USTROJE PAŃSTW WSPÓŁCZESNYCH
USTKUdE HAJNSTW
WSPÓŁCZESNYCH
2
Pod redakcją Ewy Gdulewicz
WYDAWNICTWO
UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ LUBLIN 2002
oRtaaRi /Jerzy Durakiewicz Sklad komputerowy / Bez Erraty, Joanna 
Dyszczyk Druk i oprawa/Petit SC, Lublin © Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002 
ISBN 83-227-1858-6
Wydawnictwo Uniwersytetu Mani Curie-Sklodowskiej 20-031 Lublin, pl. Marii
Cuńe-Sklodowskiej 5 tel. (O-prefihs-81) 537-53-04 http://press. umcs. 
lublin.pl
Dział Handlowy: tel./faks (O-prefiks-81) 537-53-02 IKA tel. (O-prefiks-
81) 537-53-03 www.ika.edu.pl
BIBLIOTEKA Wydziału Ditan*arstwa i Nauk PoMycznp*
Uniwersytetu Warszawskiego
ii  Nowy Świ»t 69, 00-046 Warszaw*
tel. 610-03-81 w. 295, 296
Biblioteka WDiNP UW
1098019522
SPIS TREŚCI
Wstęp  ................................................................  
7
Rozdział I. Republika Białorusi 
(JacekSobczak) ............................  9
I. Ewolucja ustroju 
politycznego .........................................  9
II. Prawa i wolności człowieka i 
obywatela ................................   16
III. System organów państwowych ......................................  
21
Rozdział II. Republika Bułgarii (Grzegorz 
Koksanowicz) .....................

33

I. Ewolucja ustroju politycznego ........................................

33

II. Ogólna charakterystyka Konstytucji Republiki Bułgarii z 12 lipca 1991
r. .....

39

III. System organów państwa ...........................................

47

, Rozdział III. Republika Czeska (Ewa 
Gdukwicz)  ..........................

65

I. Geneza Republiki Czeskiej ...........................................

65

II. Ogólna charakterystyka 
konstytucji ................................... &}
III. Podstawowe prawa i wolności .......................................

69

IV. System partyjny ..................................................

71

V. Władza ustawodawcza .............................................

74

VI. Władza wykonawcza ..............................................

85

VII. Władza sądownicza  ..............................................

93

©Rozdział IV. Republika Litewska 
(WojciechKręcisz)   ...................... .(^9

I. Ewolucja ustroju politycznego ........................................
99
II. Konstytucja Republiki Litewskiej i konstytucyjny system źródeł 
prawa .......   102
III. Zasady naczelne Konstytucji 
Litewskiej  ..............................   105
IV. Podstawowe zasady systemu wyborczego i systemu 
partyjnego   ............   108
V. Sejm ..........................................................   113
VI. Prezydent......................................................   121
VII. Rząd .........................................................   127
VIII. Sąd Konstytucyjny .............................................   
131
Rozdział V. Federacja Rosyjska (Mirosław Granat) .......................

135

I. Likwidacja ZSRR .................................................

135

II. Rosja jako państwo federalne .......................................

138

III. Ogólna charakterystyka Konstytucji Federacji 
Rosyjskiej  ................141
6 Rozdział VI. Republika Rumunii (Wiesław 
Skrzydło)....................... 155
I. Ogólna charakterystyka konstytucyjnej ewolucji ustroju 
politycznego ........ 155
II. Prace nad przygotowaniem nowej konstytucji ..........................

157

III. Charakterystyka Konstytucji z 1991 
roku .............................

159

IV. Zasady ustroju politycznego i 
gospodarczego  ..........................

161

V. Status prawny jednostki ...........................................

163

VI. System wyborczy i partie 
polityczne  .................................

164

VII. Władze publiczne ...............................................

167

$ R o z d z i a ł VII. Republika Słowacka (Wq/dec/i 
Zakrzewsti) ...................

185

I. Geneza i ewolucja ustroju 
politycznego ................................

185

II. Konstytucja Republiki Słowackiej   ..................................

194

III. System partyjny .................................................

199

IV. System organów państwowych .....................................

203

Rozdział VIII. Republika Słowenii (Sławomir 
Patyra) ......................

221

I. Ewolucja ustroju politycznego .......................................

221

II. Konstytucja Republiki Słowenii i jej zasady 
naczelne .....................

223

III. Prawa człowieka i podstawowe wolności..............................

226

IV. System partyjny .................................................

230

V. System wyborczy .................................................

232

VI. System organów państwowych .....................................

235

ty Rozdział IX. Republika Ukrainy 
(RyszardMojak)   ........................

251

I. Uwagi ogólne ....................................................

251

II. Geneza ukraińskiej państwowości i jej dzieje 
polityczne  ..................

252

III. Ogólna charakterystyka Konstytucji Republiki 
Ukrainy  .................

262

IV. System organów państwowych .....................................

269

9   Ro z d z i a ł X. Republika Węgierska (Wojciech 
Orbwsld)   ....................

285

I. Ewolucja ustroju politycznego Węgier .................................

285

II. Węgierskie reformy konstytucyjne ...................................

286

III. Ogólna charakterystyka Konstytucji Republiki 
Węgierskiej...............

290

IV. System partyjny i podstawowe siły polityczne 
Węgier ...................

292

V. System wyborczy i jego ewolucja  ....................................

296

VI. Konstytucyjny system organów państwa ..............................

297

WSTĘP
Dokonujące się w ostatnim dwunastoleciu istotne zmiany w ustrojach państw
Europy Środkowo-Wschodniej skłoniły Autorów podręcznika Ustroje państw 
współczesnych do opracowania - w poszerzonym gronie autorskim - drugiego 
tomu, prezentującego przeobrażenia konstytucyjne zachodzące w dziesięciu 
państwach tej części Europy.
Wśród prezentowanych państw znajdują się kraje, które zachowały - w 
różnym zakresie - przez cały czas istnienia bloku komunistycznego pewien 
stopień samodzielności, jak i te, które tę samodzielność utraciły lub też
od wieków jej nie posiadały. To, co je łączy, to zbliżone doświadczenia z
okresu przynależności do tego bloku.
Upadek systemu autorytarnego oznaczał dla tych państw odejście od 
monopolu jednej partii i jego konsekwencji ustrojowych. Rodzący się 
pluralizm polityczny prowadził nieuchronnie do zastąpienia systemu 
opartego na zasadzie jednolitości władzy systemem opartym na zasadzie 
podziału władzy. Jednakże już model instytucjonalny tego podziału jest 
zróżnicowany: od prezydencjalizmu (Białoruś, Rosja), poprzez różne formy 
systemów „mieszanych" (Rumunia), do niemal klasycznego parlamentaryzmu 
(państwa tzw. grupy wyszehradzkiej).
Na zróżnicowanie systemów politycznych wpływ miało wiele czynników: 
doświadczenie historyczne, sytuacja gospodarcza, odmienna kultura 
polityczna, stopień świadomości obywateli itp. Doceniając znaczenie tych 
czynników dla procesu transformacji ustrojowej, nie jest jednak naszym 
zadaniem prezentacja różnych aspektów rozwoju politycznego państw Europy 
Środkowo-Wschodniej i ich wpływu na kształt ustawy zasadniczej.
Głównym zadaniem, jakie postawili sobie Autorzy, jest prezentacja 
konstytucyjnego systemu rządów: zasad naczelnych ustroju, prawa 
wyborczego i systemu partyjnego, a przede wszystkim konstytucyjnego 
systemu organów państwowych. Opierając się na materiale normatywnym oraz 
literaturze przedmiotu, staraliśmy się - tam, gdzie okazało się to 

możliwe - sięgać także do praktyki, jednak tę część mamy nadzieję 
rozwinąć w kolejnym wydaniu podręcznika.
Przyjęcie takich założeń pozwoliło na pewną unifikację oddzielnych 
opracowań, aczkolwiek zauważyć można, że nie jest ona realizowana w 
sposób nazbyt sztywny. Odstępstwa te uzasadnione są daleko idącymi 
odmiennościami w strukturze naczelnych organów państwowych oraz różnym 
stopniem zaawansowania budowy nowego systemu polityczno-ustrojowego.
Uznając, że proces demokracji w wielu z tych państw jest wciąż otwarty, 
nie pokusiliśmy się o ich prezentację według przyjętych systemów rządów, 
preferując układ alfabetyczny.
Sądzimy, że materiał przedstawiony w podręczniku posłuży jako pomoc 
dydaktyczna studentom prawa, administracji i politologii w ramach zajęć 
dotyczących współczesnych systemów państwowych i pozwoli na uzmysłowienie
różnic między prezentowanymi ustrojami państwowymi, zaś podana literatura
umożliwi pogłębienie podstawowej wiedzy.
Ewa Gdukwicz

JACEK SOBCZAK
Rozdział I
REPUBLIKA BIAŁORUSI
I. EWOLUCJA USTROJU POLITYCZNEGO
1. EWOLUCJA POZYCJI PAŃSTWA BIAŁORUSKIEGO W STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH

Białoruś do czasu rozpadu Związku Radzieckiego, tj. do początku lat 
dziewięćdziesiątych, nigdy nie była państwem suwerennym. Białorusini na 
przestrzeni wieków znajdowali się kolejno pod dominacją Litwinów, Polaków
i Rosjan. Podobieństwo języka białoruskiego do języka rosyjskiego i 
wspólne wyznawanie prawosławia spowodowało na przestrzeni dwóch ostatnich
wieków rusyfikację i stosunkowo niski stopień świadomości narodowej oraz 
poczucia odrębności. Stan ten szczególnie pogłębił się w okresie 
przynależności Białorusi jako Republiki Socjalistycznej do Związku 
Radzieckiego.

Pod wpływem przemian dokonujących się w ZSRR za rządów Michaiła Gorba-
czowa, 27 lipca 1990 roku Rada Najwyższa BSRR przyjęła deklarację 
suwerenności państwowej. Białoruś, choć była nadal częścią Związku 
Radzieckiego (co potwierdziło referendum przeprowadzone 17 marca 1991 
roku), akcentowała nadrzędność, samodzielność oraz pełnię władzy 
państwowej republiki w granicach jej terytorium oraz niezależność w 
stosunkach zewnętrznych. Wraz z deklaracją Białoruś uzyskiwała istotne 
atrybuty suwerenności, takie jak własne godło, flagę i hymn. W deklaracji
suwerenności znalazły się także postanowienia o prawie posiadania przez 
BSRR własnych sił zbrojnych, wojsk wewnętrznych i organów bezpieczeństwa 
państwowego, podporządkowanych wyłącznie Radzie Najwyższej. Każda 
lokalizacja na terytorium Białorusi formacji wojskowych innych państw, 
ich baz i obiektów wojskowych wymagała od tej chwili zgody Rady 
Najwyższej.

Najistotniejszym postanowieniem deklaracji, odnoszącym się do statusu 
państwa białoruskiego w stosunkach międzynarodowych, było ustanowienie 
samodzielnego prawa do dobrowolnego 

zrzeszania się z innymi państwami i 

swobodnego występowania z takich związków, co stwarzało podstawę do 
dogłębnej reformy radzieckiej umowy związkowej. Rozdział v

Przełomowym wydarzeniem w procesie ewolucji statusu państwa białoruskiego
była nieudana próba przewrotu wojskowego w Moskwie, w sierpniu 1991 roku,

skierowana przeciwko prezydentowi Michaiłowi Gorbaczowowi. 
Zradykalizowało to nastroje niepodległościowe na Białorusi. 28 sierpnia 
1991 roku Rada Najwyższa BSRR przyjęła ustawę o niezależności państwowej 
Białorusi. W ten sposób doszło do powstania niepodległego państwa, które 
od 18 września 1991 roku przyjęło nazwę Republika Białorusi.
Niepodległe państwo stanęło jednak przed trudnym problemem nowego 
ułożenia stosunków już nie ze Związkiem Radzieckim, który uległ 
rozpadowi, lecz z Rosją, od której Białoruś była tak poważnie uzależniona
gospodarczo i militarnie. W październiku 1991 roku wśród ośmiu 
suwerennych państw wchodzących niegdyś w skład ZSRR, Białoruś podpisała 
Układ o wspólnocie gospodarczej, tworzący między tymi państwami unię 
gospodarczą.

W dniu 8 grudnia 1991 roku w Puszczy Białowieskiej na spotkaniu 
przywódców Rosji, Białorusi i Ukrainy ustalono, że Związek 
Socjalistycznych Republik Radzieckich przestał istnieć, a trzy państwa 
postanowiły powołać Wspólnotę Niepodległych Państw.

Poważnym wzmocnieniem pozycji Białorusi w WNP był fakt, że jej siedziba 
mieścić się miała w Mińsku. Do WNP swój akces zgłosiło jedenaście byłych 
republik radzieckich. Rada Najwyższa Białorusi ratyfikowała układ o 
utworzeniu WNP 10 grudnia 1991 roku. Wspólnota Niepodległych Państw nie 
przybrała w sensie instytucjonalnym trwałych form organizacyjnych, nie 
przyczyniła się też do reintegracji wszystkich tworzących ją państw. W 
jej ramach zachodziło natomiast szereg związków pomiędzy państwami 
wzajemnie ze sobą współpracującymi lub integrującymi się samodzielnie, 
bez udziału struktur wspólnotowych. Taki proces zachodził zwłaszcza 
pomiędzy Białorusią a Rosją, od której Białoruś była uzależniona przede 
wszystkim gospodarczo. Proces reintegracji obu państw nasilił się wraz z 
dojściem do władzy prezydenta Aleksandra Łukaszenki. Pierwszym etapem 
tego procesu było utworzenie 8 września 1991 roku Unii Celnej pomiędzy 
Rosją a Białorusią. 

2 kwietnia 1996 roku prezydenci: Rosji - Borys Jelcyn i Białorusi - 
Aleksander Łukaszenka podpisali układ o utworzeniu 

stowarzyszenia Rosji i

Białorusi.

 Umowa ta pogłębić miała integrację i wszechstronne zbliżenie 

obu państw. Przewidywała uzgadnianie polityki zagranicznej i tworzyła 
jednolity obszar gospodarczy.

W istocie układ prowadzić miał do całkowitego podporządkowania gospodarki
białoruskiej i dominacji silniejszej gospodarki rosyjskiej. Umowa 
przewidywała powstanie wspólnych organów ponadnarodowych. Naczelnym 
organem stowarzyszenia miała być Rada Najwyższa składająca się z 
prezydentów, premierów i przewodniczących parlamentów obu państw oraz z 
przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Stowarzyszenia - stale 
funkcjonującego organu wykonawczego. Utworzone zostało także Zgromadzenie
Parlamentarne, składające się z równej liczby parlamentarzystów każdej ze
stron.
Proces integracji obu państw postępował. 2 kwietnia 1997 roku Rosja i 
Białoruś podpisały umowę o utworzeniu Związku Białorusi i Rosji. W jej 
wyniku dotychczasowe 

Stowarzyszenie zostało przekształcone w Związek

 

Białorusi i Rosji

, z udzieleniem mu pełnomocnictw zgodnie ze Statutem 

Związku. 23 maja 

1997 roku podpisany został przez prezydentów obu państw 

Statut Związku Białorusi i Rosji

, stanowiący integralną część umowy 

zawartej 2 kwietnia. Izba Deputowanych Republiki Białoruś oraz Rada 
Republiki ratyfikowały wkrótce dokumenty powołujące Związek. 

Tym samym 

Związek uzyskał osobowość prawną i stał się podmiotem prawa 
międzynarodowego.

Pomimo że Rosja i Białoruś zachowały w nim suwerenność, to nie ma raczej 
wątpliwości, że „zespolenie obydwu państw" zostało daleko posunięte, a 
zadeklarowana równość nie znajduje oparcia w dotychczasowym przebiegu 
procesu integracji.

2. EWOLUCJA USTROJU I ZMIANY KONSTYTUCJI

Wraz z uzyskiwaniem suwerenności zewnętrznej, przemianie zaczęły ulegać 
wewnętrzne stosunki panujące na Białorusi. Powstały pierwsze 
zorganizowane formy opozycji (Białoruski Front Narodowy). 26 stycznia 
1990 roku Rada Najwyższa BSRR uchwaliła ustawę o językach, w wyniku 
której język białoruski stał się jedynym językiem państwowym. W marcu 
1990 roku odbyły się po raz pierwszy z udziałem opozycji wybory do Rady 
Najwyższej. Powstały pierwsze niekomunistyczne partie polityczne. 
Przewodniczącym Rady Najwyższej wybrany został Stanisław Szuszkiewicz - 
wybitny fizyk, profesor Białoruskiego Uniwersytetu Politechnicznego, 
sympatyk Białoruskiego Frontu Narodowego. Powstał także Demokratyczny 
Klub Deputowanych, który stawiał sobie za cel doprowadzenie do pełnej 
suwerenności państwowej.

W dniu 27 lipca 1990 roku Rada Najwyższa BSRR przyjęła deklarację o 
suwerenności państwowej. Poza stwierdzeniami odnoszącymi się do 
zewnętrznej suwerenności, deklaracja zawierała szereg postanowień 
mających istotne znaczenie dla ustroju wewnętrznego państwa.
Deklaracja ustanawiała zasadę suwerenności narodu białoruskiego, który 
stawał się jedynym źródłem władzy państwowej oraz zasadę 
przedstawicielstwa (Rada Najwyższa) i referendum - jako formy realizacji 
tej władzy. W deklaracji znalazły się zapowiedzi utworzenia banku 
narodowego i własnego systemu pieniężnego. Ustanowiona została zasada 
zwierzchności systemu prawa wewnętrznego oraz zasada podziału władzy na 
ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą - jako fundament państwa prawa.
Podstawę ówczesnego ustroju państwa stanowiła Konstytucji BSRR z 1978 
roku. Była ona typową konstytucją socjalistyczną i w swojej 
dotychczasowej treści nie mogła zaspokoić aspiracji radykalnie 
nastawionych ugrupowań opozycyjnych. Nowo powstające partie polityczne, 
związki zawodowe, stowarzyszenia zgłaszały
II
potrzebę ustanowienia i prawnego zabezpieczenia pluralizmu politycznego 
oraz ukształtowania autentycznej reprezentacji politycznej

.

W styczniu 1992 roku pięć największych partii opozycyjnych, przy poparciu
Wolnych Związków Zawodowych Białorusi, wystąpiło z inicjatywą 
przeprowadzenia referendum dotyczącego rozwiązania Rady Najwyższej, która
składała się w przeważającej części z deputowanych reprezentujących 
biurokrację i nomenklaturę związana z poprzednim reżimem. Pomimo zebrania
przez opozycję wymaganej liczby podpisów pod wnioskiem o rozpisanie 
referendum (350 tysięcy obywateli), Rada Najwyższa zdecydowała o 
przeprowadzeniu jedynie referendum o charakterze konsultacyjnym. 
Ostatecznie do rozwiązania Rady Najwyższej nie doszło.

Pierwsze lata niepodległości Białorusi charakteryzowały się rozwojem 
reform wolnorynkowych, tworzeniem prywatnych przedsiębiorstw białoruskich
oraz zagranicznych. Powstawało i utrwalało się szereg instytucji państwa 
demokratycznego, umacniała się tradycja i tożsamość narodowa. 

Pierwszoplanową postacią tego okresu był Stanisław Szuszkiewicz. Pełnił 
on funkcję Przewodniczącego Rady Najwyższej, który to urząd w świetle 
Konstytucji z 1978 roku stawiał go w pozycji głowy państwa.
W styczniu 1994 roku, głównie z inicjatywy partii postkomunistów, 
Stanisław Szuszkiewicz został jednak odwołany z funkcji Przewodniczącego 
Rady Najwyższej, a na jego miejsce wybrano Mieczysława Griba. 

Pierwszoplanową postacią na białoruskiej scenie politycznej stał się 
natomiast premier Wiaczesław Kiebicz, uważany za pewnego kandydata do 
przyszłego urzędu prezydenta.

Od chwili przyjęcia deklaracji z 23 lipca 1990 roku o suwerenności 
państwowej, a następnie ogłoszenia niepodległości Republiki Białorusi (w 
sierpniu 1991 roku) trwały prace nad przygotowaniem i uchwaleniem nowej 
konstytucji, która miała zastąpić Konstytucję socjalistyczną z 1978 roku.

Konstytucję wielokrotnie nowelizowano, uzupełniając ją o postanowienia 
dotyczące utworzenia nowych, narodowych instytucji takich jak: Rada 
Bezpieczeństwa, Narodowy Bank Białorusi oraz Izba Kontrolna. Uchylone 
także zostały z jej treści przepisy o kierowniczej roli partii 
komunistycznej.
Prace nad nową konstytucją posuwały się wolno i trwały niemal cztery 
lata. 

Zasadniczym problemem w dyskusji konstytucyjnej stała się zasada 

podziału władz. Zarówno wśród teoretyków, jak i deputowanych zaznaczyła 
się różnica poglądów co do ogólnego modelu ustrojowego (republika 
parlamentarna czy prezydencka).

 

Białoruś w przeciwieństwie do innych państw postkomunistycznych nie mogła
powołać się na własne doświadczenia ustrojowe i konstytucyjne. Najwięcej 
sporów wywoływała instytucja prezydenta i jego pozycja w obrębie władzy 
wykonawczej, a także sposób jego powoływania i odwoływania, jego 
kompetencje oraz wzajemne relacje pomiędzy nim a parlamentem i rządem.

Ponieważ projekt konstytucji był przedmiotem szeregu debat w Radzie 
Najwyższej i wielokrotnie bez ostatecznych decyzji odsyłany był do 
komisji, parlament postanowił poddać trzy sporne rozdziały projektu 
konstytucji pod głosowanie imienne i indywidualne, z pominięciem dyskusji
plenarnej.
Głosowanie to odbyło się w okresie od 15 lutego do l marca 1994 roku. 
Konstytucja w całości została uchwalona prze Radę Najwyższą 15 marca i 
weszła w życie 30 marca 1994 roku.

IV rozdział 
Konstytucja zarówno we wstępie, jak i w zasadniczej treści normatywnej 
miała charakter demokratyczny. Świadczył o tym przede wszystkim katalog 
jej zasad naczelnych. Zaliczyć do nich należy: zasadę unitarnego, 
demokratycznego, socjalnego państwa prawnego; zasadę suwerenności narodu;
zasadę poszanowania godności człowieka oraz jego wolności i praw; zasadę 
przedstawicielstwa jako politycznej reprezentacji narodu; zasadę 
pluralizmu politycznego; zasadę neutralności światopoglądowej państwa; 
zasadę podziału i równoważenia się władz: ustawodawczej, wykonawczej i 
sądowniczej; zasadę praworządności; zasadę kierowania się w polityce 
zagranicznej ideą równości państw i pokojowego regulowania sporów zgodnie
z zasadami prawa międzynarodowego.
Konstytucja ustanawiała ponadto swobodę i równość w działalności 
gospodarczej, gwarantowała ochronę własności i równość wszystkich 

religii. Kształtowała demokratyczne reguły przeprowadzania wyborów, 
oparte na pięcioprzymiotniko-wym prawie wyborczym.
W treści ustawy zasadniczej znalazły się również postanowienia dotyczące 
referendum republikańskiego i lokalnego. Podstawę systemu organów 
państwowych stanowiła zasada trójpodziału władzy. Organem władzy 
ustawodawczej była jednoizbowa Rada Najwyższa, organami władzy 
wykonawczej były Prezydent Republiki i Gabinet Ministrów. Organami władzy
sądowniczej były niezawisłe sądy.

Po

nadto konstytucja wyodrębniła grupę organów kontrolnych, którą 

stanowiły: Prokuratura, Sąd Konstytucyjny i Izba Kontrolna.

Już w trakcie dyskusji (w okresie prac nad przygotowaniem nowej 
konstytucji) ujawniła sią tendencja do ukształtowania w ustawie 
zasadniczej silnej pozycji prezydenta. Przyjęte w Konstytucji z 1994 roku
rozwiązania dotyczące zarówno trybu wyboru prezydenta (wybory 
powszechne), jak i jego szerokich kompetencji, zwłaszcza w stosunku do 
rządu (zwierzchnictwo nad rządem i kierownictwo w obrębie egzekutywy), 
przesądziły o ukształtowaniu się prezydencko-parlamentarnego systemu 
rządów.

Stało się jasne, że ostateczny kształt pozycji prezydenta w państwie 
zależeć będzie w decydującym stopniu od osoby pełniącej ten urząd i stylu
prezydentury.

 Powszechne wybory prezydenta Białorusi odbyły się w dwóch 

turach - 23 czerwca i 10 lipca 1994 roku. Bezapelacyjnym zwycięzcą tych 
wyborów został Aleksander Łukaszenka, który wygrał pierwszą turę, a w 
drugiej uzyskał 80% głosów. Powszechnie typowany na zwycięzcę wyborów 
prezydenckich premier Wiaczesław Kiebicz doznał porażki i podał się do 
dymisji.

Od początku sprawowania swojego urzędu prezydent Łukaszenka nie krył, że 
jego celem jest zdobycie władzy absolutnej i marginalizacja oraz 
satelizacja parlamentu, Sądu Konstytucyjnego, partii politycznych, 
ograniczenie zasad demokracji oraz wolności i praw człowieka i obywatela.

Wraz z objęciem urzędu prezydenta przez Aleksandra Łukaszenkę w polityce 
wewnętrznej i zagranicznej rozpoczął się odwrót od reform politycznych, 
gospodarczych i społecznych zapoczątkowanych na Białorusi w 1990 roku.

W dniu 14 maja 1995 roku odbyły się pierwsze w dziejach Białorusi 
demokratyczne wybory parlamentarne. Jednak wprowadzony w ordynacji 
wyborczej wymóg 50% frekwencji dla ważności wyborów spowodował, że 
zarówno w pierwszej, jak i w drugiej turze wyborów (28 maja) wybrano 
zaledwie 119 deputowanych z ogólnej liczby 260, przy czym dla 
ukonstytuowania Rady Najwyższej niezbędne było obsadzenie 2/3 jej składu,
tj. 174 mandatów. Wybory uzupełniające wyznaczone zostały na 29 listopada
1995 roku. Ponieważ i tym razem wyłoniono zaledwie 20 kolejnych 
deputowanych, 11 grudnia odbyła się druga tura wyborów uzupełniających. 
Łącznie we wszystkich turach głosowania zdołano wybrać 198 deputowanych i
w takim ograniczonym składzie ostatecznie ukonstytuowała się Rada 
Najwyższa.

Prezydent Łukaszenka wykorzystał wybory parlamentarne do przeprowadzenia 
referendum, na podstawie którego językowi rosyjskiemu nadany został równy
status z językiem białoruskim, nastąpiło odejście od - wprowadzonych w 
okresie uzyskiwania niepodległości - godła („pogoń") oraz flagi (biało-

czerwono-białej) i zastąpienie ich symboliką z okresu ZSRR. W referendum 
Białorusini opowiedzieli się także za ścisłą integracją z Rosją.
Z punktu widzenia ewolucji ustroju państwa, najpoważniejsze znaczenie 
miało opowiedzenie się Białorusinów za zmianami konstytucyjnymi, mającymi
na celu uniemożliwienie prezydentowi przedterminowego unieważnienia 
uprawnień Rady Najwyższej w „przypadkach systematycznego lub poważnego 
naruszania konstytucji". Stanowiło to zapowiedź ostatecznej rozprawy 
prezydenta z demokratycznie wybranym parlamentem. 31 sierpnia 1995 roku 
prezydent wydał dekret „o pewnych środkach na rzecz zapewnienia 
stabilności i porządku prawnego w Republice Białorusi". Dekret ten 
stanowił zamach na wolność i prawa polityczne. Na jego mocy prezydent 
pozbawił immunitetu deputowanych wszystkich szczebli, zawiesił 
działalność białoruskich wolnych związków zawodowych, a Ministerstwo 
Sprawiedliwości i Prokuratura miały wzmocnić nadzór nad partiami 
politycznymi i organizacjami społecznymi.

Do ostatecznej konfrontacji prezydenta z parlamentem (Radą Najwyższą) i 
Sądem Konstytucyjnym oraz ze wszystkimi instytucjami państwa i 
ugrupowaniami politycznymi, stojącymi na gruncie demokratycznych zasad 
konstytucji, doszło w 1996 roku. Jesienią 1996 roku opozycja 
parlamentarna i pozaparlamentarna (Białoruski Front Narodowy, komuniści, 
agrariusze, liberałowie i socjaldemokraci) zagroziły wszczęciem procedury
odsunięcia prezydenta Łukaszenki od władzy, jeżeli
Republika Białorusi
15
ten nie wycofa się z przeprowadzenia planowanych 

zmian konstytucyjnych

, 

które zamierzał poddać pod głosowanie w referendum ogólnonarodowym. 

Zmiany te zakładały

:

- przekształcenie dotychczasowej Rady Najwyższej w dwuizbowe Zgromadzenie
Narodowe, składające się z Izby Reprezentantów i Rady Republiki,
- przyznanie prezydentowi prawa rozwiązywania parlamentu w wypadku odmowy
udzielenia wotum zaufania dla rządu, uchwalenia wotum nieufności dla 
gabinetu lub dwukrotnego niezaaprobowania kandydatury premiera, a także 
na podstawie werdyktu Sądu Konstytucyjnego w przypadku rażącego lub 
systematycznego naruszania konstytucji,
- przyznanie prezydentowi prawa wyznaczania połowy członków Centralnej 
Komisji Wyborczej oraz przewodniczącego i połowy składu Sądu 
Konstytucyjnego,
- przyznanie prezydentowi prawa do rozpisywania referendów.

Wobec oczywistych zamiarów prezydenta dokonania zamachu na demokratyczne 
instytucje państwa, 

19 listopada 1996 roku Sąd Konstytucyjny wszczął 

procedurę odwołania prezydenta z urzędu ze względu na wielokrotne 
naruszanie przez niego konstytucji. Prezydent czując się zagrożony

, 

przystąpił do negocjacji z parlamentem. Dzięki pośrednictwu Rosji oraz 
negocjacjom prowadzonym przez przewodniczącego Sądu Konstytucyjnego 
doszło, co prawda, do zawarcia porozumienia, które zakładało, że 
przygotowana i uchwalona zostanie nowa konstytucja przez specjalnie 
zwołane Zgromadzenie Konstytucyjne, a zapowiedziane przez prezydenta 
referendum będzie miało jedynie konsultacyjny charakter, jednak 
porozumienie to nie zostało ratyfikowane przez Radę Najwyższą, co stało 
się pretekstem do odstąpienia od niego przez Aleksandra Łukaszenkę.

Chcąc zapewnić sobie korzystny wynik referendum, prezydent (naruszając 
konstytucję) zdymisjonował przewodniczącego Centralnej Komisji Wyborczej 
Wiktora Hanczara. Referendum, choć wyznaczone na 24 listopada, rozpoczęło

się już 9 listopada, pomimo że prezydencki projekt zmian w konstytucji 
opublikowany został dopiero 12 listopada.
Według oficjalnych wyników w referendum wzięło udział 84,2% uprawnionych 
do głosowania, a 70,45% poparło prezydencki projekt nowelizacji 
konstytucji. Choć opozycja zarzuciła prezydentowi sfałszowanie wyników 
głosowania i uznała referendum za przewrót konstytucyjny, Białorusini 
poparli zmiany ustrojowe.

Charakteryzując obecną konstytucję, należy zaznaczyć, że z punktu 
widzenia formalnego jest to nadal Konstytucja Republiki Białorusi z 1994

 

roku, jednak „ze zmianami i uzupełnieniami przyjętymi w referendum 
republikańskim".

 W odniesieniu do tej ustawy zasadniczej stosowany jest 

również termin „

nowa redakcja Konstytucji

". 

W istocie zmiana konstytucji 

nie poddana została sformalizowanemu trybowi nowelizacji, przewidzianemu 
dla zmiany Konstytucji z 1994 roku

. Jej obecny tekst powstał właśnie w 

wyniku nowej redakcji przepisów poprzednio obowiązujących i tych 
zawartych w prezydenckim projekcie zmian konstytucji, poddanym pod 
referendum.
Zakres i charakter wprowadzonych zmian nie pozostawia wątpliwości, że w 
wyniku referendum konstytucyjnego i szczegółowych postanowień ustawy 
zasadniczej doszło do rewizji zasad naczelnych Konstytucji z 1994 roku. 

W

konsekwencji zlikwidowane zostały mechanizmy demokratycznego państwa 
prawa, zanegowane zostały: zasada pluralizmu politycznego, zasada 
przedstawicielstwa ogólnonarodowego oraz zasada trójpodziału władzy. 
System absolutnej władzy prezydenta, realizowanej głównie przy pomocy 
nieograniczonego dekretodawstwa, prowadzi do praktycznego pozbawienia 
oraz braku gwarancji wolności i praw człowieka i obywatela. Konstytucja 
stwarza podstawę do ograniczenia uprawnień i marginalizacji parlamentu i 
Sądu Konstytucyjnego oraz poddania ich niemal całkowitej dominacji 
prezydenta. Dlatego w pełni uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że 
obecna Konstytucja Republiki Białorusi ustanawia system dyktatury 
prezydenta.

II. PRAWA I WOLNOŚCI CZŁOWIEKA I OBYWATELA
1. PARTIE POLITYCZNE

Pierwsze niekomunistyczne partie polityczne na Białorusi zaczęły 
powstawać wraz z procesem rozpadu Związku Radzieckiego i likwidacji 
monopolistycznej pozycji partii komunistycznej w systemie władzy. Proces 
ten wzmacniała ewolucja Białorusi (jako republiki radzieckiej) w kierunku
pełnej suwerenności i niepodległości.

W czerwcu 1989 roku powstała pierwsza antykomunistyczna partia - 
Białoruski Front Narodowy. Powstanie i rozwój partii politycznych 
przyspieszył również fakt, że w marcu 1990 roku odbyły się po raz 
pierwszy na Białorusi wybory do Rady Najwyższej z udziałem opozycji. 
Ordynacja wyborcza dopuszczała zgłoszenie kandydatów przez inne niż 
partia komunistyczna ugrupowania i organizacje. W tym roku powstały: 
Demokratyczna Partia Białorusi, Socjaldemokratyczny Związek Białorusi 
oraz Narodowo-Demokratyczna Partia Białorusi. Obowiązująca ówcześnie 
Konstytucja BSRR z 1978 roku, jako konstytucja socjalistyczna zawierała w
swojej treści zasadę kierowniczej roli partii komunistycznej, formalnie 
nie wykluczała jednak tworzenia i działalności innych partii.

Podstawę do tworzenia się partii politycznych wyznaczyły kolejno: 
deklaracja Rady Najwyższej z 27 lipca 1990 roku o suwerenności 
państwowej, w której przyjęta została zasada suwerenności narodu 

białoruskiego oraz ustawa z 28 sierpnia 1991 roku o niezależności 
państwowej. W wyniku tej ewolucji politycznej doszło do nowelizacji 
Konstytucji z 1978 roku, usunięcia z jej treści przepisów o kierowniczej 
roli partii komunistycznej i ustanowienia zasady pluralizmu.
Konstytucja Republiki Białorusi z 1994 roku uznała zasadę pluralizmu 
politycznego za naczelną zasadę ustrojową, stanowiącą fundament państwa 
demokratycznego.
i\epumiica tsialorusi

Zarówno demokratyczna Konstytucja, jak i wybory parlamentarne z 1995 roku
sprzyjały powstawaniu i ewolucji partii politycznych na Białorusi. Według
danych z 1995 roku na Białorusi działały 34 partie polityczne. Ich cele, 
zasady i programy pozwalają zgrupować je w trzech blokach.

Pierwszy blok to 

partie demokratycznej opozycji

. Stanowiły go ugrupowania

skupiające postępowych patriotów. Najważniejsze z nich to: Białoruski 
Front Narodowy, Białoruska Socjaldemokratyczna Hramada oraz Zjednoczona 
Partia Obywatelska.

Drugą grupę stanowiły ugrupowania centrowe,

 o rodowodzie 

postkomunistycznym, jednak popierające przekształcenia demokratyczne i 
rynkowe. Najważniejszą partią w tym bloku była Partia Zgody Narodowej.

Trzeci blok tworzyły partie 

wyraźnie antyreformatorskie

, a często neoko-

munistyczne. Głównymi partiami w tym bloku były: 

Partia Komunistów 

Białorusi, Zjednoczona Agrarno-Demokratyczna Partia Białorusi i Ludowy 
Ruch Białorusi.

Po wyborach parlamentarnych z 1995 roku w Radzie Najwyższej XIII kadencji
znalazło się 96 deputowanych bezpartyjnych, 42 członków Partii Komunistów
Białorusi, 33 przedstawicieli bloku rolniczego - głównie Partii Agrarnej,
12 członków Związku Socjaldemokratycznego, 9 członków Zjednoczonej Partii
Obywatelskiej, 8 członków Partii Zgody Narodowej, 2 członków 

Ogólnobiałoruskiej Socjaldemokratycznej Hramady. Białoruski Front 
Narodowy nie zdobył żadnego mandatu i pozostał partią pozaparlamentarną.

 

Narzucenie przez prezydenta Aleksandra Łukaszenkę, w wyniku referendum z 
1996 roku, nowej konstytucji, rozwiązanie demokratycznie wybranej Rady 
Najwyższej XIII kadencji, wprowadzenie systemu rządów dyktatury 
prezydenckiej i metod państwa policyjnego, niemal całkowicie 
zmarginalizowało znaczenie i oddziaływanie partii politycznych na system 
władzy państwowej.

Na podstawie dekretu wydanego przez prezydenta na początku 1998 roku, 
wszystkie dotychczas legalnie istniejące i zarejestrowane partie 
polityczne, organizacje społeczne i związki zawodowe zmuszone zostały do 
powtórnej rejestracji w rejestrze prowadzonym przez ministra 
sprawiedliwości. Nowa regulacja prawna zaostrzyła wymogi, które spełniać 
miały partie polityczne. Między innymi dwukrotnie (do tysiąca) w stosunku
do poprzednio obowiązujących przepisów zwiększono minimalną liczbę 
członków partii politycznych. O powtórną rejestrację wystąpiło 19 partii.
Wszystkie dotychczasowe znaczące partie opozycyjne zostały powtórnie 
zarejestrowane. 

Rejestracji odmówiono jedynie Partii Zdrowego Rozsądku i 

Białoruskiemu Związkowi Chrześcijańsko-Demokratycznemu.

Nowa restrykcyjna regulacja w zakresie rejestracji partii politycznych, 
wprowadzona głównie w związku z przygotowaniami do wyborów Izby 
Reprezentantów Zgromadzenia Narodowego w 2000 roku, poważnie utrudniła 

partiom rejestrację ich oddziałów terenowych. 

Tylko cztery partie, w tym 

dwie partie komunistyczne - prołukaszenkowska Partia Komunistów Białorusi
i opozycyjna Komunistyczna Partia Białorusi oraz Partia Liberalno-
Demokratyczna, zarejestrowały swoje oddziały terenowe.

Partie, które nie zarejestrowały swoich oddziałów terenowych, nie mogły 
automatycznie zgłaszać w okręgach kandydatów na deputowanych do 
parlamentu, lecz musiały zbierać w każdym z tych okręgów podpisy poparcia
dla kandydatów.

W dniu 28 grudnia 1998 roku weszła w życie ustawa o zmianach do 
niektórych aktów prawnych Republiki Białorusi. Na podstawie tego aktu 
białoruskie media otrzymały zakaz informowania opinii publicznej o 
niezarejestrowanych w Ministerstwie Sprawiedliwości partiach i 
organizacjach społecznych. Regulacje te miały na celu całkowitą izolację 
nieoficjalnych ugrupowań opozycyjnych. Obecnie większość liczących się do
1996 roku partii i ugrupowań politycznych działa w opozycji, a wraz z 
umacnianiem się systemu państwa policyjnego i postępującym ograniczaniem 
wolności i praw politycznych ich oficjalne znaczenie stało się znikome.

2. PRAWO WYBORCZE
Analiza prawa wyborczego w Republice Białorusi nie jest możliwa bez 
uwzględnienia ogólnych mechanizmów realizacji władzy w państwie.
Dyktatura prezydencka, system państwa policyjnego oraz łamanie wolności i
praw człowieka i obywatela w sposób zasadniczy determinują system 
wyborczy.

Prawo wyborcze na Białorusi, poczynając od 1989 roku, przeszło ewolucję 
od koncesjonowanych form, okresu demokratyzacji państwa sowieckiego pod 
rządami Konstytucji BSRR z 1978 roku, przez w pełni demokratyczne reguły 
ustanowione w ustawie zasadniczej z 1994 roku, aż po obecne uregulowania 
będące następstwem narzuconych przez prezydenta zmian konstytucyjnych 
dokonanych w wyniku listopadowego referendum z 1996 roku.

Wyłącznie formalna analiza obowiązujących przepisów pozwala stwierdzić, 
że podstawy prawa wyborczego w Republice Białorusi uregulowane zostały w 
nowej redakcji Konstytucji z 1994 roku, dokonanej w wyniku listopadowego 
referendum z 1996 roku oraz w ustawie - Kodeks wyborczy Republiki 
Białorusi z dnia 11 lutego 2000 roku.

