DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE.
Kamila Kozieł
Ptaki zamieszkują wiele róŜnych środowisk na Ziemi. Spotkamy je na pustyniach i stepach,
w lasach iglastych i tropikalnych, na bezleśnych obszarach podbiegunowych, polach i łąkach, wreszcie
w bliskim sąsiedztwie człowieka. Opisano ponad 9000 gatunków współczesnych ptaków (z czego w Polsce
stwierdzono ponad 440 gatunków), które przystosowały się do róŜnorodnych warunków środowiskowych.
Ptaki wyspecjalizowały się do Ŝycia w pewnych ściśle określonych ekosystemach pełniąc w nich określone
funkcje, dzięki czemu układy te pozostają stabilne. Znaczenie ptaków w przyrodzie naleŜy rozpatrywać
nie tylko z punktu widzenia przydatności dla człowieka, ale przede wszystkim pod kątem ich oddziaływania
na ekosystemy, gdyŜ zwierzęta te:
1.
Stanowią niezastąpiony element łańcucha pokarmowego
, są zarówno pokarmem dla większych
zwierząt, czasem takŜe innych ptaków (drapieŜnych). Gatunki ptaków owadoŜernych np. sikory, szpak,
drozdy, jaskółki, pełnią waŜne funkcje regulujące w ekosystemie zjadając ogromne ilości owadów
w róŜnych ich stadiach rozwoju, (jaja, larwy, poczwarki oraz owady dorosłe). Przez to są takŜe naszymi
sprzymierzeńcami w walce z róŜnymi szkodnikami. Warto sobie uświadomić, Ŝe dzienna porcja pokarmu
sikory bogatki to minimum 18g, czyli w przybliŜeniu tyle ile waŜy dany osobnik! Obliczono, Ŝe jedna
rodzina bogatek złoŜona z 11 ptaków (2 dorosłe i 9 młodych) zjada w ciągu roku 75 kg owadów.
2.
Rozsiewają nasiona roślin
. Zjawisko to nazywa się ornitochorią i jest skutecznym sposobem
rozprzestrzeniania się roślin, czasami nawet na duŜe odległości. Ptak odŜywiający się owocami odbywa
zwykle dłuŜsze przeloty. Oczywiście, aby roślina mogła liczyć na taki transport swoich nasion, musi ptakom
zaoferować coś atrakcyjnego, dlatego teŜ produkuje mniej lub bardziej poŜywne owoce w najlepiej
spostrzeganych przez ptaki kolorach, czyli czerwonym i czarnym. Dlatego najbardziej atrakcyjne są
owoce zawierające duŜo cukru, np. czereśnie, maliny lub te, które długo utrzymują się na roślinie, nieraz
przez całą zimę, np. głóg, jarzębina, śliwa tarnina. Wśród naszych krajowych gatunków ptaków
największymi zjadaczami nasion i owoców są drozdowate, przylatująca do nas na zimę jemiołuszka oraz
krzyŜodziób świerkowy. Niektóre ptaki takie jak sójka, która chowa w ziemi dębowe Ŝołędzie, rozsiewają
nasiona, ułatwiając od razu ich kiełkowanie. Czasami ptaki są tylko biernymi roznosicielami nasion,
np. kaczki, które roznoszą na nogach z błotem i wodą nasiona roślin wodnych.
3.
Uczestniczą w zapylaniu
.
Około 2000 gatunków ptaków uczestniczy w zapylaniu kwiatów (ornitogamii),
zwykle podczas odŜywiania się nektarem. Rośliny i ptaki zapylające je często tworzą symbiozy.
W niektórych wypadkach do zapylenia pewnych gatunków roślin niezbędny jest udział określonego gatunku
ptaków. Rośliny zapylane przez ptaki wykazują szereg przystosowań. Ptaki są wzrokowcami, aby je zwabić
rośliny wytwarzają duŜe i barwne kwiaty. Kwiaty te nie maja zapachu (u ptaków zmysł węchu jest słabo
rozwinięty), ale wytwarzają duŜo nektaru, co stanowi swoistą nagrodę dla „zapylacza”. Rola ptaków jako
zapylaczy jest nieoceniona zwłaszcza w Australii, gdzie większość roślin zapylana jest właśnie przez te
zwierzęta. Rośliny zapylane przez ptaki występują zwłaszcza w krajach tropikalnych. Do roślin tych naleŜą
np. bananowiec, szałwia jaskrawa, banksja, fuksja, niektóre gatunki storczykowatych. Ptaki zapylające
kwiaty to min.: kolibry, cukrzyki, nektarniki, szlarniki, lory, miodojady.
