, jak księżyc wśród nocy 
milczącej. Spokojna pierś twa jako jezioro, gdy wiatru szum się uciszył. 
Ciasne jest dziś twe mieszkanie, mroczna twoja sadyba. Trzema kroki przemierzam twój 
grób, o ty, coś był niegdyś tak wielki. Cztery kamienie o głowach omszałych są dzisiaj twoim 
wspomnieniem. Drzewo bezlistne, trawa wysoka, która szemrze na wietrze, wskazuje oku 
myśliwca grób potężnego Morara. Nie masz matki, by ciebie płakała, ani dziewczyny ze 
łzami miłości. Umarła ta, co cię zrodziła, padła córka Morglana. 
Któż to na kiju się wspiera? Czyjaż to głowa jest biała od starości, a oczy czerwone od łez? 
To ojciec twój, o Morarze! Ojciec, który nie miał syna prócz ciebie! Słyszał o twojej sławie 
wojennej i słyszał o twoich rozproszonych wrogach. Słyszał o sławie Morara! Lecz nic o jego 
ranie? Płacz, ojcze Morara! 
Płacz! Ale syn twój ciebie nie słyszy. Głęboki jest sen zmarłych, niskie ich wezgłowie z 
prochu. Nigdy nie będziemy czujni na głos, nie zbudzi go twoje wołanie. O, kiedyż nastanie 
w grobie poranek, by dać rozkaz śpiącemu: Wstań! 
Najszlachetniejszy z ludzi, bądź zdrów, zdobywco na polu walki! Lecz nigdy nie ujrzy cię 
pole, nigdy blask twojej stali nie rozświeci posępnego lasu. Nie zostawiłeś syna, lecz niech 
śpiew zachowa twe imię. Niech przyszłe czasy słyszą, niech słyszą o padłym Morarze. 
Głośny był  żal bohatera, najgłośniejsze Armina rozdzierające westchnienie. Wspomniał 
śmierć syna, który poległ w dniach swej młodości. Karmor, książę hucznego Galmalu, 
siedział blisko bohatera. — Czemuż łka westchnienie Armina? — rzekł. — Po co tu płakać? 
Czyż nie brzmi pieśń i śpiew, aby duszę rozczulać i cieszyć? Są one jak łagodna mgła, która 
powstając z jeziora zrasza dolinę i kwitnące kwiaty napełnia wilgocią; lecz słońce znowu 
powstaje w swej sile i mgły już nie ma. Czemuś tak żałośliwy, Arminie, panie Gormy oblanej 
jeziorem? 
— Żałośliwy jestem, bo i niemała mojej boleści przyczyna. — Karmorze, tyś syna nie stracił 
aniś córki nie stracił rozkwitłej! Kolgar waleczny żyje i Annira z dziew najpiękniejsza. 
Gałęzie domu twego kwitną, o Karmorze, lecz Armin ostatnim jest ze swego rodu. Ciemne 
jest łoże twoje, o Dauro! Głuchy jest sen twój w grobowcu. — Kiedy obudzisz się ze swymi 
pieśniami, ze śpiewnym swym głosem? Wstańcie, wichry jesieni, powstańcie! Szalejcie nad 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 50 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