Nowa redakcja konstytucji utrzymała dotychczasowy rozdział III ustawy 
zasadniczej z 1994 roku, noszący tytuł System wyborczy i referendum. 

Obejmuje on artykuły od 64 do 78. W nowej redakcji konstytucji 
wprowadzonych zostało kilka zasadniczych zmian w stosunku do poprzednich 
uregulowań. Po pierwsze, z uwagi na ustanowienie w miejsce jednoizbowej 
Rady Najwyższej dwuizbowego Zgromadzenia Narodowego uregulowane zostały 
zasady wyboru nieistniejącej wcześniej Rady Republiki. Wybory do Rady 
Republiki nie mają charakteru bezpośredniego. Jej członkowie wybierani są
przez rady terenowe (56), a ośmiu pozostałych członków mianuje prezydent.

Po drugie, konstytucja dokonała zmiany sposobu powoływania Centralnej 
Komisji do spraw Wyborów Referendum. Połowę członków Komisji oraz jej 
przewodniczącego powołuje i odwołuje prezydent. Po trzecie, konstytucja 
zmieniła sposób rozpisywania wyborów. Wyłączne prawo rozpisywania wyborów
do parlamentu i rad terenowych posiada prezydent. Ponadto w nowej 

redakcji konstytucji zmienione zostały przepisy dotyczące przeprowadzania
referendum, także oddające prezydentowi pełnię władzy nad tą instytucją.
Kodeks wyborczy z 11 lutego 2000 roku stanowi swego rodzaju zbiór 
dotychczas obowiązujących przepisów prawa wyborczego do parlamentu, rad 
terenowych, wyborów prezydenta oraz przeprowadzania referendum. Zawiera 
on także przepisy dotyczące Centralnej Komisji Wyborczej, wprowadzone 
wcześniej na podstawie ustawy z 30 kwietnia 1998 roku.

Konstytucja i kodeks wyborczy formalnie deklarują demokratyczne zasady 
prawa wyborczego. Jednak wszechstronny brak mechanizmów demokracji na 
każdym etapie białoruskiego procesu wyborczego sprawia, że zarówno 
szczegółowe rozwiązania prawne, jak i praktyka wyborcza stanowią 
zaprzeczenie pięcioprzymiotni-kowego prawa wyborczego. 

Zaznaczyć jedynie 

należy, że cechą charakterystyczną prawa wyborczego do Izby Deputowanych 
jest oparcie go na zasadzie większości, a nie proporcjonalności. 
Deputowani do Izby Deputowanych, tak jak poprzednio do Rady Najwyższej 
XIII kadencji, wybierani są w okręgach jednomandatowych. Ustanowiony 
wymóg co najmniej 50% frekwencji (a w drugiej i kolejnych turach 25% 
frekwencji) w wyborach w okręgu, spowodował w 1995 roku, a także w 
wyborach przeprowadzonych w październiku 2000 roku, konieczność 
kilkakrotnego powtarzania wyborów właśnie ze względu na niską frekwencję.

W wyborach w 2000 roku 110 deputowanych Izby Reprezentantów wybieranych 
było aż w trzech turach głosowania, w których kolejno wybrano 41, 56 i 13
deputowanych. Opozycja oraz organizacje międzynarodowe (przedstawiciele 
OBWE) obserwując wybory parlamentarne w 2000 roku, wysunęły szereg 
poważnych zarzutów w stosunku do praw i metod wyborczych oraz zarzuciły 
władzom liczne fałszerstwa.

Najważniejsze formalne zarzuty w stosunku do prawa wyborczego to: a) brak
zasady proporcjonalności, uniemożliwiający partiom politycznym wysuwanie 
swoich list kandydatów, b) uniemożliwienie dostępu do oficjalnych mediów 
opozycji oraz innym niż popieranym przez prezydenta kandydatom, c) 
niedopuszczenie do kandydowania tych działaczy, którym kiedyś wymierzano 
kary administracyjne za udział w manifestacjach i działalności 
opozycyjnej, d) uniemożliwienie kandydowania więźniom politycznym, e) 
brak możliwości skierowania przez partie polityczne mężów zaufania, 
którzy mogliby w sposób niezależny kontrolować wybory, f) przeprowadzanie
wyborów nie w jednym dniu, lecz przez sześć kolejnych dni, co faktycznie 
uniemożliwiało ich rzetelne kontrolowanie, sprzyjało manipulacjom, a 
nawet fałszerstwom.

W ocenach obserwatorów OBWE, przedstawicieli Unii Europejskiej oraz Rady 
Europy zarówno prawo wyborcze, jak i same wybory spotkały się ze 
zdecydowaną
krytyką jako pozbawione wolności, niesprawiedliwe i niedemokratyczne, a 
opozycja białoruska ogłosiła ich bojkot.

3. WOLNOŚCI I PRAWA SPOŁECZNE I EKONOMICZNE
Konstytucja Republiki Białorusi z 1994 roku zawierała w swojej treści 
szeroki katalog wolności i praw politycznych, gospodarczych i 
społecznych. Ewolucja ustroju w 

latach 1989-1995 spowodowała, że w wyniku

uchwalanych przez Radę Najwyższą ustaw stworzone zostały prawne podstawy 
realizacji reform o charakterze wolnorynkowym, przy poszanowaniu i pełnej
ochronie własności prywatnej oraz wolności i równości w zakresie 
działalności gospodarczej i życia społecznego.

 Wraz z dojściem do władzy 

prezydenta Aleksandra Łukaszenki oraz po dokonaniu przez niego nowej 

redakcji konstytucji na podstawie listopadowego referendum z 1996 roku, 
systematycznie były ograniczane prawa i wolności człowieka i obywatela.

 W marcu 1997 roku na podstawie prezydenckiego dekretu nr 5 o trybie 
organizowania mitingów, zebrań i demonstracji, w sposób drastyczny 
ograniczono prawo do zgromadzeń i manifestacji, wolności związkowych oraz
wolność słowa. Dekret wprowadzał bardzo surowe kary grzywny oraz 
uproszczone procedury sądowe. Organizatorzy i uczestnicy manifestacji 
skazywani byli wyłącznie na podstawie zeznań funkcjonariuszy 
rozpędzających zgromadzenia.
Ograniczane i łamane były prawa pracownicze. Na podstawie dekretów 
prezydenckich zakazano przyjmowania do pracy przedstawicieli opozycji. W 
marcu 1997 roku kolejny dekret uzależnił prawo do otrzymania zasiłku dla 
bezrobotnego od odpracowania we wskazanym administracyjnie miejscu 
określonego czasu pracy.

Zasada wolności gospodarczej ograniczona została przez dekret nr 208 z 
1996 roku, obowiązujący od początku 1997 roku. Na jego podstawie 87 
tysięcy prywatnych przedsiębiorstw (54% ogółu działających na Białorusi) 
zostało zamkniętych. Regulacja ta

 uderzała przede wszystkim w wolne 

zawody, wydawców, przedsiębiorców rolnych, handlarzy i rzemieślników, 
podcinając tym samym podstawy i oparcie ekonomiczne działaczom ruchu 
demokratycznego. Na podstawie przepisów tego dekretu dokonywano także 
administracyjnej konfiskaty mienia.

Ograniczenie prawa własności prywatnej i swobody działalności 
gospodarczej dokonywane było także na drodze restrykcyjnych działań 
podatkowych. W roku , 1998 na drobną przedsiębiorczość zostały nałożone 
dodatkowe, wcześniej nie ustanowione, działające wstecz obowiązki 
podatkowe, doprowadzające do „ekonomicznego" zniszczenia drobnej 
przedsiębiorczości (bazary). Rozbudowany został represyjny aparat 
fiskalny, wyposażony w prawo przeszukiwania i konfiskaty prywatnego 
mienia przedsiębiorców bez postanowienia sądu. W wyniku tych metod na 
Białorusi niemal całkowicie zlikwidowano prywatne krajowe i zagraniczne 
przedsiębiorstwa, z wyjątkiem tych, które powiązane były z oficjalnie 
uznawanymi politykami.

Kepublika Białorusi
~zr

Ograniczone zostały także wolności związkowe. Pomimo że władze 
zdecydowały się zarejestrować opozycyjny Białoruski Kongres 
Demokratycznych Związków Zawodowych, to na podstawie kolejnego dekretu 
prezydenckiego szczególnie uprzywilejowana została oficjalna Białoruska 
Federacja Związków Zawodowych.
Od 1994 roku ograniczeniu i kontroli poddana została także działalność 
stowarzyszeń, w szczególności zaś organizacji pozarządowych. W marcu 1997
roku wprowadzony został zakaz wywozu i przywozu na Białoruś „drukowanych 
i audiowizualnych materiałów oraz innych nośników informacji, które mogą 
zaszkodzić politycznemu lub ekonomicznemu interesowi państwa".
Wszystkie przejawy ograniczenia oraz łamania na drodze prawnej i 
faktycznej wolności i praw człowieka i obywatela potwierdzają, że 
Republika Białoruś pod rządami prezydenta Łukaszenki nie respektuje w tym
zakresie standardów wyznaczonych przez prawo międzynarodowe.

III. SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH
1. PREZYDENT

Nowa redakcja Konstytucji Republiki Białorusi przyjęta po listopadowym 
referendum z 1996 roku, zrywając z zasadą trójpodziału władzy, stawia 
prezydenta ponad wszystkimi organami w państwie. 

W urzędzie prezydenta 

skupia się niemal cała władza, a relacje zachodzące między nim a 
pozostałymi organami państwowymi pozwalają postawić tezę, że jest to 
władza jednolita, niepodzielna, przybierająca formę dyktatury 
prezydenckiej.

Pozycja polityczno-ustrojowa prezydenta określona została ogólnie w art. 
79 Konstytucji. W świetle tego przepisu prezydent jest głową państwa, 
gwarantem Konstytucji Republiki Białorusi oraz praw i wolności człowieka 
i obywatela. Prezydent jest najwyższym organem Republiki, uosabia jedność
narodu, gwarantuje realizację podstawowych kierunków wewnętrznej i 
zewnętrznej polityki, reprezentuje państwo na zewnątrz. Strzeże on 
suwerenności Republiki Białorusi, bezpieczeństwa narodowego i 
integralności terytorium państwa. Prezydent zapewnia stabilność 
polityczną i ekonomiczną, ciągłość i współdziałanie organów państwa oraz 
pośredniczy pomiędzy organami władzy państwowej a społeczeństwem.
Konstytucja ustanawia zasadę niepołączalności urzędu prezydenta z innymi 
funkcjami i urzędami. Prezydent nie może być deputowanym ani członkiem 
Rady Republiki, nie może zajmować innych funkcji w urzędach i organach 
oraz organizacjach społecznych. Nie może być członkiem partii 
politycznych ani prowadzić działalności gospodarczej i otrzymywać innego 
wynagrodzenia za pracę, z wyjątkiem honorariów za utwory nauki, 
literatury i sztuki.

Prezydent obdarzony jest nietykalnością, a jego cześć i godność chronione
są przez ustawy. Znamiennym przepisem konstytucji, obrazującym jego 
dominującą pozycję w państwie, jest zakaz utrudniania prawodawczej 
działalności prezydenta. Naruszenie tego zakazu stanowi przestępstwo 
ścigane z ustawy.
Prezydent wybierany jest w bezpośrednich wyborach powszechnych przez 
obywateli posiadających czynne prawo wyborcze do parlamentu. Tryb wyboru 
i przebieg głosowania określa ustawa o wyborze Prezydenta Republiki 
Białorusi.
Kadencja prezydenta wynosi 5 lat. Ta sama osoba może pełnić urząd 
prezydenta tylko przez dwie kadencje. Na podstawie art. 81 Konstytucji 
wybory prezydenta wyznacza Izba Deputowanych nie później niż na pięć 
miesięcy i przeprowadza się je nie później niż na dwa miesiące przed 
upływem kadencji poprzedniego prezydenta.
W wypadku opróżnienia urzędu prezydenta przed upływem pełnej kadencji 
wybory przeprowadza się nie wcześniej niż po 30 dniach i nie później niż 
po 70 dniach od dnia opróżnienia urzędu.
Kandydatem na prezydenta może być obywatel Republiki, który ukończył 35 
lat i posiada czynne prawo wyborcze. Konstytucja przewiduje w stosunku do
kandydata obowiązek zamieszkiwania przez co najmniej 10 lat przed 
wyborami na terytorium Białorusi. Kandydat na prezydenta może być 
zgłoszony wyłącznie przez obywateli (minimum sto tysięcy podpisów). 
Poprzednio obowiązująca Konstytucja z 1994 roku przyznawała również takie
prawo co najmniej 70 deputowanym Rady Najwyższej.
Wybory są ważne, jeżeli w głosowaniu wzięła udział co najmniej połowa 
obywateli uprawnionych do głosowania. Na prezydenta zostaje wybrany ten 
kandydat, który uzyska więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli 
żaden z kandydatów nie otrzyma wymaganej liczby głosów, przeprowadzona 
zostaje druga tura głosowania. Przechodzą do niej dwaj kandydaci, którzy 

uzyskali największą liczbę głosów. Za wybranego uważa się kandydata, 
który uzyskał w drugiej turze więcej niż połowę ważnie oddanych głosów.
Prezydent obejmuje swój urząd z chwilą złożenia przysięgi przed 
Zgromadzeniem Narodowym, w obecności sędziów Sądu Konstytucyjnego, Sądu 
Najwyższego oraz Najwyższego Sądu Gospodarczego. Treść przysięgi w nowej 
redakcji konstytucji uległa zasadniczej zmianie w części dotyczącej 
obowiązku przestrzegania prawa. O ile bowiem w Konstytucji z 1994 roku 
prezydent przysięgał „przestrzegać ustaw", to w obecnej treści, która 
jest następstwem przyjęcia zasady nadrzędności dekretów prezydenckich nad
ustawami, obowiązek przestrzegania tych aktów (pochodzących od 
parlamentu) został pominięty.
Urząd prezydenta może zostać opróżniony w następujących przypadkach:
a) zrzeczenia się urzędu przez prezydenta,
b) usunięcia prezydenta z urzędu,
c) przedterminowego zwolnienia prezydenta z urzędu,
d) śmierci prezydenta.
Republika BiałorusT
Przedterminowe zwolnienie prezydenta może mieć miejsce w razie jego 
niezdolności do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia. Decyzję 
taką na wniosek specjalnie powołanej w tym celu przez obie izby komisji 
podejmuje Izba Deputowanych - większością dwóch trzecich głosów pełnego 
składu Izby oraz Rada Republiki - większością dwóch trzecich głosów 
pełnego składu Izby.
Prezydent może być usunięty z urzędu w związku z popełnieniem zdrady 
stanu lub innego ciężkiego przestępstwa. 

Wniosek w tej sprawie postawić 

może jedna trzecia składu Izby Deputowanych.

 Śledztwo parlamentarne i 

oskarżenie należy do kompetencji Rady Republiki. Prezydenta uważa się za 
usuniętego z urzędu, jeżeli za taką decyzją opowie się co najmniej dwie 
trzecie pełnego składu Izby Deputowanych oraz dwie trzecie pełnego składu
Rady Republiki. Niepodjęcie uchwał o usunięciu prezydenta z urzędu w 
terminie jednego miesiąca od przedstawienia oskarżenia oznacza odrzucenie
wniosku.
W wypadku, gdy podstawę usunięcia z urzędu stanowi przestępstwo, sprawa 
co do istoty oskarżenia rozpatrywana jest nie przez Radę Republiki, lecz 
przez Sąd Najwyższy.

Przed wprowadzeniem zmian do Konstytucji w 1996 roku usunięcie prezydenta
z urzędu mogło nastąpić w związku z naruszeniem przez niego konstytucji.

 

Decyzja w tym zakresie należała do Sądu Konstytucyjnego. Prezydent mógł 
być usunięty z urzędu także w drodze referendum.

 Obecna, nowa redakcja 

konstytucji procedur tych nie przewiduje. Gdy urząd prezydenta jest 
opróżniony, jego uprawnienia przejmuje Przewodniczący Rady Republiki.

Prezydent Republiki Białorusi posiada niemal nieograniczone uprawnienia w
stosunku do całego aparatu państwowego (parlamentu, rządu, sądów, organów
kontroli), a poprzez nadrzędność dekretów nad ustawami oraz wyłączną 
możliwość rozpisywania referendum władza ta ma charakter dyktatorski.

 W 

świetle 

przepisów konstytucji

 wymienić należy następujące cztery grupy 

uprawnień prezydenta.

Po pierwsze, uprawnienia w stosunku do konstytucyjnych organów państwa. W
ramach tych kompetencji prezydent:
- za zgodą Izby Deputowanych powołuje premiera i określa strukturę rządu,
- powołuje oraz zwalnia zastępców premiera, ministrów i innych członków 
rządu, przyjmuje dymisję rządu,
- posiada prawo uchylenia aktów rządu,
- za zgodą Rady Republiki powołuje przewodniczących: Sądu 
Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz Najwyższego Sądu Gospodarczego,

- za zgodą Rady Republiki powołuje sędziów Sądu Najwyższego, sędziów 
Najwyższego Sądu Gospodarczego, przewodniczącego Komisji Centralnej do 
spraw wyborów i przeprowadzenia referendów powszechnych, prokuratora 
generalnego, przewodniczącego i członków zarządu Banku Narodowego, a po 
powiadomieniu Rady Republiki zwalnia z tych urzędów,
- powołuje 6 sędziów (z 12) Sądu Konstytucyjnego,
- powołuje 6 członków Komisji Centralnej do spraw wyborów i 
przeprowadzenia referendów powszechnych,
- zarządza wybory do parlamentu i do lokalnych organów 
przedstawicielskich,
- rozwiązuje izby parlamentu,
- powołuje i zwalnia przewodniczącego Komitetu Kontroli Państwowej,
- tworzy, likwiduje i reorganizuje administrację prezydenta. Po drugie, 
prezydent posiada szerokie kompetencje w sferze prawodawstwa. Do 
uprawnień tych należy zaliczyć:
- prawo inicjatywy ustawodawczej,
- podpisywanie ustaw oraz prawo weta zawieszającego,
- zarządzanie referendów powszechnych,
- występowanie do Sądu Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie 
zgodności z konstytucją aktów normatywnych,
- prawo występowania do parlamentu z wnioskiem o zmianę lub uzupełnienie 
konstytucji,
- wydawanie zarządzeń i rozporządzeń,
- prawo wydawania na podstawie upoważnienia parlamentu Republiki 
Białorusi dekretów, a także wydawania bez takiego upoważnienia dekretów 
tymczasowych.
Po trzecie, prezydent posiada uprawnienia w sferze stosunków zewnętrznych
i obrony kraju. W ramach tych kompetencji prezydent:
- prowadzi rokowania i podpisuje umowy międzynarodowe,
- powołuje i odwołuje przedstawicieli dyplomatycznych Republiki Białorusi
w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych,
- przyjmuje listy uwierzytelniające i od akredytowanych przy nim 
przedstawicieli dyplomatycznych innych państw,
- zwołuje i przewodniczy Radzie Bezpieczeństwa, powołuje i zwalnia 
państwowego sekretarza Rady Bezpieczeństwa,
- jest głównodowodzącym Sił Zbrojnych, powołuje i zwalnia wyższych 
dowódców Sił Zbrojnych,
- wprowadza stan wojenny,
- ogłasza całkowitą lub częściową mobilizację.
Po czwarte, prezydent posiada uprawnienia w sferze stosunków z 
obywatelami. W ramach tych uprawnień prezydent:
- decyduje o nadaniu obywatelstwa Republiki Białorusi, o jego ustaniu 
oraz o udzieleniu azylu,
- stosuje prawo łaski,
- przyznaje nagrody i odznaczenia państwowe,
- ustanawia święta państwowe oraz dni wolne,
- wprowadza na terytorium Republiki bądź w poszczególnych jej częściach 
stan wyjątkowy oraz ma prawo odroczyć przeprowadzenie strajku lub go 
wstrzymać (nie dłużej niż przez 3 miesiące).

Niezwykle ważną kwestią - z punktu widzenia istoty ustroju państwa oraz 
miejsca i pozycji polityczno-ustrojowej prezydenta w systemie państwowym 
- jest charakter aktów prawnych prezydenta.

 Ma to także zasadnicze 

znaczenie dla oceny 

prezydentury Aleksandra Łukaszenki. Obecny Prezydent 

Białorusi swoją absolutną dyktatorską władzę oparł bowiem na rządzeniu 
państwem przy pomocy dekretów - jako aktów nadrzędnych nad ustawami 
pochodzącymi od parlamentu.

Prezydent posiada prawo wydawania dekretów, rozporządzeń i zarządzeń 
(ukazów), mających charakter źródeł prawa powszechnie obowiązującego. 

Konstytucja ustanawia dwa rodzaje dekretów prezydenckich.

Pierwszy to dekrety wydawane na podstawie ustaw o delegowaniu 
prezydentowi uprawnień ustawodawczych. Z inicjatywą ustawodawczą do 
parlamentu w tej sprawie może wystąpić prezydent. W projekcie określone 
zostają zakres i czas delegowanych uprawnień.

Drugi stanowią 

dekrety tymczasowe

. Wydawane są one bezpośrednio na 

podstawie 

uprawnień prezydenta zawartych w konstytucji, w sytuacji 

szczególnej konieczności. Prezydent może je wydać z własnej inicjatywy 
lub na wniosek rządu. Dekrety tymczasowe podlegają zatwierdzeniu przez 
obie Izby Zgromadzenia Narodowego.

 Jeżeli Izba Deputowanych oraz Izba 

Republiki nie uchylą dekretu tymczasowego większością dwóch trzecich 
głosów pełnego składu każdej izby, dekret tymczasowy utrzymuje swoją moc 
obowiązującą. Ponieważ odrzucenie dekretu wymaga tak znacznej większości,
a obie Izby Zgromadzenia Narodowego składają się niemal wyłącznie ze 
zwolenników Aleksandra Łukaszenki, prezydent może w sposób całkowicie 
nieskrępowany i niekontrolowany rządzić państwem przy pomocy dekretów. 

Nadrzędność dekretów tymczasowych nad ustawami potwierdza Konstytucja w 
art. 101.

 

W świetle tego przepisu, w przypadku gdy dekret tymczasowy nie 

zostanie uchylony przez obie Izby Zgromadzenia Narodowego, w razie jego 
kolizji z ustawą obowiązuje dekret tymczasowy.

 Analogiczna sytuacja ma 

miejsce w przypadku 

zarządzeń (ukazów

) prezydenta, wydawanych na 

podstawie ustawy oraz wydawanych bez ustawowego uprawnienia, przy czym 
akty te w ogóle nie wymagają przedłożenia ich Izbom Zgromadzenia 
Narodowego.

Prezydent wydaje ponadto rozporządzenia, które mają klasyczny charakter 
aktów wykonawczych i posiadają niższą moc prawną od ustaw, dekretów i 
zarządzeń (ukazów).

System dyktatury prezydenckiej wprowadzony przez Aleksandra Łukaszenkę 
posiada istotne znaczenie dla systemu rządów na Białorusi. Pomimo 

że Rada

Ministrów jest według konstytucji głównym organem władzy wykonawczej, to 
szereg z jej kompetencji przejętych zostało przez prezydenta, jego

 

administrację oraz Sekretariat Rady Bezpieczeństwa

. Rada Ministrów jest 

powoływana i odwoływana przez prezydenta, a z upływem jego kadencji rząd 
obowiązany jest złożyć dymisję. Ponadto bezpośrednio prezydentowi 
podporządkowane zostały służba bezpieczeństwa oraz wojsko. Aparat 
podległy rządowi nie posiada koniecznej samodzielności w podejmowaniu 
decyzji. 

W listopadzie 2001 r. prezydent Aleksander Łukaszenko
wydał nowe rozporządzenie „O ministrach Republiki Białorusi", 
zwiększające znaczenie ministrów w systemie władzy. Wchodzą oni w skład 
Rady Ministrów, ale podejmują także samodzielne decyzje w stosunku do 
swego resortu.

Prezydent Aleksander Łukaszenka po raz pierwszy wybrany został w wyborach
powszechnych 12 sierpnia 1994 roku. Do władzy doszedł, szermując hasłami 
populistycznymi, obiecując rozprawić się z niewydolnym i skorumpowanym 
aparatem władzy. Obiecywał poprawę sytuacji gospodarczej oraz powrót do 
integracji z Rosja. W krótkim czasie doprowadził do zahamowania i 
odejścia od reform wolnorynkowych. Rozpędzenie demokratycznie wybranej 

Rady Najwyższej XIII kadencji, narzucenie zmian w konstytucji w wyniku 
listopadowego referendum z 1996 roku, utworzenie posłusznego sobie 
Zgromadzenia Narodowego, przejęcie kontroli nad środkami masowego 
przekazu sprawiły, że zapowiedziane niegdyś przez niego „rządy prawa" 
przekształciły się w autorytaryzm polityczny.

Pomimo że organizacje międzynarodowe oraz poszczególne państwa nie uznają
instytucji i faktów ustrojowych, dokonywanych przez prezydenta Aleksandra
Łu-kaszenkę, społeczeństwo białoruskie (w szczególności mieszkańcy wsi), 
wobec braku szerokich elit politycznych i rozbicia opozycji w znacznej 
części popiera prezydenta. Przejawem tego był ponowny wybór Aleksandra 
Łukaszenki na Prezydenta Republiki Białorusi w powszechnym głosowaniu w 
dniu 9 września 2001 roku już w pierwszej turze wyborów.

2. PARLAMENT
Konstytucja Republiki Białorusi z 14 marca 1994 roku, stojąc na gruncie 
zasady trójpodziału władzy, ustanowiła jako organ władzy ustawodawczej 
Radę Najwyższą, jednoizbowy organ reprezentacji narodu. Kadencja Rady 
Najwyższej wynosiła 5 lat. W jej skład wchodzić miało 260 deputowanych 
wybranych demokratycznie w oparciu o pięcioprzymiotnikowe prawo wyborcze,
z tym zastrzeżeniem, że zasada proporcjonalności zastąpiona została 
zasadą większości. Deputowani wybierani byli bowiem w okręgach 
jednomandatowych. Pierwsze demokratyczne wybory do Rady Najwyższej, które
odbyły się w 1995 roku, wyłoniły zaledwie 198 deputowanych.
Do ukonstytuowania się Rady Najwyższej wymagany był wybór co najmniej 174
deputowanych. Pozostałe mandaty nie zostały obsadzone. Deputowani 
posiadali immunitet o charakterze materialnym, w wyniku którego nie 
ponosili odpowiedzialności za swoją działalność w Radzie w czasie 
pełnienia obowiązków deputowanego, jak i po ich zakończeniu.
Rada Najwyższa uzyskała na podstawie konstytucji stosunkowo szerokie 
uprawnienia. Posiadała prawo zarządzania referendum, uchwalania i zmiany 
konstytucji, uchwalania ustaw i uchwał oraz kontroli ich wykonywania. 
Zarządzała swoje własne wybory oraz wybory terenowych rad deputowanych, 
wyznaczała wybory prezydenta, powoływała pełny skład Centralnej Komisji 
Wyborczej, wybierała Sąd Konstytucyjny, Sąd Najwyższy, Najwyższy Sąd 
Gospodarczy, prokuratora generalnego, przewodniczącego oraz Radę 
Kontroli, a także przewodniczącego i członków kierownictwa Banku 
Narodowego.

Rada Najwyższa określała tryb rozstrzygania spraw administracyjno-
terytorialnego ustroju państwa, wyznaczała podstawowe kierunki 
wewnętrznej i zewnętrznej polityki państwa, zatwierdzała budżet i 
kontrolowała jego wykonanie, ratyfikowała i wypowiadała umowy 
międzynarodowe, decydowała o amnestii oraz sprawowała nadzór nad 
terenowymi radami deputowanych.

Zasadniczo nie uczestniczyła ona w procesie powoływania i kontroli rządu,
które to kompetencje należały do prezydenta. Organizację i tryb pracy 
Rady Najwyższej określał uchwalony przez Radę regulamin.
Organizacja wewnętrzna Rady Najwyższej nie odbiegała od standardów 
parlamentów państw demokratycznych. Rada wybierała ze swego grona 
przewodniczącego (kierującego pracami parlamentu) oraz jego zastępców. 
Przewodniczący, jego zastępcy oraz wybrani deputowani tworzyli organ 
kolegialny kierujący pracą Rady Najwyższej. W parlamencie działały stałe 
komisje, których zadaniem było przygotowywanie i rozpatrywanie aktów 
prawnych oraz realizacja w ograniczonym zakresie funkcji kontrolnych.

W świetle postanowień konstytucji pełnomocnictwa Rady Najwyższej 
pozostawały w mocy do chwili otwarcia pierwszego posiedzenia nowo 
wybranej Rady Najwyższej.

Demokratycznie wybrany parlament (Rada Najwyższa XIII kadencji) przetrwał
w tym kształcie zaledwie jeden rok. Od chwili wyboru na urząd prezydenta 
Aleksander Łukaszenka nie krył swego zamiaru konfrontacji z Radą 
Najwyższą i dążenia do jej całkowitej eliminacji z systemu politycznego 
Białorusi.

Już w kwietniu 1995 roku doszło do brutalnego usunięcia z gmachu 
parlamentu przy pomocy milicji 19 protestujących deputowanych Rady 
Najwyższej XII kadencji, l września 1995 roku prezydent wydał dekret „o 
pewnych środkach na rzecz zapewnienia stabilności i porządku prawnego w 
Republice Białorusi", na podstawie którego zniesiony został immunitet 
deputowanych Rady Najwyższej XII kadencji.
W trakcie demokratycznych wyborów do Rady Najwyższej w 1995 roku 
prezydent Aleksander Łukaszenka jawnie manifestował niechęć do nowych 
deputowanych, podkreślając wielokrotnie, że „jest przeciw wszystkim 
kandydatom", sprzyjając takiemu przebiegowi wyborów, aby nowa Rada 
Najwyższa nie została wybrana w składzie pozwalającym na jej 
ukonstytuowanie się.

W wyniku listopadowego referendum z 1996 roku prezydent narzucił nową 
redakcję konstytucji. Przewidywała ona przekształcenie dotychczasowej 
jednoizbowej Rady Najwyższej w parlament dwuizbowy - Zgromadzenie 
Narodowe Republiki Białorusi. W świetle nowych uregulowań parlament 
utracił pozycję władzy ustawodawczej, gdyż z treści konstytucji usunięta 
została zasada trójpodziału władzy.

Zgromadzenie Narodowe składa się z dwóch izb: Izby Deputowanych (110 
członków) oraz Rady Republiki (64 członków). Izba Deputowanych wybierana 
jest w wyborach powszechnych w okręgach jednomandatowych. Rada Republiki 
nie posiada charakteru przedstawicielskiego. Sposób kształtowania jej 
składu nadaje jej charakter izby przedstawicielstwa terytorialnego, 
pochodzącej w części z wyborów pośrednich (56 członków wybierają 
deputowani do rad terenowych stopnia podstawowego), a w części z 
nominacji prezydenta (8 członków). Kadencja parlamentu wynosi 4 lata. 
Jednak konstytucja daje prezydentowi szerokie i wyłączne uprawnienia w 
zakresie przedterminowego rozwiązania obu izb parlamentu.

Decyzja o rozwiązaniu Zgromadzenia Narodowego powinna być poprzedzona 
konsultacjami z przewodniczącymi obu izb. Rozwiązane mogą być zarówno 
obie izby, jak też każda izba oddzielnie. Izba Deputowanych może być 
rozwiązana, gdy nie wyrazi ona wotum zaufania, wyrazi wotum nieufności 
lub dwukrotnie nie wyrazi zgody na mianowanie premiera proponowanego 
przez prezydenta. Prezydent może także rozwiązać parlament, gdy Sąd 
Konstytucyjny orzeknie o poważnym naruszeniu konstytucji przez każdą z 
izb.

Nowa redakcja konstytucji, przyznając prezydentowi niemal dyktatorskie 
uprawnienia, w poważnym stopniu ograniczyła pozycję polityczno-ustrojową 
parlamentu, jakim jest Zgromadzenie Narodowe. Przy parlamencie pozostała 
formalnie funkcja ustrojodawcza (uchwalenie lub zmiana konstytucji) oraz 
funkcja ustawodawcza, choć nadrzędność dekretów prezydenckich nad 
ustawami, w systemie źródeł prawa, podważa samą istotę ustawy, jaką 
posiada ona w demokratycznym państwie prawa. Praktyka tworzenia norm 
rangi ustawowej niemal wyłącznie w formie dekretów, stosowana przez 

Aleksandra Łukaszenkę, zmarginalizowała funkcję ustawodawczą parlamentu. 
Do zadań obu izb parlamentu należy ratyfikacja zawieranych przez 
prezydenta umów międzynarodowych.
Rada Republiki wyraża zgodę na powołanie przez prezydenta 
przewodniczących: Sądu Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz Najwyższego
Sądu Gospodarczego, a także na powołanie sędziów Sądu Najwyższego, 
sędziów Najwyższego Sądu Gospodarczego, przewodniczącego Centralnej 
Komisji ds. Wyborów i Referendów, prokuratora generalnego oraz prezesa i 
członków Zarządu Banku Narodowego.
O marginalizacji i podporządkowaniu Zgromadzenia Narodowego prezydentowi 
Aleksandrowi Łukaszence świadczą okoliczności jego ukonstytuowania się. 
Niezwłocznie po podpisaniu nowej redakcji konstytucji, 27 listopada 1996 
roku ponad stu deputowanych Rady Najwyższej XIII kadencji uchwaliło 
wygaśnięcie jej uprawnień. Ze 122 deputowanych Rady Najwyższej (na ogólną
liczbę 198) opowiadających się za nową konstytucją, prezydent stworzył 
110-osobową Izbę Deputowanych. Wybór 64 członków Rady Republiki 
zadekretował prezydent. Pozostała część deputowanych Rady Najwyższej (85 
członków) nie uznała ważności referendum oraz zmian konstytucyjnych i 
ogłosiła się jedynym legalnym organem władzy ustawodawczej.
Republika Białorusi
"29"
W dniu 12 grudnia 1996 roku Parlament Europejski przyjął rezolucję 
potępiającą politykę prezydenta Aleksandra Łukaszenki i uznał za jedynie 
legalną władzę ustawodawczą demokratycznie wybraną Radę Najwyższą XIII 
kadencji.
Pozbawiona jednak całkowicie realnej władzy w państwie Rada Najwyższa, 
nękana politycznie i administracyjnie, pozostała na marginesie życia 
publicznego jako instytucja opozycyjna.

3. SĄD KONSTYTUCYJNY
Sąd Konstytucyjny w Republice Białorusi ustanowiony został po raz 
pierwszy na podstawie przepisów Konstytucji z 15 marca 1994 roku. W 
pierwotnym swoim tekście Sądowi Konstytucyjnemu poświęcony został 
oddzielny rozdział ustawy zasadniczej, noszący tytuł Sqd Konstytucyjny 
Republiki Białorusi. Sąd Konstytucyjny włączony został do organów 
kontroli państwowej. Nie znalazł się w obrębie władzy sądowniczej, choć 
posiadał jurysdykcyjny charakter. 30 marca 1994 roku uchwalona została 
ustawa o Sądzie Konstytucyjnym. W pierwszym okresie swojej działalności 
Sąd Konstytucyjny działał w warunkach demokratycznego państwa prawa. 
Powstał fachowy, kompetentny i niezawisły skład, a praktyka i 
orzecznictwo umacniały konstytucję i ustawy, kształtowały zasady państwa 
prawa, chroniły wolności i praw człowieka i obywatela.
Jednak tak jak pozostałe demokratyczne organy państwa, także i Sąd 
Konstytucyjny nie uniknął konfrontacji z prezydentem Aleksandrem 
Łukaszenką. W listopadzie 1996 roku, w związku z przygotowywanym przez 
prezydenta referendum, z inicjatywy 70 deputowanych Rady Najwyższej 
wszczęta została procedura usunięcia prezydenta z urzędu, w związku z 
naruszeniem przez niego konstytucji. Orzeczenie w tej sprawie podjąć miał
właśnie Sąd Konstytucyjny. Ostatecznie do rozpatrzenia sprawy nie doszło,
gdyż kilkunastu deputowanych pod naciskiem prezydenta wycofało swoje 
podpisy pod wcześniejszym wnioskiem. 4 grudnia 1996 roku na znak protestu
przeciwko bezprawnemu nadaniu wynikom referendum mocy obowiązującej, 
siedmiu z jedenastu sędziów Sądu Konstytucyjnego podało się do dymisji i 
porzuciło skład Sądu. Czterech pozostałych lojalnych wobec prezydenta 
sędziów zostało ponownie powołanych przez prezydenta do nowego składu 
Sądu Konstytucyjnego.
W świetle postanowień obecnego art. 116 nowej redakcji Konstytucji, Sąd 
Konstytucyjny orzeka:

a) o zgodności ustaw, dekretów prezydenta, umów międzynarodowych i innych
zobowiązań międzynarodowych Republiki Białorusi z konstytucją i 
konwencjami międzynarodowymi, ratyfikowanymi przez Republikę,
b) o zgodności aktów prawnych organizacji międzynarodowych, do których 
przystępuje Republika Białorusi, dekretów prezydenta, wydawanych w celu 
reali-
zacji ustaw z konstytucją, konwencjami międzynarodowymi ratyfikowanymi 
przez Republikę, ustawami i dekretami,
c) o zgodności uchwał Rady Ministrów, aktów prawnych Sądu Najwyższego, 
Najwyższego Sądu Gospodarczego i Prokuratora Generalnego z konstytucją, 
konwencjami międzynarodowymi ratyfikowanymi przez Republikę Białorusi, 
ustawami i dekretami,
d) o zgodności aktów prawnych każdego innego organu państwowego z 
konstytucją, konwencjami międzynarodowymi ratyfikowanymi przez Republikę,
ustawami i dekretami.
Nowa redakcja konstytucji wprowadziła zasadnicze zmiany dotyczące pozycji
Sądu Konstytucyjnego i statusu jego członków.
Sąd Konstytucyjny został, tak jak inne organy, podporządkowany 
prezydentowi zgodnie z zasadą nadrzędnej pozycji prezydenta w systemie 
organów państwowych. W skład Sądu wchodzi 12 sędziów. Sześciu z nich 
mianuje prezydent, a sześciu wybiera Rada Republiki. W praktyce Rada 
Republiki żadnych wyborów nie przeprowadziła, a ograniczała się do 
zaakceptowania oficjalnych kandydatów. Kandydatów do Sądu Konstytucyjnego
zgłaszać może jedynie jego przewodniczący, który z kolej powoływany jest 
przez prezydenta. Pozwala to prezydentowi na pełną kontrolę nad składem 
Sądu, tym bardziej że służy mu prawo zwolnienia sędziego oraz 
przewodniczącego Sądu, a także udzielenia zgody na pociągnięcie sędziego 
do odpowiedzialności karnej.
Poważnie ograniczona została grupa podmiotów mających prawo występowania 
z wnioskami do Sądu Konstytucyjnego o stwierdzenie zgodności prawa z 
konstytucją. Prawo to posiadają: prezydent, obie izby parlamentu, Sąd 
Najwyższy, Najwyższy Sąd Gospodarczy oraz Rada Ministrów.
Sąd Konstytucyjny nie posiada już uprawnień do orzekania o naruszeniu 
konstytucji przez prezydenta. Może natomiast orzekać w przypadku wniosku 
o systematyczne i ciężkie naruszenie konstytucji przez obie izby 
parlamentu.
Obecna pozycja i znaczenie Sądu Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Sądu 
Gospodarczego, a także sądów powszechnych i pozostałych organów państwa 
białoruskiego, sprowadzona została do roli fasadowej, a przyczyna tego 
tkwi w autorytarnym systemie rządów prezydenckich. ,

Wykaz literatury podstawowej
Chudakow M. F., The institution of President in the Republic of Bielarus 
and its place in the gevernemen-
tal system [w:] Ten Years of the Democratic Constitutionalism in Central 
and Eastem Europę, ed. by
K. Działocha, R. Mojak, K. Wójtowicz, Lublin 2001. Fligowski P., 
Białoruś. Trudna niepodlegbść, Wrocław 1999.
Kronika Sejmowa. Parlamenty Europy Środkowej i Wschodniej, roczniki 1998,
1999, 2000, 2001. Mironowicz E., Białoruś, Warszawa 1999.
Morstin A., Biabruś [w:] Europa Środkouio-Wschodnia 1996, rocznik VI, 
Warszawa 1999. Owsiannik S., Strełkowa A., Bialoruś [w:] Europa Środkowo-
Wschodnia 1997-1998, rocznik VII-
VIII, Warszawa 2000.
Owsiannik S., Strełkowa A., Władza a społeczeństwo, Biabruś 1991-1998, 
Warszawa 1998. Waszkiewicz A., Sad Konstytucyjny Republiki Biabruś przed 
i po referendum listopadowym 1996 roku,

[w:] Sądy konstytucyjne w Europie, t. 4, red. J. Trzciński, Warszawa 
2000. Wybory: prawowyje osnowy izbiratelnyje technnobgii, red. M. F. 
Czudakow, Mińsk 2000.