4.
Pełnią funkcje sanitarne
– niektóre gatunki ptaków zjadając padlinę (czyli mięso martwych zwierząt)
nie tylko oczyszczają środowisko z potencjalnego zagroŜenia chorobami, ale są przede wszystkim
niezbędnym
ogniwem
łańcucha
pokarmowego.
UmoŜliwiają
tym
samym
obieg
materii
w przyrodzie. Najbardziej znani padlinoŜercy to sępy, ale i w naszej przyrodzie znajdziemy ptaki
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE
-
2.
DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
spełniające te bardzo waŜne funkcje. NaleŜą do nich chociaŜby kruk, orzeł bielik, myszołów czy mewy.
6.
Są istotnymi wskaźnikami kondycji ekosystemu.
Wyniki obserwacji ornitologicznych wykorzystuje się
obecnie np. do określenia zmian w środowisku wskutek działalności człowieka. Ptaki są bardzo wdzięcznymi
obiektami badań, gdyŜ szybko reagują na zmiany lub zanieczyszczenia środowiska naturalnego. Wskutek
niszczenia siedlisk (miejsc Ŝycia) liczebność poszczególnych gatunków maleje. Badania nad ptakami
pozwalają określić stopień zniszczenia środowiska. Przykładem mogą być zatrucia ptaków środkami
chemicznymi stosowanymi w nawozach lub masowe ginięcie ptaków wodnych wskutek zanieczyszczenia wód
produktami ropopochodnymi.
7.
Stanowią natchnienie dla poetów i malarzy.
Ptaki znalazły swoje miejsce w kulturze. Mają znaczenie
czysto emocjonalne, krzepiące w naszej kulturze - ludzie od dawna pisali piękne wiersze, ksiąŜki i pieśni
opiewające niesamowite piękno ptaków, ich wspaniały śpiew i tak upragnioną przez człowieka zdolność lotu,
będącego symbolem wolności.
8.
Pełnią funkcje uŜytkowe z punktu widzenia człowieka
, są naszym pokarmem (ptaki hodowlane).
Gatunki takie jak gęsi, kury, indyki, kaczki, perliczki, czy baŜanty hodowane są od lat ze względu na mięso
i jaja- cennym źródłem białka. Kiedyś istotną rolę spełniało ptasie pierze, które dziś wykorzystuje się
w mniejszym stopniu do produkcji kołder, poduszek, śpiworów. Mimo tego, w porównaniu ze sztucznymi
surowcami, naturalne pierze pozostaje jednym z najbardziej cenionych i najcieplejszych.
UCZESTNICY:
uczniowie klas II-III
CZAS REALIZACJI:
1
-
2 godziny
CEL GŁÓWNY:
Poznanie i zrozumienie roli ptaków przyrodzie.
CELE SZCZEGÓŁOWE
:
Uczeń
Podaje cechy odróŜniające ptaki od innych zwierząt;
Wymienia funkcje jakie ptaki pełnią w ekosystemie;
zna pospolite gatunki ptaków,
wymienia środowiska, w których Ŝyją ptaki;
potrafi pracować w zespole;
kształtuje emocjonalne więzi z przyrodą - rozwija wraŜliwość na jej piękno
KRÓTKI OPIS
:
Scenariusz zajęć mający na celu uświadomienie dzieciom roli ptaków w przyrodzie i Ŝyciu człowieka.
METODY:
pogadanka, burza mózgów, element gry planszowej (kostka)
FORMY PRACY
: zbiorowa, indywidualna
ŚRODKI DYDAKTYCZNE:
przewodniki do oznaczania ptaków, ilustracje ptaków, karty pracy
PRZYGOTOWANIE DO LEKCJI
:
przygotować załączniki, wykonać kostkę do gry, wydrukować karty pracy, wskazane jest
przygotowanie barwnych ilustracji przedstawiających poszczególne, wymieniane w treści scenariusza
zajęć gatunki ptaków (np. wykorzystując stary kalendarz).
PRZEBIEG LEKCJI
:
1. Witamy uczniów, podnosimy do góry kostkę do gry (wykonaną wg załącznika nr 1), która jest
elementem przewodnim zajęć. Na kaŜdej ze ścian kostki widnieją wizerunki ptaków, które pełnią róŜne
funkcje w przyrodzie. Nauczyciel prosi by uczniowie odgadli patrząc na kostkę czego będą dotyczyły
zajęcia. Następnie zapisuje temat na tablicy.