stepem! Huczcie, leśne strumienie! Wyjcie, burze, w dębów wierzchołkach! Wędruj przez 
strzępiaste chmury, księżycu, pokaż zmienne swe, blade oblicze! Przypomnij mi straszną noc, 
gdy dzieci moje zginęły, gdy padł potężny Arindal i Daura luba skonała. 
Dauro, córo ma, byłaś mi piękna! Piękna jak księżyc nad wzgórzami Fury, biała jak śnieg 
świeżo spadły, słodka jak tchnące powietrze! Arindalu, łuk twój był silny, twa włócznia 
szybka na polu, twe spojrzenie jak mgła na fali, twa tarcza jak chmura ognista wśród burzy! 
Armar wsławiony w wojnie przyszedł i starał się o miłość Daury; nie sprzeciwiała się długo. 
Piękne były nadzieje ich przyjaciół. 
Erat, syn Odgala, żywił w sercu gniew, bowiem brat jego padł zabity przez Armara. Przybył 
w przebraniu żeglarza; piękny był korab jego na fali; włos jego przedwcześnie posiwiały, 
spokojne, poważne oblicze. — Z dziew najpiękniejsza — rzekł — przemiła córo Armina. 
Tam na morskiej skale, niedaleko brzegu, gdzie na drzewie lśni owoc czerwony, Armar czeka 
na Daurę. Przybywam, aby przewieźć jego miłość przez falujące morze. 
Poszła za nim, wołając Armara. Nie odpowiedział nikt prócz głosu skały. — Armarze drogi, 
mój drogi, czemu mnie trwożysz tak? Słysz, synu Arnartha, słysz. To Daura tutaj cię woła! 
Erat, zdrajca, uciekał ze śmiechem ku lądowi. Podniosła głos, wołała ojca i brata: — 
Arindalu! Arminie! Czy żaden z was nie ocali swej Daury? 
Głos jej doszedł przez morze. Arindal, syn mój, schodził ze wzgórza, surowy, z łupem 
łowieckim. Strzały chrzęściły u jego boku. Łuk swój niósł w ręce. Pięć czarnoszarych dogów 
miał wkoło siebie. Ujrzał śmiałego Erata na brzegu, ujął go i przywiązał do dębu. Silnie oplótł 
jego biodra; ów jękiem wiatry napełniał. 
Arindal wypłynął  łodzią na głębie, by przewieźć Daurę na brzeg. Armar przybył w swym 
gniewie, spuścił strzałę szaropierzastą; brzękła, utkwiła w twym sercu, o Arindalu, mój synu! 
Zamiast Erata, zdrajcy, tyś zginął! Łódź przybiła do skały, on padł w niej i skonał. Jakiż był 
lament twój, Dauro, kiedy u stóp twoich płynęła krew brata! 
Fale strzaskały łódź. Armar rzuca się w morze, by ocalić swą Daurę lub umrzeć. Jak szybki 
cios, runął ze wzgórza w fale, zanurzył się i nie wypłynął. 
Sam na morzem oblanej skale słyszałem skargę mej córy. Głośne i częste były jej wołania; 
lecz ojciec nie mógł jej ocalić. Całą noc stałem na brzegu, widziałem ją w słabym  świetle 
księżyca, noc całą słyszałem jej krzyki. Wiatr huczał i deszcz siekł ostro po zboczu góry. Głos 
jej osłabł, nim nadszedł ranek; umarła jak powiew wieczorny wśród trawy skał. Obarczona 
bólem umarła i zostawiła Armina samego! Znikła ma siła w boju! Padła ma duma wśród 
dziew! 
Gdy burze górskie nadchodzą, gdy pomocny wiatr wysoko podnosi fale, siedzę na 
rozbrzmiewającym echem brzegu i patrzę ku straszliwej skale. Często, gdy księżyc zachodzi, 
widzę duchy mych dzieci: pół-majaczące błądzą społem w smutnej harmonii." 
Strumień łez, który trysnął z oczu Loty i ulżył jej ściśnionemu sercu, przerwał śpiew Wertera. 
Odrzucił papier, ujął jej rękę i płakał gorzkimi łzami. Lota, wsparta na drugiej ręce, kryła 
oczy chustką; wzruszenie obojga było straszliwe. Czuli swą  własną niedolę w losie 
szlachetnych, czuli ją społem i łzy ich jednoczyły. Wargi i oczy Wertera płonęły przy jej 
ramieniu; dreszcz ją przejął, chciała się oddalić, lecz ogrom boleści i współczucia legł jak 
ołów na jej sercu ogłuszając ją. Odetchnęła, by ochłonąć, i prosiła go łkając, by odjechał, 
błagała niebiańskim głosem. Werter drżał, serce niemal mu nie pękło, podniósł kartkę i czytał 
na pół złamanym głosem: 
„Czemu mnie budzisz, wiosenny powiewie. Przymilasz się i mówisz: Zraszam kroplami 
niebios! Lecz czas uwiądu mego bliski, bliska burza, która zerwie me liście! Jutro przyjdzie 
wędrowiec, przyjdzie ten, który mnie widział w mojej piękności, oko jego szukać mnie będzie 
wokoło na polu i nie znajdzie mnie." 
Cała potęga tych słów owładnęła nieszczęśliwym; upadł przed Lotą w całkowitej rozpaczy, 
chwycił jej ręce, cisnął je do oczu, do czoła, a jej jakieś przeczucie jego strasznego zamysłu 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 51 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