GRZEGORZ KOKSANOWICZ
Rozdział II
REPUBLIKA BUŁGARII
I. EWOLUCJA USTROJU POLITYCZNEGO
Państwo bułgarskie powstało w VII wieku. Począwszy od XI aż do końca XII 
w. jego terytorium znajdowało się pod zwierzchnictwem Cesarstwa 
Bizantyjskiego. W 1185 roku powstało tzw. drugie państwo bułgarskie ze 
stolicą w Tyrnowie. Okres niezawisłości był jednak stosunkowo krótki. W 
wyniku ekspansji Turków osmańskich Bułgaria na pięć wieków utraciła 
niepodległy byt. Od 1396 do 1878 roku wchodziła w skład imperium 
tureckiego. Decyzją Kongresu Berlińskiego z 1878 roku, z części ziem 
Bułgarii utworzono księstwo. Rok później, dokładnie 15 kwietnia 1879 
roku, uchwalono pierwszą w dziejach państwowości bułgarskiej konstytucję.
Konstytucja ta, nazywana od miejsca jej uchwalenia tyrnowską, 
obowiązywała prawie 70 lat. W tym czasie Bułgaria z księstwa 
przekształciła się w królestwo (1908), doświadczyła dwóch wojen 
światowych, każdorazowo opowiadając się w nich po stronie niemieckiej.
W okresie międzywojennym ustrój Bułgarii opierał się na założeniach 
konstytucji tyrnowskiej. Władza w państwie skupiona była w rękach 
monarchy - cara Bo-rysa III. W świetle konstytucji, car nie tylko 
sprawował władzę wykonawczą, ale miał także istotne kompetencje w 
odniesieniu do uprawnień prawotwórczych Zgromadzenia Narodowego - 
zatwierdzał akty prawne oraz inne decyzje podejmowane przez parlament.
Jednoizbowe Zgromadzenie Narodowe pochodziło z wyborów. Konstytucja 
wyposażyła je w prawo kontrolowania działalności ministrów oraz w 
kompetencje ustawodawcze, które jednak - jak wyżej zaznaczono - 
znajdowały się pod kontrolą
cara.
W 1943 roku po śmierci cara Borysa III następcą tronu ogłoszony został 
jego niepełnoletni syn Symeon II; fakt ten spowodował, że rządy w kraju 
przejęła Rada Regencyjna.
Istotnym wydarzeniem w historii Bułgarii było powstanie - kierowane przez
Front Ojczyźniany - które wybuchło 9 września 1944 roku. Jego skutkiem 
było przejęcie władzy przez komunistów, utworzenie rządu Frontu 
Ojczyźnianego oraz zmiana ustrojowej formy państwa (formalnie Bułgaria 
pozostała jednak monarchią konstytucyjną do 15 września 1946 roku). Nowo 
powstały rząd postanowieniem
li
rozwiązał Zgromadzenie Narodowe. Całość władzy w państwie znalazła się w 
rękach rządu i Rady Regencyjnej składającej się z przedstawicieli Frontu 
Ojczyźnianego. Wszystkie akty prawne wydawane były przez rząd i 
zatwierdzane przez Radę Regencyjną. Stan taki trwał do 18 listopada 1945 
roku, kiedy to odbyły się wybory do Zgromadzenia Ludowego.
W dniu 15 września 1946 roku Zgromadzenie Ludowe proklamowało powstanie 
Ludowej Republiki Bułgarii. Oficjalnie było to wypełnienie woli narodu, 
który 8 września w referendum opowiedział się za zniesieniem monarchii 
(podawane wyniki mówiły, iż za republiką głosowało 91,67%). Likwidacji 
uległa Rada Regencyjna, a jej kompetencje przekazano Prezydium 
Zgromadzenia Ludowego.
28 października 1946 roku odbyły się wybory do Wielkiego Zgromadzenia 
Ludowego, którego zadaniem było uchwalenie konstytucji. Podstawą prac 
Komisji Konstytucyjnej stał się projekt Frontu Ojczyźnianego, którego 
przedstawiciele stanowili zdecydowaną większość Zgromadzenia. Dnia 4 
grudnia 1947 roku uchwalono Konstytucję Ludowej Republiki Bułgarii. 
Składała się z 11 rozdziałów: 1. Bułgarska Republika Ludowa (zawierający 
ogólne zasady ustrojowe); 2. Ustrój społecz-no-gospodarczy; 3. Naczelne 
organy władzy państwowej; 4. Organy administracji państwowej; 5. Terenowe
organy wladzy państwowej; 6. Sądy i nadzór prokuratorski;

7. Stosunki między organami władzy państwowej i organami administracji 
państwowej;
8. Podstawowe prawa i obowiązki obywateli; 9. Herb, pieczęć, flaga i 
stolica; 10. Zmiana konstytucji; 11. Przepisy przejściowe.
Pod względem systematyki i treści wykazywała ona podobieństwo do 
Konstytucji Związku Radzieckiego z 1936 r., co było zresztą regułą w 
konstytucjach lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. państw Środkowej
i Wschodniej Europy, w których ustanawiano tzw. demokrację ludową.
18 maja 1971 roku weszła w życie trzecia z kolei Konstytucja Bułgarii. 
Nowością było przyjęcie jej w drodze referendum. Konstytucja Ludowej 
Republiki Bułgarii sankcjonowała socjalistyczny charakter państwa. Pod 
względem systematyki różniła się od swej poprzedniczki. Była aktem nieco 
obszerniejszym, zawierała 143 artykuły (poprzednia 99) oraz preambułę. 
Składała się z 10 rozdziałów1. Podstawowymi zasadami zawartymi w 
konstytucji były: zasada zwierzchnictwa ludu, jedności władzy, 
centralizmu demokratycznego, praworządności.
Konstytucja Ludowej Republiki Bułgarii z 1971 roku obowiązywała 
dwadzieścia lat. Przygotowanie i uchwalenie nowej, czwartej z kolei 
konstytucji w dniu 12 lipca 1991 roku, było wynikiem zachodzących na 
przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych przemian w krajach 
Europy Środkowo-Wschodniej.
1 Byty to: 1. Ustrój spoleczno-polityczny; 2. Ustrój spoleczno-
ekonomiczny; 3. Podstawowe prawa i obowiązki obywateli; Ą. Zgromadzenie 
Ludowe; 5. Rada Państwa; 6. Rada Ministrów; 7. Rady Ludowe; 8. Sąd i 
Prokuratura; 9. Godło, pieczęć, flaga, stolica; 10. Uchwalenie i zmiana 
konstytucji.
Duigaru
Odnosząc się krótko do genezy przemian polityczno-ustrojowych 
zachodzących w tym czasie w Bułgarii, poczynić należy następujące 
ustalenia. Bułgaria, kierowana od 1954 roku przez Todora Żiwkowa, stała 
się jednym z najbardziej uległych i posłusznych wobec ZSRR krajów 
znajdujących się w orbicie wpływów tego mocarstwa. W powojennej historii 
nie notujemy tu takich wydarzeń, jakie zachodziły chociażby na Węgrzech i
w Polsce w 1956 roku, czy w Czechosłowacji w roku 1968. Brak tendencji 
reformatorskich, połączony z niemalże zupełnym niewy-kształceniem się w 
czasie dyktatury Żiwkowa antykomunistycznej opozycji, spowodował, że 
dopiero okres tzw. „Jesieni Ludów" pozwolił Bułgarii wkroczyć na drogę 
prowadzącą do transformacji ustrojowej.
Pierwsze organizacje nieformalne zaczęły powstawać w połowie i pod koniec
lat osiemdziesiątych. W 1985 roku utworzona została organizacja 
przeciwstawiająca się polityce przymusowej asymilacji Turków, która 
później przekształciła się w Ruch na rzecz Praw i Swobód. Istotną rolę w 
powstaniu silnej opozycji antykomunistycznej odegrał w Bułgarii ruch 
ekologiczny i związkowy. W 1989 roku rozpoczęło działalność Niezależne 
Stowarzyszenie „Ekogłasnost", a pierwszą alternatywną organizację 
związkową - Niezależną Federację Pracy „Podkrepa" - utworzono w lutym 
1989 roku. Opozycję bułgarską tworzył również założony na Uniwersytecie 
Sofijskim Klub na rzecz Jawności i Demokracji. Zwolenników organizacjom 
niezależnym przysparzał pogłębiający się kryzys gospodarczy kraju oraz 
kolejna faza brutalnej „bułgaryzacji" ludności pochodzenia tureckiego. 
Powstanie struktur opozycyjnych, ich aktywizacja - zwłaszcza podczas 
odbywającej się w Sofii Konferencji Ekologicznej KBWE (X/XI 1989 r.) - 
rozpoczęła szereg demonstracji i wieców, podczas których coraz wyraźniej 
artykułowano hasła na rzecz demokratyzacji systemu. Domagano się 
wprowadzenia zasady pluralizmu politycznego i przeprowadzenia wolnych 
wyborów. Skutkiem tych wydarzeń, potwierdzających radykalizację poglądów 
społeczeństwa, było ustąpienie T. Żiwkowa najpierw z funkcji sekretarza 
generalnego i członka Biura Politycznego (10 listopada 1989 r.), a 

następnie ze stanowiska przewodniczącego Rady Państwa (17 listopada 1989 
r.). Jego miejsce zajął wieloletni minister spraw zagranicznych Petyr 
Mładenow. Opowiadał się on co prawda za pluralizmem poglądów, wolnymi 
wyborami, ale przebudowa miała dokonywać się w ramach doktryny socjalizmu
i z.kierowniczą rolą partii na czele.
Przełomowym wydarzeniem w rozwoju antykomunistycznego ruchu w Bułgarii 
było powstanie 7 grudnia 1989 roku Związku Sił Demokratycznych, w skład 
którego weszły m.in. „Ekogłasnost" i „Podkrepa". Na jego czele stanął 
Żeliu Żelew. 10 grudnia przewodniczący ZSD zaproponował rozpoczęcie 
rozmów w formule „okrągłego stołu". Propozycja została przyjęta przez 
kierownictwo partii, merytoryczne rozmowy zaplanowano na drugą połowę 
stycznia 1990 roku.
Istotnym wydarzeniem, świadczącym o przełomie politycznym w Bułgarii, 
było uchwalenie w dniu 15 stycznia 1990 roku nowelizacji konstytucji, 
polegającej na
l
uchyleniu art. l ust. 2 i 3 w brzmieniu: ust. 2 „ Kierowniczą siłą w 
społeczeństwie i państwie jest Bułgarska Partia Komunistyczna", ust. 3 
„Bułgarska Partia Komunistyczna kieruje budową rozwiniętego społeczeństwa
socjalistycznego w Ludowej Republice Bułgarii w ścisłej braterskiej 
współpracy z Bułgarskim Ludowym Związkiem Chłopskim". Znamienne, że 
pozostawiono bez zmian ust. l, który stanowił, że „Ludowa Republika 
Bułgarii jest socjalistycznym państwem ludu pracującego miast i wsi z 
klasą robotniczą na czele". Taki zabieg legislacyjny był ukłonem w stronę
opozycji, wskazywał jednak wyraźnie na zamiar utrzymania przez obóz 
rządzący dawnego status quo.
Efektem obrad „okrągłego stołu" było podpisanie w marcu 1990 roku trzech 
porozumień. Pierwsze z nich dotyczyło zmian w konstytucji i zakładało 
m.in. zniesienie Rady Państwa, utworzenie urzędu prezydenta, określenie 
Bułgarii formułą demokratycznego państwa prawnego. Drugie porozumienie 
regulowało kształt przyszłej ordynacji wyborczej do Wielkiego 
Zgromadzenia Ludowego. Wybory zaplanowano w dwóch turach na 10 i 17 
czerwca 1990 roku. Trzecie porozumienie odnosiło się do projektu ustawy o
partiach politycznych.
Druga już nowelizacja Konstytucji z 1971 roku miała miejsce 3 kwietnia 
1990 roku. Poza uchyleniem części dotychczasowych przepisów, wprowadzono 
szereg zupełnie nowych, regulujących instytucje ustrojowe nieistniejące 
dotychczas w Bułgarii. Według znowelizowanej ustawy zasadniczej „Ludowa 
Republika Bułgarii jest państwem demokratycznym, parlamentarnym i 
prawnym" (art. 1). Konsekwencją takiego określenia charakteru państwa 
była dezideologizacja treści konstytucji poprzez uchylenie szeregu 
fragmentów mówiących o komunizmie i socjalizmie. Uchylono także preambułę
oraz art. 11 mówiący o Froncie Ojczyźnianym.
Nowelizacja dotyczyła również zasad naczelnych konstytucji. Skreślono 
jedność władzy, centralizm demokratyczny, socjalistyczny 
internacjonalizm, a wpisano jedność i niepodzielność narodu i państwa, 
pluralizm polityczny, humanizm, a także zasadę trójpodziału władzy (art. 
5).
Nowela wprowadzała ponadto bardzo istotne zmiany w odniesieniu do zasad 
funkcjonowania i struktury aparatu państwowego. Rezygnując z możliwości 
odwoływania członków parlamentu i rad ludowych, opowiedziano się za 
koncepcją mandatu wolnego. Skróceniu z 5 do 4 lat uległa kadencja tych 
organów. W miejsce zasady sesyjności wprowadzono permanentny tryb pracy 
parlamentu (art. 71). Liczbę członków tego organu zmniejszono z 400 do 
250 osób. Zmieniła się także konstytucyjna formuła określająca pozycję 
ustrojową parlamentu. Znowelizowany przepis art. 67 stanowił, że 
„Zgromadzenie Ludowe urzeczywistnia władzę ustawodawczą i najwyższą 
kontrolę", a nie jak poprzednio, że „realizuje ustawodawczą i wykonawczą 

działalność państwa". Zmiana ta była konsekwencją przyjęcia zasady 
podziału władzy, w miejsce zasady jednolitości władzy państwowej 
zakładającej nadrzędną, hegemoniczną pozycję parlamentu.
Zniesiono Radę Państwa, wprowadzając w jej miejsce urząd przewodniczącego
(prezydenta) republiki. Zgodnie z ustaleniami „okrągłego stołu" 
Zgromadzenie Lu-
i\epuDUKa Bułgarii
y t
dowe w dniu 2 kwietnia na Prezydenta Ludowej Republiki Bułgarii wybrało 
P. Mładenowa.
Zmiany przepisów konstytucji nie ominęły podstaw ustroju społeczno-eko-
nomicznego. Artykuł 13 w nowym brzmieniu stanowił: „System ekonomiczny 
Bułgarii opiera się na wszystkich postaciach własności, na wolności 
gospodarczej, inicjatywie, konkurencji [...]".
W noweli kwietniowej znalazły się ponadto przepisy dotyczące trybu 
przygotowania nowej konstytucji. Nowa konstytucja miała być opracowana i 
przyjęta przez Wielkie Zgromadzenie Narodowe składające się z 400 
przedstawicieli ludowych. Po jej uchwaleniu Wielkie Zgromadzenie Narodowe
miało bądź funkcjonować do końca kadencji jako zwykłe Zgromadzenie 
Narodowe, bądź podjąć decyzję o samorozwiązaniu.
Poza nowelizacją konstytucji, wyrazem przemian ustrojowych było 
uchwalenie również w dniu 3 kwietnia 1990 roku ustawy o partiach 
politycznych, pierwszej tego typu w Bułgarii oraz ustawy o wyborach do 
Wielkiego Zgromadzenia Narodowego. Opierając się na tej ustawie 10 i 17 
czerwca przeprowadzono wybory. Ordynacja przyjmowała mieszany system 
wyborczy, polegający na tym, że 200 deputowanych wybieranych było w 
jednomandatowych okręgach wyborczych na zasadzie większości bezwzględnej,
a pozostałych 200 w okręgach wielomandatowych w oparciu o zasadę 
proporcjonalności. Kandydatów mogły zgłaszać partie polityczne, koalicje 
lub grupy liczące co najmniej 500 wyborców. W podziale mandatów pomiędzy 
poszczególne listy partyjne w okręgach wielomandatowych brały udział 
partie, które otrzymały co najmniej 4% ważnych głosów we wszystkich 
okręgach wyborczych.
W wyborach wystartowało 37 partii i 3 koalicje, wysuwając łącznie 3144 
kandydatów, z czego 1392 w okręgach jednomandatowych i 1752 w okręgach 
wielomandatowych. W I turze czteroprocentowy próg wyborczy przekroczyły 
tylko 4 ugrupowania, dzieląc między siebie 200 mandatów: Bułgarska Partia
Socjalistyczna - 57, Związek Sił Demokratycznych - 75, Bułgarski Ludowy 
Związek Chłopski - 16, Ruch Praw i Swobód - 12. W okręgach 
jednomandatowych obsadzono 119 mandatów, z czego 75 przypadło BPS, 32 dla
ZSD, 9 - RPiS, 3 mandaty uzyskały inne ugrupowania.
Pozostałych 81 mandatów obsadzono 17 czerwca (II tura wyborów); BPS 
zdobyła 39, ZSD - 37, a pozostałe mandaty przypadły mniejszym 
ugrupowaniom. W wyborach, ku zaskoczeniu opozycji, zwyciężyła więc BPS - 
uzyskując łącznie 211 mandatów, na drugim miejscu znalazła się ZSD - 144 
mandaty, następnie RPiS - 23, BLZCh - 16, pozostałych 6 mandatów 
przypadło w udziale mniejszym ugrupowaniom i 2 kandydatom niezależnym.
Pierwsze posiedzenie Wielkiego Zgromadzenia Narodowego odbyło się 10 
lipca 1990 roku w Wielkim Tyrnowie, gdzie miało miejsce uchwalenie 
pierwszej konstytucji. Wznowione w Sofii robocze obrady koncentrowały się
wokół wyboru głowy
państwa, a to w związku z dymisją złożoną przez P. Mładenowa. l sierpnia 
1990 r. na Prezydenta Ludowej Republiki Bułgarii wybrany został Ż. Żelew.
Na początku sierpnia dotychczasowy rząd A. Łukanowa złożył dymisję. 
Najliczniejsza grupa parlamentarna - BPS zaproponowała ponownie na 
stanowisko premiera A. Łukanowa. Opozycja, jak również BLZCh odmówiły 
udziału w formułowaniu rządu. Powstał rząd popierany jedynie przez BPS. 
Stwarzało to korzystną sytuację dla opozycji, która mogła ostro 

krytykować jego działania. Pogłębiający się kryzys gospodarczy oraz 
masowe strajki organizowane głównie przez związek zawodowy „Podkrepa" 
były przyczyną dymisji rządu A. Łukanowa w dniu 29 listopada 1990 r. W 
efekcie partia, która wygrała wybory, poniosła polityczną porażkę. Kryzys
rządowy zażegnano poprzez utworzenie na początku grudnia gabinetu, na 
czele którego stanął bezpartyjny prawnik - Dymitr Popów. Wicepremierzy 
reprezentowali BPS, ZSD, BLZCh. W założeniach miał to być rząd 
tymczasowy, sprawujący swą funkcję do wyborów, które pierwotnie 
zaplanowano na czerwiec 1991 roku. Podstawowym jego zadaniem było 
przyspieszenie reform ekonomicznych.
Symbolem dokonujących się przemian były dwie kolejne nowelizacje 
konstytucji: z 15 listopada - dotycząca zmiany nazwy państwa na 
„Republikę Bułgarii" oraz z 22 listopada - dotycząca usunięcia z flagi 
godła państwowego, zawierającego elementy symbolizujące socjalistyczny 
charakter państwa2. Jednak za najistotniejszy cel dokonującej się 
transformacji ustrojowej w Bułgarii uznawano uchwalenie nowej 
konstytucji. Prace nad projektem trwały blisko rok. Uchwalenie 
konstytucji nastąpiło 12 lipca 1991 roku. Wielkie Zgromadzenie Narodowe 
podjęło decyzję o rozwiązaniu się, co otwierało drogę do rozpisania 
nowych wyborów. Do czasu ukonstytuowania się nowego parlamentu miało 
wykonywać funkcję zwykłego Zgromadzenia Ludowego.
Kolejnym zadaniem legislacyjnym, czekającym Wielkie Zgromadzenie 
Narodowe, było uchwalenie nowej ordynacji wyborczej do parlamentu i 
organów samorządu terytorialnego oraz określenie szczegółowego trybu 
wyboru prezydenta.
Ordynacja wyborcza do parlamentu i organów lokalnych uchwalona została 20
sierpnia 1991 roku, jednak już po dwóch dniach została istotnie 
znowelizowana. Nowela dotyczyła zmiany systemu podziału mandatów. 
Zrezygnowano ze zróżnicowanego systemu podziału mandatów w okręgach 
(metoda Hare'a) i z list centralnych (metoda d'Hondta) na rzecz przyjęcia
metody dHondta jako jedynej metody ich podziału.
2 Art. 139 Konstytucji Ludowej Republiki Bułgarii: „Godło Ludowej 
Republiki Bułgarii jest okrągłe, pośrodku na jasnoniebieskim tle 
przedstawiony jest w pozycji wyprostowanej lew na zębatym kole. Tło jest 
obramowane z dwóch stron kłosami zboża owiniętymi pośrodku trójkolorową 
wstęgą o barwach narodowych; ponad lwem umieszczona jest czerwona 
pięcioramienna gwiazda, a u dołu, gdzie splatają się kłosy, na czerwonej 
wstędze są wypisane złotym kolorem lata powstania państwa bułgarskiego i 
zwycięstwa rewolucji socjalistycznej w Bułgarii".
Republika Bułgarii
39
W wyborach parlamentarnych, które odbyły się 13 października 1991 roku, 
wzięło udział 38 partii i koalicji. Obowiązujący czteroprocentowy próg 
wyborczy spowodował, że do parlamentu weszły tylko trzy ugrupowania: 
Związek Sił Demokratycznych, Bułgarska Partia Socjalistyczna oraz Ruch 
Praw i Swobód. Zwycięstwo odniósł ZSD, zdobywając w 240-osobowym 
parlamencie 110 mandatów. W wyborach do organów lokalnych zwycięstwo 
odniosła BPS.
Misję sformowania rządu otrzymał przewodniczący ZSD - Filip Dimitrow. 
Wybór Rady Ministrów nastąpił 8 listopada 1991 roku. Nowy gabinet składał
się wyłącznie z przedstawicieli ZSD i osób bezpartyjnych, liczył 14 
członków. Cieszył się poparciem RPiS.
Kolejnym istotnym wydarzeniem w procesie transformacji ustrojowej były 
wybory prezydenckie. Ustawa o wyborze prezydenta i wiceprezydenta 
Republiki uchwalona została 17 września 1991 roku. Do walki o fotel 
prezydencki w dniu 12 stycznia 1992 roku wystartowało 21 „par" 
kandydatów. Pierwsza tura nie przyniosła rozstrzygnięcia, żadna z par nie
uzyskała wymaganej bezwzględnej większości głosów. Najwięcej głosów 

otrzymali kandydaci ZSD, dotychczasowy prezydent Ż. Żelew i kandydatka na
wiceprezydenta Błaga Dimitrowa (44,2% głosów). Na drugim miejscu znalazła
się para: Wełko Wełkanow i Rumen Woderniczarow. Byli to kandydaci 
formalnie niezależni, lecz wspierani przez BPS. Druga tura wyborów odbyła
się 19 stycznia 1992 roku. Zwycięstwo odniosła para: Ż. Żelew, B. 
Dimitrowa (52,85% głosów).
W ten sposób, na podstawie przepisów nowej demokratycznej konstytucji 
oraz przy uwzględnieniu woli wyborców, w Bułgarii zaczęły funkcjonować 
kluczowe organy państwa: parlament, rząd i prezydent.
Wyrazem dokonujących się przemian było powołanie do życia Sądu 
Konstytucyjnego ustawą z dnia 30 lipca 1991, a także utworzenie 
Najwyższej Rady Sądowniczej, określonej przez ustawę z dnia 21 sierpnia 
1991 roku jako kolegialny organ władzy sądowej.
II. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KONSTYTUCJI REPUBLIKI BUŁGARII
Z 12 LIPCA 1991 R.
Bułgaria jako pierwsza wśród krajów Europy Srodkowo-Wschodniej uchwaliła 
i wprowadziła w życie nową, niekomunistyczną konstytucję, opartą na 
liberalno--demokratycznych zasadach. Pamiętać należy, iż większość w 
Wielkim Zgromadzeniu Narodowym po wyborach 10 i 17 czerwca 1990 roku 
posiadała Bułgarska Partia Socjalistyczna - spadkobierczyni Bułgarskiej 
Partii Komunistycznej. Ona też, co może wydawać się paradoksem, odegrała 
główną rolę w procesie opracowy-
Kepublika Bułgarii
wania nowej konstytucji. Jon Elster i Stephen Holmes3 uważają, że powodem
zaangażowania byłych elit rządzących w proces tworzenia nowej 
konstytucji, budowania swojego wizerunku jako „ojców" liberalnego 
porządku konstytucyjnego było to, iż właśnie te gremia mogły w wyniku 
przemian najwięcej zyskać i najwięcej stracić, jeśli nowa konstytucja 
zezwoli na przykład na pociągnięcie do odpowiedzialności urzędników za 
przestępstwa popełnione za czasów starego ustroju.
Formalnie prace nad nową konstytucją zapoczątkowało utworzenie 30 lipca
1990 roku komisji do przygotowania projektu Konstytucji Bułgarii. 
Pierwsze czytanie opracowanego przez komisję projektu odbyło się na 
posiedzeniu plenarnym w połowie maja 1991 roku. Podczas dyskusji 
podkreślano, iż projekt różni się znacznie od poprzednich ustaw 
zasadniczych, bardzo mocno akcentowano następujące wartości: wolność 
jednostki, demokrację, humanizm, sprawiedliwość i równość, służebną rolę 
prawa wobec społeczeństwa obywatelskiego. Prace nad projektem 
kontynuowano w szybkim tempie i gorącej atmosferze towarzyszącej debatom.
Drugie czytanie zakończyło się na przełomie czerwca i lipca. Pomimo 
bojkotu prac parlamentu przez kilkudziesięciu deputowanych z ugrupowań 
opozycyjnych, na początku lipca uzgodnione zostały podstawowe zasady 
ustawy zasadniczej. 4 lipca
1991 roku przystąpiono do trzeciego czytania. Krajowa Rada Koordynacyjna 
Związku Sił Demokratycznych postanowiła, że Związek nie będzie 
uczestniczył w głosowaniu nad konstytucją i nie podpisze jej. Rada 
stwierdziła, że w projekcie nowej konstytucji jest wiele postanowień 
ograniczających podstawowe prawa i swobody obywateli oraz utrudniających 
zmianę systemu politycznego i gospodarczego, a 8 lipca zagroziła partiom 
wchodzącym w skład ZSD, że w przypadku podpisania przez nie konstytucji, 
będą musiały opuścić jej szeregi. Jednak grupa parlamentarna ZSD 
negatywnie odniosła się do decyzji Rady. Ostatnią próbą, jaką podjęły 
radykalne siły ZSD w celu niedopuszczenia do przyjęcia konstytucji, był 
postulat, ażeby prezydent Ż. Żelew wyznaczył ogólnokrajowe referendum, w 
którym społeczeństwo większością 2/3 głosów wypowiedziałoby się za 
przyjęciem bądź odrzuceniem konstytucji.
Wydaje się, że zarzuty stawiane nowej konstytucji przez jej przeciwników 
miały raczej bardziej polityczny niż prawny charakter. Negowano 

demokratyczność przepisów dopuszczających ograniczanie praw obywatelskich
w czasie stanu wyjątkowego lub innych nadzwyczajnych okoliczności, a 
także stwierdzano, że konstytucja potwierdza nienaruszalność BPS oraz że 
nie zawiera żadnego przepisu o pociąganiu do odpowiedzialności 
Bułgarskiej Partii Komunistycznej i jej członków za represje okresu 
powojennego.
Pomimo bojkotu prac parlamentu przez 89 deputowanych opozycyjnych, 12 
lipca 1991 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło nową konstytucję.
Pod-
3 J. Elster, S. Holmes, Special reports, „East European Constitutional 
Review", vol. l, nr l, Spring 1992, s. 11.
*
pisy pod nią złożyło 309 z 400 deputowanych. Wymóg 2/3 głosów został 
przekroczony o 42 głosy.
Konstytucja Republiki Bułgarii jest dokumentem stosunkowo obszernym. Poza
krótkim wstępem zawiera 169 artykułów ujętych w dziesięć rozdziałów: I - 
Zasady podstawowe, II - Podstawowe prawa i obowiązki obywateli, III - 
Zgromadzenie Narodowe, IV - Prezydent Republiki, V - Rada Ministrów, VI -
Władza sadownicza, VII -Samorząd lokalny i administracja bkalna, VIII - 
Sąd Konstytucyjny, IX - Zmiana i uzupelnienie konstytucji. Uchwalenie 
nowej konstytucji, X - Godlo, pieczęć, flaga, hymn, stolica.
Charakterystyczny jest tryb zmiany konstytucji bułgarskiej. Rozdział 
dziewiąty przewiduje dwie procedury zmian i uzupełnień konstytucji. 
Kompetencje do podejmowania decyzji w tym zakresie podzielone zostały 
pomiędzy dwa organy: Zgromadzenie Narodowe i Wielkie Zgromadzenie 
Narodowe.
Zgromadzenie Narodowe może zmieniać i uzupełniać wszystkie przepisy 
konstytucji, z wyjątkiem tych, które zostały zastrzeżone do kompetencji 
Wielkiego Zgromadzenia Narodowego (art. 153). Oryginalność obowiązującego
rozwiązania polega na tym, iż występuje tu zależność pomiędzy wielkością 
liczby głosów potrzebnych do przyjęcia poprawki a szybkością, z jaką może
zostać uchwalona. „Natychmiastowa" nowelizacja wymaga większości 3/4 
głosów wszystkich przedstawicieli Zgromadzenia Narodowego w trzech 
głosowaniach, przeprowadzonych w różnych dniach. Jeżeli jednak za 
głosowaną propozycją zmiany padło mniej niż 3/4 głosów, lecz więcej niż 
2/3 głosów, to po upływie dwóch miesięcy projekt może zostać poddany 
ponownemu rozpatrzeniu, a do jego uchwalenia wystarcza 2/3 głosów.
Do wyłącznej kompetencji Wielkiego Zgromadzenia Narodowego należy: 
uchwalanie nowej konstytucji, rozstrzyganie kwestii zmiany terytorium i 
ratyfikacja umów międzynarodowych przewidujące takie zmiany, 
rozstrzyganie spraw dotyczących zmian w formie ustroju państwowego i w 
formie rządów, rozstrzyganie o zmianie rozdziału IX Konstytucji, wreszcie
decydowanie o zmianach konkretnie wymienionych przepisów Konstytucji: 
art. 5 ust. 2 i 4 - dotyczących bezpośredniego stosowania przepisów 
ustawy zasadniczej oraz miejsca w systemie źródeł prawa ratyfikowanych w 
trybie konstytucyjnym umów międzynarodowych.
Wielkie Zgromadzenie Narodowe jest wyłaniane w wyborach, składa się z 400
przedstawicieli. Podejmuje uchwały w sprawie wniesionych projektów 
większością 2/3 głosów wszystkich przedstawicieli w trzech głosowaniach, 
przeprowadzonych w różnych dniach. Pełnomocnictwa WZN wygasają 
niezwłocznie po ostatecznym wypowiedzeniu się w sprawach, dla których 
Zgromadzenie zostało wybrane.
Podstawowe zasady, na których opiera się ustrój Bułgarii, to zgodnie z 
konstytucją m.in.: zasada suwerenności narodu, zasada przedstawicielstwa,
zasada pluralizmu politycznego, zasada podziału władzy, zasada prymatu 
prawa międzynarodowego, zasada ochrony praw człowieka.

Artykuł l ust. 2 Konstytucji stanowi, że cała władza państwowa pochodzi 
od narodu. Przepis ten, wskazując podmiot władzy w państwie, zapewnia mu 
współ-
wrzegurz
udział w procesie rządzenia poprzez instytucję referendum. Jednocześnie 
jednak statuuje zasadę reprezentacji: „Naród realizuje władzę 
bezpośrednio oraz poprzez organy przewidziane w konstytucji". Zasada 
suwerenności narodu determinuje obowiązek działania przedstawicieli 
zgodnie z interesem wszystkich obywateli. Konstytucja stanowi: 
„Przedstawiciele ludowi reprezentują nie tylko swoich wyborców, lecz 
również cały naród. Związanie ich mandatem imperatywnym jest nieważne. 
Przedstawiciele ludowi działają na podstawie konstytucji i ustaw zgodnie 
ze swym sumieniem i przekonaniami" (art. 67 ust. l i 2). Oznacza to, że 
posłowie bułgarscy piastują mandat wolny.
Zasadę pluralizmu politycznego wyraża art. 11 ust. l Konstytucji: „Życie 
polityczne w Republice Bułgarii oparte jest na zasadzie pluralizmu 
politycznego. Partie polityczne uczestniczą w kształtowaniu i wyrażaniu 
woli politycznej obywateli". Jak zauważa M. Granat4, ta funkcja partii 
została sprecyzowana poprzez odróżnienie jej od funkcji innych 
stowarzyszeń obywateli, które mają służyć „realizacji i ochronie ich 
interesów" (art. 12 ust. 1). Zgodnie z ustępem 2 art. 12, stowarzyszenia 
inne niż partie nie mogą sobie stawiać celów politycznych oraz uprawiać 
działalności politycznej. Zadania te są bowiem „właściwe tylko partiom 
politycznym".
Doświadczenia okresu reżimu komunistycznego stały się zapewne powodem 
regulacji zawartej w ustępie 2 art. 11 Konstytucji: „Żadna partia 
polityczna lub ideologia nie może zostać ogłoszona lub uznana za 
państwową". Ustrojodawca najwyraźniej stwierdził, iż pomimo zapisania w 
ust. l zasady pluralizmu politycznego, konkretny przepis zapobiegający 
powstaniu hegemonii jednej partii politycznej, zwłaszcza w okresie 
przebudowy systemu politycznego, jest potrzebny.
Pewne kontrowersje budzić może ustanowienie zakazu tworzenia partii „na 
podstawie etnicznej, rasowej lub wyznaniowej" (art. 11 ust. 4 
Konstytucji). Taka formuła może powodować ryzyko ograniczania praw 
mniejszości narodowych do swobodnego życia politycznego (problem 
konkretnie dotyczy mniejszości tureckiej). Przepisem tym zajął się Sąd 
Konstytucyjny, wyjaśniając, że zakaz ten spełnia funkcję ochronną wobec 
dezintegrującego działania organizacji politycznych w ramach zamkniętej 
wspólnoty. W ocenie Sądu taka organizacja z założenia jest niezgodna z 
konstytucją, „ponieważ wyraża wolę polityczną w oddzielnych i 
ograniczonych ramach wspólnoty, i wyraża ją jedynie w interesie tej 
wspólnoty. Izoluje ona przy tym tę wspólnotę i stawia ją w pozycji 
opozycyjnej wobec pozostałej części społeczeństwa"5.
4 M. Granat, Partie polityczne w konstytucjach państw Europy Środkowej i 
Wschodniej [w:] Partie polityczne we współczesnym konstytucjonalizmie, 
red. M. Granat, P. Policastro, J. Sobczak, Lublin 2001, s. 239.
5 E. Konstantinow, Dos Parteienrecht in Bulgarien [w:] D. Th. Tsatsos, Z.
Kędzia, Parteienrecht in raittel -und osteuropaischen Staaten, Baden 
Baden 1994, s. 41.
Republika Bułgarii
43
Określenie formy ustroju państwa znalazło się w art. l ust. l, zgodnie z 
którym „Bułgaria jest republiką o systemie parlamentarnym", zaś art. 8 
stanowi, że „władza państwowa dzieli się na ustawodawczą, wykonawczą i 
sądownicza". Władzę ustawodawczą sprawuje Zgromadzenie Narodowe. Zgodnie 
z bułgarską tradycją konstytucyjną, parlament od czasów konstytucji 
tyrnowskiej jest jednoizbowy. Obecnie składa się z 240 deputowanych, 
kadencja wynosi 4 lata. Proces ustawodawczy przebiega w trybie dwóch 

czytań odbywających się na oddzielnych posiedzeniach. Parlament odgrywa 
istotną rolę w procedurze tworzenia rządu. Do jego kompetencji należy 
wybór Rady Ministrów. Ponadto dysponuje on środkami umożliwiającymi 
realizację funkcji kontrolnej: udziela wotum zaufania, wyraża wotum 
nieufności. Członkowie Zgromadzenia Narodowego mają prawo do 
indywidualnej kontroli nad prowadzoną przez rząd polityką, czemu służą 
instytucje zapytań i interpelacji. Konstytucja bułgarska odrzuciła 
możliwość samorozwiązania się parlamentu. Przewiduje natomiast jeden 
przypadek, w którym może dojść do jego rozwiązania na podstawie decyzji 
prezydenta. Ma on miejsce wtedy, gdy parlament nie jest w stanie wyłonić 
rządu. Władzę wykonawczą sprawuje Rada Ministrów i prezydent. Zgodnie z 
konstytucją, rząd „kieruje i realizuje wewnętrzną i zagraniczną politykę 
państwa" (art. 105 ust. 1). Swoje funkcje sprawuje dopóty, dopóki cieszy 
się zaufaniem większości parlamentarnej. Konstytucja bułgarska nie 
przyjęła rozwiązania w postaci „konstruktywnego wotum nieufności", co 
może wskazywać na osłabienie pozycji rządu wobec parlamentu. Pewną 
przeciwwagę stanowi, zaczerpnięta z modelu francuskiego, regulacja 
pozwalająca Radzie Ministrów wystąpić do parlamentu o wotum zaufania, a 
wniosek w tej sprawie łączyć z konkretnymi kwestiami, które ma zamiar 
podjąć i chce, z poparciem posłów, rozstrzygnąć. Takie rozwiązanie 
wzmacnia status rządu względem Zgromadzenia Narodowego, ponieważ 
głosowanie nad konkretną, przedstawioną przez rząd sprawą będzie mogło 
skutkować dymisją Rady Ministrów i niebezpieczeństwem sprowokowania 
kryzysu politycznego.
Drugi człon egzekutywy stanowi urząd prezydenta. Według konstytucji urząd
ten został zaprojektowany na instytucję „asymetryczną". Z jednej strony 
głowa państwa jest wybierana w wyborach powszechnych i bezpośrednich w 
oparciu o zasadę większości bezwzględnej - co istotnie wzmacnia 
legitymację do sprawowania urzędu, z drugiej zaś - zakres przynależnych 
prezydentowi kompetencji jest ograniczony. Taka koncepcja prezydentury 
była - na etapie projektowania konstytucji - wynikiem woli większości 
posłów obawiających się możliwości wykształcenia się władzy 
monokratycznej, co - jak wiadomo - było tradycją w historii Bułgarii od 
czasów wyzwolenia w 1878 roku i w okresie rządów komunistycznych. Gdy 
idzie o zakres władzy prezydenta w stosunku do parlamentu, a konkretnie w
odniesieniu do procesu ustawodawczego, dysponuje on jedynie prawem weta 
zawieszającego, które może być przez parlament przełamane - jeżeli 
ponownie uchwali ustawę większością ponad połowy głosów wszystkich 
posłów.
W procedurze tworzenia Rady Ministrów prezydent jest związany 
stanowiskiem najliczniejszej grupy parlamentarnej co do osoby kandydata 
na premiera, jednak
Grzegorz KbTcsanówićz
w sytuacji, kiedy parlament nie osiągnie konsensusu w sprawie wyłonienia 
rządu, dysponuje on prawem rozwiązania zgromadzenia i powołania rządu 
tymczasowego.
Zgodnie z konstytucją prezydent stoi na czele Sił Zbrojnych, posiada 
prawo wydawania dekretów, gdy nie obraduje Zgromadzenie Narodowe, ogłasza
stan wojny, a także stan wojenny lub inny stan nadzwyczajny. Kompetencje 
prezydenta do wprowadzenia stanów wojennego i nadzwyczajnego uregulowane 
są nieprecyzyjnie. Konstytucja nie określa okresu, na jaki mogą być 
wprowadzone, brak także przepisów wymuszających konieczność okresowego 
odnawiania zgody parlamentu na dalsze ich trwanie.
Władzy sądowniczej poświęcony jest szósty rozdział Konstytucji. Wymiar 
sprawiedliwości powierzony został Najwyższemu Sądowi Kasacyjnemu, 
Najwyższemu Sądowi Administracyjnemu oraz sądom apelacyjnym, okręgowym, 
rejonowym i wojskowym. Najwyższy Sąd Kasacyjny sprawuje zwierzchni nadzór
nad jednolitym stosowaniem ustaw przez wszystkie sądy, Najwyższy Sąd 