2. Pytamy dzieci czym wyróŜniają się ptaki spośród innych zwierząt, dlaczego są wyjątkowe. Czy
wyobraŜamy sobie Ŝycie bez ptaków? Pytamy o doświadczenia dzieci. Warto zasygnalizować, Ŝe rola
ptaków nie ogranicza się do wartości uŜytkowych z punktu widzenia człowieka. NaleŜy zaznaczyć, jak
waŜną funkcję odgrywają w przyrodzie (są jej podstawowym elementem, tak jak np. drzewa, ryby,
kamienie, ludzie).
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE
-
3.
DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
3. Prezentujemy ponownie kostkę do gry, krótko opisując zamieszczone tam gatunki ptaków
Orzeł bielik (1)– Pokazujemy sylwetkę bielika. Na przykładzie orła wyjaśnia symboliczne znaczenie
ptaków w kulturze, przypominając dzieciom, Ŝe godłem Polski jest takŜe ptak,. Wskazując go
w klasie. pytamy, czy wiedzą jaki to ptak i jakiego gatunku jest symbolem?. Opowiadamy lub
czytamy legendę (załącznik nr 2) związaną z historią powstania godła Polski (w zaleŜności od
dostępnego czasu wersję rozszerzoną lub skróconą).
Sikora bogatka (2) – nasz sprzymierzeniec w walce ze szkodnikami. Pokazujemy wizerunek ptaka
i pytamy gdzie najczęściej moŜna spotkać bogatkę, czy wiedzą czym ten gatunek się Ŝywi?
Zwracamy uwagę, Ŝe w sezonie lęgowym (wiosna, lato) sikory Ŝywią się owadami i innymi
bezkręgowcami, natomiast zimą chętnie zjadają nasiona róŜnych roślin, np. słonecznika, wobec czego
często są częstymi gośćmi w karmnikach. Wyjaśniamy dlaczego powinniśmy zabiegać o towarzystwo
sikor w naszych ogrodach.
Kaczka krzyŜówka (3)- Pytamy czy dzieci mają jakieś doświadczenia związane z kaczką, jeśli tak to
jakie? Czy dzieci, widziały kiedyś kaczki na spacerze nad wodą, zwłaszcza zimą? Pytamy, czy dzieci
dokarmiały kaczki i inne ptaki zimą i co chroni ptaki przed zimnem? Zwracamy uwagę na przedmioty
potrzebne nam do spania: poduszki, ciepłe kołdry. Przypominamy czym często są wypchane poduszki
i kołdry, a takŜe niektóre śpiwory. Wyjaśniamy, Ŝe ptaki mają takŜe dla człowieka duŜe znaczenie
uŜytkowe jako pokarm (np. dania z drobiu).
Koliber (4) – najmniejsze ptaki świata, odŜywiają się nektarem. Jest ich wiele gatunków, Ŝaden
z nich nie występuje w Polsce i Europie. Ich ojczyzną jest Ameryka Południowa i Północna.
Przypominamy dzieciom, Ŝe kwiaty mają zapach oraz pytamy czy zdarzyło im się ubrudzić nos przy
ich wąchaniu. Zwracamy uwagę, Ŝe kwiatami ze względu na ich barwę, zapach i nektar interesują się
nie tylko ludzie, ale i zwierzęta. Pytamy jakie zwierzęta najczęściej siadają na kwiatach i przy
okazji je zapylają. W Polsce są to głównie motyle. NaleŜy wyjaśnić dzieciom, Ŝe są takie miejsca na
świecie (np. Australia),gdzie zamiast owadów głównymi zapylaczami kwiatów są ptaki, które Ŝywią się
przy okazji nektarem.
Bocian biały (5) – wskaźnik czystości środowiska. Bocian biały jest jednym z najlepiej
rozpoznawanych ptaków Ŝyjących w Polsce. Pytamy, czy dzieci widziały kiedyś gniazdo bociana, gdzie
było ono zlokalizowane? Zwracamy uwagę, gdzie moŜna najczęściej spotkać bociana i czym Ŝywią się,
podkreślając, Ŝe Ŝaby nie są preferowanym bocianim pokarmem. Objaśniamy, dlaczego coraz mniej
bocianów jest w Polsce i na świecie (postępujące zmiany w środowisku naturalnym, zanieczyszczenia,
osuszanie terenów podmokłych, wzrastający poziom hałasu).