przemknęło przez duszę. Zmysły jej zmąciły się,  ściskała jego ręce, tuliła je do piersi, 
pochyliła się bolesnym ruchem ku niemu i ich płonące policzki zetknęły się. Świat zginął dla 
nich. Otoczył  ją ramionami, przycisnął do piersi i pokrywał jej drżące wargi szalonymi 
pocałunkami. — Werter! — wołała zdławionym głosem, odwracając się. — Werter! — i 
odpychała słabą  dłonią pierś jego od swojej. — Werter! — zawołała stanowczym głosem, 
pełnym najszlachetniejszego uczucia. Nie opierał się, wypuścił  ją ze swych ramion i 
bezprzytomnie padł przed nią. Porwała się i w trwożnym pomieszaniu, drżąc między miłością 
i gniewem, rzekła: — To po raz ostatni, Werter! Już mnie pan nie zobaczy! — i rzucając 
najgłębsze spojrzenie miłości na nieszczęśliwca pośpieszyła do przyległego pokoju 
zamykając drzwi za sobą. Werter wyciągnął za nią ramiona, nie ważył się jej zatrzymywać. 
Leżał na ziemi, z głową na kanapie, i w położeniu tym trwał przeszło pół godziny, aż szelest 
jakiś przywołał go do przytomności. Była to dziewczyna, która chciała nakryć do stołu. 
Chodził po pokoju, a gdy znów został sam, podszedł do drzwi gabinetu i zawołał cichym 
głosem: „Loto! Loto! jeszcze tylko słowo, jedno «bądź zdrowa!» — Milczała. On czekał i 
prosił, i czekał; potem porwał się i zawołał: — Żegnaj, Loto! Żegnaj na wieki!" 
Przybył do bramy miejskiej. Strażnicy, którzy go już znali, wypuścili go bez słowa; padał 
deszcz ze śniegiem; dopiero około jedenastej zastukał do swego mieszkania. Służący jego 
spostrzegł, gdy Werter wrócił do domu, że pan jego nie miał kapelusza. Nie śmiał nic rzec, 
rozebrał go, wszystko było mokre. Znaleziono później kapelusz na skale, która z urwiska 
wzgórza patrzy w dolinę; jest rzeczą nie do pojęcia, jak wśród ciemnej, wilgotnej nocy mógł 
wejść na nią i nie runąć. 
Położył się do łóżka i spał długo. Gdy służący następnego rana przyniósł mu na jego wołanie 
kawę, zastał go piszącego. Pisał, co następuje, w liście do Loty: 
„Ostatni tedy raz, ostatni raz otwieram oczy! Ach, nie ujrzą one już słońca, zakrył je mętny, 
chmurny dzień. Więc smuć się, naturo — twój syn, twój przyjaciel, twój kochanek zbliża się 
do grobu. Loto, uczucie to nieporównane z niczym, a jednak najbliższe majaczącemu snowi, 
rzec sobie: to ostatni ranek. Ostatni! Loto, nie mogę pojąć tego słowa, «ostatni»! Nie stojęż tu 
w pełni swej siły? A jutro leżeć  będę wyciągnięty i bezwładny na ziemi. Umrzeć! Co to 
znaczy? My śnimy mówiąc o śmierci. Widziałem niejednego konającego, ale taka jest 
ludzkość, że nie ma zmysłu dla początku i końca swego istnienia. Teraz jeszcze swój, twój! 
Twój! O Najdroższa! Po chwili — rozdzieleni — rozłączeni — może na wieki? Nie, Loto, 
nie! Jak mogę zniknąć? Jak Ty możesz zniknąć? Jesteśmy przecie! Zniknąć! Co to znaczy? 
To znowu słowo! Pusty dźwięk bez treści uczuciowej dla mego serca! Umarły, Loto! 
Zagrzebany w zimnej ziemi... tak ciasno, tak ciemno! — Miałem przyjaciółkę, która była mi 
wszystkim w mej bezradnej młodości; umarła. Szedłem za jej zwłokami i stałem nad grobem, 
gdy spuścili trumnę i wyciągali spod niej z chrzęstem sznury, potem rzucili w dół pierwszą 