Administracyjny sprawuje zwierzchni nadzór nad jednolitym stosowaniem 
ustaw w orzecznictwie administracyjnym, a ponadto wypowiada się w sporach
dotyczących zgodności z ustawami aktów Rady Ministrów i ministrów oraz 
innych aktów wymienionych w ustawie. Ogólna norma zawarta w art. 120 
Konstytucji nakłada na sądy obowiązek kontroli w zakresie zgodności z 
prawem aktów i działań organów administracji, zaś obywatelom i osobom 
prawnym przyznaje prawo do zaskarżania wszystkich aktów 
administracyjnych, z wyjątkiem wyraźnie wymienionych w ustawie. Sądy 
wyposażone są w atrybut niezawisłości. W ten sam atrybut konstytucja 
wyposaża także prokuraturę, która w świetle bułgarskich rozwiązań stanowi
część szeroko pojętej władzy sądowej.
Instytucjonalną gwarancję przestrzegania zasady niezawisłości władzy 
sądowniczej stanowi Najwyższa Rada Sądownicza. Konstytucja przyznaje temu
organowi prawo do powoływania, awansu, degradacji, przenoszenia, 
zwalniania ze stanowisk sędziów, prokuratorów i sędziów śledczych. 
Uchwały Najwyższej Rady Sądowniczej w powyższych kwestiach zapadają w 
głosowaniu tajnym.
Poza klasycznym układem wynikającym z zasady podziału władzy znalazł się 
Sąd Konstytucyjny. Nie stanowi on elementu wewnętrznej struktury 
sądownictwa. Jest wyspecjalizowanym organem powołanym przede wszystkim do
kontroli konstytucyjności prawa. Trafną charakterystykę zadań tego organu
dał Ewgeni Tanczew6, stwierdzając: „Sąd Konstytucyjny jest głównym 
instytucjonalnym strażnikiem supremacji konstytucji i zasady równego 
podziału władzy. [...] pełni funkcję sądowego arbitra poprzez 
podejmowanie określonych decyzji w przypadku konfliktów kompetencji w 
poszczególnych instytucjach". Zgodnie z art. 151 Kon-
6 E. Tanczew, Bulgaria: Constitutional Principks and Amendments of the 
Constitution Implied by El) Membership, Materiały z konferencji „Europę 
Tomorrow: Towards the Enlargement of the Union", Milan 15-17 February 
2001, s. 11.
Republika Bułgarii
stytucji, orzeczenia Sądu Konstytucyjnego są ostateczne. (O pozycji, roli
ustrojowej i znaczeniu Sądu Konstytucyjnego będzie jeszcze mowa poniżej).
Zasadę prymatu prawa międzynarodowego wyraża art. 5 ust. 4 Konstytucji. 
Zgodnie z nim umowy międzynarodowe, które zostały ratyfikowane i 
ogłoszone w określonym konstytucyjnie trybie, są częścią prawa 
wewnętrznego. Mają pierwszeństwo przed tymi normami ustawodawstwa 
wewnętrznego, które są z nimi sprzeczne. Jednakże, jak stanowi ustawa 
zasadnicza, zawieranie umów międzynarodowych wymagających zmian w 
konstytucji musi być poprzedzone dokonaniem takich zmian (art. 85 ust. 
3). Jedną i kompetencji Bułgarskiego Sądu Konstytucyjnego jest 
wypowiadanie się w kwestii zgodności z konstytucją umów międzynarodowych 
zawartych przez Republikę Bułgarii przed ich ratyfikowaniem, jak również 
orzekanie o zgodności ustaw z powszechnie uznawanymi normami prawa 
międzynarodowego oraz z umowami międzynarodowymi, których Bułgaria jest 
stroną (art. 149 Konstytucji).
Zasada ochrony praw człowieka wynika z rozdziału drugiego Konstytucji 
Podstawowe prawa i obowiązki obywateli. Zawarty tam katalog 
fundamentalnych praw człowieka uznać należy za duże osiągnięcie okresu 
przejściowego. Za główne uznano przede wszystkim wolności osobiste, 
zapewniające jednostkom sferę wolną od ingerencji państwa (tzw. status 
negativus - wolności negatywne). Wśród nich znalazły się: prawo do życia,
nietykalności osobistej, wolności poruszania się i swobodnego wyboru 
miejsca zamieszkania, zakaz stosowania tortur i okrutnego, nieludzkiego 
traktowania, bezprawnego zatrzymania lub aresztowania, domniemanie 
niewinności, prawo do prywatności, tajemnica korespondencji, prawo do 
obrony, wolność komunikowania się, tzn. wolność wyrażania poglądów i ich 
rozpowszechniania, wolność prasy i mediów, zakaz cenzury, prawo do 

informacji, wolność sumienia i wyboru wyznania oraz poglądów religijnych 
lub ateistycznych.
W katalogu praw politycznych znalazły się: czynne i bierne prawo 
wyborcze, prawo do pokojowych zgromadzeń i manifestacji, wolność 
zrzeszania się, prawo składania petycji, wniosków i skarg do organów 
państwowych.
W rozdziale drugim Konstytucji znalazły się też prawa o charakterze 
społeczno--ekonomicznym. Pośród nich: prawo do pracy, prawo do strajku, 
prawo do zabezpieczenia społecznego i pomocy socjalnej, prawo do 
minimalnego wynagrodzenia.
Instytucjonalne gwarancje przestrzegania i realizacji praw człowieka 
stanowią m.in. sądy powszechne oraz Sąd Konstytucyjny. Ustrojodawca nie 
zdecydował się jednak na wprowadzenie do katalogu środków służących 
ochronie podstawowych praw człowieka instytucji indywidualnej skargi 
konstytucyjnej. Podczas opracowywania projektu konstytucji przeważyło 
zdanie, ażeby nie spieszyć się z wprowadzaniem tego środka ochrony w 
obawie przed „przeładowaniem" Sądu Konstytucyjnego już na początku jego 
działalności. Kwestia ta pozostaje jednak otwarta. Dla porządku jednak 
dodać należy, że jej wprowadzenie wymagałoby aktualnie zmiany 
konstytucji.
W ramach istniejących procedur i na podstawie konstytucyjnie 
gwarantowanego prawa do wnoszenia petycji, skarg i wniosków do organów 
państwowych (a więc też do podmiotów upoważnionych do inicjowania 
postępowania przed Sądem Konstytucyjnym), obywatele i organizacje 
społeczne mogą spowodować, że ich skarga, chociaż nie bezpośrednio, trafi
jednak na wokandę Sądu Konstytucyjnego.
Mimo braku indywidualnej skargi konstytucyjnej, Sąd Konstytucyjny spełnia
realną i bardzo istotną rolę w zakresie ochrony podstawowych praw 
jednostki. W swojej dotychczasowej działalności wielokrotnie wypowiadał 
się w sposób bezpośredni m. in. na temat zasady równości wobec prawa, 
wolności wyznania, wolności zrzeszania, prawa do strajku.
Na uwagę zasługują orzeczenia Sądu Konstytucyjnego dotyczące kwestii 
dekomunizacji i lustracji. Za niezgodny z konstytucyjną zasadą równości 
obywateli wobec prawa uznał Sąd Konstytucyjny przepis zabraniający 
zasiadania w organach zarządzających banków osobom pełniącym przez 
ostatnie 15 lat funkcje kierownicze w partii komunistycznej (zarówno na 
szczeblu centralnym, jak i lokalnym). Pogląd ten zawarty został w decyzji
nr 8 z 27 lipca 1992 roku. Dwa dni później zajął takie samo stanowisko w 
stosunku do przepisu niepozwalającego wliczyć do okresu, od którego 
zależy prawo do emerytury, czasu, podczas którego dana osoba zajmowała 
stanowisko w partii komunistycznej lub organizacji publicznej od niej 
zależnej (decyzja nr 11 z 29 lipca 1992 roku). Decyzją z 21 stycznia 1999
roku Sąd uznał za niezgodny ^ konstytucją przepis zabraniający osobom, 
które pełniły funkcje w organach partii komunistycznej, pełnienia 
odpowiedzialnych funkcji w administracji przez okres 5 lat.
Interpretacja wolności wyznania stała się przedmiotem decyzji nr 5 z 11 
listopada 1992 roku, w której Sąd Konstytucyjny orzekł, że jest to 
„absolutne, indywidualne i nienaruszalne" prawo każdego obywatela. Uznał 
je za gwarancję istnienia społeczeństwa obywatelskiego. Na jego treść 
składa się wolność wyboru religii oraz swobodne wykonywanie praktyk 
religijnych poprzez organizację stowarzyszeń, wydawanie prasy religijnej,
swobodne wyrażanie myśli i poglądów.
Wyjaśniając zasadę wolności zrzeszania się, Sąd Konstytucyjny orzekł, że 
obywatele mogą powoływać stowarzyszenia, których cel działania i środki 
realizacji są legalne. Obywatele mają prawo swobodnie określić przedmiot 
działania ich stowarzyszenia (decyzja nr 10 z 6 października 1994 roku).
W decyzji nr H z 24 września 1996 r. znalazła się interpretacja 
określonego konstytucyjnie prawa do strajku. W ocenie Sądu 

Konstytucyjnego ograniczanie tego prawa jest dopuszczalne wyłącznie w 
szczególnych przypadkach. Zaliczył do nich sytuacje, w których realizacja
tego prawa powoduje oczywiste i bezpośrednie zagrożenie życia, zdrowia 
lub bezpieczeństwa ludności. Za dopuszczalne uznał ograniczenie prawa do 
strajku w drodze ustawy w stosunku do niektórych funkcjonariuszy organów 
publicznych, wykonujących pracę w imieniu państwa, zapewniającą jego 
funkcjonowanie.
T
Kepublika Bułgarii
"TT

Warto wreszcie na koniec wspomnieć o decyzji nr 8 z 2 kwietnia 1998 roku.
Orzeczenie to bowiem dotyczy jednego z praw zaliczanych do katalogu praw 
socjalnych. Przedmiotem rozważań był przepis art. 47 ust. 2 Konstytucji7.
Sąd Konstytucyjny sprecyzował użyty w tym przepisie termin „bezpłatna 
pomoc położnicza", określając szczegóły dotyczące przedmiotu bezpłatnej 
opieki, czasu jej trwania oraz podmiotów zobligowanych do jej udzielenia.
III. SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWA
1. ZGROMADZENIE NARODOWE
Zgodnie z bułgarską tradycją, Zgromadzenie Narodowe jest organem 
jednoizbowym. Od 1991 roku składa się z 240 przedstawicieli ludowych. 
System wyborczy w Bułgarii oparty jest na ustawie z dnia 13 kwietnia 2001
roku o wyborze przedstawicieli ludowych8, która zastąpiła obowiązującą 
blisko 10 lat poprzednią ordynację wyborczą.
Podstawowe zasady prawa wyborczego, na których opiera się procedura 
wyłaniania reprezentacji politycznej, to: powszechność, równość, 
bezpośredniość, proporcjonalność i tajność głosowania. Głosowanie odbywa 
się w wielomandatowych okręgach wyborczych. Przy podziale mandatów 
obowiązuje system d'Hondta.
Prawo wybierania (czynne prawo wyborcze) przysługuje obywatelom, którzy 
ukończyli 18. rok życia. Bierne prawo wyborcze mają obywatele bułgarscy, 
którzy ukończyli 21 lat. Zarówno konstytucja, jak i ordynacja wyborcza 
wykluczają możliwość kandydowania osób legitymujących się obywatelstwem 
podwójnym. Dalsze ograniczenia prawa wyborczego dotyczą wyeliminowania z 
udziału w wyborach zarówno w charakterze wybierających, jak i 
wybieranych, osób znajdujących się pod kuratelą oraz odbywających karę 
pozbawienia wolności (art. 42 i art. 65 Konstytucji).
Kandydaci na deputowanych mogą być wysuwani przez partie polityczne, 
koalicje partyjne i komitety wyborcze, które mogą zgłaszać kandydatów 
niezależnych. Kandydaci niezależni muszą legitymować się poparciem 
wyborców zamieszkujących dany okręg wyborczy. Minimalna liczba podpisów 
wyrażających poparcie dla konkretnego kandydata zależy od tego, ilu 
mandatowy jest dany okręg wyborczy i waha się w przedziale od 1100 do 
2000 podpisów9.
7 Art. 42 ust. 2 Konstytucji: „Kobieta matka korzysta ze szczególnej 
opieki państwa, które zapewnia jej płatny urlop przed i po porodzie, 
bezpłatną pomoc położniczą, ułatwienia w pracy oraz inne formy pomocy 
socjalnej".
8 „Drżawen Westnik" nr 37 z 13.04.2001 r.
9 W okręgu co najmniej czteromandatowym - 1100 podpisów, pięciomandatowym
- 1200 podpisów itd,, w okręgu trzynaste- i więcejmandatowym - 2000 
podpisów.
Republika Bułgarii
Zgodnie z konstytucją, osoby pozostające w służbie państwowej, które 
zarejestrowały się jako kandydaci w wyborach parlamentarnych, mają 
obowiązek przestać ją pełnić (art. 65 ust. 2 Konstytucji). Przepis ten 
nie dotyczy urzędu premiera i pozostałych członków Rady Ministrów10.

W toku kampanii wyborczej, zgodnie z nową ordynacją, kandydaci na posłów 
chronieni są immunitetem poselskim (art. 53 ust. l ustawy)11.
Dla partii i koalicji przewidziana jest 4% klauzula zaporowa, kandydaci 
niezależni uzyskują mandat, jeżeli otrzymali liczbę głosów równą lub 
większą od tzw. okręgowej kwoty wyborczej, która wyraża się stosunkiem 
ogólnej liczby głosów oddanych w okręgu wyborczym do liczby mandatów 
przypadających na okręg.
Progi wyborcze, mimo iż zmniejszają reprezentatywność ciała 
przedstawicielskiego, sprzeciwiają się zasadzie równości partii 
politycznych, deformują wynik wyborów, pełnią jednak bardzo istotną rolę 
- zapobiegają nadmiernemu rozdrobnieniu politycznemu parlamentu.
Klauzula zaporowa określona przez ordynację wyborczą z dnia 20 sierpnia 
1991 roku na poziomie 4%, w kontekście wprowadzenia zasad pluralizmu 
politycznego i wolności tworzenia partii politycznych, spełniła swoją 
rolę. W pierwszych wolnych wyborach do Zgromadzenia Narodowego 13 
października 1991 roku wystartowało 38 partii i koalicji. 
Czteroprocentowy próg wyborczy przekroczyły tylko trzy ugrupowania: 
Związek Sił Demokratycznych (110 mandatów), Bułgarska Partia 
Socjalistyczna (106 mandatów), Ruch na rzecz Praw i Swobód (24 mandaty).
Parlament wybrany 18 grudnia 1994 roku był bardziej reprezentatywny, 
weszło do niego pięć partii politycznych, zdecydowane zwycięstwo odniosły
siły lewicowe. Przeszło połowa mandatów - 125 - przypadła Bułgarskiej 
Partii Socjalistycznej; Związek Sił Demokratycznych zdobył 69 mandatów, 
Związek Ludowy - 18 mandatów, Ruch na rzecz Praw i Swobód - 15 mandatów, 
Bułgarski Blok Biznesu - 13 mandatów.
10 Tak 10 maja 2001 r. orzekł Sąd Konstytucyjny, odnosząc się do wniosku 
złożonego przez grupę 51 posłów domagających się uznania art. 52 ust. 6 
ordynacji wyborczej za niezgodny z ustawą zasadniczą. Sąd argumentował, 
że Rada Ministrów jest najwyższym konstytucyjnym organem egzekutywy, a 
jej członkowie mają sprawować swe funkcje do czasu wyłonienia nowego 
rządu przez parlament. Zob. Constitutional watch, „East European 
Constitutional Review", vol. 10, nr 2/3, Spring/Summer 2001,s.ll.
11 Przepis ten został zaskarżony do Sądu Konstytucyjnego przez 
Prokuratora Generalnego. 22 maja 2001 roku Sąd Konstytucyjny nie 
podzielił stanowiska skarżącego i uznał stosunkiem głosów 7:5, że 
immunitet przyznany kandydatom na czas trwania kampanii wyborczej służy 
swobodnej realizacji czynnego i biernego prawa wyborczego. Dopuszczalność
formułowania oskarżeń o popełnienie przestępstw w toku kampanii 
naruszałaby prawa kandydata, ponieważ mogłaby dyskredytować zarówno jego,
jak i ugrupowanie polityczne, które reprezentuje, a w konsekwencji 
prowadzić do udaremnienia elekcji. Zob. Constitutional watch, ibid., s. 
II.
Nieudolność rządów lewicy, pogłębiający się kryzys gospodarczy i 
polityczny doprowadził do przedterminowych wyborów 19 kwietnia 1997 
roku12. Najwięcej mandatów zdobyły ZSD (Zjednoczone Siły Demokratyczne - 
koalicja ZSD i ZŁ) -52,3% głosów i 137 miejsc, BPS dostała 22,1% głosów i
58 mandatów, Zjednoczenie na rzecz Ocalenia Bułgarii (pod taką nazwą 
zarejestrowała się koalicja Ruchu na rzecz Praw i Swobód z kilkoma małymi
ugrupowaniami centrowymi) uzyskało 7,6% głosów i 19 miejsc, Eurolewica - 
5,5% i 14 mandatów, Bułgarski Blok Biznesu - 4,9% i 12 miejsc.
Względna stabilność i przewidywalność sceny politycznej Bułgarii oraz 
występująca dotychczas tendencja zastępowania się kolejno przy sterze 
władzy centro-prawicy (ZSD) i socjalistów (BPS) została przełamana w 
wyborach parlamentarnych z 17 czerwca 2001 roku. Tylko cztery ugrupowania
zdołały przekroczyć 4% próg wyborczy, a spektakularne zwycięstwo odniosła
założona zaledwie dwa miesiące wcześniej formacja pod nazwą: Ruch 
Narodowy „Symeon II". Na jej czele stanął były car, przebywający od 1946 
roku na emigracji. Po odmowie Sądu Miejskiego w Sofii wpisania do 

rejestru ugrupowania jako partii politycznej, zdołało ono zarejestrować 
swoich kandydatów, tworząc koalicję z dwoma marginalnymi partiami 
politycznymi, pod tą samą nazwą. Decyzja Centralnej Komisji Wyborczej w 
tej kwestii zapadła w ostatnim dniu rejestracji ugrupowań startujących w 
wyborach. Sukces wyborczy Ruchu Narodowego „Symeon II" był zapewne 
wynikiem rozczarowania bułgarskiego społeczeństwa trudnymi i kosztownymi 
społecznie reformami, przeprowadzanymi przez rządzącą w ostatnich 
czterech latach centropra-wicę (ZSD). W efekcie nowa formacja polityczna 
przejęła znaczną część elektoratu ZSD, a także część elektoratu BPS. 
Wyniki wyborów potwierdziły wcześniejsze sondaże. Ruch Narodowy „Symeon 
II" zdobył 42,74% głosów, co przełożyło się na 120 (czyli połowę) miejsc 
w parlamencie, centroprawicowe Zjednoczone Siły Demokratyczne uzyskały 
18,18% głosów i 51 miejsc, centrolewicowa Koalicja na rzecz Bułgarii, w 
której główną rolę odgrywają dawni komuniści, otrzymała 17,15% głosów i 
48 mandatów, koalicja Ruchu na rzecz Praw i Swobód z partią romską i 
liberałami - 7,45% głosów i 21 mandatów.
Pierwsze po 1989 roku odbywające się w normalnym, konstytucyjnym terminie
wybory w Bułgarii z uwagi na rolę, jaką w nich odegrało ugrupowanie 
byłego cara, stały się wydarzeniem szeroko komentowanym w opinii 
światowej.
12 28 grudnia 1996 roku Zgromadzenie Narodowe przyjęło dymisję Rady 
Ministrów, złożoną przez premiera Yidenowa. 28 stycznia 1997 roku 
prezydent P. Stojanow powierzył misję tworzenia rządu N. Dobrewowi 
wysuniętemu przez BPS. Izolacja polityczna tego klubu w parlamencie oraz 
trwające od pewnego czasu protesty społeczne przeciwko rządom lewicy 
wskazywały, że powstanie rządu zdominowanego przez BPS nie uspokoi 
nastrojów społecznych. Pod przewodnictwem prezydenta doszło do spotkania 
między przedstawicielami wszystkich frakcji politycznych i zawarcia 
ugody. Jej treścią było zrzeczenie się przez BPS misji tworzenia rządu i 
zrealizowanie procedury mającej na celu rozwiązanie parlamentu, powołanie
przez prezydenta rządu tymczasowego i rozpisanie nowych wyborów. Zob. 
Constitutional watch, „East European Constitutional Review", vol. 6, nr 
l, Winter 1997, s. 8-9.
L
Grzegorz" Kólcsanowicz
Bułgarskie Zgromadzenie Narodowe wybierane jest na okres czterech lat. 
Ustrojodawca nie przewidział możliwości samorozwiązania się parlamentu. 
Konstytucja dopuszcza jednak możliwość rozwiązania parlamentu przez 
prezydenta. Warunkiem podjęcia takiej decyzji jest niezdolność parlamentu
do wyłonienia Rady Ministrów zgodnie z procedurą opisaną w art. 99 ust. 
1-4 Konstytucji. W takiej sytuacji prezydent powołuje rząd tymczasowy, 
rozwiązuje Zgromadzenie Narodowe i zarządza nowe wybory. Mimo zaistnienia
powyższych przesłanek, prezydent nie może skorzystać z tej prerogatywy w 
okresie ostatnich trzech miesięcy swojej kadencji, w tym czasie może 
jedynie powołać rząd tymczasowy. W szczególnych okolicznościach - jak 
wojna, stan wojenny lub inny stan nadzwyczajny ogłoszony w czasie lub po 
upływie kadencji Zgromadzenia Narodowego - okres jego pełnomocnictw 
przedłuża się do czasu ustania tych okoliczności. Wybory do nowego 
Zgromadzenia Narodowego przeprowadza się najpóźniej w ciągu dwóch 
miesięcy po wygaśnięciu pełnomocnictw poprzedniego (art. 64 Konstytucji).
Zgromadzenie Narodowe działa permanentnie i „samo określa, kiedy nie 
odbywa posiedzeń" (art. 74 Konstytucji). Pierwsze posiedzenie nowo 
wybranego parlamentu zwołuje Prezydent Republiki najpóźniej w miesiąc po 
wyborze; na wypadek niewykonania tego obowiązku, konstytucja przewiduje 
jego zwołanie przez l/5 przedstawicieli ludowych. Na pierwszym 
posiedzeniu ma miejsce złożenie przysięgi przez deputowanych oraz wybór 
przewodniczącego Zgromadzenia Narodowego i jego zastępców. Organizacja i 

działalność parlamentu opiera się na konstytucji i -zgodnie z zasadą 
autonomii - na uchwalonym przez izbę regulaminie.
Posiedzenia parlamentu są jawne, w wyjątkowych wypadkach Zgromadzenie 
Narodowe może postanowić odbycie posiedzenia przy drzwiach zamkniętych. 
Parlament może obradować i podejmować decyzje, jeżeli na sali posiedzeń 
jest ponad połowa ogólnej liczby deputowanych. Głosowanie jest jawne, 
chyba że konstytucja stanowi inaczej lub ZN postanowi o przeprowadzeniu 
głosowania tajnego.
Wewnętrznymi organami izby są: przewodniczący, jego zastępcy, komisje, 
sekretarze i kwestorzy. Przewodniczący jest jednoosobowym, kierowniczym 
organem izby. Do jego kompetencji należy m.in. zwoływanie posiedzeń 
Zgromadzenia Narodowego z własnej inicjatywy, na wniosek 1/5 
przedstawicieli, na wniosek prezydenta lub Rady Ministrów. W myśl art. 77
Konstytucji przewodniczący Zgromadzenia Narodowego: reprezentuje ZN, 
przedstawia projekt porządku dziennego posiedzeń, otwiera, prowadzi i 
zamyka posiedzenia oraz zapewnia porządek w czasie posiedzeń, 
uwierzytelnia swym podpisem treść aktów uchwalonych przez ZN, ogłasza 
uchwały, deklaracje i apele przyjęte przez ZN, organizuje kontakty 
międzynarodowe ZN. Rolą zastępców przewodniczącego jest pomoc i 
realizacja zleconych im przez przewodniczącego zadań.
Sekretarze Zgromadzenia Narodowego wybierani są spośród deputowanych w 
głosowaniu jawnym. Wypełniają zadania zlecone przez przewodniczącego 
Zgromadzenia oraz pełnią funkcje niezbędne do prawidłowego i sprawnego 
przebiegu
Republika Bułgarii
posiedzenia, jak np. kontrolowanie obecności deputowanych na 
posiedzeniach plenarnych, liczenie głosów, techniczne przygotowanie 
głosowania imiennego. Kwestorzy są wyznaczani przez przewodniczącego 
Zgromadzenia, a ich rola sprowadza się wyłącznie do wypełniania zadań o 
charakterze technicznym - pilnują porządku w sali posiedzeń, pomagają 
sekretarzom przy obliczaniu głosów.
Zasadniczą rolę w izbie spełniają wybierane spośród jej składu komisje 
parlamentarne: stałe i tymczasowe. Liczbę komisji stałych określa 
regulamin13. Zgodnie z art. 79 ust. 2 Konstytucji: „Komisje stałe 
pomagają w działalności Zgromadzenia Narodowego i wykonują w jego imieniu
kontrolę parlamentarną". Ich podstawowym zadaniem jest rozpatrywanie 
projektów ustaw i deklaracji oraz przygotowywanie opinii w sprawach 
mieszczących się w kompetencjach komisji. W miarę potrzeby komisje stałe 
mogą tworzyć podkomisje i grupy robocze oraz zatrudniać ekspertów. Przy 
ustalaniu składu komisji uwzględnia się zasadę proporcjonalnej 
reprezentacji ugrupowań parlamentarnych działających w Zgromadzeniu 
Narodowym.
Komisje tymczasowe są tworzone w celu zbadania określonej sprawy i 
prowadzenia dochodzeń. Inicjatywę w sprawie powołania takiej komisji 
posiada 1/10 ogółu przedstawicieli. Zgromadzenie Narodowe każdorazowo 
określa zakres zadań, strukturę i czas działania takiej komisji.
Formą organizacji deputowanych na terenie parlamentu są grupy i związki 
parlamentarne. Zrzeszanie się postów następuje według przynależności 
partyjnej lub orientacji politycznej. Grupy i związki parlamentarne nie 
stanowią elementu struktury wewnętrznej parlamentu. Konstytucja bułgarska
przyjęła konstrukcję mandatu wolnego, stanowiąc w art. 67, że 
przedstawiciele ludowi reprezentują nie tylko swoich wyborców, lecz 
również cały naród, a związanie ich mandatem impera-tywnym jest nieważne.
Członkowie parlamentu korzystają z immunitetu materialnego i formalnego. 
Pierwszy z nich polega na tym, że posłowie nie ponoszą odpowiedzialności 
karnej za wyrażane przez nich opinie oraz za sposób głosowania w 
Zgromadzeniu Narodowym (art. 69). Immunitet formalny określa art. 70, 
ustanawiając zakaz wszczynania przeciwko nim postępowań karnych, z 

wyjątkiem ciężkiego przestępstwa, i to za zezwoleniem Zgromadzenia 
Narodowego. Parlamentarzyści korzystają też z atrybutu nietykalności. W 
świetle konstytucji nie mogą być bez zgody izby zatrzymani. Zezwolenie na
zatrzymanie nie jest wymagane w przypadku schwytania na gorącym uczynku 
popełnienia ciężkiego przestępstwa, wtedy jednak niezwłocznie powiadamia 
się Zgromadzenie Narodowe, a jeśli ono nie obraduje - przewodniczącego 
Zgromadzenia Narodowego.
Mandatu posła nie można łączyć z żadną inną służbą państwową lub 
działalnością, która w świetle prawa jest sprzeczna ze statusem członka 
parlamentu. W wy-
13 W Zgromadzeniu Narodowym funkcjonującym w latach 1994-1997 komisji 
stałych było 17, w następnej kadencji 1997-2001 powołano ich 14, 
aktualnie jest 20.
urzegorz KOKsanowicz
padku wybrania posła w skład Rady Ministrów, traci on uprawnienia 
wynikające z poselskiego mandatu na czas sprawowania funkcji ministra. 
Jego mandat obejmuje okresowo zastępca, którym jest następny kandydat z 
listy wyborczej. Po odejściu ze stanowiska ministra dana osoba odzyskuje 
mandat, a uprawnienia zastępcy wygasają.
Konstytucja w art. 72 reguluje przyczyny wygaśnięcia mandatu posła. Są 
nimi:
1) dymisja samego zainteresowanego złożona wobec Zgromadzenia Narodowego,
2) uprawomocnienie się wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności za
przestępstwo popełnione z winy umyślnej lub gdy wykonanie kary 
pozbawienia wolności nie zostało zawieszone, 3) ustalenie 
niewybieralności lub niepołączalnoś-ci mandatu, 4) śmierć. W dwóch 
pierwszych wypadkach decyzję podejmuje Zgromadzenie Narodowe, 
rozstrzygnięcie trzeciej przyczyny należy do kompetencji Sądu 
Konstytucyjnego.
Do zakresu kompetencji bułgarskiego Zgromadzenia Narodowego należy m.in.:
uchwalanie ustaw, uchwalanie budżetu państwa, wybór premiera i na jego 
wniosek Rady Ministrów, sprawowanie kontroli nad rządem, rozstrzyganie o 
przeprowadzeniu referendum ogólnokrajowego, ratyfikacja i wypowiadanie w 
drodze ustawy umów międzynarodowych.
Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje każdemu przedstawicielowi oraz
Radzie Ministrów. Ustawy są rozpatrywane i uchwalane w dwóch czytaniach, 
które odbywają się na oddzielnych posiedzeniach. W wyjątkowych wypadkach 
Zgromadzenie Narodowe może postanowić, że obydwa czytania odbędą się na 
jednym posiedzeniu. Inne akty Zgromadzenia Narodowego uchwalane są w 
jednym czytaniu. W trakcie debaty parlamentarnej nad projektem ustawy 
rząd może wyrażać swoje stanowisko, gdyż zgodnie z art. 83 Konstytucji 
członkowie Rady Ministrów mają prawo uczestniczyć w posiedzeniach 
Zgromadzenia Narodowego i komisji parlamentarnych oraz zabierać głos poza
kolejnością. Do uchwalenia ustawy wymagana jest bezwzględna większość 
głosów przy kworum wynoszącym więcej niż połowę ogólnej liczby 
deputowanych. Uchwaloną ustawę podpisuje przewodniczący Zgromadzenia 
Narodowego, następnie jest ona ogłaszana przez prezydenta w biuletynie 
urzędowym „Drżawen Westnik" najpóźniej w terminie 15 dni od uchwalenia.
Procedura uchwalania budżetu jest taka sama, przy czym wyłączne prawo 
inicjatywy ustawodawczej należy w tym wypadku do Rady Ministrów.
Konstytucja Republiki Bułgarskiej określając w art. 62 ogólne funkcje 
Zgromadzenia Narodowego, przyznaje mu prawo sprawowania kontroli 
parlamentarnej. Realizacja funkcji kontrolnej może być dokonywana przez 
całą izbę, przez komisje parlamentarne oraz indywidualnie przez posłów. 
Uprawnienia izby wyrażają się przede wszystkim w prawie pociągania 
gabinetu do odpowiedzialności parlamentarnej (instytucja wotum nieufności
zostanie szerzej omówiona w dalszej części rozdziału), przyjmowaniu 
sprawozdań z wykonania budżetu, w możliwości zobo-

Kepublika Bułgarii
wiązania członków rządu do uczestnictwa w posiedzeniu plenarnym 
Zgromadzenia Narodowego i udzielaniu odpowiedzi na postawione pytania. To
ostatnie uprawnienie przysługuje również komisjom parlamentarnym. Ponadto
komisje w ramach wykonywania kontroli parlamentarnej dysponują ogólnym 
prawem do informacji, co wyraża się w prawie wzywania na swoje 
posiedzenia zarówno osób urzędowych, jak i obywateli oraz żądania od nich
potrzebnych danych. Wezwane osoby mają obowiązek stawić się na 
posiedzenie komisji i przedstawić żądane od nich informacje oraz 
dokumenty (art. 80).
W świetle konstytucji posłowie dysponują prawem składania zapytań i 
interpelacji wobec Rady Ministrów lub poszczególnych członków gabinetu, 
powodujących obowiązek odpowiedzi. Na wniosek 1/5 przedstawicieli 
ludowych w sprawie interpelacji odbywa się debata i podejmuje się 
uchwałę.
2. PREZYDENT REPUBLIKI BUŁGARII
Prezydentura w Bułgarii ma krótką tradycję. Po raz pierwszy w historii 
bułgarskiego konstytucjonalizmu urząd prezydenta pojawił się w 1990 roku,
powołany ustawą o zmianie i uzupełnieniu Konstytucji z dnia 3 kwietnia 
tego roku. Konstytucja z 12 lipca 1991 roku urzędowi prezydenta poświęca 
rozdział IV. Charakterystyczną cechą bułgarskiej koncepcji modelu 
prezydentury jest wprowadzenie instytucji wiceprezydenta.
Bułgarska głowa państwa pochodzi z wyborów bezpośrednich. Fakt posiadania
legitymacji do sprawowania urzędu wprost od suwerena znacząco wzmacnia 
pozycję i rolę ustrojową prezydenta. Nie bez wpływu pozostaje też na 
skuteczność realizacji jego ustrojowych funkcji, w tym funkcji arbitrażu 
politycznego, polegającej m.in. na podejmowaniu interwencji w razie 
kryzysu politycznego w stosunkach między parlamentem a rządem.
W strukturze władzy państwowej urząd prezydenta usytuowany jest - zgodnie
z tradycją prezydentury w ustroju republikańskim - w ramach władzy 
wykonawczej14.
W istotny sposób o pozycji i roli ustrojowej prezydenta decyduje ponadto 
zakres przyznanych mu kompetencji.
Wybory prezydenckie w Bułgarii przeprowadzane są w oparciu o zasadę 
powszechności, równości, bezpośredniości, tajności głosowania i - w 
pierwszej turze
14 Wspomnieć jednak należy, że przez niektórych przedstawicieli 
bułgarskiej doktryny prawa konstytucyjnego jest postrzegany jako organ 
znajdujący się niejako poza funkcjonalnym aspektem zasady trójpodziału 
władzy. Jak pisze J. Radew, bywa określany jako władza „czwarta", 
„moralna" lub „neutralna". Zob. J. Radew, The President ofthe Republic 
ofBulgaria [w:] Ten Years ofthe Democratic Con-stitutianalism in Centra! 
and Eastem Europę, ed. by K. Działocha, R. Mojak, K. Wójtowicz, Lublin 
2001, s. 363.
Grzegorz Kokśanówićź
- o zasadę większości bezwzględnej. Szczegółowy tryb ich przeprowadzania 
reguluje ustawa o wyborze prezydenta i wiceprezydenta republiki z dnia 17
września 1991 roku. Datę wyborów prezydenckich ustala Zgromadzenia 
Narodowe, przy czym mają się one odbyć nie wcześniej niż na trzy miesiące
i nie później niż na dwa miesiące przed upływem kadencji urzędującego 
prezydenta. Kandydat na prezydenta musi legitymować się posiadaniem 
obywatelstwa bułgarskiego z urodzenia, mieć ukończone 40 lat, spełniać 
warunki wyboru na posła oraz zamieszkiwać przez ostatnie pięć lat przed 
datą wyborów w Bułgarii. Warunkiem wyboru jest uzyskanie przez kandydata 
więcej niż połowy ważnie oddanych głosów, przy czym w wyborach powinna 
wziąć udział więcej niż połowa wyborców. Jeśli żaden z kandydatów nie 
zostanie wybrany z zachowaniem powyższych wymogów, w terminie siedmiu dni
przeprowadza się drugą turę wyborów. Biorą w niej udział dwaj kandydaci, 

którzy w pierwszej turze zdobyli najwięcej głosów. Za wybranego uważa się
kandydata, który otrzymał więcej głosów15.
Wiceprezydent jest wybierany równocześnie i z jednej listy z prezydentem,
na tych samych zasadach i w tym samym trybie.
Warunkiem objęcia urzędu jest złożenie przysięgi wobec Zgromadzenia 
Narodowego. Kadencja Prezydenta Republiki Bułgarii wynosi pięć lat. 
Dopuszczalna jest jednokrotna reelekcja.
Konstytucja w art. 97 określa sytuacje, w których ma miejsce 
przedterminowe wygaśnięcie pełnomocnictw prezydenta i wiceprezydenta. 
Należą do nich: a) dymisja złożona wobec Sądu Konstytucyjnego, b) trwała 
niezdolność do wykonywania swych kompetencji z powodu ciężkiej choroby, 
c) dopuszczenie się zdrady stanu lub naruszenie konstytucji, d) śmierć. 
Ustalenie powyższych okoliczności (poza śmiercią) należy do kompetencji 
Sądu Konstytucyjnego. Zaistnienie którejkolwiek z powyższych przesłanek 
otwiera kwestię zastępstwa prezydenta. Zgodnie z konstytucją, w takich 
wypadkach urząd prezydenta obejmuje wiceprezydent i pełni go do końca 
kadencji. Gdy wiceprezydent nie może objąć urzędu, kompetencje prezydenta
wykonuje przewodniczący Zgromadzenia Narodowego. Konieczne jest wówczas 
przeprowadzenie nowych wyborów w terminie dwóch miesięcy.
Prezydent nie ponosi odpowiedzialności parlamentarnej. Jego akty 
przybierające formę dekretów co do zasady wymagają kontrasygnaty premiera
lub odpowiedniego ministra. Katalog samodzielnych uprawnień głowy państwa
określa art. 102 ust. 2 Konstytucji. Zgodnie z tym przepisem 
kontrasygnaty nie wymagają dekrety,
15 11 listopada 2001 roku odbyła się w Bułgarii pierwsza tura wyborów 
prezydenckich, w której największe poparcie uzyskali: kandydat lewicy 
Georgi Pyrwanow - 36,37% głosów i ubiegający się o re-elekcję, urzędujący
prezydent Petyr Stojanow - 34,94% głosów. Frekwencja wyniosła 41,57%. W 
drugiej turze wyborów 18 listopada 2001 roku zwyciężył G. Pyrwanow, 
otrzymując 53,13% głosów; P. Stojanow zdobył 46,87% głosów. Frekwencja 
wyniosła 55,03%.
Republika Bułgarii
55
którymi prezydent: 1) powołuje rząd tymczasowy, 2) powierza kandydatowi 
na premiera misję sformowania rządu, 3) rozwiązuje Zgromadzenie Narodowe,
4) zwraca ustawę uchwaloną przez Zgromadzenie Narodowe do ponownego 
rozpatrzenia, 5) określa organizację i tryb działania Kancelarii 
Prezydenta oraz mianuje jego personel, 6) wyznacza datę wyborów i 
referendum, 7) ogłasza ustawy16.
Prezydent i wiceprezydent ponoszą odpowiedzialność konstytucyjną. 
Podstawą tej odpowiedzialności jest dopuszczenie się, w związku z 
zajmowanym urzędem, „zdrady stanu lub naruszenia konstytucji". O 
postawieniu prezydenta w stan oskarżenia decyduje Zgromadzenia Narodowe 
na wniosek co najmniej 1/4 przedstawicieli. Wniosek musi być poparty 
większością 2/3 głosów członków Zgromadzenia Narodowego. Oskarżenie wobec
prezydenta lub wiceprezydenta rozpatruje w terminie jednego miesiąca od 
dnia wniesienia Sąd Konstytucyjny. Ustalenie, że prezydent lub 
wiceprezydent dopuścił się zdrady stanu, czy też naruszył konstytucję, 
skutkuje - o czym była już mowa - wygaśnięciem kadencji.
Według konstytucji Prezydent Republiki Bułgarii „uosabia jedność narodu i
reprezentuje Republikę Bułgarii w stosunkach międzynarodowych" (art. 92 
ust. 1). Poza funkcją reprezentacji państwa na arenie międzynarodowej, 
klasyczne uprawnienia bułgarskiej głowy państwa wyrażają się m.in. w 
prawie występowania z orędziami do Narodu i Zgromadzenia Narodowego, w 
nadawaniu orderów i odznaczeń, nadawaniu, przywracaniu, pozbawianiu 
obywatelstwa, stosowaniu prawa łaski.
Do najistotniejszych kompetencji prezydenta wobec parlamentu zaliczyć 
należy prawo do rozwiązania Zgromadzenia Narodowego przed upływem 

kadencji (art. 99) oraz prawo do zwrotu uchwalonej ustawy parlamentowi w 
celu ponownego rozpatrzenia. Weto może być złożone w terminie 15 dni od 
uchwalenia ustawy i musi być umotywowane. Zawieszające weto prezydenta 
może być przez parlament odrzucone, do czego wymagana jest bezwzględna 
większość głosów (większość ponad połowy głosów wszystkich 
przedstawicieli ludowych). Ponowne uchwalenie ustawy rodzi po stronie 
prezydenta obowiązek jej ogłoszenia w terminie siedmiu dni.
Prezydent nie posiada inicjatywy ustawodawczej, ale przysługuje mu prawo 
inicjatywy ustrojodawczej.
Kompetencje bułgarskiej głowy państwa w stosunku do Rady Ministrów 
związane są głównie z procedurą jej tworzenia. Prezydent desygnuje 
kandydata na pre-
16 Lista prerogatyw zawarta w tym przepisie nie jest jednak wyczerpująca.
Taki wniosek wysnuć należy na podstawie decyzji Sądu Konstytucyjnego z 
1996 roku, w której rozstrzygnął on kwestię wymogu kontrasygnaty dekretu 
powołującego prezesów NSK i NSA. Sąd Konstytucyjny stwierdził, z jednym 
tylko różniącym się głosem (11:1), że o ile kontrasygnata stanowi 
narzędzie krępujące ruchy prezydenta jako urzędnika władzy wykonawczej, o
tyle nie ma zastosowania w decyzjach głowy państwa w stosunku do władzy 
sądowniczej, ponieważ w przeciwnym wypadku niezależność tej władzy byłaby
zagrożona. Zob. Constitutional watch, „East European Constitutional 
Review", vol. 5, nr 4, Fali 1996, s. 7.
Grzegorz "Kolcsanowicz
Republika Bułgarii
miera, a następnie przedstawia parlamentowi propozycję jego wybrania. 
Bardzo istotnym uprawnieniem jest prawo do powołania rządu tymczasowego i
rozwiązania w ten sposób kryzysu politycznego istniejącego w łonie 
parlamentu.
Do pozostałych istotnych kompetencji prezydenta zaliczyć należy: z racji 
zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi mianowanie i odwoływanie na wniosek 
Rady Ministrów naczelnego dowództwa; gdy nie obraduje Zgromadzenie 
Narodowe, ogłaszanie stanu wojny, stanu wojennego, stanu nadzwyczajnego, 
w takich jednak wypadkach niezwłocznie zwołuje się Zgromadzenie Narodowe 
w celu wypowiedzenia się o podjętych decyzjach.
Realizując swoje konstytucyjne i ustawowe kompetencje, prezydent ma prawo
wydawać dekrety oraz kierować orędzia i posłania. Dekrety to akty 
normatywne. Co do zasady wymagają kontrasygnaty premiera lub 
odpowiedniego ministra.
Jak już wspomniano, charakterystyczną cechą bułgarskiej koncepcji 
prezydentury jest wprowadzenie urzędu wiceprezydenta. Rola tego urzędu 
została już częściowo omówiona przy kwestii zastępstwa prezydenta. Jest 
to bowiem jedna z funkcji, jaką ma ewentualnie do wypełnienia 
wiceprezydent. Wykonując ją, wchodzi w ogół kompetencji zastrzeżonych dla
urzędu, nie zmienia natomiast własnego statusu, dalej jest 
wiceprezydentem. Poza funkcją zastępstwa, konstytucja przewiduje dla 
niego także inne zadania. Artykuł 92 ust. 2 stanowi, że „Prezydenta w 
jego działalności wspomaga Wiceprezydent". Norma ta została 
skonkretyzowana przez przepis artykułu 104 Konstytucji. Według niego 
prezydent może przekazać niektóre swoje kompetencji do wykonywania 
wiceprezydentowi. Powołany przepis wyczerpująco określa, o jakie 
kompetencje chodzi (udzielanie prawa azylu, stosowanie prawa łaski, 
nadawanie, przywracanie, pozbawianie obywatelstwa, mianowanie i 
odwoływanie określonych ustawowo funkcjonariuszy państwowych). 
Wiceprezydent nie ma więc „własnych" kompetencji, zakres wyznaczonych mu 
w ramach regulacji konstytucyjnej zadań zależy od decyzji głowy państwa.
3. RADA MINISTRÓW
Jedną z cech parlamentarnego systemu rządów jest dualizm egzekutytwy. W 
dualnej strukturze władzy wykonawczej, z jaką mamy do czynienia w 