Sęp (6) - padlinoŜerca, Ŝyjący na południu Europy i głównie w Afryce. Kiedyś sępy gniazdowały
równieŜ w Polsce. Objaśniamy, jeśli jest taka konieczność, pojęcie „padlina”. Zachęcamy by dzieci
spróbowały zgadnąć, dlaczego sęp nie ma piór na szyi (w związku ze sposobem pozyskiwania pokarmu
oraz jego rodzajem, ze względów higienicznych i sanitarnych). Zwracamy uwagę na bardzo waŜne
funkcje sanitarne jakie sępy i inne ptaki padlinoŜerne pełnią w ekosystemie. Z naszych ptaków
częściowym padlinoŜercą jest np. bielik. kruk i wrona.
4. . Objaśniamy w jaki sposób będziemy uŜywać kostkę. Rozdajemy dzieciom karty pracy nr 2
(załącznik nr 3), objaśniamy na czym będzie polegało rozwiązanie zadań. Dzieci kolejno rzucają
kostką. Zatrzymując się na danym polu odgadują gatunek ptaka a takŜe wskazanie roli wylosowanego
gatunku w przyrodzie, w tym samym czasie nauczyciel umieszcza na tablicy zdjęcie danego ptaka w
celu lepszego poznania wizerunku gatunku. Nauczyciel uzupełnia wiedzę dzieci, jednocześnie wszystkie
dzieci przyporządkowują poszczególną funkcję ptaków do poszczególnych gatunków na karcie pracy.
5. Podsumowanie.
Nauczyciel sprawdza z dziećmi prawidłowość wypełnienia kart pracy. W celu sprawdzenia czy dzieci
zapamiętały nazwy prezentowanych gatunków, prosimy o wpisanie nazw przy wizerunkach ptaków (Karta
pracy nr 2) Dobrym utrwaleniem wiedzy i zabawą moŜe być wykonanie pracy plastycznej w dowolnej
formie, pod tytułem „Jak wyglądałby świat bez ptaków”. Jest to propozycja pracy domowej.
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE
-
4.
DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
LITERATURA
:
Attenborough D. 1999. Prywatne Ŝycie ptaków, Muza S.A., Warszawa
•
Dobrowolski K.A. Jabłoński B. 2000. Ptaki Europy. Przewodnik Terenowy. Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa
•
Kruszewicz A.G. 2007. Ptaki Polski Encyklopedia ilustrowana, Multico, Warszawa
•
Solomon E. Berg L. Martin D. 2007. Biologia, Multico, Warszawa
•
Kostyro H. 1989. Klechdy domowe. Podania i legendy polskie, Nasza Księgarnia, Warszawa
•
Strawiński S. 1971. O ptakach, ludziach i miastach. PWN Warszawa.
•
Szokalski M., Wojtatowicz J. 1989. Ptaki w ogrodzie. PWRiL Warszawa.
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE
-
5.
DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
MATERIAŁY DLA NAUCZYCIELA
Załącznik nr 1
Po wydrukowaniu moŜna podkleić grubszym papierem, następnie wyciąć i skleić smarując klejem
zaokrąglone skrzydełka.
1
4
3
2
5
6
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE
-
6.
DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
Załącznik nr 2
Skrócona wersja legendy
Według popularnej legendy, załoŜyciel państwa Polan, Lech, podczas postoju w okolicach Poznania ujrzał
pod wieczór sporych rozmiarów gniazdo na drzewie. Znajdował się w nim biały orzeł
z dwoma pisklętami. Gdy Lech przyglądał się mu, orzeł rozpostarł skrzydła na tle nieba czerwonego od
zachodzącego
słońca.
Lech
zachwycił
się,
postanowił
tam
osiąść,
umieścił
orła
w swym herbie, a miejsce na pamiątkę nazwał Gniezdnem (obecnie Gniezno) od słowa gniazdo.