łopatę ziemi, a trwożne wieko odebrzmiało głucho i głuszej, i coraz głuszej, aż wreszcie 
zostało przykryte! Runąłem koło grobu. Przejęte, wstrząśnięte, strwożone, rozdarte było me 
wnętrze, lecz nie wiedziałem, co się ze mną działo, co ze mną dziać się  będzie. Umrzeć! 
Grób! Ja nie rozumiem tych słów. 
O, przebacz mi! Przebacz mi! Wczoraj! Powinien to być ostatni dzień mego życia. O Ty, 
Aniele! Po raz pierwszy, po raz pierwszy bez wszelkiej wątpliwości zapłonęło w 
najtajniejszej mej głębi uczucie rozkoszy: ona mnie kocha! Ona mnie kocha! Jeszcze pali się 
na mych wargach święty ogień, który płynął z Twoich; nowa, ciepła rozkosz jest w moim 
sercu. Przebacz mi! Przebacz mi! 
Ach, wiedziałem, że mnie kochasz, wiedziałem z pierwszych spojrzeń, w których odbijała się 
dusza, z pierwszego uścisku ręki; a jednak, gdym znowu odszedł, gdym widział Alberta u 
Twego boku, rozpaczałem znów w gorączkowym zwątpieniu. 
Czy pamiętasz kwiaty, któreś mi przysłała, gdy w owym fatalnym towarzystwie nie mogłaś 
powiedzieć mi słowa, uścisnąć ręki? O, pół nocy klęczałem przed nimi i one potwierdziły mi 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 52 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Twą miłość. Lecz, ach! te wrażenia przeszły, jak stopniowo znika z duszy wierzącego uczucie 
łaski boskiej, która w całej pełni niebieskiej podana mu została w świętym, widzialnym 
symbolu. 
Wszystko to jest przemijające, ale wieczność nie zniszczy płomiennego  życia, które piłem 
wczoraj z Twych ust, które czuję w sobie! Ona mnie kocha! To ramię  ją otaczało, te wargi 
drżały na jej wargach, te usta szeptały na jej ustach. Ona jest moja! Ty jesteś moja! Tak, Loto, 
na wieki! 
I cóż z tego, że Albert jest Twym mężem? Mężem! Toż to jest dla tego świata — i dla tego 
świata grzechem jest, że ja Cię kocham, że chciałbym Cię porwać z jego ramion w moje. 
Grzechem? Dobrze! i karzę się za to. Zakosztowałem tego grzechu w jego całej niebiańskiej 
rozkoszy, napoiłem swe serce balsamem życia ł siłą; od tej chwili jesteś moja! Moja, o Loto! 
Idę pierwszy! Idę do mego Ojca, do Twego Ojca. Jemu się chcę poskarżyć i On mnie 
pocieszy, dopóki Ty nie przyjdziesz, dopóki nie polecę na Twe spotkanie i nie pochwycę Cię, 
i nie zostanę przy Tobie przed obliczem Nieskończonego w wiecznym uścisku. 
Ja nie śnię, nie roję! Nad grobem rozjaśniło mi się. Będziemy istnieć! Ujrzymy się znowu! 
Zobaczyć twoją matkę! Zobaczę  ją, znajdę  ją, ach! i przed nią otworzę swe serce. Twoja 
matka, Twój wizerunek." 
Około jedenastej zapytał Werter służącego, czy Albert powrócił. Służący rzekł,  że widział, 
jak prowadzono jego konia. Na to pan dał mu otwartą kartkę tej treści: 
„Czy nie zechciałby mi pan do zamierzonej podróży pożyczyć swych pistoletów? 
Lota mało spała ostatniej nocy; to, czego się lękała, stało się i stało się w sposób, jakiego ani 
przeczuć, ani lękać się nie mogła; jej czysta i spokojnie płynąca krew była teraz gorączkowo 
wzburzona, a tysiące różnorodnych wrażeń poruszało to piękne serce. Czy czuła głęboko w 
swej piersi ogień  uścisków Wertera? Czy był to gniew z powodu jego zuchwalstwa, czy 
surowe porównanie jej obecnego stanu z owymi dniami naiwnej, prostej niewinności i 