Bułgarii, pierwszoplanową rolę odgrywa Rada Ministrów. Określeniu 
pozycji, roli ustrojowej i zadań tego organu poświęcony jest piąty 
rozdział bułgarskiej konstytucji, zaś tryb tworzenia uregulowany jest w 
rozdziale czwartym, poświęconym urzędowi prezydenta.
Konstytucja przewiduje dwie procedury prowadzące do powstania Rady 
Ministrów. Pierwsza, uregulowana jest w art. 99 ust. 1-4 Konstytucji, 
druga w art. 99 ust 5.
Proces tworzenia rządu rozpoczyna się po przewidzianych przez Konstytucję
(art. 99 ust. 1) konsultacjach prezydenta z grupami parlamentarnymi. 
Misję sfor-
mowania gabinetu prezydent powierza osobie wskazanej przez najliczniejszą
grupę. Decyzja co do osoby kandydata na premiera jest dla prezydenta 
wiążąca: „Prezydent [...] powierza kandydatowi na premiera wskazanemu 
przez najliczniejszą grupę parlamentarną sformowanie rządu" (art. 99 ust.
l)17. Jeśli kandydat na premiera nie przedłoży w ciągu 7 dni składu 
przyszłej Rady Ministrów, prezydent powierza misję sformowania rządu 
kandydatowi wskazanemu przez drugi co do liczebności klub parlamentarny. 
Gdy i tym razem skład Rady Ministrów nie zostanie zaproponowany, 
prezydent w terminie siedmiu dni powierza jednej z pozostałych grup 
parlamentarnych wskazanie kandydata na premiera.
Jeśli misja sformowania gabinetu zakończy się powodzeniem, prezydent 
przedkłada Zgromadzeniu Narodowemu kandydaturę na urząd premiera. Wybór 
premiera, a na jego wniosek pozostałych członków rządu, dokonywany jest 
bezwzględną większością głosów obecnych na posiedzeniu posłów (przy 
kworum wynoszącym więcej niż połowę ustawowego składu parlamentu). 
Członkowie wybranej Rady Ministrów składają wobec Zgromadzenia Narodowego
przysięgę według następującej roty: „Przysięgam w imieniu Republiki 
Bułgarii przestrzegać Konstytucji oraz ustaw państwa i we wszystkich 
swych działaniach kierować się interesami narodu"18.
W wypadku gdy nie dojdzie do powstania Rady Ministrów w ramach opisanej 
procedury, stosuje się ust. 5 art. 99 Konstytucji. Do powołania Rady 
Ministrów dochodzi bez udziału parlamentu. Wskazany przepis upoważnia 
prezydenta do samodzielnego powołania tzw. rządu tymczasowego. 
Jednocześnie prezydent podejmuje decyzję o rozwiązaniu Zgromadzenia 
Narodowego i zarządza nowe wybory.
Opisane tryby tworzenia Rady Ministrów mają zastosowanie w identycznej 
kolejności także w wypadku uchwalenia wotum nieufności wobec rządu (art. 
99 ust. 6 Konstytucji).
17 Zwrócić należy uwagę na fakt, iż przepis ten nie narzuca prezydentowi 
żadnych limitów czasowych w procesie wstępnych konsultacji. Umożliwia to 
prezydentowi spowalnianie tempa procedury nominacyjnej, a tym samym 
procesu tworzenia rządu. Sytuacja taka zdarzyła się na przełomie lat 
1996/97, kiedy kończący kadencję prezydent Ż. Żelew nie desygnował 
kandydata na premiera przez okres kilku tygodni, uznając za celowe 
dokonanie tego przez wybranego 3 listopada 1996 r. nowego prezydenta. 28 
grudnia została przyjęta przez Zgromadzenie Narodowe dymisja Rady 
Ministrów, zaprzysiężenie P. Stojanowa miało miejsce 19 stycznia 1997 
roku i dopiero 28 stycznia prezydent powierzył misję sformowania rządu N.
Dobrewowi. Zob. Constitutional watch, „East European Constitu-tional 
Review", vol. 6, nr l, Winter 1997, s. 8.
18 Po wyborach parlamentarnych 17 czerwca 2001 roku, zgodnie z wolą 
najliczniejszego ugrupowania, prezydent P. Stojanow desygnował na 
premiera byłego cara Bułgarii Symeona Sakskoburggot-skiego. 24 lipca 
powstał rząd koalicyjny na czele z byłym monarchą. Koalicja zawiązana 
została z Ruchem Praw i Swobód. Przysięga złożona przez premiera i 
pozostałych członków Rady Ministrów na republikańską konstytucję 
przerwała spekulacje dotyczące zamierzeń - powracającego do czynnego 

udziału w polityce Symeona II - w sprawie restytucji monarchii w 
Bułgarii.
Grzegorz T<oŁsanowicz
Konstytucyjny skład Rady Ministrów to: premier, wicepremierzy i 
ministrowie. Konstytucja określa premiera jako tego, który „kieruje i 
koordynuje ogólną politykę rządu", za co jest odpowiedzialny politycznie.
Premier ma także wpływ na strukturę organizacyjną i personalną gabinetu. 
Na jego wniosek Zgromadzenie Narodowe tworzy, likwiduje lub przekształca 
ministerstwa oraz dokonuje zmian w składzie Rady Ministrów.
Kwestia parlamentarnej odpowiedzialności rządu w świetle konstytucji 
bułgarskiej przedstawia się następująco. Indywidualna odpowiedzialność 
została przyjęta jedynie w stosunku do premiera. Artykuł 89 ust. 2 
Konstytucji stanowi, że gdy Zgromadzenie Narodowe uchwali wotum 
nieufności dla premiera, wówczas składa on dymisję rządu. Żaden przepis 
nie reguluje natomiast trybu wyrażania wotum nieufności wobec innych 
członków rządu. Przyjąć zatem należy, iż w tym trybie nie jest możliwe 
dokonywanie indywidualnych zmian personalnych na stanowiskach 
ministerialnych. Przyjęte rozwiązanie wykazuje podobieństwo do regulacji 
obowiązującej w systemie niemieckim.
Wotum nieufności może zostać wyrażone również w stosunku do całego 
gabinetu (odpowiedzialność solidarna). Jest to tzw. zwykłe, a nie 
„konstruktywne" wotum nieufności, co oznacza, iż głosowanie dotyczy tylko
jednej kwestii - odwołania gabinetu bez jednoczesnego wybrania nowego 
premiera. Wniosek w tej sprawie może przedstawić Zgromadzeniu Narodowemu 
1/5 jego ustawowego składu. Wotum nieufności jest uchwalone, jeżeli 
głosowała za nim ponad połowa wszystkich członków Zgromadzenia 
Narodowego, a skutkiem jest dymisja Rady Ministrów. Jeśli Zgromadzenie 
Narodowe wniosek o uchwalenie wotum nieufności odrzuci, to ponowny 
wniosek oparty na tej samej podstawie nie może być zgłoszony przez 
najbliższe sześć miesięcy.
Konstytucja bułgarska przewiduje ponadto instytucję służącą odnowieniu 
zaufania parlamentu wobec rządu. Artykuł 112 stanowi, że Rada Ministrów 
może wystąpić do Zgromadzenia Narodowego o uchwalenie wotum zaufania 
dotyczącego całokształtu realizowanej przez rząd polityki lub w związku z
konkretną sprawą. Wystąpienie z wnioskiem zależy wyłącznie od woli rządu.
Uchwałę podejmuje się większością ponad połowy głosów przedstawicieli 
obecnych na posiedzeniu. Nie-udzielenie rządowi wotum zaufania obliguje 
premiera do złożenia dymisji gabinetu. Konstytucja nie określa natomiast 
skutków, jakie niesie pozytywny dla RM wynik głosowania nad wnioskiem o 
wotum zaufania w związku z konkretną sprawą. Wydaje się więc (co wynika z
istoty instytucji łączenia takiego wniosku z konkretną sprawą), iż 
udzielenie wotum zaufania oznacza jednocześnie zgodę parlamentu na 
przedłożoną przez rząd propozycję.
Poza wyżej przedstawionymi przyczynami do zakończenia działalności Rady 
Ministrów może dojść na skutek śmierci premiera oraz przyjęcia dymisji 
Rady Ministrów lub premiera (art. 111). Ponadto premier zobowiązany jest 
złożyć dymisję rządu wobec nowo wybranego Zgromadzenia Narodowego. Swoje 
funkcje rząd pełni jednak nadal - do czasu wyboru nowej Rady Ministrów.
Republika Bułgarii
Podkreślenia wymaga fakt, że bułgarska konstytucja nie przewiduje w 
stosunku do premiera oraz pozostałych członków Rady Ministrów reżimu 
odpowiedzialności konstytucyjnej.
Ogólne zadania Rady Ministrów wyznacza art.105 Konstytucji, który zarazem
podkreśla wykonawczy charakter tego organu. W świetle tego przepisu Rada 
Ministrów „kieruje i realizuje wewnętrzną i zagraniczną politykę państwa 
w zgodności z Konstytucją i ustawami". Jej zadaniem jest zapewnienie 
porządku publicznego i bezpieczeństwa narodowego oraz realizacja ogólnego
kierownictwa wobec administracji państwowej i Sił Zbrojnych. Do 

podstawowych, a zarazem bardziej szczegółowych kompetencji zaliczyć 
należy: kierowanie wykonaniem budżetu państwa, organizowanie 
gospodarowania majątkiem państwowym, a w wypadkach przewidzianych ustawą 
- zawieranie, zatwierdzanie i wypowiadanie umów międzynarodowych. 
Realizacja powyższych zadań wymaga podejmowania różnorodnych decyzji, w 
tym przybierających formę aktów prawnych. Uprawnienia prawotwórcze Rady 
Ministrów określa art. 114 Konstytucji. Zgodnie z nim, na podstawie i w 
celu wykonania ustaw Rada Ministrów podejmuje uchwały, rozporządzenia i 
decyzje. W drodze uchwał przyjmuje także regulaminy oraz zarządzenia. 
Poszczególni ministrowie mają prawo wydawania regulaminów, zarządzeń, 
instrukcji i poleceń. Zaznaczyć trzeba, że Rada Ministrów dysponuje 
prawem do uchylania niezgodnych z prawem lub „niewłaściwych" aktów 
poszczególnych ministrów (art. 107).
4. SĄD KONSTYTUCYJNY
W Bułgarii, podobnie jak i w innych państwach obozu socjalistycznego, 
organem kompetentnym do rozstrzygania kwestii zgodności z konstytucją 
aktów ustawodawczych był parlament. Przeszkodę doktrynalną wprowadzenia 
systemu kontroli pozaparlamentarnej stanowiła zasada jednolitości władzy 
państwowej, z akcentowaną bardzo mocno zasadą nadrzędności wybieralnego 
organu przedstawicielskiego - jako najwyższego wyraziciela woli narodu. 
Nie do pogodzenia z tą koncepcją było więc istnienie wyspecjalizowanego 
organu pozaparlamentarnego, który mógłby podważać konstytucyjność decyzji
ustawodawczych, deprecjonując tym samym wolę narodu wyrażoną przez 
parlament.
Zmiany zachodzące w Bułgarii na początku lat dziewięćdziesiątych 
spowodowały odejście od parlamentarnego systemu kontroli. Konstytucja z 
12 lipca 1991 roku powołała do życia nowy, nieistniejący poprzednio organ
- Sąd Konstytucyjny. Oznaczało to tym samym wprowadzenie systemu 
pozaparlamentarnej kontroli konstytucyjności prawa.
Podstawy prawne funkcjonowania bułgarskiego Sądu Konstytucyjnego, poza 
rozdziałem VIII Konstytucji, znalazły się w uchwalonej 30 lipca 1991 roku
ustawie o Sądzie Konstytucyjnym oraz w regulaminie z dnia 6 grudnia 1991 
roku, określającym organizację działalności tego organu.
Grzegorz Kofcsanowicz
Republika Bułgarii
Sąd Konstytucyjny znajduje się poza strukturą władzy sądowniczej. 
Wskazuje na to zarówno systematyka ustawy zasadniczej (władzy tej 
poświęcony jest rozdział VI Konstytucji), jak i brzmienie przepisów 
określających pozycję ustrojową tego organu: „Sąd Konstytucyjny jest 
niezawisły od władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowej, a jego 
podstawowym zadaniem jest zapewnienie nadrzędności konstytucji".
Sąd Konstytucyjny składa się z 12 sędziów. Kompetencje do kreowania jego 
składu zostały podzielone między trzy organy. Jedną trzecią sędziów 
wybiera Zgromadzenia Narodowe, jedną trzecią powołuje prezydent, a jedna 
trzecia pochodzi z wyboru dokonywanego przez zgromadzenie ogólne sędziów 
Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Najwyższego Sądu Administracyjnego.
Na sędziów Sądu Konstytucyjnego powołuje się prawników o wysokich 
kwalifikacjach zawodowych i moralnych, z co najmniej piętnastoletnim 
stażem prawniczym. Funkcję tę mogą więc obejmować przedstawiciele różnych
zawodów prawniczych. Sędzią Sądu Konstytucyjnego może zostać jedynie 
obywatel bułgarski, przy czym niedopuszczalne jest posiadanie innego 
obywatelstwa.
Sędziowie wybierani są na dziewięcioletnią kadencję. Ponowne objęcie tej 
funkcji jest niedopuszczalne. Skład Sądu Konstytucyjnego jest odnawiany 
co trzy lata, w każdej części w porządku określonym przez ustawę. W tym 
celu, na trzy miesiące przed upływem kadencji odpowiednich sędziów 
przewodniczący Sądu Konstytucyjnego występuje do przewodniczącego 
Zgromadzenia Narodowego, do prezydenta oraz do przewodniczących 

Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Najwyższego Sądu Administracyjnego z 
prośbą o wybór, odpowiednio o mianowanie nowych sędziów.
Konstytucja określa przesłanki wygaśnięcia kadencji sędziego. Należą do 
nich: śmierć, upływ terminu pełnienia funkcji, rezygnacja, 
uprawomocnienie się wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności za 
przestępstwo z winy umyślnej, faktyczna niemożność pełnienia obowiązków 
przez okres ponad jednego roku, niepołą-czalność z mandatem posła, z 
zatrudnieniem na stanowisku państwowym lub społecznym, z członkostwem w 
partii politycznej lub związku zawodowym oraz z uprawianiem wolnego 
zawodu, działalności handlowej lub innej płatnej działalności zawodowej.
Zakres incompatibilitas w stosunku do sędziów jest więc bardzo szeroki, 
praktycznie wyklucza prowadzenie przez nich jakiejkolwiek działalności 
poza sądową. Sędziowie obowiązani są w terminie siedmiu dni od momentu 
ich powołania lub wyboru zwolnić zajmowane dotychczas stanowiska i 
przerwać prowadzoną działalność.
Funkcję sędziego obejmuje się po złożeniu przysięgi w obecności 
przewodniczącego Zgromadzenia Narodowego, prezydenta oraz 
przewodniczących Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Najwyższego Sądu 
Administracyjnego.
Akt wyboru i mianowania ogłasza się w terminie 15 dni w publikatorze 
urzędowym „Drżawen Westnik".
Po upływie okresu kadencji sędziowie nabywają prawo do emerytury, 
niezależnie od osiągnięcia wieku emerytalnego.
Kompetencje Sądu Konstytucyjnego są określone w konstytucji i nie mogą 
być w drodze zwykłego ustawodawstwa rozszerzane lub ograniczane. Oznacza 
to, iż zmiana zakresu jego działania może być dokonana jedynie w drodze 
nowelizacji ustawy zasadniczej. Jest to istotny czynnik wzmacniający 
pozycję i niezależność Sądu Konstytucyjnego.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami bułgarski Sąd Konstytucyjny:
1) ustala obowiązującą wykładnię konstytucji,
2) wypowiada się w sprawie wniosku o ustalenie sprzeczności z konstytucją
ustaw i innych aktów Zgromadzenia Narodowego, jak też aktów prezydenta,
3) rozstrzyga spory kompetencyjne między Zgromadzeniem Narodowym, 
prezydentem i Radą Ministrów, jak też między organami samorządu 
terytorialnego a centralnymi organami wykonawczymi,
4) wypowiada się o zgodności z konstytucją umów międzynarodowych, 
zawartych przez Republikę Bułgarii przed ich ratyfikowaniem, jak też o 
zgodności ustaw z powszechnie uznawanymi normami prawa międzynarodowego 
oraz z umowami, których Bułgaria jest stroną,
5) wypowiada się w sprawie sporów o konstytucyjność partii politycznych i
stowarzyszeń,
6) wypowiada się w sprawie sporów o zgodność z ustawą wyboru prezydenta i
wiceprezydenta,
7) wypowiada się w sprawie sporów o zgodność z ustawą wyboru 
przedstawiciela ludowego,
8) wypowiada się w sprawie oskarżeń wniesionych przez Zgromadzenie 
Narodowe wobec prezydenta i wiceprezydenta,
9) przyjmuje rezygnację prezydenta i wiceprezydenta,
10) ustala trwałą niezdolność prezydenta i wiceprezydenta do wykonywania 
swych kompetencji z powodu ciężkiej choroby,
11) ustala niewybieralność lub niepołączalność mandatu przedstawiciela 
ludowego z wykonywaniem innych funkcji,
12) uchyla immunitet i ustala faktyczną niemożność pełnienia obowiązków 
oraz niepołączalność stanowiska sędziego Sądu Konstytucyjnego.
Jak widać, kompetencje Sądu Konstytucyjnego są dość rozległe. Warto 
jednak zwrócić uwagę na te z nich, które bezpośrednio wiążą się z 
podstawową funkcją Sądu Konstytucyjnego, jaką jest ochrona nadrzędności 
konstytucji. Sąd Konstytucyjny realizując tę funkcję w wiążący sposób, 

wypowiada się w sprawie zgodności z konstytucją ustaw bądź innych aktów 
Zgromadzenia Narodowego, umów międzynarodowych, jak też w sprawie 
konstytucyjności partii politycznych i stowarzyszeń. Podkreślenia wymaga 
fakt, iż konstytucja expressis verbis wyposaża Sąd Konstytucyjny w prawo 
ustalania powszechnie obowiązującej wykładni jej przepisów. Powierzona 
tak wyraźnie, doniosła rola „interpretatora" konstytucji sprawia, że 
znaczenie orzeczeń Sądu Konstytucyjnego dla funkcjonowania mechanizmów
l
Tli
Grzegorz Kdlćsanowicz

państwa oraz realizacji zagwarantowanych ustawą zasadniczą praw jednostki
jest bardzo istotne.
Sąd Konstytucyjny nie działa z urzędu, a jedynie na wniosek 
konstytucyjnie określonej grupy podmiotów. Prawo inicjowania postępowania
przed Sądem Konstytucyjnym przysługuje: grupie co najmniej 1/5 posłów, 
Prezydentowi, Radzie Ministrów, Najwyższemu Sądowi Kasacyjnemu, 
Najwyższemu Sądowi Administracyjnemu, Prokuratorowi Generalnemu; w 
przypadku sporów kompetencyjnych między Zgromadzeniem Narodowym, 
Prezydentem, Radą Ministrów, jak też między organami samorządu lokalnego 
a centralnymi organami wykonawczymi - stronom konkretnego sporu (w 
przypadku samorządu lokalnego właściwym podmiotem są rady gminne; art. 
150 Konstytucji, art. 17 regulaminu).
Sąd Konstytucyjny jest uprawniony do badania swej właściwości na każdym 
etapie postępowania. Stwierdzając, że wniosek dotyczy sprawy 
niewchodzącej w zakres jego kompetencji lub pochodzi od nieuprawnionego 
organu, umotywowanym postanowieniem wniosek oddala i zamyka postępowanie.
Jeśli zaś wypowiada się co do istoty sprawy, właściwą formą orzeczenia 
jest decyzja. Decyzje wraz z uzasadnieniami i zdaniami odrębnymi 
podlegają ogłoszeniu w „Drżawen Wes-tnik" w terminie 15 dni od wydania.
Decyzje Sądu Konstytucyjnego są ostateczne. Co do zasady wchodzą w życie 
po upływie trzech dni od ogłoszenia i są obowiązujące dla wszystkich 
organów państwowych, osób prawnych i obywateli.
Kontrola ma charakter bezwzględny. Konstytucja stanowi, że „aktu uznanego
za sprzeczny z Konstytucją nie stosuje się od dnia wejścia w życie 
decyzji" (art. 151 ust. 2 zd. 3). Jeżeli Sąd zakwestionuje 
konstytucyjność jedynie konkretnej normy prawnej, decyzja uchyla tylko tę
normę, pozostała część ustawy zachowuje moc prawną.
Przyjęty w Bułgarii system dopuszcza zarówno kontrolę abstrakcyjną, jak i
konkretną. Z pierwszym rodzajem mamy do czynienia, gdy do 
zakwestionowania konstytucyjności określonej normy prawnej dochodzi na 
podstawie ogólnego przekonania o jej sprzeczności z ustawą zasadniczą. 
Konkretny charakter kontroli ma miejsce w sytuacji, gdy wywołanie 
orzeczenia Sądu Konstytucyjnego jest następstwem rozpatrywania przez Sąd 
konkretnej sprawy. Artykuł 150 ust. 2 Konstytucji stanowi, że „gdy 
Najwyższy Sąd Kasacyjny lub Najwyższy Sąd Administracyjny stwierdzi 
niezgodność między ustawą a Konstytucją, zawiesza postępowanie w sprawie 
i przedstawia problem Sądowi Konstytucyjnemu".
Przyjęte rozwiązania prawne wskazują, że dopuszczalna jest zarówno 
kontrola prewencyjna, jak i represyjna. Wyjątek stanowi niedopuszczalność
kontroli konstytucyjności postanowień umów międzynarodowych już 
obowiązujących, bowiem Sąd Konstytucyjny „wypowiada się o zgodności z 
Konstytucją umów międzynarodowych zawartych przez Republikę Bułgarii 
przed ich ratyfikowaniem [...]".
Republika Bułgarii
Wykaz literatury podstawowej

R. Chruściak (red.), Przemiany konstytucyjne w Europie Wschodniej, z. 1: 
Bułgaria [KonstytucjaRepubliki Bułgarii uchwalona 12 lipca 1991 r.], 
Warszawa 1993.
B. Górowska, Parlament Republiki Bułgarii, Warszawa 1992.
J. Jackowicz, Bułgaria od rządów komunistycznych do demokracji 
parlamentarnej 1988-1991, Warszawa 1992.
E. Konstantinow, Das Parteienrecht in Bulgarien [w:] D. Th. Tsatsos, Z. 
Kędzia, Parteienrecht m mirtę!- und osteuropaischen Staaten, Baden-Baden 
1994.
Konstytucja Ludowej Republiki Bułgarii, przekł. Z. Jarosz, wstęp E. 
Gdulewicz, Wrocław 1979.
N. Nenowski, La Cour Constitutionnelk de la Republiąue de Bulgarie et la 
Protection des Droits de l'Homme [w:] Ten Years ofthe Democratic 
Constitutionalism in Central and Eastem Europę, ed. by K. Działocha, R. 
Mojak, K. Wójtowicz, Lublin 2001.
M. Żmigrodzki, Przeobrażenia polityczno-ustrojowe i Sąd Konstytucyjny w 
Bułgarii, Lublin 1997.
EWA GDULEWICZ
Rozdział III
REPUBLIKA CZESKA
I. GENEZA REPUBLIKI CZESKIEJ
Republika Czeska jako samoistne państwo pojawiła się na mapie Europy l 
stycznia 1993 roku. Państwo to powstało na skutek ustania państwowości 
Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej, tradycyjnie - od czasów 
międzywojennych -nazywanej Czechosłowacją.
Utworzona po pierwszej wojnie światowej (w 1918 roku) Republika 
Czechosłowacka plrzeż"ć^aty~ó^Teslniędzywbjenny pozostawała republiką 
parlamentarną. Jej ustrój polityczny po"ćYpte5wT5tskreStała" ustawa z 13 
listopada 1918 roku „o tymczasowym ustroju państwa", a następnie, 
uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 20 lutego 1920 roku, Karta 
Konstytucyjna Republiki Czechosłowackiej (konstytucja). Demokratyczny 
charakter wprowadzonego przez konstytucję ustroju politycznego, opartego 
na parlamentarnym systemie rządów oraz szerokim katalogu praw 
obywatelskich, zachowany został przez cały czas trwania niepodległości I 
Republiki - do września 1938 roku, kiedy to Republika na skutek Traktatu 
Monachijskiego przestała istnieć.
Po II wojnie światowej Czechosłowacja znalazła się w sferze wpływów 
Związku Radzieckiego. Zapowiedź politycznej i gospodarczej współpracy 
odrodzonej Czechosłowacji z ZSRR i państwami demokracji ludowej zawarta 
została w ogłoszonej w kwietniu 1945 roku deklaracji programowej Frontu 
Narodowego Czechów i Słowaków (tzw. program koszycki). Jesienią 1945 roku
przeprowadzono wybory (pośrednie) do jednoizbowego Tymczasowego 
Zgromadzenia Narodowego, a wiosną 1946 roku wybory do Konstytucyjnego 
Zgromadzenia Narodowego. Przyjęcie przez nie 9 maja 1948 roku Konstytucji
Republiki Czechosłowackiej, nawiązującej w swych rozwiązaniach 
ustrojowych do ustawy zasadniczej z okresu I Republiki, nie zapobiegło 
dokonywanym pod jej formalnymi rządami procesom stalinizacji i 
wprowadzaniu radzieckich wzorców ustrojowych. Proces uniformizacji 
ustroju zwieńczyło uchwalenie Konstytucji z dnia 11 listopada 1960 roku, 
która zadeklarowała i potwierdziła „socjalistyczny" rozwój państwa i 
społeczeństwa.
Podjęta na przełomie lat 1967/1968 próba powrotu do niektórych zasad 
demokracji parlamentarnej (tzw. „Praska Wiosna") zakończyła się zbrojną 
interwencją wojsk Układu Warszawskiego.
bwa Udulewicz
i!
Efektem zapoczątkowanej demokratyzacji ustroju było kilka ustaw 
konstytucyjnych, w tym jak ocenia M. Kruk (Wstęp...) „modelowo 

interesującej i demokratycznej" ustawy o federacji czechosłowackiej i o 
pozycji narodowości, które nigdy nie doczekały się pełnej realizacji.
Od tego czasu na emigracji i w podziemiu rozwijał się ruch opozycyjny, 
którego głównymi reprezentantami byli intelektualiści skupieni wokół 
Karty 77. Dopiero jednak na skutek przemian politycznych w Polsce i na 
Węgrzech oraz w NRD (upadek „Muru Berlińskiego") w listopadzie 1989 roku,
doszło w Czechosłowacji do znaczących zmian ustrojowych (tzw. „aksamitna 
rewolucja").
Wydarzenia polityczne toczyły się szybko: 27 listopada zarejestrowany 
został, założony przez Vaclava Havla ruch polityczno-społeczny na rzecz 
przemian - Forum Obywatelskie, 29 listopada zniesiono konstytucyjną 
zasadę kierowniczej roli partii komunistycznej. W grudniu 1998 roku 
ustąpiły z urzędu dotychczasowe władze - prezydent, premier i 
przewodniczący parlamentu - i utworzono rząd zdominowany przez Forum 
Obywatelskie. 30 grudnia na stanowisko prezydenta wybrany został V. 
Havel. 8 i 9 czerwca 1990 roku przeprowadzono w oparciu o nowe, 
demokratyczne zasady prawa wyborczego1 wybory do obu izb Zgromadzenia 
Federalnego i do parlamentów republikańskich (Czeskiej Rady Narodowej i 
Słowackiej Rady Narodowej), w których zdecydowaną przewagę uzyskały 
partie i ruchy demokratyczne (w Czechach Forum Obywatelskie, w Słowacji -
Społeczeństwo przeciw Przemocy).
Nowo wybrany parlament, którego kadencję określono na dwa lata, już 
wkrótce (w ramach prac nad nową konstytucją), bo 9 stycznia 1991 roku 
uchwalił ustawę konstytucyjną - Kartę Podstawowych Praw i Wolności, 
stanowiącą do dziś podstawę konstytucyjnego porządku Rzeczypospolitej 
Czeskiej. 5 lipca 1991 roku Zgromadzenie Narodowe ponownie powierzyło 
sprawowanie urzędu Prezydenta Republiki V. Havlowi.
Przebudowa ustroju wymagała także szybkich zmian ekonomicznych. 
Zapoczątkowały je zmiany w konstytucji (zastąpienie dotychczasowych 
przepisów przepisami umożliwiającymi gospodarkę wolnorynkową), reforma 
bankowości, podjęty proces prywatyzacji (m.in. reforma kodeksu cywilnego,
uchwalenie kodeksu handlowego itd.) oraz tzw. restytucja (reprywatyzacja 
i uregulowanie stosunków własnościowych) .
Podjęto także próbę rozliczenia poprzedniego okresu. Ą września 1991 roku
uchwalona została tzw. ustawa lustracyjna, przewidująca zakaz wykonywania
określonego rodzaju działalności lub pracy osobom zatrudnionym w latach 
1948-1989 we wskazanych w ustawie organach państwowych.
Jednym z istotnych problemów, wymagających rozwiązania, była kwestia 
słowacka. Już w kwietniu 1990 roku zmieniona została nazwa państwa (z 
przyjętej
w marcu tego roku nazwy „Czechosłowacka Republika Federacyjna") na 
„Czeską i Słowacką Republikę Federacyjną". Federacja ta okazała się 
bardzo krucha. Silny na Słowacji ruch na rzecz jej usamodzielnienia, 
wspierany przez zwolenników separatyzmu w Czechach, po wyborach 1992 
roku2, w których zwyciężyły partie głoszące koncepcje rozluźnienia 
dotychczasowych więzi, doprowadził do rozdzielenia obu państw.
Doszło do tego po nieudanej próbie wyboru nowego prezydenta federacji 
(deputowani reprezentujący Słowację odmawiali poparcia kandydatury V. 
Havla) i proklamowaniu przez Republikę Słowacką niezależności (17 lipca 
1992 roku). 25 listopada 1992 roku Zgromadzenie Federalne przyjęło ustawę
konstytucyjną o ustaniu federacji z dniem 31 grudnia 1992 roku i 
utworzeniu dwóch samodzielnych państw - Republiki Czeskiej i Republiki 
Słowackiej.
Nowo powstałe państwo - Republika Czeska - nie rozpoczynało swego bytu 
bez określenia podstawowych zasad ustroju i struktury organizacyjnej, 
bowiem jeszcze w okresie trwania federacji, 16 grudnia 1992 roku Czeska 
Rada Narodowa uchwaliła Konstytucję Republiki Czeskiej, która weszła w 
życie l stycznia 1993 roku. Jej przepisy przejściowe przenosiły 

uprawnienia dotychczasowych organów na organy Republiki: urzędująca 
Czeska Rada Narodowa przekształciła się w Izbę Poselską, której 
pełnomocnictwa miały wygasnąć po zakończeniu rozpoczętej kadencji, nadal 
swoje funkcje wykonywać miał rząd mianowany po wyborach 1992 roku (jako 
„rząd mianowany w myśl konstytucji") oraz organy władzy sądowniczej.
II. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KONSTYTUCJI
Republika Czeska obejmuje swoimi granicami historyczne ziemie Korony 
Czeskiej (Bohemie) oraz Morawy i Śląsk. Poza Czechami zamieszkują je 
mniejszości narodowe: morawska (13,2%), słowacka (3,1%), polska (0,6%), 
niemiecka(0,5%).
Republika Czeska jest członkiem wielu organizacji międzynarodowych (ONZ, 
NATO, MFW, WTO, CEFTA, WHO, ISE). Czechy jako pierwsze z państw byłego 
bloku radzieckiego przyjęte zostały do Organizacji ds. Rozwoju Współpracy
Gospodarczej - OECD. Jako pierwsze złożyły również wniosek o przyjęcie do
Unii Europejskiej. Wraz z Węgrami, Słowacją i Polską tworzą wspólnie tzw.
Grupę Państw Wyszehradzkich.
1 Mandaty dzielone były według zasady proporcjonalności, przy 
zastosowaniu progu wyborczego.
2 W przeprowadzonych w 1992 roku wyborach do dwuizbowego Zgromadzenia 
Federalnego oraz Czeskiej (i Słowackiej) Rady Narodowej większość głosów 
na terenie Republiki Czeskiej uzyskała Koalicja Partii Demokratycznej 
Vaclava Klausa i Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (ODS-KDA); na 
terenie Republiki Słowacji większość mandatów zdobył Ruch na rzecz 
Demokratycznej Słowacji (HZDS) Vaclava Mećiara. Ugrupowania te 
zdominowały także Zgromadzenie Federalne.
vjuuiewicz
Republika Czeska
Podstawę ustroju politycznego Republiki Czeskiej stanowi uchwalona 
jeszcze w czasach federacji Konstytucja z 16 listopada 1992 k>ku, 
obowiązująca od l sty-^znia 1993 roku3. Zgodnie z jej 
postanowieniatrnTczęścią konstytucyjnego porządku jest również Karta 
Podstawowych Praw i Wolności.
Tekst Konstytucji (113 artykułów) składa się z poprzedzonych wstępem 
(Preambuła) ośmiu rozdziałów: I - Zasady podstawowe; II - Władza 
ustawodawcza; III -Wladza wykonawcza; IV - Wladza sadownicza; V - 
Najwyższy Urząd Kontroli; VI -Czeski Bank Narodowy; VII - Samorząd 
terytorialny; VIII - Postanowienia przejściowe i końcowe.
Konstytucja może być uzupełniana lub zmieniana tylko w drodze ustaw 
konstytucyjnych, uchwalanych przez parlament w szczególnym trybie - do 
uchwalenia ustawy konstytucyjnej wymagana jest zgoda większości 3/5 
wszystkich posłów i senatorów, prezydentowi nie przysługuje wobec tej 
ustawy prawo weta.
Dotychczas uchwalone ustawy konstytucyjne dotyczyły zmiany systemu 
terytorialnego kraju (ustawa konstytucyjna z 3 grudnia 1997 roku) oraz 
stanów nadzwyczajnych (ustawa konstytucyjna z 22 kwietnia 1998 roku o 
bezpieczeństwie Republiki Czeskiej).
Konstytucja zastrzega, iż niedopuszczalne są zmiany ingerujące w istotę 
demokratycznego państwa prawa. By zapobiec pozaprawnej interpretacji 
konstytucji w sposób naruszający powyższą zasadę, ustawodawca 
konstytucyjny zastrzegł także, iż interpretacja norm konstytucyjnych nie 
może prowadzić do ograniczenia lub zagrożenia zasad państwa 
demokratycznego.
Jak podkreślano we Wstępie do konstytucji, w swych zasadach i 
postanowieniach konstytucja nawiązuje do „dobrych tradycji dawnej 
państwowości ziem Korony Czeskiej i państwowości czechosłowackiej", zaś w
literaturze zgodnie wskazuje się, iż ustrojodawca czeski przy tworzeniu 
ustawy zasadniczej wykorzystał zarówno dorobek rodzimego 

konstytucjonalizmu międzywojennego, jak i w pewnej mierze - państwa 
socjalistycznego.
Podstawowe zasady naczelne to zasada suwerenności i jednolitości państwa,
zasada demokratycznego państwa prawa, poszanowania praw i wolności 
człowieka i obywatela, zasada pluralizmu politycznego, samorządności 
jednostek samorządu terytorialnego. Konstytucyjny system organów oparty 
jest na zasadzie podziału władz, zaś wzajemne stosunki między władzami 
wskazują na parlamentarny charakter ustroju.
W Republice Czeskiej źródłem władzy państwowej jest lud, który wykonuje 
ją za pośrednictwem władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. 
Konstytucja
i
3 Za jej przyjęciem głosowało 172 postów Rady Narodowej (spośród 200), 
przeciwnych było 16, 10 wstrzymało się od głosowania, 2 posłów było 
nieobecnych. Konstytucja Republiki Czeskiej z 16 grudnia 1992 roku, 
przekł. i wstęp M. Kruk, Warszawa 1994; Konstytucja Republiki Czeskiej z 
16 grudnia 1992 roku, red. i wstęp K. Skotnicki, Łódź 1994.
przewiduje także możliwość wykonywania władzy przez suwerena w formie 
bezpośredniej, odsyłając określenie tych kwestii do ustawy 
konstytucyjnej. Jak dotąd nie została ona jeszcze uchwalona.
Demokratyczny charakter państwa podkreśla (poza wskazanymi wyżej normami)
konstytucyjna zasada, iż decyzje polityczne opierają się na woli 
większości wyrażonej w wolnym głosowaniu, zaś rozstrzygnięcia większości 
uwzględniają ochronę mniejszości. Przypomnieć należy, iż istota 
demokratycznego państwa jest wartością szczególnie chronioną, także przy 
zmianie i interpretacji konstytucji. Demokratyczne koncepcje pozycji 
jednostki w państwie legły również u podstaw Karty Podstawowych Praw i 
Wolności.
Mimo braku wyraźnego postanowienia konstytucji doktryna czeska nie ma 
wątpliwości, iż konstytucyjny system organów oparty został na zasadzie 
podziału władz. Wskazuje na to zarówno systematyka konstytucji, jak też 
jej art. 2 wyodrębniający władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.
Analiza konstytucyjnych stosunków między władzami nie pozostawia 
wątpliwości, iż kształtują się one według klasycznych zasad systemu 
parlamentarnego. W pełni zasadna jest ocena (M. Kruk, Wstęp...), iż o ile
w większości państw Europy Środkowej i Wschodniej po przemianach lat 
dziewięćdziesiątych ustrojodawcy poszukują nowych modeli ustrojowych, z 
reguły o charakterze mieszanym, to „Czechy sięgnęły właśnie po niemal 
klasyczny model parlamentarno-gabinetowy, zmodyfikowany lub wyposażony w 
nowe instytucje tylko w takim zakresie, jaki wynika z rozwoju doktryny 
politycznej". Modyfikacje te polegają m.in. na pewnym osłabieniu, w 
porównaniu z okresem I Republiki pozycji prezydenta, przy jednoczesnym 
wzroście znaczenia rządu (K. Skotnicki, System...).
I tak dwuizbowy parlament (w którym bardziej znaczącą pozycję ma Izba 
Poselska) wyposażony został w pełnię władzy ustawodawczej. Powoływany 
przy współudziale (niekiedy jedyne formalnym) Prezydenta Republiki, rząd 
musi posiadać zaufanie Izby Poselskiej. Wybierany przez Zgromadzenie 
Narodowe prezydent jest politycznie nieodpowiedzialny i wiele jego 
decyzji wymaga kontrasygnaty. Konstytucyjna głowa państwa wyposażona 
została m.in. w prawo (ograniczone) rozwiązania Izby Poselskiej oraz weta
ustawodawczego (zawieszającego). Zachowanie ciągłości władzy gwarantuje 
nierozwiązywalność drugiej izby - Senatu. Nad konstytucyjnością porządku 
prawnego i ochroną praw i wolności czuwa Sąd Konstytucyjny.
III. PODSTAWOWE PRAWA I WOLNOŚCI
Dla Vaclava Havla i związanych z nim intelektualistów problematyka praw 
człowieka i obywatela oraz ich gwarancji była niezwykle bliska. Wyrazem 
tego był ruch nazwany Kartą 77, odwołujący się m.in. do Deklaracji Praw 
Człowieka ONZ

~fU
Ewa Gdulewicz
oraz porozumień helsińskich. Zrozumiałe jest zatem, iż pierwsze prace nad
przygotowaniem nowej konstytucji jeszcze w okresie federacji 
skoncentrowały się na ochronie i gwarancji praw człowieka. Ich wynikiem 
było uchwalenie, stanowiącej także dziś część konstytucyjnego porządku 
Republiki, Karty Podstawowych Praw i Wolności (9 stycznia 1991 roku).
W swych ogólnych postanowieniach Karta deklaruje „równość i wolność ludzi
w swej godności i prawach", zastrzegając, iż podstawowe prawa i wolności 
są „nie-odstępowalne, niezbywalne, nieprzedawnialne i nienaruszalne". 
Ograniczenia podstawowych praw i wolności mogą być wprowadzane tylko 
ustawą, ale nie może ona naruszać ich istoty oraz charakteru.
Do podstawowych praw i wolności Karta zalicza ochronę życia, stanowiąc, 
iż życie człowieka jest godne ochrony jeszcze przed narodzeniem, zaś kara
śmierci jest niedopuszczalna. Naruszenie tych zasad nie jest karalne, 
jeżeli pozbawienie życia nastąpi w związku z działaniem, które w myśl 
ustawy nie jest karalne.
Katalog konstytucyjnych wolności nie różni się od tych, które deklarują 
inne państwa demokratyczne i konwencje międzynarodowe (nietykalność osoby
i jej prywatności, wolność osobista i jej gwarancje, zakaz prac lub 
służby przymusowej, poszanowanie godności ludzkiej, czci osobistej, 
dobrej reputacji i ochrony imienia, wolność przemieszczania i pobytu).
Do praw podstawowych Karta zalicza prawo do własności i dziedziczenia, 
stanowiąc jednocześnie, iż „własność zobowiązuje i nie może być 
wykorzystana dla umniejszenia praw innych osób albo niezgodnie z 
chronionymi przez ustawę interesami ogólnymi".
Karta poręcza wolność poglądów, sumienia i wyznania, a także prawo do 
nie-wyznawania żadnej religii. Kościoły i związki wyznaniowe w zakresie 
zarządzania swoimi sprawami są samorządne i niezawisłe od organów 
państwa.
W rozdziale dotyczącym praw politycznych Karta gwarantuje wolność 
wypowiedzi i prawo do informacji, z czym wiąże się zakaz cenzury, prawo 
do petycji w sprawach publicznych lub interesu społecznego, prawo do 
zgromadzeń i zrzeszania się (w tym w partie i ruchy polityczne), prawo do
udziału w zarządzaniu sprawami publicznymi (bezpośrednio lub pośrednio) 
oraz dostępu obywateli do stanowisk wybieralnych i innych funkcji 
publicznych. Odsyłając szczegółowe uregulowanie do tych praw do ustawy, 
jednocześnie zastrzega, że ustawowa regulacja wszystkich praw 
politycznych i wolności oraz jej wykładnia i stosowanie muszą umożliwiać 
i ochraniać swobodną konkurencję sił politycznych w demokratycznym 
społeczeństwie. Obywatele mają prawo do oporu wobec każdego, kto 
odrzucałby demokratyczny porządek praw i wolność ustanowiony w Karcie, 
jeżeli działalność organów konstytucyjnych i skuteczność ustaw okażą się 
uniemożliwione.
Osobny rozdział poświęcony jest mniejszościom narodowościowym i 
etnicznym. Zasadą generalną jest, iż nikomu nie może szkodzić 
przynależność do jakiejkolwiek grupy mniejszości narodowej lub etnicznej,
którym Karta gwarantuje wszechstron-
Republika Czeska
71
ny rozwój, a zwłaszcza prawo do rozwijania własnej kultury i 
organizowania się w zrzeszeniach narodowościowych. Obywatelom należącym 
do mniejszości poręcza się prawo do nauki w ich języku oraz prawo 
używania własnego języka w stosunkach urzędowych, a także prawo do 
uczestnictwa w podejmowaniu decyzji dotyczących mniejszości.
Szeroko unormowane zostały także prawa ekonomiczne, socjalne i 
kulturalne. Poręczając prawo do pracy, Karta stanowi, iż każdy ma prawo 
do swobodnego wyboru zawodu i wykonywania działalności gospodarczej. 