Rozszerzona wersja legendy o Lechu Czechu i Rusie
W czasach odległych, gdy ziemie Polan porastały bory nieprzebyte, a zwierzyny pełne. Zdarzyła się
rzecz, która dała początek wspaniałej historii trzech bratnich krajów. Oto jeden z zacnych komesów*
plemion starosłowiańskich cieszący się wielkim posłuchem zarówno wśród wojów, jak i u kmieci wezwał
swych synów, by rozprawiać o rzeczach dla słowiańszczyzny waŜnych. A trzeba wiedzieć, Ŝe wódz ów
dzielny, był juŜ stary i do drogi ku Nawii* się sposobił. Rzecz miała miejsce przed tyloma wiekami, Ŝe
trudno dziś nawet rzecz, której Zadrudze* słowiańskiej mąŜ ów przewodził. Pewnym jest jednak, Ŝe synów
miał trzech i Ŝe w mądrości swojej wolę dla zachowania pokoju między braćmi przedstawił tymi słowy -
Synowie moi, krwi moja, jako Ŝe kaŜdego z Was równo miłuję Ŝadnemu nic nie dam ponad druŜynę
najdzielniejszych wojów i gromadę niewiast robotnych i pięknych. Wziąć teŜ moŜecie kaŜdy po równo
zwierzyny, która do drogi jest zdolna. A ze skarbca teŜ wam nie poskąpię. Chcę jednak byście ruszyli w
drogę nowe ziemie szukać dla ludów naszych - to rzekłszy śercę* wołać nakazał, by go w zaświaty sposobił.
Kiedy więc przyszedł na niego czas ogień święty oczyścił ciało ojca, popielicę z prochami wraz z bronią i
wszystkim, co w zaświatach wodzowi wielkiemu potrzebne być mogło złoŜono w ziemi.
Ledwo usypano kurhan i triza przycichła, synowie dobrawszy wojów o sile i męstwie wielkim zebrali się z
dobytkiem do drogi. Trudno rzec czy spodobała im się wola ojca, ale by pamięci rodzica dobrej nie
pohańbić i bogów nieposłuszeństwem wobec woli starszych nie rozgniewać, w drogę niezwłocznie ruszyli.
Jako, Ŝe trudno im było się rozstać, ale i dla bezpieczeństwa początek drogi obrali wspólny. Przedzierali
się przez bory pełne zwierza w poszukiwaniu ziemi, na której kaŜdy mógłby się osiedlić. Lasy ogromne i
bogate rozwidniać się poczęły. Wtedy oczom braci: Lecha, Czecha, i Rusa ukazał się widok przepiękny.
Dolina ogromna rozpostarta między pagórkami w koło zaś mnóstwo było jezior od ryby gęstych. Tu więc
postanowili w drodze odpocząć, a Ŝe wieczór juŜ był i zmęczenie dawało im się we znaki wszelkie decyzje
na ranek zostawili, bo wtedy umysł jaśniejszy.
Obozowisko rozłoŜywszy na najwyŜszym wzgórzu przy potęŜnym dębie posnęli. Rankiem dopiero o
wschodzie słońca gdy wstawać poczęli Lech dostrzegł na drzewie ogromne orle gniazdo. Nad dębem
wysoko szybował wielki biały orzeł. Tak się ten widok spodobał Lechowi, Ŝe rzekł do braci swoich - wokół
tego dębu gród ze swym ludem wzniosę, a orzeł mi będzie znakiem. Od gniazda orlego nazwę teŜ to
miejsce Gniezdnem. PoŜegnawszy się z Lechem bracia ruszyli, kaŜdy w swoją stronę. Rus dotarł do ziemi
bogatej, daleko na wschód od Gniezdna, a Czech ze swoją druŜyną osiadł na południu. Tak oto poczęło się
Gniezno dawniej zwane Gniezdnem - miasto, które dało początek silnemu niegdyś państwu Polan.
Słownik pojęć:
Nawiia
- kraina w zaświatach, do której odchodzą według wierzeń słowiańakich zmarli
Komes (spotykana teŜ łacińska wersja zapisu comes) - wódz, odpowiednik księcia rodowego
Zadruga - wspólnota rodowa często identyfikowana takŜe z osadą
śerca
- postać mocno osadzona w wierzeniach Słowian, pełni funkcję kapłana i szamana jest łącznikiem
między światem Ŝywych i zaświatami
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE
-
7.
DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
Załącznik nr 3
Karta pracy nr 1.
Połącz wizerunek ptaka z funkcją jaką pełni w przyrodzie.
Zapyla kwiaty
Zjada wiele owadzich szkodników
Pierwowzór godła Polski
Symbol czystego środowiska
śywi się padliną
Jest zimową ozdobą naszych wód.
ROLA PTAKÓW W PRZYRODZIE
-
8.
DOOKOŁA PTAKI! – PROJEKT EDUKACYJNY GBPW „KULING”
Karta pracy nr 2.
Karta pracy. Wpisz obok wizerunku ptaka jego nazwę.
…. …. ….
…. …. …. …. …. …. ….
…. …. …. …. …. …. …. …. ….
…. …. …. …. …. …. ….
…. …. …. …. …. …. …. …. …. …. ….
Smakuje pieczona z jabłkami