beztroskiego zaufania do siebie samej? Jak miała spotkać się z mężem, jak wyznać mu scenę, 
którą winna była wyjawić, a której wyjawić się bała? Tak długo nie rozmawiali z sobą i 
miałaż ona pierwsza przerwać milczenie i właśnie w tak nieodpowiednim czasie odkryć 
małżonkowi rzecz tak niespodziewaną? Bała się już,  że sama wiadomość o odwiedzinach 
Wertera zrobi na nim niemiłe wrażenie, a dopieroż ta nieoczekiwana katastrofa! Czyż mogła 
się spodziewać,  że mąż  będzie to chciał widzieć w prawdziwym świetle,  że wysłucha 
wszystkiego bez uprzedzenia? I czy mogła życzyć sobie, aby czytał w jej duszy? I znowuż, 
czy mogła ukrywać się przed człowiekiem, któremu jak puchar kryształowy ukazywała się 
zawsze otwarta i jasna i przed którym nigdy nie taiła swoich uczuć i taić nie mogła? Jedno i 
drugie trapiło ją i wprawiało w zakłopotanie; myśli jej wracały ciągle do Wertera, który był 
dla niej stracony, którego nie mogła się wyrzec, którego, niestety, musiała pozostawić 
samemu sobie i któremu, jeśli ją straci, już nic nie zostanie. 
Jak ciążyła jej teraz, choć sobie w tej chwili nie zdawała z tego jasno sprawy, ta obcość, która 
wytworzyła się między nią i mężem! Tak rozsądni, tak dobrzy ludzie przestali wskutek 
pewnych cichych nieporozumień rozmawiać z sobą, każde rozmyślało o swojej racji i 
niesłusznym stanowisku drugiego i stosunki zawikłały się i zaogniły do tego stopnia, że nie 
można było rozwiązać  węzła właśnie w tej krytycznej chwili, od której wszystko zawisło. 
Gdyby szczęśliwe zaufanie zbliżyło ich przedtem znowu, gdyby miłość i wzajemna 
pobłażliwość  ożyły między nimi i otworzyły ich serca, może dałoby się jeszcze uratować 
naszego przyjaciela. 
Dołączyła się do tego jeszcze jedna osobliwa okoliczność. Werter, jak wiemy z jego listów, 
nie taił nigdy, że pragnie opuścić ten świat. Albert spierał się z nim często i nieraz rozmawiał 
o tym z Lotą. Albert, który żywił stanowczą odrazę do tego czynu, dawał bardzo często do 
poznania z pewną, obcą zresztą jego charakterowi drażliwością,  że ma dane, aby wątpić o 
powadze takiego zamiaru; pozwalał sobie nawet z tego żartować i niewiarą swą dzielił się z 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 53 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Lotą. Wprawdzie z jednej strony uspokajało ją to, gdy myśli czasem nasuwały jej ten smutny 
obraz, lecz z drugiej strony przeszkadzało jej w powierzaniu mężowi trosk, które ją w tej 
chwili dręczyły. 
Albert wrócił i Lota przywitała go z pełną zakłopotania skwapliwością; nie był wesół, nie 
załatwił interesu, w urzędniku znalazł nieugiętego, małostkowego człowieka. Zła droga też 
nie usposobiła go dobrze. 
Spytał, czy nic nie zaszło, na co ona odpowiedziała skwapliwie: — Werter był wczoraj 
wieczorem. — Spytał, czy nadeszły listy, i dowiedział się, że list i paczka leżą w jego pokoju. 
Poszedł do siebie i Lota została sama. Obecność tego, którego kochała i szanowała, wywarła 
w jej sercu nowe wrażenie. Przypomniała sobie całą jego szlachetność, miłość i dobroć i 
uspokoiła się; uczuła tajemniczy pociąg, aby pójść za nim. Wzięła robótkę i udała się do jego 