Obywatele, którzy bez swej winy nie pozyskują pracą środków na swoje 
życiowe potrzeby, wspomagani są -w odpowiednim zakresie - przez państwo.
Wśród praw socjalnych Karta deklaruje m. in. prawo do sprawiedliwej 
zapłaty za pracę i zadowalających warunków pracy, prawo do ochrony 
zdrowia i bezpłatnej opieki zdrowotnej na podstawie powszechnego 
ubezpieczenia, prawo do odpowiedniego materialnego zabezpieczenia na 
starość.
Szczególna ochrona winna przysługiwać kobietom, młodocianym i osobom 
upośledzonym. Ponadto Karta poręcza ustawową ochronę rodziny, 
macierzyństwa i dzieci.
W odrębnym rozdziale Karty uregulowane zostało prawo do ochrony sądowej i
innej ochrony prawnej. Zawarte w nim zostały m. in. prawo do sądu i 
sądowego wymiaru sprawiedliwości oraz niektóre zasady postępowania 
sądowego: jawność, nul-lum cńmen sine legę, domniemanie niewinności, 
prawo oskarżonego do obrony.
Organem, mającym gwarantować ochronę konstytucyjnych praw i wolności, 
jest powołany ustawą z 1999 roku Rzecznik Praw Obywatelskich. Rzecznik 
wybierany jest na 6 lat przez Izbę Poselską spośród dwóch kandydatów 
zaproponowanych przez Prezydenta Republiki i dwóch kandydatów zgłoszonych
przez Senat. Funkcji tej nie można łączyć z urzędem prezydenta, mandatem 
posła i senatora oraz stanowiskiem sędziego. Rzecznik nie może być 
członkiem partii politycznej. Przysługuje mu immunitet - jest 
odpowiedzialny jedynie przed Izbą Poselską, która w przypadkach wyraźnie 
wskazanych w ustawie (np. sprzeniewierzenie się ślubowaniu, skazanie 
prawomocnym wyrokiem sądu) może go odwołać.
IV. SYSTEM PARTYJNY
Odnoszący się do partii politycznych art. 5 Konstytucji Republiki 
Czeskiej nie określa ich miejsca i roli w życiu społeczno-politycznym, 
podkreślając natomiast demokratyczne zasady tworzenia (swoboda i 
dobrowoloność zakładania i wolna konkurencja) partii politycznych oraz 
wskazując granice ich działalności (respektowanie podstawowych zasad 
demokratycznych i odrzucenie przemocy jako środka realizacji swych 
interesów).
_TZ__
twa Udulewicz
Status prawny partii politycznych reguluje ustawa z 2 października 1991 
roku o partiach i ruchach politycznych4.
Wspólna regulacja partii i ruchów politycznych, charakterystyczna dla 
Republiki Czeskiej, wynika ze znaczenia statusu ruchów (lub organizacji 
obywatelskich) w okresie walki o suwerenne państwo, kiedy to nie powstały
jeszcze partie o charakterze demokratycznym. Z postanowień ustawy wynika 
równoprawność obu form organizacyjnych. Zarówno w wypadku powstania 
partii, jak i ruchów wymagana jest decyzja o rejestracji (wydawana przez 
właściwego ministra), która w przypadku odmowy może być zaskarżona do 
sądu. Rejestracji nie podlegają jedynie te partie (ruchy), które uznane 
zostały na podstawie tymczasowej ustawy o partiach z 1990 roku. Do 
zarejestrowania partii (ruchu) wymaganych jest 100 członków założycieli.
Partie nie mogą spełniać funkcji organów państwowych ani ich zastępować, 
nie wolno im także kierować organami państwa ani nakładać obowiązków na 
osoby, które nie są ich członkami. Oddzielenie partii od państwa wyraża 
się także w niepołączalności między członkostwem w partii a określonymi w
ustawach funkcjami i stanowiskami.
Gwarantując partiom (i ruchom) pełną autonomię wewnętrzną, ustawa 
wprowadza jednakże zakaz istnienia partii i ruchów, które nie mają 
demokratycznych statutów oraz demokratycznie ukonstytuowanych organów. 
Ustawa zakazuje tworzenia partii, które dążą do zdobycia władzy środkami 
pozakonstytucyjnymi, naruszają zasadę równouprawnienia obywateli, a także
partii, których program lub działalność zagraża moralności publicznej, 

porządkowi publicznemu, prawom i wolnościom obywateli. Kontrola 
legalności tworzenia partii politycznych należy do sądów powszechnych. 
Prawo orzekania o zgodności z ustawami konstytucyjnymi lub ustawami 
decyzji o rozwiązaniu partii politycznej lub innej decyzji dotyczącej 
partii - konstytucja powierza Sądowi Konstytucyjnemu.
Partie finansowane są z budżetu państwa, kontrolą ich finansów zajmują 
się specjalne instytucje.
Do czasu odzyskania suwerenności w Czechach, podobnie jak w innych 
państwach socjalistycznych, kierowniczą rolę odgrywała Komunistyczna 
Partia Czechosłowacka (KPCz). Współdziałały z nią - skupiające głównie 
przedstawicieli inteligencji oraz warstw średnich - Czechosłowacka Partia
Socjalistyczna oraz założona jeszcze w 1922 roku Czechosłowacka Partia 
Ludowa.
Monopol partii komunistycznej zakończył się wraz z dojściem do władzy 
utworzonego podczas „aksamitnej rewolucji" Forum Obywatelskiego - 
głównego reprezentanta zmian politycznych i gospodarczych po 1989 roku. 
Jednak już wkrótce
ta uchyliła tymczasową ustawę z 1990 roku o partiach politycznych, a 
następnie została znowelizowana ustawą nr 68 z 1993 roku.
Republika Czeska
73
programowe (i personalne) konflikty w ramach Forum doprowadziły do jego 
rozpadu, czego efektem było pojawienie się na scenie politycznej wielu 
nowych partii.
Tworzeniu nowych partii politycznych sprzyjała konstytucyjna zasada 
pluralizmu politycznego oraz regulacje tymczasowej ustawy o partiach 
politycznych. Obok nowo tworzonych, przeobrażeniom podlegały także 
satelickie partie starego systemu.
Weryfikacją politycznego znaczenia partii niewątpliwie były pierwsze, 
przeprowadzone w niepodległych Czechach, wybory do Czeskiej Rady 
Narodowej (4 czerwca 1960 roku), w efekcie których mandaty parlamentarne 
uzyskało kilkanaście ugrupowań.
Kolejne wybory wykazały, iż w następstwie dalszych przeobrażeń i pewnej 
konsolidacji partii politycznych w Republice Czeskiej dość szybko 
wykształciły się główne siły polityczne, stabilizujące system państwowo-
partyjny.
Należą do nich niewątpliwie partie prawicowo-centrowe, z legitymującą się
znacznym poparciem społecznym Obywatelską Partią Demokratyczną - ODS na 
czele. Ugrupowanie to, którego przywódcą jest Vaclav Klaus, powstało na 
skutek rozłamu w FO 21 kwietnia 1991 roku. W 1996 roku połączyła się z 
nim założona w 1990 roku Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna (KDS). Do 
politycznego centrum zalicza się także - utworzona w 1992 roku z 
połączenia Unii Chrześcijańsko--Demokratycznej (zarejestrowanej w 1991 
roku) z Czechosłowacką Partią Ludową (założoną w 1948 roku) Unia 
Chrześcijańsko-Demokratyczna - Czechosłowacka Partia Ludowa (KDU-CSL), 
której przewodniczy Josef Lux.
Zmiennym poparciem cieszy się natomiast utworzony w 1989 roku Obywatelski
Sojusz Demokratyczny - ODA, który w 1998 roku stracił reprezentację w 
Izbie Poselskiej, uzyskując natomiast mandaty do Senatu. W nieco lepszej 
sytuacji znajduje się utworzona w styczniu 1998 roku przez byłych 
członków ODS Unia Wolności - US, posiadająca swą reprezentację w obu 
izbach.
Najsilniejszą siłę polityczną na lewicy stanowi Czeska Partia 
Socjalistyczna (CSSD). Utworzona w 1878 roku, reaktywowana w listopadzie 
1989 roku jako Czechosłowacka Socjaldemokracja (pod przewodnictwem Milośa
Zemana) działająca początkowo w ramach Forum Obywatelskiego, obecną nazwę
przyjęła w 1993 roku.

Partiami skrajnymi, konsekwentnie izolowanymi w parlamencie, na lewicy 
jest Komunistyczna Partia Czech i Moraw - KSCM, na prawicy Stowarzyszenie
na rzecz Republiki - Republikańska Partia Czechosłowacka - SPR-RSĆ (od 
1998 roku pozostająca poza parlamentem). Wśród partii wystawiających swe 
listy do parlamentu wskazać można na Partię Zielonych (SZ), Morawską 
Partię Narodową -MNS (zał. 1990 roku), Wolnych Demokratów (zał. 1993) i 
Unię Demokratyczną (DEU.zaŁ 1994).
f t
' "Ewa Gdulewicz"
Republika Czeska
75
(li
V. WŁADZA USTAWODAWCZA
Parlament Republiki Czeskiej składa się z dwóch izb - Izby Poselskiej i 
Senatu. Przyjęcie dwuizbowej struktury parlamentu uzasadnione było w 
jakimś stopniu nawiązaniem do tradycji międzywojennej, a także - jak się 
niekiedy wskazuje w literaturze (K. Skotnicki) - osobistymi interesami 
twórców konstytucji, którzy chcieli w ten sposób zapewnić „zajęcie" 
posłom rozwiązanego Zgromadzenia Federalnego.
Toczący się w toku prac nad nową konstytucją spór o charakter instytucji 
Senatu nie ustał także po uchwaleniu konstytucji. Przewidując trudności w
utworzeniu Senatu, ustawodawca konstytucyjny stworzył możliwość 
powołania, na podstawie odrębnej ustawy konstytucyjnej, Senatu 
Tymczasowego, jednakże ustawa taka nie została uchwalona. W takiej 
sytuacji, do czasu powołania Senatu jego funkcje wykonywać miała Izba 
Poselską którS"w tym okresie nie mogła zostaćToz-wiązana. Kontrowersje 
wokół trybu i terminu wyboru Senatu zostały przecięte dopiero przez 
prezydenta, który zarządzając zgodnie z konstytucją w 1996 roku wybory do
Izby Poselskiej, wyznaczył także termin wyborów do pierwszego Senatu (na 
15 i 16 listopada 1996 roku).
_Konstytucyjna pozycja parlamentu wyznaczona jest przez zasadę podziału 
władz (art. 2 i 15 Konstytucji), zgodnie z którą parlament zaliczony 
został do właday-—. ustawodawczej. Obie izby mają charakter 
przedstawicielski - ich skład kształtowany jest w wyniku wyborów 
bezpośrednich. O ile jednak Ucząca 200 posłów Izba Poselska jest organem 
kadencyjnym, wybieranym na okres 4 lat, to 81-ośor3owy~ Senat nie ma 
określonej kadencji. Senatorowie wybierani są na 6 lat, zaś skład Senatu 
odnawiany jest w jednej trzeciej co dwa lata.
Pozycja obu izb jest zróżnicowana, co daje podstawę do stwierdzenia, iż 
przyjęty w konstytucji model dwuizbowości nie opiera się na 
równouprawnieniu izb. Niewątpliwie bardziej znacząca jest Izba Poselska, 
dysponująca nie tylko władzą ustawodawczą, ale także prawem kontroli 
(pociągana jest do odpowiedzialności) rządu, którego to uprawnienia 
pozbawiony jest Senat.
Także w wykonywaniu funkcji ustawodawczej Izba Poselska zachowuje 
uprzywilejowaną pozycję: to do niej w pierwszej kolejności kierowane są 
projekty •ustaw; do niej także należy prawo decyzji co do ostatecznej 
treści ustawy, tylko Izba Poselska dysponuje prawem odrzucenia 
prezydenckiego weta ustawodawczego. Wyłącznie do Izby Poselskiej należy 
prawo uchwalaiHa4j«dż^u-pańslwjjjjstawyo za-" mknięciu rachunków 
państwowych.
Jednakże w wypadku rozwiązania Izby Poselskiej przez prezydenta Senatowi 
przYsługuje-prawo uchwalania dekretów z mocą ustawy (zakonne opatfeni).
W konstytucyjnie określonych przypadkach uprawnienia obu izb są zrównane.
.Dzieje się tak wówczas, gdy izby obradują wspólnie. Ma to miejsce w 
dwóch wypadkach: wyboru prezydenta i przyjęcia od niego ślubowania. 
Wspólne posiedzę-

nią zwoływane są przez przewodniczącego Izby Poselskiej, a obrady 
odbywają^ się według zasad określonych w regulaminie tej izby.
Obok wspólnych posiedzeń, konstytucja wymaga, by określone decyzje 
podjęte były głosami obu izb. Dotyczy to: uchwalania ustaw 
konstytucyjnych i umów międzynarodowych dotyczących praw i podstawowych 
wolności człowieka oraz umów gospodarczych o charakterze ogólnym, a także
umów, do wykonania których wymagane jest uchwalenie ustawy. Głosami obu 
izb uchwalane muszą być ustawy"* wyborcze, ustawy o zasadach obradowania 
i wzajemnych kontaktach obu izb, ich stosunkach zewnętrznych, a także 
regulamin Senatu.
Tylko parlament może podjąć uchwałę o wprowadzeniu stanu wojennego lub 
wyrazić zgodę na pobyt obcych wojsk na terytorium Republiki i na wysłanie
sił "zbrojnych poza jej terytorium, do Izby Poselskiej i Senatu należy 
stwierdzenie opróżnienia urzędu Prezydenta Republiki Czeskiej.
Senat jest natomiast w szczególny sposób powiązany z Sądem Konstytucyjnym
- zlT jego zgodą prezydent mianuje sędziów tego Sądu. Izba ta posiada 
także uprawnienia dotyczące immunitetu sędziów Sądu Konstytucyjnego - 
wyraża zgodę na ściganie sędziego, zgoda przewodniczącego Senatu wymagana
jest do zatrzymania sędziego. Do wyłącznej kompetencji Senatu należy 
oskarżenie prezydenta przed Sądem Konstytucyjnym za zdradę stanu.
1. ZASADY PRAWA WYBORCZEGO
W kwestii zasad prawa wyborczego do parlamentu konstytucja stanowi 
jedynie tyle, że wybory do obu izb są powszechne, bezpośrednie i 
przeprowadzane w głosowaniu tajnym, odsyłając określenie zasad podziału 
mandatów do ustawy wyborczej. Czynne prawo wyborcze przysługuje 
obywatelom po ukończeniu 18 lat, bierne do Izby Poselskiej po ukończeniu 
21 lat, do Senatu - 40 lat.
Ponieważ konstytucja nie przesądziła o konieczności uchwalenia odrębnych 
ustaw określających organizację i tryb wyborów do obu izb, stanowiąc 
jedynie, iż ustawa o wyborach do Senatu powinna określać, w jaki sposób w
pierwszych wyborach do Senatu zostanie wskazana '/3 senatorów wybranych 
na dwuletnią kadencję i 1/3 senatorów wybranych na kadencję czteroletnią,
w 1995 roku parlament uchwalił jedną ustawę5 regulującą tryb wyborów do 
Izby Poselskiej i Senatu.
W wypadku Izby Poselskiej ustawa ta nawiązywała do rozwiązań przyjętych w
1990 roku w wyborach do Czeskiej Rady Narodowej (przeprowadzonych w 1992 
roku). Wybór członków tej Izby odbywa się według zasad systemu 
proporcjonalnego; głosuje się na listy. Liczbę mandatów przypadających na
każdy okręg
5 Ustawa nr 247/1995 o wyborach do Parlamentu Republiki Czeskiej i o 
zmianie i uzupełnieniu niektórych innych ustaw.
- -TTT
Ewa Gdulewicz
wyborczy ustala Czeska Komisja Wyborcza. Każda partia (ruch polityczny) 
przedkładając listę kandydatów, musi legitymować się przynajmniej liczbą 
10 000 członków lub zebrać 10 000 podpisów. Wymóg ten nie dotyczy partii 
posiadających swych przedstawicieli w parlamencie. Ustawa zachowała tzw. 
klauzulę zaporową, ustanawiając 5% próg głosów zdobytych w skali całego 
kraju dla partii (ruchu) politycznej, 7% głosów dla koalicji dwóch partii
(ruchów politycznych), 9% dla trzech i 11% dla czterech i więcej. Progi 
te mogą być obniżone odpowiednio o 1-2% w przypadku stwierdzenia przez 
Czeską Komisję Wyborczą, że do Izby nie wejdą przynajmniej dwie partie 
(ruchy polityczne). Podział mandatów dokonywany jest w okręgach 
wyborczych według metody Hegenbacha-Bischoffa6.
Kandydaci otrzymują mandaty przynależne partii w takiej kolejności, w 
jakiej umieszczeni są na liście. Jednakże w przypadku, gdy 1/10 wyborców 
biorących udział w głosowaniu w danym okręgu wyborczym wyraziła swoje 

preferencje, mandat otrzymuje kandydat, który uzyskał co najmniej 15% 
głosów preferencyjnych oddanych na tę partię w danym okręgu wyborczym.
W lipcu 2000 roku parlament podjął próbę zmiany ordynacji wyborczej. 
Nowelizacja zmierzała przede wszystkim do uprzywilejowania partii 
posiadających większą liczbę mandatów w parlamencie. Zmianom tym 
sprzeciwiał się prezydent V. Ravel, zaskarżając ustawę do Sądu 
Konstytucyjnego. Trybunał uwzględnił większość zarzutów V. Havla, 
uznając, iż wnioskowane zmiany (zaproponowany podział mandatów, nowy 
podział kraju na 35 - zamiast 8 - okręgów wyborczych) naruszają 
konstytucyjne prawo do proporcjonalnej reprezentacji. Sędziowie za 
konstytucyjną uznali jednak zmianę zobowiązującą każdą partię wchodzącą w
skład koalicji wyborczej do uzyskania 5% głosów, co oznacza, że koalicja 
złożona np. z dwóch partii po 2001 roku będzie musiała uzyskać co 
najmniej 10% głosów.
Ewolucja prawa wyborczego w Republice Czeskiej potwierdza tezę (K. 
Skotnic-ki: Systemy rządów...), iż w Czechach „wyżej ceniony jest skład 
parlamentu, zapewniający wyłonienie większości gwarantującej stabilność 
rządu, niż reprezentatywność organu przedstawicielskiego, grożącą jednak 
niepewnością losów utworzonego gabinetu"7. O ile bowiem w 1992 roku 
mandaty uzyskali przedstawiciele
6 Według tej metody iloraz wyborczy obliczany jest przez podzielenie 
liczby wszystkich ważnie oddanych w okręgu wyborczym głosów na partie i 
koalicje przez liczbę mandatów w okręgu wyborczym plus 1. W przypadku 
nierozdzielenia w ten sposób wszystkich mandatów, „reszta głosów" 
oddanych na poszczególne partie przekazywana jest do drugiego podziału. 
Polega on na zsumowaniu wszystkich „reszt" w skali całego kraju na 
poszczególne listy kandydatów, a następnie rozdzielenie pomiędzy 
kandydatów pozostałych mandatów według tej samej metody.
7 Tę funkcję prawa wyborczego potwierdził także Sąd Konstytucyjny w 
orzeczeniu z 2 kwietnia 1997 roku, stwierdzając konstytucyjność przepisu 
ustawy wyborczej ustanawiającej 5% próg wyborczy. W uzasadnieniu 
orzeczenia zwrócono uwagę na niezbędność „zagwarantowania takiej miary 
integracji politycznej, jaka jest potrzebna do tego, aby skład 
ustawodawczego ciała uniemożliwiał sformułowanie większości potrzebnej 
dla przyjęcia rozstrzygnięcia i dla powstania rządu opartego na 
parlamentarnym wotum zaufania".
Republika Cześlca
TT
ośmiu partii i koalicji, w wyborach przeprowadzonych w 1996 roku do Izby 
Poselskiej weszli przedstawiciele sześciu partii (koalicji): 
Obywatelskiej^Partii Demokratycznej (ODS - 68 mandatów), Czeskiej Partii 
Socjalistycznej (ĆSSD - 61 mandatów), Komunistycznej Partii Czech i Moraw
(KSĆM - 22 mandaty), Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej - 
Czechosłowackiej Partii Ludowej (KDU-CSL
- 18 mandatów), Stowarzyszenia na rzecz Republiki - Republikańska Partia 
Ludowa (SPR-PSC - 18 mandatów) i Obywatelskiego Sojuszu Demokratycznego 
(ODA- 13 mandatów).
W kolejnych, przeprowadzonych po przedterminowym rozwiązaniu Izby 
Poselskiej w 1998 roku wyborach mandaty uzyskało 5 partii: zasiadające 
dotychczas w izbie ĆSSD (74), ODS (63), KSCM (24), KDU-ĆSL (20) oraz 
utworzona w 1998 roku Unia Wolności (US - 19).
Podstawową różnicę w zasadach prawa wyborczego do Senatu stanowi 
przyjęcie systemu większościowego. Wybory przeprowadzane są w dwóch 
turach w okręgach jednomandatowych. Kandydaci niezależni muszą uzyskać 
poparcie co najmniej 1000 wyborców z okręgu wyborczego, w którym 
kandydują. Mandat uzyskuje ten kandydat, który otrzymał bezwzględną 
większość oddanych głosów. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyskał 
wymaganej większości, przeprowadza się drugą turę głosowania. Uczestniczą

w niej tylko dwaj kandydaci, na których oddano kolejno największą liczbę 
głosów. Wybrany zostaje ten, który uzyska najwięcej oddanych głosów 
(większość względna).
Skład polityczny pierwszego Senatu przedstawiał się następująco: ODS - 32
mandaty, ĆSSD - 25, KDU-ĆSL - 13, ODA - 7, KSĆM - 2, DEU - l, niezależni 
- 1. Podział mandatów po wyborach częściowych 1998 roku uległ niewielkim 
tylko zmianom.
Dość sensacyjnie ukształtował się natomiast skład polityczny Senatu po 
wyborach częściowych w 2000 roku. Na skutek zawartej przez małe partie 
prawicowe (KDU-ĆSL, US, ODA i DEU) koalicji wyborczej (tzw. 
czwórkoalicja) dysponują one 39 mandatami. Pozostałe mandaty przypadają 
ODS - 22, ĆSSD - 15, KSĆM
- 3 i 2 - senatorom niezależnym.
2. TRYB FUNKCJONOWANIA I ORGANIZACJA PARLAMENTU
Zgodnie z konstytucją, wybrana na czteroletnią kadencję Izba Poselska 
może zostać rozwiązana przez prezydenta. W praktyce uprawnienie 
to^rzysiuguje prezy-"dentowi od 1996 roku, gdyż zgodnie z przepisami 
przejściowymi kadencja pochodzącej z wyborów 1992 roku Izby Poselskiej 
(Czeska Rada Narodowa) upływała w dniu 6 czerwca 1996 roku; w 1996 roku 
został spełniony także drugi warunek umożliwiający prezydentowi 
skorzystanie z tego uprawnienia - wybór Senatu, bowiem przepisy 
przejściowe zastrzegały nierozwiązywalność Izby Poselskiej w okresie, w 
którym wykonuje ona funkcje drugiej izby (Senatu).
cwa uauiewicz
Ii
Prezydenckie prawo rozwiązania Izby Poselskiej ma charakter fakultatywny 
i jest uzależnione od zaistnienia konstytucyjnie wskazanych okoliczności:
prezy-_dent może rozwiązać Izbę Poselską jedynie wówczas, gdy: 1) Izba 
nie udzieliła~wc>~ tum zaufania nowo powołanemu rządowi, utworzonemu 
przez premiera mianowanego na wniosek przewodniczącego Izby; 2) nie 
zajęła przez 3 miesiące stanowiska wobec rządowego projektu ustawy, z 
którym rząd połączył wotum zaufania; 3) przekroczyła dopuszczalny (120 
dni w roku) czas trwania przerw w sesji; 4) nie była~z3olna do" 
podejmowania uchwał w okresie dłuższym niż 3 miesiące, mimo że sesja nie 
została przerwana lub Izba została ponownie zwołana na posiedzenie w tym 
czasie.
Konstytucja nie przewiduje możliwości samorozwiązania Izby mocą własnej 
uchwały, nie zawiera także przepisów wskazujących na możliwość 
przedłużenia -w wyjątkowych przypadkach - kadencji Izby Poselskie]8?"
W przeciwieństwie do Izby Poselskiej konstytucja nie przewiduje 
możliwości przedterminowego rozwiązania Senatu.
Parlament jest stale gotów do podjęcia obrad - mimo konstytucyjnego 
określenia tej „gotowości" mianem „sesji" konstytucja ustanowiła 
permanentny tryb pracy obu izb. Pierwsze posiedzenie („sesję") Izby 
Poselskiej oraz pierwszą sesję pierwszego Senatu zwołuje prezydent w 
takim czasie, by została otwarta najpóźniej w_j5Ó dniu po wyborach. 
Jeżeli tego nie uczyni, izba zbiera się z mocy prawa 30 dnia od wyborów. 
Sesja Izby Poselskiej kończy się wraz z upływem jej kadencji lub z chwilą
rozwiązania izby.
Sesje Senatu - w zależności od przeprowadzonych wyborów - dzielone są na 
tzw. „kadencje funkcjonalne", zaczynające się po rozpoczęciu pierwszego 
posiedzenia Senatu, następującego po wyborach i wydaniu senatorom 
zaświadczenia o wyborze (jest to jednocześnie moment zakończenia 
poprzedniej „kadencji funkcjonalnej"). Obie izby mogą podjąć uchwałę o 
przerwaniu sesji. Łączny czas wszystkich przerw w roku nie może 
przekroczyć 120 dni, zaś sesjfSenatu nie można przerwać w okresie, gdy 
jest rozwiązana Izba Poselska.

Zasady obrad każdej z izb, jej organów i funkcjonariuszy, zewnętrzne 
stosunki izby, status posłów, organów i funkcjonariuszy izby określa 
regulamin9, tradycyjnie w Czechach uchwalany w formie ustawy. Regulamin 
Izby Poselskiej zawiera ponadto zasady odnoszące się do wspólnego 
posiedzenia parlamentu. Stosunki we-
8 W praktyce skrócenie kadencji Izby Poselskiej nastąpiło na podstawie 
ustawy konstytucyjnej w 1998 roku.
9 Regulamin obrad Izby Poselskiej Parlamentu Republiki Czeskiej - ustawa 
z dnia 19 kwietnia 1995 roku nr 90/1995 oraz ustawa nr 107/1999 z dnia 11
maja 1999 roku - Regulamin Pracy Senatu Republiki Czeskiej. Do czasu 
wejścia w życie tych ustaw obowiązywał w obu izbach regulamin obrad 
Czeskiej Rady Narodowej.
wnątrz izby i szczegółowy tryb obrad izb i jej organów mogą być określone
w drodze uchwały podjętej przez izbę.
Posiedzenia izb są jawne. Jednak na wniosek rządu lub posła (senatora) 
Izba może uchwalić tajność posiedzenia lub jego części, zwłaszcza 
wówczas, gdy do porządku posiedzenia włączone są objęte tajemnicą sprawy 
związane z obronnością lub bezpieczeństwem państwa lub inne doniosłe 
kwestie objęte tajemnicą. Regula-~min Izby Poselskiej zawiera 
zastrzeżenie, iż tajność nie może dotyczyć rozpatrywania projektu ustawy 
o budżecie państwa, projektu ustawy o zamknięciu rachunków państwowych, 
projektu ustaw o podatkach i opłatach. Według regulaminu Senatu 
rozpatrywanie "projektów^ ustaw i ustawowych postanowień (dekretów z mocą
ustawy) jest zawsze jawne.

-----/Uchwały podejmowane są bezwzględną 

większością głosów obecnych posłów /(senatorów) przy obecności co 
najmniej 1/3 członków (piastujących w danym mo-/ mencie mandat) iżby. 
Jedynie w wyjątkowych przypadkach zaostrzeniu podlega /   konstytucyjny 
wymóg większości głosów (np. ustawa konstytucyjna) i kworum Oj,-V   czy 
się je wówczas od konstytucyjnej liczby posłów i senatorów^/""""' 
»'•»'••»•"   "**^ ^•—Konstytucja przyjęła konstrukcję mandatu wolnego, 
posłowie (i senatorowie) nie mogą być ograniczani żadnymi nakazami. 
Mandatu posła nie można łączyć z mandatem senatora, piastowaniem urzędu 
Prezydenta Republiki i sprawowaniem funkcji sędziego. Inne przypadki 
niepołączalności mandatu mogą być określone w ustawie. Ponadto regulaminy
izb zakazują przewodniczącym i wiceprzewodniczącym izby oraz członkom jej
komisji lub komitetów jednoczesnego członkostwa w rządzie.
Żaden akt prawny nie zakazuje członkom parlamentu prowadzenia 
działalności gospodarczej i zarobkowej10.
Mandat uzyskuje się z chwilą wyborów. Jego wygaśnięcie następuje w 
wypadku odmowy złożenia ślubowania, upływu kadencji, osobistego 
zrzeczenia się, utraty prawa wybieralności oraz objęcia urzędu lub 
funkcji niepołączalnych z mandatem, a także w przypadku rozwiązania Izby 
Poselskiej. Mandat wygasa również z chwilą śmierci posła lub senatora. 
Wątpliwości co do stwierdzenia wygaśnięcia mandatu rozstrzyga Sąd 
Konstytucyjny.
Członkom parlamentu przysługuje immunitet materialny i formalny. Posła 
lub senatora nie można pociągnąć do odpowiedzialności za głosowanie w 
izbie i jej organach; za swe wypowiedzi w izbie odpowiadają oni wyłącznie
dyscyplinarnie. Także za wykroczenia poseł lub senator ponosi 
odpowiedzialność dys-
10 Do wglądu wykłada się natomiast - w każdy poniedziałek - dokumenty 
informujące o dochodach posłów i ministrów, które nie są częścią 
miesięcznego wynagrodzenia i przekraczają jego wysokość.
Ewa Udulewicz
Republika Czeska
cyplinarną jedynie przed izbą. Członkowie parlamentu nie mogą być także 
pociągnięci - bez zgody izby - do odpowiedzialności karnej. Odmowa izby 

wyklucza także „na zawsze" możliwość pociągnięcia członka parlamentu do 
odpowiedzialności karnej.
W przypadku zatrzymania na gorącym uczynku właściwy organ winien 
zawiadomić natychmiast o zatrzymaniu posła lub senatora przewodniczącego 
izby, który w ciągu 24 godzin od zatrzymania winien udzielić zgody na 
przekazanie zatrzymanego sądowi. Jeżeli tego nie uczyni, zatrzymany 
zostaje zwolniony. Ostateczna decyzja w sprawie pociągnięcia do 
odpowiedzialności należy wówczas do izby, która podejmuje stosowną 
uchwałę na najbliższym posiedzeniu.
Posłowie i senatorowie mogą łączyć się - zgodnie z przynależnością do 
partii i ruchów politycznych, z których list kandydowali - w kluby 
poselskie. Do utworzenia klubu poselskiego w Izbie Poselskiej potrzeba co
najmniej 10 posłów, w Senacie - 5 senatorów. Regulamin Senatu przyznaje 
ponadto prawo do utworzenia klubu (lub zgłoszenia akcesu do utworzonych) 
kandydatom niezależnym i członkom partii, które nie uzyskały 5 mandatów 
oraz dopuszcza możliwość łączenia się klubów. W trakcie kadencji może być
utworzony nowy klub poselski, jednakże jego prawo do proporcjonalnej 
reprezentacji w organach izby uzależnione jest od jej zgody.
Każda z izb wybiera swego przewodniczącego i wiceprzewodniczących, 
których liczba nie jest określona. W Izbie Poselskiej kandydatów na to 
stanowisko zgłaszają kluby poselskie, w Senacie prawo to przysługuje 
także senatorom. Wybory przeprowadzane są w dwóch turach. Jeżeli w 
pierwszej turze żaden z kandydatów nie uzyska bezwzględnej większości 
głosów obecnych członków izby, przeprowadza się drugą turę, do której 
przechodzą kandydaci, którzy uzyskali najwięcej głosów. Jeżeli wówczas 
przewodniczący nie zostanie wybrany, procedura wyborów przeprowadzana 
jest od nowa.
-Przewodniczącego (lub wiceprzewodniczącego) Izby Poselskiej można 
odwołać na pisemny wniosek 2/5 wszystkich posłów, Senatu - na wniosek 1/3
ogólnej liczby senatorów.
Szczególnymi, konstytucyjnymi uprawnieniami przewodniczącego Izby Poseł->
skiej jest przyjmowanie ślubowania od Prezydenta Republiki, przyjmowanie 
oś-, wiadczenia, w którym zrzeka się on swego urzędu, składanie w 
konstytucyjniej określonej sytuacji wniosku o mianowanie przewodniczącego
rządu (premiera), zwoływanie, rozpoczynanie i zamykanie wspólnego 
posiedzenia Izby Poselskiej i Senatu oraz podpisywanie  (wraz z 
prezydentem i przewodniczącym rządu) ustaw11.
W sytuacji, gdy urząd Prezydenta Republiki jest opróżniony, 
przewodniczący Izby Poselskiej przyjmuje część jego uprawjrueruJDo niego 
należy wówczas: miano-
11 Przewodniczący Izby Poselskiej wykonuje również inne zadania określone
ustawą.
i
wanie i odwoływanie przewodniczącego i członków rządu, przyjmowanie ich 
dymisji, odwoływanie rządu i przyjmowanie jego dymisji, zwoływanie sesji 
Izby Poselskiej i jej rozwiązywanie, powierzanie rządowi, od którego 
przyjął dymisję lub który odwołał dalsze wykonywanie funkcji do czasu 
mianowania nowego rządu, mianowanie sędziów Sądu Konstytucyjnego (w tym 
przewodniczącego i wiceprzewodniczących) oraz mianowanie członków Rady 
Banku Czeskiego Banku Narodowego.
Jedynie wówczas, gdy Izby Poselska jest rozwiązana, uprawnienia te 
przekazywane są przewodniczącemu Senatu.
Zgodnie z regulaminem, izby powołują komitety (mandatowy i immunitetowy, 
organizacyjny, a w Izbie Poselskiej ponadto komitet do spraw petycji i 
budżetowy) oraz komisje. Zarówno komitety, jak i komisje mogą mieć 
charakter stały (powoły- j wane na okres kadencji) lub nadzwyczajny 
(czasowe). -^

Regulamin Izby Poselskiej przewiduje także możliwość powołania, na 
wniosek co najmniej 1/5 ogólnej liczby członków Izby, komisji śledczej.
3. FUNKCJE PARLAMENTU
Do podstawowych funkcji parlamentu należy funkcja ustawodawcza i 
kontrolna. Parlament Republiki Czeskiej posiada także pewne uprawnienia 
kreacyjne. Należy do nich przede wszystkim prawo wyboru Prezydenta 
Republiki. Ponadto Izbie Poselskiej przysługuje prawo zgłaszania 
prezydentowi wniosku dotyczącego mianowania prezydenta i wiceprezydenta 
Najwyższego Urzędu Kontroli; Senat wyraża zgodę na mianowanie przez 
prezydenta sędziów Sądu Konstytucyjnego.
Zgodnie z konstytucją do parlamentu należy władza ustawodawcza, co wedle 
jej przepisów oznacza, że zarówno ustawy, jak i akty z mocą ustawy 
(dekrety) uchwalane są przez parlament (lub jedną z jego izb).
Postanowienia konstytucji dają podstawę do wyróżnienia wspomnianych już 
ustaw konstytucyjnych i zwykłych. Mimo przewidywania w konstytucji 
możliwości bezpośredniego sprawowania władzy przez suwerena, z 
postanowień konstytucji nie zdaje się wynikać możliwość stanowienia ustaw
w drodze referendum. Z punktu widzenia trybu uchwalania, wśród ustaw 
zwykłych szczególną kategorię tworzą ustawy budżetowe i ustawy 
upoważniające do ratyfikacji niektórych umów międzynarodowych.
Szczególnym aktem prawnym o charakterze powszechnie obowiązującym są 
dekrety z mocą ustawy uchwalane przez Senat w przypadku rozwiązania Izby 
Poselskiej przez prezydenta. Wydawane one być mogą wyłącznie z inicjatywy
rządu „w sprawach, które nie mogą być odłożone", a wymagają regulacji 
ustawowej, z wyjątkiem spraw dotyczących: konstytucji, budżetu państwa, 
zamknięcia rachunków państwowych, ordynacji wyborczej oraz umów 
międzynarodowych o prą-
Ewa Gdulewicz
wach i podstawowych wolnościach człowieka. Akty te, podpisywane przez 
przewodniczącego Senatu, Prezydenta Republiki i przewodniczącego rządu, 
ogłaszane są tak jak ustawy, a następnie przedłożone na pierwszym 
posiedzeniu Izby Poselskiej. W wypadku odmowy ratyfikacji przez Izbę, 
tracą moc prawną.
Krąg podmiotów, którym przysługuje prawo inicjatywy ustawodawczej, 
określony został dość szeroko: prawo zgłaszania projektów ustaw 
przysługuje posłowi, grupie posłów, Senatowi, rządowi oraz organowi 
przedstawicielskiemu jednostki samorządu terytorialnego wyższego szczebla
(tj. ziemi lub kraju). W przeciwieństwie do niektórych innych państw 
byłego bloku socjalistycznego, zgodnie z międzywojenną tradycją, prawa 
inicjatywy ustawodawczej pozbawiony jest jjrezydent, co stanowi 
nawiązanie do zasad klasycznego parlamentaryzmu.
Poselskie prawo inicjatywy ustawodawczej może mieć charakter indywidualny
lub grupowy. W tym ostatnim przypadku regulamin Izby Poselskiej nie 
określa liczby posłów, którzy winni podpisać projekt. Wobec braku 
przepisów wskazujących na formalną możliwość zgłoszenia projektu przez 
klub poselski lub komisję, zgłaszane przez nie projekty uznawane są za 
projekty „grupy posłów". Inicjatorem senackiego projektu ustawy może być 
grupa co najmniej pięciu senatorów, komitet lub komisja Senatu, jednakże 
do jego uchwalenia i przesłania do Izby Poselskiej wymagana jest uchwała 
Senatu podjęta bezwzględną większością obecnych senatorów. Wyłącznie 
rządowi przysługuje prawo zgłaszania projektu ustawy o budżecie państwa i
o zamknięciu rachunków państwowych.
Projekty ustaw wnoszone są w pierwszej kolejności do Izby Poselskiej. W 
imieniu Senatu, rządu lub organu przedstawicielskiego mogą występować 
członkowie tych organów specjalnie do tego upoważnieni. Wnioskodawca może
wycofać projekt do czasu zakończenia drugiego czytania. Na późniejsze 
wycofanie projektu wymagana jest zgoda Izby.