pokoju, jak to nieraz zwykła była czynić. Zastała go zajętego, otwierał paczki i czytał. 
Niektóre wiadomości zdawały się być nie najlepsze. Zadała mu kilka pytań, na które 
odpowiedział krótko i stanął przy pulpicie do pisania. 
W ten sposób spędzili z sobą godzinę i w duszy Loty było coraz ciemniej. Czuła, jak trudno 
jej będzie odkryć  mężowi, choćby był w najlepszym humorze, to, co jej leżało na sercu; 
popadła w smutek, który stawał się tym cięższy, im bardziej chciała go ukryć i przełknąć łzy. 
Pojawienie się  sługi Wertera wprawiło ją w tym większe zakłopotanie; podał on Albertowi 
kartkę; Albert spokojnie zwrócił się do żony i rzekł: „Daj mu pistolety. Życzę mu szczęśliwej 
podróży" — rzekł do chłopca. To uderzyło w nią jak grom. Zachwiała się wstając. Nie 
wiedziała, co się z nią dzieje. Z wolna podeszła do ściany, drżąc zdjęła pistolety, otarła kurz i 
zwlekała; i byłaby się ociągała dłużej, gdyby Albert nie był jej przynaglił pytającym 
spojrzeniem. Dała nieszczęsną broń chłopcu, nie mogąc wydobyć słowa, a gdy ten ruszył do 
domu, zwinęła robótkę i poszła do swego pokoju w stanie niewymownej niepewności. Serce 
wróżyło jej wszystkie okropności. Chciała rzucić się mężowi do nóg, wyznać mu wszystko: 
historię wczorajszego wieczora, swą winę i swe przeczucia. Potem znów nie widziała, by 
krok ten wywołał pożądany skutek, a najmniej mogła się spodziewać,  że skłoni  męża, by 
poszedł do Wertera. Stół był nakryty; pewna bliska znajoma, która przyszła tylko o coś 
zapytać i chciała zaraz odejść — została i uczyniła rozmowę przy stole znośną; zmuszano się, 
rozmawiano, opowiadano, zapomniano o sobie. 
Chłopak przyszedł z pistoletami do Wertera, który odebrał je od niego z zachwytem, 
usłyszawszy, że dała mu je Lota. Polecił przynieść sobie chleba i wina, kazał chłopcu iść na 
obiad i zasiadł do pisania. 
„Przeszły przez Twoje ręce, Tyś je otarła z kurzu; całuję je tysiąckrotnie; Tyś ich dotknęła; i 
Ty, duchu niebios, wspierasz mój zamiar! I Ty, Loto, podajesz mi narzędzie, Ty, z której rąk 
pragnąłem przyjąć śmierć, i ach, teraz przyjmuję! O, wypytałem mego chłopca. Drżałaś, gdyś 
mu je podawała, nie powiedziałaś: żegnaj! Biada! Biada! Bez pożegnania! Czyżbyś zamknęła 
dla mnie serce gwoli chwili, która mnie na wieki do Ciebie przykuła? Loto, żadne tysiąclecia 
nie zdołają zatrzeć tego wrażenia! I czuję, że nie możesz nienawidzić tego, który tak płonie 
dla Ciebie." 
Po wieczerzy kazał chłopcu całkowicie wszystko spakować, podarł wiele papierów, wyszedł i 
wyrównał jeszcze kilka długów. Wrócił znowu do domu, znowu wyszedł przed bramę, nie 
zważając na deszcz, do ogrodu hrabiego; snuł się dalej po okolicy, wrócił z nadejściem nocy i 
pisał: 
„Wilhelmie, widziałem po raz ostatni pole i las, i niebo! Żegnaj i ty! Droga matko, przebacz! 
Pociesz ją, Wilhelmie! Niech was Bóg błogosławi! Wszystkie moje sprawy są 
uporządkowane. Żegnajcie! Zobaczymy się znów i szczęśliwsi." 
„Źle ci się odpłaciłem, Albercie, i ty mi przebaczysz. Zburzyłem spokój twego domu, 
wniosłem nieufność pomiędzy was. Żegnaj! Chcę to skończyć. Obyście byli szczęśliwi przez 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 54 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