Każdy wniesiony projekt ustawy przekazywany jest przez przewodniczącego 
Izby rządowi. Rozwiązanie to ma gwarantować rządowi możliwość zajęcia 
stanowiska wobec projektu. Jeżeli rząd w ciągu 50 dni od chwili 
doręczenia projektu nie wypowie się na jego temat, uznaje się, iż projekt
został zaakceptowany.
Zgodnie z przyjętą w regulaminie Izby Poselskiej zasadą, projekty ustaw 
uchwalane są w trzech czytaniach (z wyjątkiem ustaw upoważniających do 
ratyfikacji umów międzynarodowych i wypowiedzenia umowy, które 
rozpatrywane są w dwóch czytaniach).
Czas pracy w Izbie nad projektem ustawy nie jest ograniczony. Jedynie w 
przypadku, gdy rząd wraz z wykonaniem prawa inicjatywy ustawodawczej 
połączy wniosek o wotum zaufania, Izba Poselska zobowiązana jest 
rozpatrzyć wniosek w terminie 3 miesięcy. Niedotrzymanie tego terminu 
grozi rozwiązaniem Izby przez prezydenta.
Uprawnienia Senatu w procesie stanowienia ustaw są ograniczone. Zgodnie z
konstytucją, rozpatrzenie przekazanego przez Izbę Poselską projektu 
ustawy winno nastąpić w ciągu 30 dni od chwili jego otrzymania.
Republika Czeslca
l
Jeżeli w tym czasie Senat nie wypowie się na temat otrzymanego projektu 
lub go uchwali, albo też oświadczy, że nie będzie się zajmował 
projektem12, projekt przekazywany jest do podpisu prezydentowi w 
brzmieniu przyjętym przez Izbę Poselską.
Gdy Senat projekt ustawy odrzuci, lub zaproponuje poprawki, projekt 
ustawy ze stosowną uchwałą Senatu przekazywany jest do Izby Poselskiej. W
przypadku podjęcia przez Senat uchwały o odrzuceniu projektu, jest on w 
ciągu 10 dni od doręczenia uchwały Senatu przedkładany do ponownego 
głosowania Izby w poprzednio przyjętym przez nią brzmieniu. Jego 
przyjęcie następuje wówczas, gdy Izba uchwali go bezwzględną większością 
głosów ustawowej liczby posłów.
W przypadku zaproponowania poprawek, projekt przedkładany jest pod 
głosowanie Izby Poselskiej w brzmieniu uchwalonym przez Senat. Jeżeli 
Izba nie uchwali projektu w tym brzmieniu, głosuje się ponownie projekt 
ustawy w brzmieniu uchwalonym przez Izbę Poselską przed przekazaniem 
projektu do Senatu. Projekt ustawy jest uchwalony, jeżeli Izba przyjmie 
go bezwzględną większości ustawowej liczby posłów. Chociaż konstytucja 
ani regulamin Izby Poselskiej wyraźnie tego nie przesądzają, w przypadku 
gdy Izba Poselska nie uchwali projektu w wersji zaproponowanej przez 
Senat i nie uchwali go ponownie w brzmieniu pierwotnie przez siebie 
przyjętym - projekt ustawy upada.
Kolejnym etapem postępowania ustawodawczego jest przekazanie uchwalonej 
ustawy do podpisu prezydentowi. Prezydent w ciągu 15 dni od otrzymania 
ustawy może ją podpisać lub (z wyjątkiem ustawy konstytucyjnej) zwrócić 
ją do ponownego rozpatrzenia przez Izbę Poselską. Tak zwane weto 
prezydenckie wymaga uzasadnienia. Izba Poselska poddaje wówczas ponownie 
ustawę pod głosowanie -ustawa jest uchwalona, jeżeli za jej przyjęciem 
opowie się bezwzględna większość wszystkich posłów. Prezydent musi 
ponowne uchwaloną ustawę podpisać.
Dla swej ważności ustawy, po podpisaniu przez przewodniczącego Izby 
Poselskiej, Prezydenta Republiki i przewodniczącego rządu (w takiej 
kolejności), wymagają ogłoszenia w Dzienniku Ustaw Republiki Czeskiej.
Szczególny tryb postępowania ustawodawczego (poza wspomnianymi już 
ustawami konstytucyjnymi i postępowaniem w sprawie niektórych umów 
międzynarodowych) przewidziany jest dla uchwalenia ustawy budżetowej. 
Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje w tym przypadku wyłącznie 
rządowi i jest ona rozpatrywana jedynie przez Izbę Poselską. Projekt 
ustawy przedstawiany jest najpóźniej na trzy miesiące przed początkiem 

roku budżetowego, uzupełnienia do tego projektu rząd może przedłożyć 
najpóźniej 15 dni przed posiedzeniem, na którym ma się od-
12 Wniosku takiego nie można zgłosić w stosunku do ustaw wymagających 
uchwalenia głosami obu izb parlamentu.
l
być pierwsze czytanie. Ustawa budżetowa nie może zawierać zmian i 
uzupełnień odnoszących się do innych ustaw, ani pozbawiać je mocy 
obowiązującej.
Regulaminy obu izb przewidują możliwość ogłoszenia przez przewodniczącego
Izby Poselskiej na wniosek rządu tzw. stanu prowizorium legislacyjnego. 
Jego ogłoszenie może nastąpić na czas określony, w razie nadzwyczajnych 
okoliczności, kiedy z uzasadnionego powodu są zagrożone podstawowe prawa 
i wolności obywateli lub bezpieczeństwo państwa13, lub kiedy państwu 
grożą znaczne szkody gospodarcze. W wypadku ogłoszenia stanu prowizorium 
legislacyjnego, na żądanie rządu, zgłoszone przez niego projekty ustaw 
mogą być rozpatrywane w postępowaniu skróconym, według zasad 
przewidzianych w regulaminie izb. Stan ten może być zniesiony lub też 
ograniczony czas jego trwania przez Izbę Poselską, do której należy prawo
oceny (przed rozpatrzeniem porządku posiedzenia), czy winien on być nadal
utrzymany oraz czy rządowy projekt ustawy wymaga rozpatrzenia w 
postępowaniu skróconym.
Zgodnie z klasycznymi zasadami systemu parlamentarnego rząd musi cieszyć 
się zaufaniem parlamentu. W przypadku Republiki Czeskiej rząd winien 
posiadać zaufanie większości jednej z izb - Izby Poselskiej. Tylko ta 
izba udziela nowo powołanemu rządowi wotum zaufania, wyrażając w ten 
sposób akceptację dla jego składu i programu.
Odpowiedzialność rządu przed Izbą Poselską oznacza także, iż negatywna 
ocena jego działalności stanowi podstawę do złożenia wniosku o udzielenie
wotum nieufności, którego skutkiem - w przypadku przyjęcia - jest dymisja
(lub odwołanie) rządu. Środkiem kontroli parlamentu nad rządem jest także
coroczna ocena działalności rządu przez Izbę Poselską w czasie debaty nad
projektem ustawy o zamknięciu rachunków państwowych. Instrumentom 
bieżącej kontroli parlamentu nad rządem Konstytucja Republiki Czeskiej 
nie poświęca zbyt wiele uwagi, gwarantując natomiast członkom Izby 
Poselskiej prawo do uzyskania informacji.
Członkowie rządu mają obowiązek osobistego stawiennictwa na posiedzeniu 
Izby Poselskiej, jeżeli zażąda ona tego podjętą uchwałą. Prawo takie 
przysługuje także komisjom i komitetom, jednakże w tym wypadku członka 
rządu może zastąpić zastępca, o ile nie zostało wyraźnie sformułowane 
żądanie osobistego stawiennictwa. Zgodnie z regulaminem, na żądanie 
komitetu Izby Poselskiej członkowie rządu zobowiązani są przedstawić 
informacje i wyjaśnienia oraz w terminie 30 dni udzielać odpowiedzi na 
podjęte uchwały. Szczególną komisją o uprawnieniach kontrolnych jest 
komisja śledcza, tworzona w celu zbadania sprawy dotyczącej interesu 
publicznego.
1 W tym ostatnim przypadku - w okresie stanu zagrożenia państwa lub stanu
wojennego ogłoszonego zgodnie z art. 7 ustawy konstytucyjnej nr 110/98 o 
bezpieczeństwie państwa - projekt ustawy jest przesyłany jednocześnie 
także do Senatu.
Republika Czeska
85
Instytucją konstytucyjną jest także prawo każdego posła zgłaszania 
interpelacji do rządu lub jego członków w sprawach należących do ich 
kompetencji. Interpelacje mogą być składane ustnie, na posiedzeniu Izby, 
lub pisemnie za pośrednictwem przewodniczącego Izby.
Interpelacje ustne rozpatrywane są w określonym dniu posiedzenia 
(czwartek) i w regulaminowo wyznaczonych godzinach. Zamiar ich zgłoszenia
winien być podany przewodniczącemu Izby na piśmie, najpóźniej przed 

rozpoczęciem jej posiedzenia. Przedstawienie interpelacji nie może trwać 
dłużej niż dwie minuty, po udzieleniu odpowiedzi może być postawione 
pytanie uzupełniające.
Odpowiedź na interpelację pisemną musi być udzielona w terminie 30 dni od
jej otrzymania. Może mieć charakter ustny (na posiedzeniu izby) lub 
pisemny. W przypadku udzielenia niezadowalającej, pisemnej odpowiedzi na 
interpelację może być ona przedmiotem debaty na posiedzeniu Izby.
W przeciwieństwie do Izby Poselskiej, Senat został pozbawiony 
instrumentów kontroli nad rządem. W celu umożliwienia senatorom 
prawidłowego wykonywania swych funkcji regulamin tej izby przewiduje 
jedynie prawo domagania się przez organy Senatu potrzebnych informacji od
członków rządu, kierowników urzędów administracyjnych i organów samorządu
terytorialnego. Termin udzielenia tej informacji wynosi 30 dni.
Konstytucyjnym, niezawisłym organem sprawującym kontrolę nad 
gospodarowaniem majątkiem państwowym oraz wykonaniem budżetu państwa, 
jest Najwyższy Urząd Kontroli. Jego związek z Izbą Poselską podkreśla jej
uprawnienie do kształtowania personalnego składu kierowniczych organów 
Urzędu - prawo przedstawienia prezydentowi kandydatów na prezydenta i 
wiceprezydentów NUK oraz prawo wyboru - na wniosek prezydenta NUK - 
członków tego organu. Izba Poselska uprawniona jest także do zgłaszania 
propozycji przeprowadzenia kontroli oraz otrzymywania wniosków 
pokontrolnych.
VI. WŁADZA WYKONAWCZA
Systematyka konstytucji wskazuje, że ustrojodawca czeski do organów 
władzy wykonawczej zaliczył Prezydenta Republiki i rząd. W 
przeciwieństwie do rozdziału II, poświęconego władzy ustawodawczej, w 
rozdziale III - zatytułowanym Władza wykonawcza - wyodrębnione zostały 
dwa podtytuły: Prezydent Republiki oraz Rząd. Temu podziałowi towarzyszy 
odrębne określenie funkcji obu tych organów.
Ewa Gdulewicz
Republika Czeska
1. PREZYDENT
Historia czeskiej prezydentury datuje się od czasów międzywojennych, 
kiedy to w ustawie z 13 listopada 1918 roku o tymczasowym ustroju państwa
po raz pierwszy wprowadzono tę instytucję, przejętą następnie w 
Konstytucji Republiki Czechosłowackiej z 29 lutego 1920 roku. Zachowano 
ją także w okresie powojennym, kiedy to funkcja prezydenta powierzona 
została E. Beneśowi - ostatniemu prezydentowi sprawującemu ten urząd 
przed II wojną światową. Po jego rezygnacji, związanej z odmową 
podpisania przyjętej przez Zgromadzenie Narodowe Konstytucji Republiki 
Czechosłowackiej z 9 maja 1948 roku, urząd ten objął przewodniczący KC 
KPCz (partii komunistycznej) Klement Gottwald14. Mimo dominującej w 
okresie socjalistycznym tendencji do odchodzenia od organów 
jednoosobowych na rzecz ciał kolegialnych, instytucja prezydenta w 
Czechosłowacji w kształcie przystosowanym do zasad funkcjonowania państwa
socjalistycznego pozostawała w systemie ustrojowym do czasów „aksamitnej 
rewolucji" i odzyskania niepodległości.
Przywiązanie do instytucji prezydenta i odgrywanej przez niego roli w 
systemie naczelnych organów państwowych znalazło wyraz także w odrodzonym
państwie czeskim. Konstytucyjna pozycja prezydenta ukształtowana została 
na sposób tradycyjny w systemie parlamentarnym - pełni on funkcje 
polityczne zneutralizowanej głowy państwa. Stanowiąc jeden z członów 
władzy wykonawczej, pozbawiony jest on „prawa rządzenia". Analiza trybu 
jego wyboru, jak też konstytucyjnych uprawnień pozwala na stwierdzenie, 
że konstytucja wyznacza mu raczej rolę „arbitra bez daleko idących 
możliwości" (M. Kruk: Wstęp...), ingerującego częstokroć w sprawy 
państwowe jedynie siłą swego autorytetu.

Tradycyjnie Prezydent Republiki Czeskiej wybierany jest przez parlament 
na wspólnym posiedzeniu obu izb. Jego kadencja trwa 5 lat, z możliwością 
ponownej, jednokrotnej reelekcji. Wybory odbywają się w okresie ostatnich
trzydziestu dni kadencji urzędującego Prezydenta Republiki lub - w 
przypadku gdy urząd prezydenta został opróżniony przed upływem kadencji -
w okresie 30 dni od opróżnienia urzędu. Wybranym może być obywatel 
korzystający z prawa wybieralności do Senatu (ukończone 40 lat). Prawo 
wysunięcia kandydatury przysługuje grupie minimum 10 posłów lub 
senatorów.
Wybrany zostaje ten kandydat, za którym opowiedziała się - w głosowaniu 
tajnym - bezwzględna większość (ponad połowa) ogólnej liczby posłów i 
ponad połowa ogólnej liczby senatorów. Jeżeli żaden z kandydatów nie 
uzyskał wymaganej większości głosów, przeprowadza się w ciągu 14 dni 
drugą turę głosowania. W dru-
14 Jego następcami byli: Antonin Zapotocky (1953-1957), Antonin Novotny 
(1957-1968), Ludwik Svoboda (1968-1975), Gustav Husak (1975-1989). 
Pierwszym Prezydentem Republiki Czeskiej jest, sprawujący tę funkcję od 
1989 roku (jako Prezydent Federacji) Vaclav Havel.
giej turze wybiera się spośród dwóch kandydatów: tego, który uzyskał 
najwięcej głosów w Izbie Poselskiej i tego, który uzyskał najwięcej 
głosów w Senacie. Jeżeli więcej niż jeden kandydat uzyska taką samą, 
największą liczbę głosów w Izbie Poselskiej lub Senacie, sumuje się głosy
uzyskane przez kandydatów w obu izbach i do drugiej tury przechodzi 
kandydat, który otrzymał większe poparcie w obu izbach. W drugiej turze 
wybrany zostaje kandydat, który uzyskał poparcie bezwzględnej większości 
posłów i bezwzględnej większości senatorów, z tym iż większość liczy się 
od liczby obecnych posłów i senatorów. Jeżeli i ta procedura nie 
doprowadzi do wyborów głowy państwa, przeprowadza się w ciągu 14 dni 
trzecią turę wyborów, w której kandydują osoby zakwalifikowane do drugiej
tury. Prezydentem zostaje kandydat, który uzyskał łącznie ponad połowę 
głosów obecnych posłów i senatorów. W przypadku niewybrania prezydenta w 
tej turze, przeprowadza się nowe wybory.
Kadencja prezydenta rozpoczyna się w dniu złożenia ślubowania przez nowo 
wybraną głowę państwa, na ręce przewodniczącego Izby Poselskiej, na 
wspólnym posiedzeniu obu izb. Odmowa złożenia ślubowania lub złożenie go 
z zastrzeżeniem oznacza, że prezydent nie został wybrany.
Kadencja prezydenta może ulec zakończeniu na skutek złożenia rezygnacji z
pełnienia urzędu na ręce przewodniczącego Izby Poselskiej. Konstytucja 
nie przewiduje urzędu wiceprezydenta. W przypadku opróżnienia urzędu 
prezydenta, w sytuacji gdy nowy Prezydent Republiki nie został jeszcze 
wybrany lub nie złożył ślubowana, lub też Izba Poselska i Senat 
stwierdzą, że Prezydent Republiki nie może z ważnych przyczyn sprawować 
urzędu - która to uchwała podlega kontroli Sądu Konstytucyjnego - funkcje
prezydenta zostają podzielone pomiędzy przewodniczącego rządu i 
przewodniczącego Izby Poselskiej. Jeżeli Izba Poselska jest rozwiązana, 
wykonywanie tych funkcji należy do przewodniczącego Senatu.
Piastowanie urzędu prezydenta jest niepołączalne z mandatem poselskim, 
senatorskim oraz funkcją sędziowską. Konstytucja nie wspomina natomiast o
konieczności zawieszenia członkostwa w partiach i organizacjach 
politycznych, niemniej zasada ta zdaje się wynikać z przyjętej koncepcji 
sprawowania tej funkcji w systemie parlamentarnym.
Za wykonanie swych funkcji prezydent nie ponosi odpowiedzialności. 
Nieodpowiedzialność prezydenta określona została szeroko, obejmując 
zarówno nieodpowiedzialność polityczną, karną (wraz z zasadą 
nietykalności), administracyjną, jak i cywilną (co jest charakterystyczne
dla systemu czeskiego). Odpowiedzialność karna za czyny karalne 
popełnione w czasie wykonywania funkcji prezydenta jest wykluczona „na 
zawsze".

Jedyną formą odpowiedzialności Prezydenta Republiki Czeskiej jest 
odpowiedzialność konstytucyjna przed Sądem Konstytucyjnym za zdradę 
stanu. Zgodnie z ustawą o Sądzie Konstytucyjnym, termin ten obejmuje 
„działanie Prezydenta Republiki skierowane przeciwko suwerenności i 
jedności Republiki, jak i przeciwko jej demokratycznemu porządkowi".
Ewa Gdulewic
r
Prezydenta może postawić w stan oskarżenia Senat. Zgodnie z regulaminem 
Senatu, wniosek „o wystąpienie przez Senat do Sądu Konstytucyjnego z 
oskarżeniem konstytucyjnym" może zgłosić co najmniej l/3 senatorów. 
Wniosek winien zawierać precyzyjne wyliczenie zachowań, przez które 
prezydent mógłby dopuścić się zdrady stanu, wraz ze wskazaniem dowodów, 
na których opiera się oskarżenie. Złożonego wniosku nie można wycofać. Po
rozpatrzeniu przez komitet organizacyjny, Senat podejmuje na posiedzeniu 
niejawnym stosowną uchwałę (podjętą w zwykłym trybie), w której decyduje 
także o tym, czy powierza reprezentowanie Senatu przed Sądem 
Konstytucyjnym innej osobie niż przewodniczący Izby Poselskiej. Na 
wniosek '/3 senatorów oskarżenie konstytucyjne może być wycofane do czasu
przystąpienia przez Sąd Konstytucyjny do narady końcowej.
Decyzja Sądu Konstytucyjnego zapada bezwzględną większością głosów w 
obecności '/3 jego członków. Orzeczoną karą może być pozbawienie urzędu 
oraz prawa do jego ponownego objęcia.
Z brakiem odpowiedzialności politycznej prezydenta związana jest 
instytucja kontrasygnaty - podpisywanie decyzji prezydenta przez premiera
lub wskazanego przez niego ministra. Charakterystyczną dla czeskiego 
systemu cechą tej odpowiedzialności jest jej solidarny charakter - jest 
to odpowiedzialność polityczna, którą ponosi cały rząd, a nie osoba 
kontrasygnująca.
Nie wymagają uprawnienia prezydenta kontrasygnaty dotyczące powołania 
rządu (mianowanie premiera i ministrów, przyjmowanie dymisji i odwołanie 
rządu) i funkcjonowania parlamentu (zwoływanie sesji, rozwiązanie Izby 
Poselskiej, prawo podpisania ustawy oraz weta ustawodawczego), a także 
prawo obsady niektórych stanowisk (sędziowskich i innych wyraźnie w 
konstytucji wskazanych) oraz tradycyjnie - prawo łaski.
Wykonywanie tych prerogatyw w praktyce uzależnione jest od układu sił 
politycznych w parlamencie, bądź też ograniczone konstytucyjnymi 
warunkami w taki sposób, iż zakres samodzielności prezydenta przy 
podejmowaniu tych decyzji nie pozwala na nadmierne włączanie się w 
realizację przynależnej rządowi funkcji „rządzenia" czy też angażowania 
się prezydenta w bieżącą rozgrywkę polityczną.
Wśród kompetencji prezydenta w stosunku do parlamentu wyróżnić należy te,
które związane są z funkcjonowaniem izb. Do prezydenta należy zarządzanie
wyborów do Izby Poselskiej oraz Senatu. Zgodnie z konstytucją, wybory 
powinny się odbyć w okresie ostatnich 30 dni kadencji. W przypadku 
rozwiązania Izby Poselskiej przed upływem kadencji, wybory należy 
przeprowadzić w ciągu 60 dni od jej rozwiązania.
Tradycyjnie do prezydenta należy zwoływanie pierwszej sesji Izby 
Poselskiej (oraz pierwszej sesji Senatu), przy czym sesja winna być 
zwoływana w takim terminie, by została otwarta najpóźniej w 30 dniu od 
wyborów. Jeżeli prezydent tego nie uczyni, izba zbiera się z mocy prawa. 
Prezydentowi przysługuje także prawo wystąpienia do przewodniczącego Izby
Poselskiej lub przewodniczącego Senatu o zwołanie posiedzenia izby w 
czasie przerwy międzysesyjnej.
Do istotnych uprawnień prezydenta względem Izby Poselskiej należy prawo 
jej rozwiązania przed upływem kadencji. Uprawnienie to należy do 
prerogatyw nie-wymagających kontrasygnaty. Prezydent nie jest także 
zobowiązany do zasięgnięcia opinii jakiegokolwiek innego organu. Jest to 
jednak uprawnienie, z którego prezydent skorzystać może w ściśle 

ograniczonych, konstytucyjnych warunkach. Ich analiza wskazuje, że 
prezydent może skorzystać z niego jedynie wówczas, gdy Izba Poselska nie 
wypełnia swych konstytucyjnych funkcji - nie jest zdolna do powołania 
rządu lub też do wypełniania - z różnych przyczyn - konstytucyjnie 
przypisanej jej funkcji legislacyjnej. Jednakże i wówczas ocena sytuacji 
należy do prezydenta, który decyduje, czy wskazane przyczyny mają 
charakter przejściowy, czy też wymagają jego arbitrażu i odwołania się do
wyborców.
Prezydenckie uprawnienia w stosunku do procesu stanowienia ustaw 
ograniczają się do wspomnianego prawa weta ustawodawczego (z wyjątkiem 
ustaw konstytucyjnych). Jest to prerogatywa niewymagająca kontrasygnaty. 
Konstytucyjna regulacja tej instytucji nie pozwala jednak prezydentowi na
wydłużanie lub skuteczne zablokowanie procesu ustawodawczego. Weto 
wykonywane jest w stosunkowo krótkim czasie (15 dni) i ma charakter 
zawieszający, co oznacza, że ostateczna decyzja co do pomyślności działań
legislacyjnych zależy od woli bezwzględnej większości ogólnej liczby 
członków Izby.
Prezydent może jednak przedstawić bez formalnych przeszkód parlamentowi 
swoje stanowisko w każdej sprawie. Konstytucja przyznaje mu bowiem 
nieograniczone prawo uczestniczenia i występowania na posiedzeniach Izby 
Poselskiej oraz Senatu, a także ich organów (komitetów i komisji). Prawo 
głosu musi mu być udzielone w każdej sytuacji, gdy tego zażąda.
Najważniejsze uprawnienia prezydenta w stosunku do rządu związane są z 
jego tworzeniem (powołaniem). Prerogatywą prezydenta jest prawo 
mianowania przewodniczącego rządu, a następnie - na jego wniosek - 
pozostałych członków rządu. Formalne desygnowanie kandydata na premiera 
nie jest niczym ograniczone. W praktyce nowo mianowany rząd musi uzyskać 
zaufanie Izby Poselskiej, w przeciwnym razie musi podać się do dymisji. 
Oznacza to, że przy mianowaniu premiera prezydent, nie chcąc doprowadzić 
do konfliktu z parlamentem, musi się liczyć z istniejącym układem sił 
politycznych. W przypadku dwukrotnego niepowodzenia powołania rządu we 
współpracy z parlamentem, temu ostatniemu przysługuje prawo powołania 
rządu przy jedynie formalnym udziale prezydenta, ograniczonym do 
mianowania przewodniczącego rządu na wniosek przewodniczącego Izby 
Poselskiej.
Prezydent przyjmuje także ślubowanie od osób powołanych w skład rządu.
W przypadku reorganizacji rządu prezydent dokonuje powołania i odwołania 
jego członków oraz powierza im kierowanie ministerstwami lub innymi 
urzędami wyłącznie na wniosek premiera. Do prezydenta należy 
przyjmowanie, w konstytucyjnie określonych sytuacjach, dymisji rządu. 
Jeżeli rząd mimo konstytucyjnego obowiązku tego nie uczyni, prezydent 
jest zobowiązany do jego odwołania.
cwa Udulewicz
Przyjmując dymisję rządu lub go odwołując, podobnie jak w Konstytucji RP,
prezydent dla zapewnienia ciągłości władzy powierza mu dalsze pełnienie 
obowiązku do czasu mianowania nowego rządu.
Współdziałanie wewnątrz władzy wykonawczej realizowane jest poprzez 
wspomnianą już instytucję kontrasygnaty. Prezydent ma także prawo 
uczestniczenia w posiedzeniach rządu, żądać od rządu i jego członków 
informacji oraz rozpatrywać z rządem lub jego członkami problemy, które 
należą do ich kompetencji.
Uprawnienia prezydenta w stosunku do władzy sądowniczej ograniczają się 
do prawa powołania, za zgodą Senatu, sędziów Sądu Konstytucyjnego oraz 
samodzielnego prawa mianowania przewodniczącego i wiceprzewodniczących 
tego Sądu. Prerogatywą prezydenta jest prawo mianowania spośród sędziów 
przewodniczącego i wiceprzewodniczących Sądu Najwyższego, do prezydenta 
należy także wykonywanie prawa łaski. Kontrasygnaty wymaga natomiast 
prezydenckie prawo mianowania sędziów oraz prawo ogłaszania amnestii.

Inne uprawnienia prezydenta związane są z wykonywaniem tradycyjnych 
uprawnień głowy państwa, tj. z reprezentacją w stosunkach 
międzynarodowych (reprezentowanie państwa na zewnątrz, przyjmowanie i 
odwoływanie przedstawicieli dyplomatycznych w innych państwach). W 
zakresie stosunków międzynarodowych pozostaje także prawo zawierania i 
ratyfikowania umów międzynarodowych, które jednak może być przeniesione 
przez niego na rząd lub jego członków. Do Prezydenta Republiki należy 
także mianowanie - na wniosek Izby Poselskiej -prezydenta i 
wiceprezydenta Najwyższego Urzędu Kontroli oraz członków Rady Bankowej 
Czeskiego Banku Narodowego. Prezydent jest także naczelnym dowódcą Sił 
Zbrojnych, do niego należy prawo mianowania i awansowania generałów. 
Prezydentowi przysługują także te kompetencje, które zostaną przekazane 
mu ustawą.
2. RZĄD
Konstytucja, wskazując na rząd jako drugi człon egzekutywy, wyraźnie 
określa go jako „naczelny organ władzy wykonawczej". Oznacza to, iż to 
rząd stoi na czele całego systemu organów administracji rządowej i przede
wszystkim na niego jest nałożony obowiązek kierowania sprawami, które na 
mocy prawa należą do zadań państwa (K. Skotnicki: Republika...).
Można zatem powiedzieć, że w ramach dwuczłonowej władzy wykonawczej każdy
z organów - prezydent i rząd - pełni szczególne, konstytucyjne funkcje, 
zachowując względem siebie autonomię, przy czym wykonywanie niektórych 
konstytucyjnych kompetencji wymagać będzie niezbędnego w systemie 
parlamentarnym współdziałania.
Republika Czeska
Rząd jest organem kolegialnym, w którego skład wchodzą: przewodniczący 
rządu15, wiceprzewodniczący i ministrowie. Konstytucja nie określa składu
liczebnego rządu, pozostawiając to praktyce. W pewnym zakresie wpływ na 
liczebność rządu posiada parlament, gdyż ministerstwa i inne urzędy oraz 
zakres ich kompetencji określane są w drodze ustawy. Mimo że konstytucja 
o tym nie stanowi, przyjmuje się, że członkami rządu mogą być również 
osoby stojące na czele urzędów centralnych.
Brak jest także konstytucyjnego zakazu łączenia funkcji w rządzie z 
mandatem parlamentarnym, jedynym ograniczeniem jest niepołączalność 
stanowiska w rządzie z urzędem prezydenta oraz zakaz prowadzenia przez 
członków rządu działalności, której charakter jest sprzeczny z 
wykonywaniem funkcji w rządzie.
Konstytucja, podobnie jak w Polsce, przewiduje trzy „tryby" powoływania 
rządu, każdy składający się z trzech etapów.
W pierwszym trybie proces tworzenia rządu rozpoczyna prezydent, mianując 
przewodniczącego rządu. Jest to uprawnienie osobiste prezydenta, które z 
formalnego punktu widzenia wykonywane jest bez żadnych konstytucyjnych 
ograniczeń: ustawa zasadnicza nie przewiduje obowiązku przeprowadzania 
konsultacji z partiami politycznymi zasiadającymi w parlamencie ani też 
zasięgania czyjejkolwiek opinii.
Dalsze działania należą do desygnowanego przewodniczącego, gdyż to na 
jego wniosek prezydent mianuje pozostałych członków rządu. Także i on 
formalnie ma swobodę przy podejmowaniu decyzji, jednak w praktyce, 
zwłaszcza w przypadku politycznego rozdrobnienia parlamentu, musi się 
liczyć ze zdaniem swoich politycznych koalicjantów. Konstytucja nie 
określa także terminu, w którym sformułowany przez przewodniczącego skład
rządu winien być przedłożony do nominacji prezydentowi.
Powołany przez prezydenta rząd w ciągu 30 dni od nominacji winien uzyskać
od Izby Poselskiej wotum zaufania. Tryb ubiegania się o inwestyturę nie 
został prawnie uregulowany. Regulamin Izby stanowi jedynie, że wniosek 
rządu o wyrażenie mu wotum zaufania winien być wprowadzony do porządku 
dziennego najbliższego posiedzenia, tak by można było zachować 
konstytucyjny termin. W praktyce wniosek jest głosowany po przedstawieniu

przez przewodniczącego rządu jego programu. Do uzyskania wotum zaufania 
wymagana jest bezwzględna większość połowy obecnych posłów, wyrażona w 
głosowaniu imiennym16.
15 Konstytucja nie używa określenia „premier".
16 W tym trybie powołany został w 1996 roku pierwszy pod rządem 
konstytucji gabinet V. Klausa, stojącego na czele mniejszościowej 
koalicji trzech partii: ODS, ODA oraz KDU-ĆSL Po jego dymisji w grudniu 
1997 roku prezydent desygnował na stanowisko premiera bezpartyjnego 
prezesa Banku Narodowego Josefa Tosovskiego. Półroczna działalność tego 
„tymczasowego rządu" zakończyła się po uchwaleniu przez parlament ustawy 
konstytucyjnej o rozwiązaniu Izby Poselskiej. Po wyborach, wobec 
niemożności utworzenia rządu koalicyjnego, powstał jednopartyjny rząd 
mniejszościowy Milo§a Zemana z CSSL, wspierany przez „opozycyjną" partię 
dotychczasowego premiera V. Klausa.
II
—9Z"
Gdule
Skutkiem prawnym odmowy udzielenia wotum zaufania jest obowiązek podania 
się rządu do dymisji. Jeżeli rząd tego nie uczyni, prezydent zobowiązany 
jest odwołać rząd. W takiej sytuacji cała procedura powołania rządu 
rozpoczyna się od nowa. Jeżeli jednak i nowa procedura nie doprowadzi do 
powołania rządu przy współpracy prezydenta i Izby Poselskiej, rozpoczyna 
się trzeci, „awaryjny" tryb powołania rządu, w którym rola prezydenta 
zostaje ograniczona do formalnego aktu nominacji.
W tym ostatnim trybie prawo mianowania przewodniczącego rządu konstytucja
powierza przewodniczącemu Izby Poselskiej. Także i ten rząd ubiegać się 
musi o uzyskanie wotum zaufania Izby Poselskiej. W przypadku, gdy takiego
zaufania nie uzyska, prezydent może rozwiązać Izbę. Konstytucja nie 
rozstrzyga dalszego postępowania w sytuacji, gdy prezydent ze swojego 
uprawienia nie skorzysta. W literaturze wskazuje się (K. Skotnicki), iż 
wówczas prezydent, starając się zażegnać kryzys polityczny, mógłby 
przedstawić kolejnego kandydata, zdolnego do stworzenia rządu cieszącego 
się poparciem Izby.
Obok mianowania rządu, do prezydenta należy także prawo powoływania i 
odwoływania członków rządu w razie jego rekonstrukcji - może to jednak 
czynić wyłącznie na wniosek przewodniczącego rządu.
Rząd jest organem kolegialnym, do podjęcia jego uchwały wymagana jest 
większość głosów wszystkich jego członków. Szczególne miejsce w rządzie 
zajmuje jego przewodniczący. To na jego wniosek powoływani są członkowie 
rządu, on przedstawia parlamentowi program nowo powołanego rządu oraz 
występuje o wotum zaufania, a także zwraca się do prezydenta o udzielenie
dymisji rządowi oraz składa wnioski o odwołanie członków rządu.
To premier organizuje i kieruje pracą rządu oraz występuje w jego imieniu
lub wykonuje inne czynności przewidziane w konstytucji i ustawach. 
Przewodniczącego rządu zastępuje wiceprzewodniczący lub inny upoważniony 
członek rządu. W szczególnej sytuacji, gdy urząd prezydenta został 
opróżniony, a parlament nie dokonał wyboru nowego lub gdy został wybrany 
nowy prezydent, ale nie złożył jeszcze ślubowania, bądź też wówczas, gdy 
prezydent z ważnych przyczyn nie jest w stanie sprawować urzędu, 
przewodniczący rządu przejmuje niektóre kompetencje prezydenta. Należą do
nich te kompetencje głowy państwa, które wymagają kontrasygnaty (z 
wyjątkiem zarządzania wyborów do Izby Poselskiej i Senatu, mianowania i 
awansowania generałów).
W celu realizacji swej konstytucyjnej funkcji naczelnego organu władzy 
wykonawczej, rząd wyposażony został w prawo do wydawania rozporządzeń na 
podstawie upoważnienia i w granicach ustawy. Ustawa może także upoważnić 
ministerstwa oraz inne urzędy administracji do wydawania, na jej 
podstawie i w określonych przez nią granicach, przepisów prawnych.