mą  śmierć! Albercie! Albercie! Uczyń tego anioła szczęśliwym! I niech błogosławieństwo 
boże mieszka z wami!" 
Wieczorem grzebał się jeszcze długo w swych papierach, podarł ich wiele i rzucił do pieca. 
Zapieczętował kilka pakunków z adresami do  Wilhelma. Zawierały one krótkie rozprawy, 
oderwane myśli, z których niektóre widziałem; i około dziesiątej godziny, kazawszy dołożyć 
do pieca i podać sobie butelkę wina, wysłał spać  służącego, którego pokój, jak i sypialnie 
domowników, leżały daleko z tyłu i który położył się w ubraniu, aby wcześnie być na 
zawołanie, bo pan jego powiedział, że konie pocztowe zajadą około szóstej przed dom. 
Po jedenastej 
„Wszystko tak ciche wkoło i tak spokojna ma dusza. Dzięki ci, Boże, któryś tym ostatnim 
chwilom użyczył tego ciepła, tej siły. 
Podchodzę do okna, Najdroższa moja, i patrzę, i widzę jeszcze przez burzliwe, przeciągające 
chmury kilka gwiazd wiecznego nieba! Nie, nie spadniecie! Wieczysty trzyma na swym sercu 
was i mnie. Widziałem gwiazdy dyszla Wozu, najmniejszej ze wszystkich konstelacji. Gdym 
w nocy wracał od Ciebie, gdym wychodził z Twej bramy, stał nade mną! Z jakimż upojeniem 
patrzyłem nań często! Często z podniesionymi rękoma czyniłem go znakiem świętym, 
pomnikiem mego obecnego szczęścia, i jeszcze — o Loto, cóż nie przypomina mi Ciebie! 
Czyż nie otaczasz mnie zewsząd i czyż jak dziecko nie porywałem nienasycenie wszystkich 
drobnostek, których Ty, święta, dotknęłaś? 
Droga sylwetka! Przekazuję Ci ją z powrotem, Loto, i proszę, byś  ją szanowała. Tysiące, 
tysiące pocałunków wycisnąłem na niej, tysiące pozdrowień jej posyłałem, gdym wychodził 
lub wracał do domu. 
Prosiłem Twego ojca w kartce, by otoczył opieką me zwłoki. Na cmentarzu są dwie lipy, w 
kącie blisko pola; tam pragnę spocząć. On może, on uczyni to dla swego przyjaciela. Proś go i 
Ty także. Nie chcę wymagać od bogobojnych chrześcijan, by składali swe ciała obok 
biednego nieszczęśliwca. Ach, chciałbym, byście mnie pochowali przy drodze lub w samotnej 
dolinie, by kapłan i lewita przechodzili, żegnając się mimo oznaczonego kamienia, a 
Samarytanin łzę wylał

38

. 

Jestem gotów, Loto! Nie wzdragam się ująć zimnego, strasznego kielicha, z którego mam 
wypić odurzenie śmierci! Tyś mi go podała; nie waham się! Wszystko, wszystko! Tak 
wypełniły się wszystkie życzenia i nadzieje mego życia! Tak chłodno i obojętnie pukam w 
spiżowe drzwi śmierci! 
Gdybym mógł dostąpić szczęścia i umrzeć za Ciebie, Loto, poświecić się za Ciebie! 
Umarłbym ochoczo, radośnie, gdybym Ci mógł przywrócić spokój, rozkosz Twego życia. 
Lecz, ach, jeno nielicznym szlachetnym było dane przelać swą krew za swoich i przez swą 
śmierć przyjaciołom swym rozniecić stokrotnie życie! 
W tych szatach, Loto, chcę być pogrzebany. Tyś ich dotknęła, uświęciła je. Prosiłem też o to 
Twego ojca. Moja dusza unosić się będzie nad trumną. Niech nie przeszukują mych kieszeni. 
Tę różową wstęgę nosiłaś na piersiach, gdym Cię widział po raz pierwszy pośród Twych 
dzieci. O, ucałuj je tysiąckrotnie i opowiedz im o losie ich nieszczęśliwego przyjaciela. O 
kochane! Krążą wkoło mnie. Ach, jakżem przylgnął do Ciebie! Od pierwszej chwili nie 
mogłem się obyć bez Ciebie! Ta wstęga niech będzie pogrzebana ze mną. Darowałaś mi ją w 
dzień moich urodzin. Jakżem to wszystko poplątał. Nie myślałem,  że moja droga tu 
zaprowadzi. Bądź spokojna, proszę Cię, bądź spokojna! 
Są nabite. — Bije dwunasta! — Niech się stanie! Loto! Loto, bądź zdrowa! Żegnaj!" 
Sąsiad zobaczył błysk prochu i usłyszał padający strzał; ponieważ jednak wszystko pozostało 
w spokoju, nie zwrócił na to większej uwagi. 
Rano o szóstej wchodzi służący ze świecą. Znajduje swego pana na ziemi, pistolet i krew. 
Woła, dotyka go; żadnej odpowiedzi; charczał tylko jeszcze. Biegnie po lekarzy, po Alberta. 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 55 

 

eBook

 Elektroniczna Ksi

ęgarnia

 

Lota usłyszała dzwonek, drżenie przejęło wszystkie jej członki. Budzi męża, wstają; służący 
wyjąc i bełkocząc przynosi wiadomość. Lota pada zemdlona przed Albertem. 
Gdy lekarz przybył do nieszczęśliwego, znalazł go na ziemi bez ratunku; puls bił, wszystkie 
członki były obezwładnione. Przestrzelił sobie głowę nad prawym okiem. Mózg wystąpił. 
Otwarto mu żyłę na ramieniu; krew płynęła, dyszał jeszcze. 
Po krwi na poręczy krzesła można było wnosić, że dokonał czynu siedząc przy biurku. Potem 
osunął się, tarzał się konwulsyjnie wokół krzesła. Leżał na wprost okna, bezsilny, na plecach, 
całkowicie ubrany i obuty, w niebieskim fraku i żółtej kamizelce. 
Dom, sąsiedztwo, miasto było poruszone. Albert wszedł. Wertera położono na łóżku, z 
obwiązaną skronią; twarz jego była już martwa; nie poruszał już  żadnym członkiem. Płuca 
charczały jeszcze straszliwie, to słabiej, to mocniej; oczekiwano końca. 
Wina wypił tylko kieliszek. Na biurku leżała otwarta Emilia Galotti

39

. 

O przerażeniu Alberta, a żałości Loty pozwólcie mi nie mówić. 
Stary komisarz przygalopował na wieść o tym; całował umierającego wśród najgorętszych 
łez. Jego najstarsi synowie przyszli wnet po nim; uklękli przy łóżku z wyrazem nieutulonego 
bólu, całowali mu ręce i usta; najstarszy, który go zawsze najbardziej lubił, trwał u warg jego, 
dopóki  życie na nich nie zagasło; trzeba było chłopca przemocą oderwać. O dwunastej w 
południe umarł. Obecność komisarza i jego zarządzenia zapobiegły zbiegowisku. Nocą, koło 
jedenastej, kazał go pogrzebać na miejscu, które on sobie sam wybrał. Stary razem z synami 
szedł za trumną. Albert nie mógł. Obawiano się o życie Loty. Nieśli go rzemieślnicy. Nie 
towarzyszył mu żaden duchowny. 
 

___________________________________________________________________________ 
Pobrano z 

http://www.ebook.zap.only.pl

  

 

Strona 56