Szczególnymi środkami prawnymi, przysługującymi rządowi względem 
parlamentu, jest prawo żądania od przewodniczących izb zwołania ich 
posiedzeń przed końcem ustalonego terminu zawieszenia sesji.
Zgodnie z zasadami klasycznego systemu parlamentarnego, rząd odpowiada 
politycznie wyłącznie przed parlamentem (Izbą Poselską). Odpowiedzialność
ta ma charakter solidarny, co oznacza, że posłowie nie mogą zastosować 
jej w stosunku do indywidualnych członków rządu. Przyjęta konstrukcja 
wzmacniać miała poczucie odpowiedzialności i lojalności członków rządu 
jako organu kolegialnego oraz spójność jego działań.
Środkami prawnymi mającymi na celu egzekwowanie odpowiedzialności rządu 
jest odmowa udzielenia zaufania oraz wyrażenie wotum nieufności. Wniosek 
o wotum nieufności może zostać postawiony w formie pisemnej przez grupę 
50 posłów (tj. J/4 ustawowej liczby składu Izby). Jego uchwalenie wymaga 
poparcia bezwzględnej większości głosów wszystkich posłów.
Także rząd, z własnej inicjatywy może zaangażować swoją odpowiedzialność,
zwracając się do Izby Poselskiej o wyrażenie mu wotum zaufania, które i w
tym wypadku udzielane jest bezwzględną większością wszystkich głosów. 
Skutkiem prawnym przegłosowania wniosku o wotum nieufności bądź też 
nieudzielenia rządowi zaufania jest obowiązek złożenia dymisji, która 
musi być przyjęta przez prezydenta.
Odmienny skutek prawny wywołuje natomiast powiązanie rządowego wniosku o 
wotum zaufania z rządową inicjatywą ustawodawczą. W takiej sytuacji 
posłowie muszą zakończyć prace nad projektem ustawy w ciągu 3 miesięcy. 
Jeżeli tego nie uczynią, prezydent może rozwiązać Izbę.
Cechą charakterystyczną konstytucji czeskiej jest natomiast brak 
odpowiedzialności konstytucyjnej członków rządu.
W rozdziale o władzy wykonawczej zawarte zostały także postanowienia 
dotyczące oskarżyciela publicznego (prokuratora). Do jego zadań należy 
reprezentowanie oskarżenia publicznego w postępowaniu karnym oraz 
wykonywanie innych zadań przewidzianych ustawą.
Prokuratura jest centralnym organem administracji państwowej, podległym 
ministrowi sprawiedliwości. Za jej działalność odpowiedzialność przed 
Izbą Poselską ponosi rząd. Prezesa Najwyższej Prokuratury mianuje i 
odwołuje rząd na wniosek ministra sprawiedliwości, do którego należy 
mianowanie - na wniosek prezesa Najwyższej Prokuratury - prokuratorów 
pozostałych szczebli (prokuratur państwowych, prokuratur krajowych, 
prokuratur powiatowych, a w okresie zbrojnej gotowości państwa także 
wyższych i niższych polowych prokuratur wojskowych).
VII WŁADZA SĄDOWNICZA
Władzy sądowniczej w Republice Czeskiej poświęcony został rozdział IV 
Konstytucji, w którym wyodrębniono podrozdział dotyczący Sądu 
Konstytucyjnego oraz podrozdział dotyczący sądów.
twa uauiewier
Systematyka konstytucji przesądza zatem o sądowym charakterze Sądu 
Konstytucyjnego, wskazując jednocześnie, iż nie należy on do systemu 
sądów powszechnych.
Organy władzy sądowniczej wydają wyroki w imieniu Republiki. Zasadniczą 
cechą władzy sądowniczej jest niezawisłość sądów i sędziów. Gwarancję 
niezawisłości sędziów stanowi zakaz odwołania i przenoszenia do innego 
sądu (poza przypadkami odpowiedzialności dyscyplinarnej określonej w 
ustawie). Stanowisko sędziego jest niepołączalne z funkcją Prezydenta 
Republiki, członka parlamentu lub jakąkolwiek funkcją w administracji 
publicznej.
1. SĄD KONSTYTUCYJNY
Sądownictwo konstytucyjne w Czechach ma długą tradycję, sięgającą 
korzeniami czasów Monarchii Austro-Węgierskiej, kiedy to powstał pierwszy
projekt powołania tego typu sądu. Do tych idei sięgnięto u zarania I 
Republiki, ustanawiając w ustawie wprowadzającej konstytucję (Karcie 

Konstytucyjnej z 1920 roku) Sąd Konstytucyjny istniejący przez cały okres
międzywojenny. Także po II wojnie światowej dwukrotnie przystępowano do 
utworzenia tej instytucji. Po raz pierwszy próba taka podjęta została w 
czasie tzw. „Praskiej Wiosny", kiedy to uchwalona w 1968 roku ustawa 
konstytucyjna o Federacji Czechosłowackiej wprowadziła Sąd Konstytucyjny 
na szczeblu federacji i zapowiadała powołanie tego sądu w obu Republikach
- Czeskiej i Słowackiej. W praktyce instytucja ta nie weszła jednak w 
życie, zaś funkcje sądownictwa konstytucyjnego spełniać miała komisja 
prawno-konstytucyjna Zgromadzenia Federalnego.
Do idei sądownictwa konstytucyjnego po raz drugi powrócono po „aksamitnej
rewolucji", kiedy to ustawą konstytucyjną z 27 lutego 1991 roku powołano 
Sąd Konstytucyjny Czeskiej i Słowackiej Republiki Federalnej. Tym razem, 
mimo utworzenia tej instytucji także w praktyce, co nastąpiło 31 stycznia
1992 roku, jej działalność ustała na skutek zakończenia Federacji, po 
niespełna rocznym funkcjonowaniu.
Po raz kolejny instytucja sądownictwa konstytucyjnego przewidziana 
została w uchwalonej w grudniu 1992 roku Konstytucji. W niespełna pół 
roku później (16 czerwca 1993 roku) uchwalono ustawę o Sądzie 
Konstytucyjnym Republiki Czeskiej (weszła w życie l lipca 1993 roku), 
wkrótce powołano także sędziów Sądu, który praktyczną działalność 
rozpoczął 26 lipca 1993 roku.
Konstytucja określa Sąd Konstytucyjny jako „sądowy organ ochrony 
konstytucji". Dokonuje on wyłącznie kontroli następczej, jego orzeczenia 
są ostateczne.
W skład Sądu Konstytucyjnego wchodzi 15 sędziów powoływanych na 10 lat 
przez Prezydenta Republiki za zgodą Senatu. Sędzią Sądu Konstytucyjnego 
może być mianowany obywatel nieskazitelnego charakteru, posiadający prawo
wybieralności do Senatu, wyższe wykształcenie prawnicze i który co 
najmniej przez 10 lat
Republika uzesM
wykonywał zawód prawniczy. Zakres niepołączalności funkcji sędziego z 
innymi funkcjami lub działalnością określa konstytucja i ustawa, 
stanowiąc, że sędzia nie może podejmować działalności, która przynosiłaby
„ujmę funkcji sędziego, jej znaczeniu i godności lub zagrażała zaufaniu w
niezawisłość i bezstronność orzekania Sądu Konstytucyjnego". Oznacza to, 
że kandydaci na sędziów konstytucyjnych muszą przedłożyć oświadczenia 
wynikające z tzw. ustawy lustracyjnej, nie mogą być też członkami partii 
lub ruchu politycznego.
Sędziom Sądu Konstytucyjnego przysługuje immunitet formalny - sędzia może
być pociągnięty do odpowiedzialności karnej jedynie za zgodą Senatu, 
przewodniczący Senatu udziela zgody na zatrzymanie sędziego, a decyzja 
ostateczna podejmowana jest przez Senat. W zakresie wykroczeń sędziom 
konstytucyjnym przysługuje immunitet materialny.
Kompetencje Sądu Konstytucyjnego zakreślone zostały szeroko. Należy do 
nich przede wszystkim orzekanie o konstytucyjności norm prawnych oraz o 
naruszaniu praw i wolności obywatelskich.
Koncepcja kontroli konstytucyjności norm prawnych oparta jest na 
założeniu, że Sąd orzeka o uchyleniu norm, które uzna za niezgodne z 
normami wyższego rzędu, a nie na założeniu, że Sąd orzeka o zgodności 
norm (M. Kruk: Sąd Konstytucyjny...). Do Sądu Konstytucyjnego należy 
uchylanie ustaw lub ich poszczególnych postanowień, jeżeli są niezgodne z
ustawą konstytucyjną lub umową międzynarodową, o której mówi art. 10 
Konstytucji oraz o uchyleniu innych przepisów prawnych, jeżeli są 
niezgodne z wyżej wymienionymi aktami oraz ustawą.
Skutkiem orzeczenia Sądu jest w takich przypadkach uchylenie aktu lub 
przepisu z dniem wskazanym w orzeczeniu, albo też wniosek zostaje 
oddalony.

Wnioskodawcami w sprawie uchylenia ustawy, zgodnie z ustawą o Sądzie 
Konstytucyjnym, mogą być: prezydent, grupa posłów (41) lub senatorów 
(71), jeden ze składów Sądu Konstytucyjnego, wnioskodawca skargi 
konstytucyjnej, jeżeli to się wiąże ze sprawą oraz sąd powszechny, jeżeli
dojdzie do wniosku, że ustawa, która ma być podstawą orzeczenia jest 
niezgodna z konstytucją. Wyjątkowo możliwe jest też zainicjowanie 
postępowania o uchylenie ustawy przez plenum Sądu Konstytucyjnego, jeżeli
konieczność taka wynika z toku postępowania.
Krąg podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku w stosunku do aktów 
niższego rzędu poszerzony został o rząd. Odrębnie ustawa określa 
wnioskodawców uprawnionych do złożenia wniosków dotyczących aktów prawa 
miejscowego.
Druga grupa kompetencji Sądu Konstytucyjnego dotyczy rozstrzygania skarg 
konstytucyjnych: skargi organów samorządu terytorialnego na niezgodną z 
ustawą ingerencję państwa, skargi konstytucyjnej na prawomocne 
rozstrzygnięcie lub naruszenie przez organy władzy publicznej 
konstytucyjnie zagwarantowanych praw obywateli oraz skargi partii 
politycznej na zgodność z prawem decyzji o jej rozwiązaniu lub inną 
dotyczącą partii decyzję.
Ewa Odulewicz
Trzecia grupa obejmuje kompetencje odnoszące się do funkcjonowania 
organów państwowych: rozstrzyganie sporów pomiędzy organami państwowymi i
organami samorządu terytorialnego, jeżeli nie należy to do kompetencji 
innych organów, orzekanie w sprawach związanych z mandatem posła i 
senatora (tj. ważności wyboru, utraty prawa wybieralności lub 
niepołączalności funkcji), orzekanie w sprawie wniosku Prezydenta 
Republiki o uchylenie uchwały Izby Poselskiej i Senatu, stwierdzającej, 
że urząd prezydenta jest opróżniony albo prezydent nie może go sprawować.
Sąd Konstytucyjny orzeka także - pełniąc funkcję odpowiadającą polskiemu 
Trybunałowi Stanu - o wniosku Senatu w sprawie postawienia Prezydenta 
Republiki w stan oskarżenia.
Do Sądu Konstytucyjnego należy także stwierdzenie, jeżeli jest to 
niezbędne, za pomocą jakich środków wykonać rozstrzygnięcie sądu 
międzynarodowego, jeżeli wiąże ono Republikę Czeską.
W sprawach o uchylenie przepisów prawnych (lub poszczególnych 
postanowień), jeżeli są one niezgodne z ustawą oraz o rozstrzygnięcie 
sporów kompetencyjnych między organami państwowymi a organami samorządu 
terytorialnego (o ile nie należy to do właściwego innego organu), zamiast
Sądu Konstytucyjnego orzekać może - na mocy postanowień ustawy - 
Najwyższy Sąd Administracyjny17.
Sąd Konstytucyjny orzeka w składzie wszystkich sędziów (plenum) lub w 
węższych składach orzekających, nazywanych senatami.
Rozstrzygnięcia Sądu Konstytucyjnego zapadają większością głosów obecnych
sędziów, w niektórych jednak sprawach wymagana jest zgoda dziewięciu 
sędziów. Podejmowane są w formie orzeczeń rozstrzygających o istocie 
sprawy i w formie uchwał. Orzeczenia ogłaszane są publicznie w imieniu 
Republiki i publikowane tak jak i uchwały w Zbiorze Orzeczeń i Uchwał 
Sądu Konstytucyjnego. Niektóre z orzeczeń wymagają ponadto publikacji w 
Dzienniku Ustaw.
2. SĄDY
Do systemu sądów konstytucja zalicza Sąd Najwyższy, Najwyższy Sąd 
Administracyjny, sądy główne, wojewódzkie i powiatowe.
Podstawową funkcją sądów jest ochrona praw w sposób określony ustawą. 
Tylko sąd może orzekać o winie i karze za czyny karalne.
Szczególne miejsce w systemie sądów zajmuje Sąd Najwyższy, którego 
konstytucja określa jako zwierzchni organ sądowy w sprawach należących do
właściwości sądów powszechnych (tj. tych, które nie zostały powierzone 
Sądowi Konstytucyjnemu lub Najwyższemu Sądowi Administracyjnemu).

Poza Sądem Administracyjnym - uprawnionym do orzekania zamiast Sądu 
Konstytucyjnego o uchyleniu przepisów prawnych lub ich poszczególnych 
posta-
17 Jak dotychczas ustawa o NSA nie została uchwalona.
Republika
nowień w przypadku ich niezgodności z ustawą - także sędziowie sądów 
powszechnych, związani w orzekaniu wyłącznie ustawą, wyposażeni są w 
prawo do oceny zgodności innych przepisów prawnych z ustawą.
Sędziowie mianowani są przez Prezydenta Republiki na czas nieograniczony.
Mianowany może zostać obywatel nieskazitelnego charakteru, posiadający 
wyższe wykształcenie prawnicze.
Postępowanie przed sądem jest ustne i jawne, jednakże ustawa może 
określić przypadki tajności postępowania. Przyjmując zasadę kolegialności
orzekania, konstytucja dopuszcza także możliwość określenia (ustawą) 
przypadków, w których sędziowie orzekają jednoosobowo lub też w jakich 
sprawach i w jakim trybie obok sędziów - udział w orzekaniu biorą także 
inni obywatele.
Wiele ważnych zasad związanych z funkcjonowaniem sądów, a uznawanych 
jednocześnie za prawa człowieka (prawo do sądu i sądowego wymiaru 
sprawiedliwości, zakaz pociągania do odpowiedzialności za czyn, który w 
chwili popełnienia nie był zabroniony, domniemanie niewinności, prawo 
oskarżonego do obrony), zawartych zostało w Karcie Podstawowych Praw i 
Wolności.
Wykaz literatury podstawowej
Filip J., The new role of the Constitution in the Czech Republic - l O 
years after [w:] The Years of the De-
mocratic Constitutionalism in Central and Eastem Europę, red. K. 
Działocha, R. Mojak, K. Wójto-
wicz, Lublin 2001.
Klima K., Parlament w systemie podziału władz w Republice. Czeskiej, 
„Przegląd Sejmowy" 1996, nr 1. Klima K., La democratie constitutionnelk 
en Republiąue Tcheąue [w:] La democratie constitutiannelle en
Europę Centrale et orientale. Bilans et perspectives, red. S. Milacić, 
Colloąue International Bode-
aux, 28-30 novembre 1996, Bruylant, Bruxelles 1998. Kruk M., Wstęp [w:] 
Konstytucja Republiki Czeskiej z 16 grudnia 1992 roku, Wydawnictwo 
Sejmowe,
Warszawa 1994. Kruk M., Sąd Konstytucyjny Republiki Czeskiej [w:] Sądy 
konstytucyjne ui Europie. Bułgaria, Czechy,
Rumunia, Słowacja, Węgry, t. 2, red. J. Trzciński, Wydawnictwo Trybunału 
Konstytucyjnego,
Warszawa 1997.
Skotnicki K., Republika Czeska [w:] W. Brodziński, D. Górecki, K. 
Skotnicki, T. Szymczak, Wzajemne stosunki między władzą ustawodawczą a 
wykonawczą (Białoruś, Czechy, Litwa, Rumunia, Sbwa-
cja, Węgry), Łódź 1996. Skotnicki K., Systemy rządów parlamentarnych w 
wybranych państwach Europy Środkowej (Czechy,
Słowacja, Węgry) [w:] Konstytucyjne systemy rządów, red. M. Domagała, 
Wydawnictwo Sejmowe,
Warszawa 1997.
Skotnicki K., System konstytucyjny Czech, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 
2000. Skotnicki K., Wstęp [w:] Konstytucja Republiki Czeskiej z 16 
grudnia 1992 roku, Łódź 1994. Skotnicki K., Instytucja prezydenta w 
konstytyucjonalizmie czechosbwackim [w:] Instytucja prezydenta
we współczesnym świecie, Materiały na konferencję 22-23 lutego 1993, 
Warszawa 1999. Szczepaniak M., Zyborowicz S., Przebudowa ustroju 
politycznego na Węgrzech i w Czechosłowacji, Poznań 1995. Zieliński J., 

Prezydent Republiki Czeskiej [w:] Prezydent w państwach wspókzesnych, 
red. J. Osiński,
Szkoła Główna Handlowa 2000.
#11
WOJCIECH KRĘCISZ
Rozdział IV
REPUBLIKA LITEWSKA
I. EWOLUCJA USTROJU POLITYCZNEGO
i
Wydarzenia I wojny światowej spowodowały, iż na mapie współczesnej Europy
pojawiły się nowe państwa, wśród nich Litwa, Estonia i Łotwa. Spośród 
państw bałtyckich jako pierwsza - uchwałą Litewskiej Rady Narodowej z 
dnia 16 lutego 1918 roku - właśnie Litwa proklamowała swoją 
niepodległość. Po wyborach powszechnych z 14-15 kwietnia 1920 roku 
ukonstytuował się Sejm Ustawodawczy (Steigiamasis Seimas), który 10 
czerwca 1920 roku uchwalił tymczasową Konstytucję Litwy. Przyjęte w niej 
rozwiązania ustanawiały prymat Sejmu nad rządem i prezydentem, 
powierzając mu kompetencje powoływania i odwoływania rządu, jak również 
wyboru prezydenta. Niezwłocznie też podjęto prace nad uchwaleniem 
konstytucji pełnej. Konstytucja Państwa Litewskiego uchwalona została l 
sierpnia 1922 roku. Opierając się na zasadzie republikańskiej formy 
rządów, suwerenności narodu oraz zasadzie podziału władzy, wprowadzała 
ona system parlamentamo-ga-binetowy. We wzajemnych relacjach między 
władzą ustawodawczą a władzą wykonawczą zdecydowaną przewagę posiadał 
jednoizbowy parlament. Wyrażało się to w trybie egzekwowania 
odpowiedzialności politycznej od rządu (zwykła większość głosów) oraz w 
relacjach między Sejmem a prezydentem, pochodzącym z wyborów dokonywanych
przez Sejm. Rozwiązaniem wzmacniającym parlament było to, że Sejm 
większością 2/3 głosów mógł pozbawić prezydenta urzędu, a także iż 
decyzja prezydenta o rozwiązaniu Sejmu przed upływem kadencji skutkowała 
równoczesnym zarządzeniem wyborów głowy państwa.
Jakkolwiek Litwy nie ogarnęły kryzysy gabinetowe, to jednak - podobnie 
jak w innych państwach bałtyckich - dawały o sobie znać tendencje do 
kontestowania obowiązującego systemu rządów i afirmujące system rządów 
autorytarnych. Uwidoczniły się one w czasie zamachu stanu 
przeprowadzonego z 16 na 17 grudnia 1926 roku, w którym doszło do 
obalenia ukonstytuowanego po wyborach 8-10 maja 1926 roku, koalicyjnego 
rządu. W jego rezultacie A. Smetona obwołany został „wodzem narodu", a 
następnie z naruszeniem konstytucji wybrany w dniu 19 grudnia 1926 roku 
na urząd prezydenta. W atmosferze żądań rozwiązania parlamentu, zmiany 
konstytucji, wzmocnienia pozycji ustrojowej głowy państwa, w dniu 12 
kwietnia 1927 roku A. Smetona rozwiązał parlament. Dekretem prezydenta z 
15 maja 1928 roku
l
1UU
Wojciech Kręcisz
doszło do zmiany obowiązującej konstytucji, a w istocie rzeczy do 
oktrojowania nowej ustawy zasadniczej. Wprowadzone zmiany wzmocniły 
pozycję prezydenta, wyposażając go między innymi w prawo do: 
rozwiązywania parlamentu przed upływem kadencji; powoływania i 
odwoływania rządu; wydawania w okresach między kadencjami i sesjami 
parlamentu aktów prawnych o mocy prawnej ustawy - dekretów. Zmianie uległ
tryb wyboru głowy państwa - w miejsce parlamentu, wyborów prezydenta 
dokonywać mieli Nadzwyczajni Przedstawiciele Narodu - jak również czas 
trwania kadencji, którą przedłużono z 3 do 7 lat.
W perspektywie kilku lat doszło do uchwalenia przez parlament w dniu 12 
maja 1938 roku nowej konstytucji. Legitymizowała ona obowiązujący system 
rządów. Adaptowana do praktyki ustrojowej idea wodzostwa znalazła swoje 

odzwierciedlenie w zasadzie jednolitej i niepodzielnej władzy prezydenta,
któremu podlegały jednoizbowy Sejm, rząd oraz sądy. Wyrazem dominacji 
prezydenta w systemie organów państwowych były jego uprawnienia 
prawotwórcze - Sejm uchwalał jedynie projekty ustaw, które prezydent 
zatwierdzał i ogłaszał jako ustawy; między kadencjami i sesjami Sejmu 
prezydent miał prawo wydawania dekretów.
Wybuch II wojny światowej przyniósł kres niepodległości Litwy. W 
rezultacie paktu Ribbentrop-Mołotow, podobnie jak pozostałe państwa 
bałtyckie, znalazła się ona w radzieckiej strefie wpływów. Bezpośrednio 
po wkroczeniu na terytorium Litwy Armii Radzieckiej (17 czerwca 1940 
roku), pod presją jej oddziałów doszło do zmian w składzie rządu oraz 
rozpisano nowe wybory parlamentarne. W dniu 25 lipca 1940 roku nowo 
wybrany parlament przyjął wniosek o przyjęcie Litwy w skład ZSRR oraz 
uchwalił nową ustawę zasadniczą Socjalistycznej Republiki Radzieckiej 
Litwy, która była bezpośrednio wzorowana na Konstytucji ZSRR z 1936 roku.
Zakończenie II wojny światowej ugruntowało dominację ZSRR w Europie 
Środkowo-Wschodniej. Litwa pozostała w radzieckiej strefie wpływów. 
Podobnie więc jak poprzednio, nowa Konstytucja Litwy z 18 czerwca 1978 
roku odwzorowy-wała postanowienia Konstytucji ZSRR z 1977 roku. Litwa 
posiadała więc status republiki związkowej, bez podmiotowości 
prawnomiędzynarodowej, a parlament republikański - Rada Najwyższa - 
posiadał wąskie kompetencje ograniczające możliwość podejmowania 
suwerennych decyzji. Znakomita ich większość przekazana została Radzie 
Najwyższej ZSRR, a organy republiki podporządkowane zostały organom 
centralnym.
Poczynając od 1985 roku, nadzieje odrodzenia państwowości litewskiej 
zaczęto łączyć z zainicjowanym przez oficjalne czynniki procesem 
pierestrojki, jakkolwiek pierwotnie towarzyszyły mu tylko i wyłącznie 
postulaty autonomii w ramach zreformowanej federacji ZSRR. Podstawowe 
znaczenie w tej mierze przypisać należy Litewskiemu Ruchowi na rzecz 
Przebudowy (Sajudis). Jego działalność jednoczyła i organizowała 
aktywność ruchów politycznych, społecznych i narodowościowych dążących do
pełnej niepodległości Litwy. Zmieniająca się sytuacja polityczna, której 
na Litwie towarzyszyły żądania i postulaty odbudowy państwowości, 
niezależ-
Republika LitewsKa
ności ekonomicznej, ograniczenia kompetencji władz centralnych, 
przywrócenia obywatelstwa litewskiego, uznania języka litewskiego za 
urzędowy, potępienia terroru stalinowskiego i rehabilitacji jego ofiar, 
przeprowadzenia referendum oraz nadzwyczajnych wyborów do organów 
przedstawicielskich, dawała szansę na odzyskanie niepodległości. 
Zdecydowało to o przyjęciu strategii tzw. dalekiego skoku, co wyrażało 
się w postawieniu kwestii przygotowania i uchwalenia nowej konstytucji. 
Prace nad projektem nowej konstytucji zostały zakończone 11 listopada 
1988 roku, a 20 listopada na nadzwyczajnej sesji Sajudisu ogłoszono 
deklarację o moralnej niepodległości Litwy, w której proklamowano, iż w 
republice respektowane będą tylko prawa niezaprzeczające jej 
niezależności. Jakkolwiek nie doszło w tym czasie do uchwalenia 
przygotowanego projektu konstytucji, to jednak nie było to równoznaczne z
rezygnacją z odzyskania pełnej niezależności. Powstrzymaniu procesu 
odzyskiwania pełnej niezależności i niepodległości przez państwa 
związkowe ZSRR służyć miała - między innymi - uchwalona na początku 1990 
roku przez Radę Najwyższą Związku Radzieckiego ustawa o kontroli 
konstytucyjności prawa. Zakres kognicji powołanej na jej podstawie 
komisji obejmował kontrolę zgodności z konstytucją federalną ustaw 
republikańskich. Państwa bałtyckie jednak sprzeciwiły się temu. Litewska 
Rada Najwyższa, w dniu 15 stycznia 1990 roku, podjęła rezolucję o 
nieobowiązywaniu na terytorium republiki wspomnianej ustawy, a 31 

stycznia Prezydium Rady Najwyższej powołało grupę roboczą, która miała 
przygotować projekt ustawy o Sądzie Konstytucyjnym.
W dniu 11 marca 1990 roku Rada Najwyższa Litewskiej SSR, przekształcając 
się w Radę Najwyższą Republiki Litewskiej, uchwaliła proklamację 
niepodległości - „Akt Rady Najwyższej Republiki Litewskiej o odbudowie 
niepodległości Państwa Litewskiego". Wprowadzając zasadę integralności i 
niepodzielności terytorialnej państwa litewskiego, braku konstytucyjnej 
jurysdykcji innych państw, proklamacja niepodległości zawierała znamienne
stwierdzenie, iż „Akt Rady Litewskiej o niepodległości" z 16 lutego 1918 
roku oraz rezolucja Sejmu „O odbudowie demokratycznego Państwa 
Litewskiego" z 15 maja 1920 roku, nigdy nie utraciły swojej mocy 
obowiązującej i stanowią konstytucyjny fundament państwowości litewskiej.
Również 11 marca 1990 roku doszło do uchylenia Konstytucji Litewskiej SSR
z 20 kwietnia 1978 roku oraz Konstytucji ZSRR z 7 października 1977 roku 
i przywrócenia mocy obowiązującej ustawie zasadniczej z 12 maja 1938 
roku. Ze względu na to, iż postanowienia konstytucji nie mogły czynić 
zadość warunkom i potrzebom współczesnej Litwy, decyzja o przywróceniu 
jej mocy obowiązującej stanowiła bardziej deklarację i manifestację 
polityczną - nawiązanie do niepodległego bytu przedwojennej Litwy - niż 
prawną. Stąd też kolejną ustawą z dnia 11 marca 1990 roku zawieszono 
obowiązywanie Konstytucji z 1938 roku, wprowadzając jednocześnie 
Tymczasową Ustawę Zasadniczą Republiki Litewskiej.
Była ona kompilacją dotychczas obowiązujących konstytucji z okresu 
międzywojennego oraz radzieckiego. Konstytucja tymczasowa wyraźnie 
dystansowała się
"TUZ
Wojciech Kręcisz
od rozwiązań nawiązujących do przynależności Litwy do ZSRR oraz systemu 
monopartyjnego. Zmianie uległa nazwa państwa - Republika Litewska - którą
określono jako „suwerenne demokratyczne państwo wyrażające wolę i 
interesy narodu Litwy". W okresie prowizorium konstytucyjnego trwały 
prace nad pełną Konstytucją Republiki Litewskiej. Na forum komisji 
konstytucyjnej Rady Najwyższej ścierały się dwie tendencje. Pierwsza z 
nich afirmowała system rządów z dominująca pozycją ustrojową prezydenta, 
podczas gdy druga optowała za przewagą parlamentu. W dniu 14 maja 1992 
roku parlament podjął nawet uchwałę o przeprowadzeniu referendum w 
sprawie restytucji urzędu prezydenta oraz przyjęcia projektu ustawy 
konstytucyjnej o prezydencie republiki. Projekty te nie uzyskały jednak 
wymaganej dla ich przyjęcia bezwzględnej większości głosów uprawnionych 
do głosowania.
Kontynuacja prac nad nową konstytucją determinowana więc była wcześniej 
przyjętymi uchwałami Rady Najwyższej w sprawie konstytucyjnego rozwoju 
Litwy. Ich efektem było przyjęcie w dniu 13 października 1992 roku 
ostatecznego projektu ustawy zasadniczej, ustawy o trybie wejścia w życie
Konstytucji Republiki Litewskiej oraz ustawy o referendum konstytucyjnym.
Warunkiem prawotwórczego charakteru referendum konstytucyjnego było to, 
aby projekt poparła ponad połowa uprawnionych do głosowania. Referendum 
odbyło się 25 października 1992 roku. Wzięło w nim udział 75,25% 
uprawnionych do głosowania, a za projektem konstytucji opowiedziało się 
56,76% biorących udział w głosowaniu. Konstytucja oraz ustawa o jej 
wejściu w życie zostały następnie podpisane i ogłoszone przez 
Przewodniczącego Rady Najwyższej Republiki Litewskiej. Z momentem wejścia
w życie Konstytucji Republiki Litewskiej, utraciła moc obowiązującą 
Tymczasowa Ustawa Zasadnicza Republiki Litewskiej.
II. KONSTYTUCJA REPUBLIKI LITEWSKIEJ I KONSTYTUCYJNY SYSTEM
ŹRÓDEŁ PRAWA
Zgodnie z przepisem art. 150 Konstytucji, składa się ona z trzech aktów: 
ustawy zasadniczej przyjętej w referendum 25 października 1992 roku, 

ustawy konstytucyjnej „O Państwie Litewskim" z 11 lutego 1991 roku oraz 
aktu konstytucyjnego „O nieprzystępowaniu Republiki Litewskiej do 
postradzieckich Związków Wschodnich" z 8 czerwca 1992 roku. Tekst 
zasadniczy składa się z Preambuły oraz ze 154 artykułów zawartych w 14 
rozdziałach. Systematyka ogólna opiera się tak na kryteriach 
podmiotowych, jak i przedmiotowych. W pierwszych rozdziałach zawarte 
zostały rozstrzygnięcia dotyczące zasad naczelnych (rozdział I - Państwo 
Litewskie), statusu jednostki w państwie (rozdział II - Człowiek i 
państwo), relacji między państwem i społeczeństwem (rozdział III - 
Społeczeństwo i państwo), a także podstaw
Republika Litewska
1U3
ustroju gospodarczego (rozdział IV - Gospodarka narodowa i praca). 
Rozdziały V-IX zawierają przepisy dotyczące systemu organów państwa 
(Sejm, prezydent, rząd, Sąd Konstytucyjny, sądy), trybu kreowania ich 
składu, struktury organizacyjnej, wzajemnych relacji oraz kompetencji. 
Zasada samorządu terytorialnego rozwinięta została w rozdziale X - 
Samorząd terytorialny i zarządzanie. W oparciu o kryterium przedmiotowe 
wyodrębniono problematykę finansów i budżetu państwa (rozdział XI), 
kontroli wykorzystania majątku i realizacji budżetu (rozdział XII) oraz 
polityki zagranicznej i obronności państwa (rozdział XIII). Rozdział XIV 
zawiera rozstrzygnięcia dotyczące trybu i zasad zmiany konstytucji oraz 
Postanowienia końcowe.
Jest to konstytucja sztywna. Inicjatywa ustrojodawcza w każdym czasie, z 
wyjątkiem trwania stanu wojennego i stanu wyjątkowego, przysługuje grupie
posłów w liczbie co najmniej llit ogólnej ich liczby oraz 300 000 
wyborcom. Projekt ustawy o zmianie konstytucji podlega dwukrotnemu 
rozpatrywaniu i uchwalaniu przez Sejm - przerwa między nimi nie może być 
krótsza niż 3 miesiące - i uważa się go za przyjęty, jeżeli w każdym 
głosowaniu uzyskał większość co najmniej 2/3 ogólnej liczby posłów. 
Projekt zmian, który nie otrzymał wymaganej większości głosów, może być 
wniesiony ponownie, nie wcześniej jednak niż po upływie roku. W zakresie 
odnoszącym się do zmiany konstytucji, nie obowiązują żadne materialne 
ograniczenia kompetencji ustawodawcy konstytucyjnego. Oznacza to, iż brak
jest na gruncie litewskiej ustawy zasadniczej tzw. postanowień względnie 
niezmienial-nych, jakkolwiek w zakresie odnoszącym się do zmian zasad 
naczelnych obowiązuje szczególny tryb postępowania. Zgodnie z art. 148 
ustawy zasadniczej oraz art. 2 ustawy konstytucyjnej - O Państwie 
Litewskim, zmiana art. l Konstytucji - „Państwo Litewskie jest 
niepodległą republika ludową", może nastąpić jedynie w drodze referendum,
jeżeli opowie się za tym co najmniej 3/4 obywateli Litwy korzystających z
praw wyborczych. Podobnie, tylko w drodze referendum, może dojść do 
skutku zmiana przepisów rozdziału I - Państwo Litewskie i XIV - Zmiana 
konstytucji. Uchwaloną ustawę o zmianie konstytucji podpisuje prezydent, 
który również urzędowo ją ogłasza nie później niż w ciągu 5 dni - w razie
uchybienia temu terminowi, podpisania i promulgacji ustawy o zmianie 
konstytucji dokonuje przewodniczący Sejmu. Odnosząc się do problematyki 
zmiany konstytucji, zwraca uwagę przepis art. 153, jakkolwiek ma on już 
tylko walor historyczny. Sądząc z przebiegu prac konstytucyjnych, czasu 
ich trwania (10 miesięcy) i efektu, nie ulega wątpliwości, iż niektóre 
szczegółowe rozwiązania konstytucyjne miały charakter kompromisowy (np. 
zasady prawa wyborczego do Sejmu, problematyka wyborów przedterminowych, 
tryb ustawodawczy, niektóre prerogatywy prezydenta itd.). Stąd też, 
tworząc warunki do oceny ich przydatności i trafności - w ciągu roku od 
przyjęcia konstytucji w referendum, tj. do 25 października 1993 roku - 
Sejm wyposażony został w jednorazową delegację do dokonania zmiany 
konstytucji większością 3/5 głosów ogólnej liczby posłów.
ITT T

Wojciech Kręcisz"
Konstytucja litewska nie reguluje kompleksowo, w osobnym rozdziale, 
problematyki systemu źródeł prawa, istotnej zwłaszcza z punktu widzenia 
określenia jej miejsca w porządku prawnym. O miejscu konstytucji w 
systemie źródeł prawa przekonują jej zasady naczelne, jak również 
szczegółowe przepisy. Odwołać się należy zwłaszcza do przepisu art. 7, w 
świetle którego ustawy i inne akty sprzeczne z konstytucją uznawane są za
nieobowiązujące. Ponadto, co najmniej w podstawowym zakresie, przepis ten
wskazuje na podstawowe źródła prawa - są to konstytucja i ustawy. Nie 
wyczerpuje on całej problematyki systemu źródeł prawa. Jest ona 
determinowana przez szczegółowe przepisy konstytucji, określające 
podmioty kompetencji prawotwórczej. W kontekście form prawotwórczej 
działalności uprawnionych organów państwa wskazać można nie dość, że na 
inne (w rozumieniu art. 7) akty prawne, to także rozwinąć użyte na jego 
gruncie pojęcie „ustawy". Przepis ten nie ogranicza terminu „ustawa" 
tylko i wyłącznie do tzw. „ustawy zwykłej". Z przepisów określających 
kompetencje ustawodawcze i ustrojodawcze Sejmu wynika, że w oparciu o 
kryteria przedmiotu regulacji, trybu uchwalania oraz mocy prawnej 
wyróżnić można: ustawy o zmianie konstytucji, ustawy konstytucyjne sensu 
stricto (są uchwalane bezwzględną większością głosów, a zmiany do nich 
Sejm przyjmuje większością 3/5 ogólnej liczby posłów, zgodnie z przepisem
art. 69 Konstytucji, spis ustaw konstytucyjnych prowadzi i ustala Sejm, 
uchwałą podjętą większością 3/5 głosów)1; zaś w zakresie odnoszącym się 
do ustaw, w oparciu o kryterium przedmiotu regulacji i trybu uchwalania -
ustawę ratyfikującą i wypowiadającą umowę międzynarodową, ustawę 
budżetową, ustawę pilną i wyjątkowo pilną, ustawę przyjmowaną przez naród
w drodze referendum2. Niewątpliwie do grupy innych aktów, o których mowa 
w przepisie art. 7, zaliczyć należy ratyfikowane przez Sejm umowy 
międzynarodowe - tworzą one część systemu prawnego Republiki Litewskiej. 
W grupie aktów prawnych o mocy prawnej ustawy wymienić należy również 
regulamin Sejmu. Gdy chodzi o inne akty prawne -akty podustawowe - to 
wśród tych pochodzących od Sejmu znajdują się uchwały izby, zwłaszcza 
uchwały w sprawie wykonania ustaw, zaś wśród aktów prawnych prezydenta - 
zarządzenia, a wśród aktów rządu - uchwały.
1 Przykładem jest ustawa z czerwca 1996 roku regulująca zasady nabywania 
i posiadania ziemi.
2 Ustawy ratyfikacyjne uchwalane są większością głosów (nie mniej niż 2/5
wszystkich posłów), a ustawy wypowiadające umowy międzynarodowe 
większością 3/5 głosów. Do uchwalenia ustawy ratyfikującej umowę 
międzynarodową o zmianie granic wymagana jest większość 4/5 wszystkich 
członków Sejmu. Projekt ustawy budżetowej może być wniesiony pod obrady 
Sejmu tylko i wyłącznie z inicjatywy rządu - nie później niż na 75 dni 
przed końcem roku budżetowego - i powinien być uchwalony bezwzględną 
większością głosów przed rozpoczęciem roku budżetowego. Ponadto, przepisy
regulaminu Sejmu umożliwiają nadanie klauzuli ustaw pilnych albo 
wyjątkowo pilnych tylko i wyłącznie projektom ustaw już wprowadzonych do 
porządku sesji - klauzulą tą nie może być objęty np. projekt ustawy o 
zmianie konstytucji czy projekt ustawy konstytucyjnej.
Republika Litewska
W świetle przepisu art. 7 ustawy zasadniczej, wskazane ustawy i inne akty
prawne muszą być zgodne z konstytucją, jest to warunkiem ich 
obowiązywania. Stanowi to wyraz nadrzędności konstytucji w systemie 
źródeł prawa i realizacji zasady jednolitości obowiązującego porządku 
prawnego. Afirmując zasadę nadrzędności konstytucji, poprzez instytucję 
kontroli konstytucyjności prawa ustrojodaw-ca litewski stworzył 
rzeczywiste gwarancje prymatu ustawy zasadniczej. Czyniąc zadość 
demokratycznym standardom - atrybut niezawisłości, szeroki zakres 
kognicji, ostateczność orzeczeń - utworzony został Sąd Konstytucyjny. 

Przy określeniu jego pozycji ustrojowej odwołano się do kontynentalnego, 
jurysdykcyjnego modelu kontroli konstytucyjności prawa.
Efektywny model instytucji kontroli konstytucyjności prawa dowodzi, iż 
ustro-jodawca litewski mocno zaakcentował normatywny charakter 
konstytucji i jej funkcję prawną. Z przepisu art. 6 wynika, iż jest ona 
aktem jednolitym i podlegającym bezpośredniemu stosowaniu, a każdy może 
bronić swoich praw, powołując się na konstytucję. Jest to rozstrzygnięcie
istotne, zwłaszcza z punktu widzenia realizacji praw i wolności 
obywatelskich. Konfrontując zasady bezpośredniego stosowania konstytucji 
i niezawisłości sędziów (podlegają one tylko ustawie, a nie ustawie i 
konstytucji), można stwierdzić, iż model sądowego stosowania prawa nie 
obejmuje swoim zakresem ustawy zasadniczej, jakkolwiek w tym kontekście 
przepis art. 30 ust. l wyraźnie stanowi, iż osoba, której konstytucyjne 
prawa i wolności zostały naruszone, ma prawo zwrócenia się do sądu. 
Podkreślić też należy, iż wobec sądów formułowany jest bezwzględny zakaz 
stosowania ustaw sprzecznych z konstytucją. Skoro tak, to musi to 
oznaczać prawo sądu do stwierdzania istnienia kolizji treściowej ustawy z
konstytucją, przy jednoczesnym braku uprawnienia do samodzielnego 
rozstrzygania tej kwestii. Dlatego też, zgodnie przepisem art. 110, 
dostrzeżona kolizja podstawy rozstrzygnięcia (aktu normatywnego) z 
konstytucją bezwzględnie nakazuje sądowi zawieszenie postępowania w 
sprawie i wystąpienie z pytaniem prawnym do Sądu Konstytucyjnego. 
Rozwiązanie to podkreśla praktyczną doniosłość wyrażonej w art. 6 zasady 
bezpośredniego stosowania konstytucji.
III. ZASADY NACZELNE KONSTYTUCJI LITEWSKIEJ
Katalog podstawowych zasad ustroju politycznego zawarty został w 
rozdziale I Konstytucji - Państwo Litewskie. Nie ma on charakteru 
zamkniętego, a w zależności od stosowanych w tym zakresie kryteriów, 
podobnych rozstrzygnięć poszukiwać można w szczegółowych jej 
postanowieniach - np. zasady ochrony i nienaruszalności własności 
prywatnej, równości wobec prawa, prawa do sądu, domniemania niewinności, 
prawa do obrony, pluralizmu politycznego (rozdział II), autonomii i 
niezależności w stosunkach między państwem a Kościołami i innymi 
związkami wyznaniowymi (rozdział III), wolności gospodarczej (rozdział 
IV), jednoizbo-
Wojciecfi Kręcisz
wości parlamentu, sesyjności, mandatu wolnego (rozdział V), niezawisłości
sędziowskiej (rozdział VIII i IX), samorządu terytorialnego (rozdział X).
Odwołując się do hierarchii zasad naczelnych konstytucji, warto wskazać 
na najważniejsze z nich.
Z przepisów rozdziału I wynika, że podstawowe znaczenie ustrojodawca 
przyznał zasadzie republikańskiej i demokratycznej formy państwa, 
akcentując w tym kontekście jego niepodległość. Równie mocno do 
problematyki niepodległego bytu państwa litewskiego nawiązuje zasada 
suwerenności narodu, wzmocniona stwierdzeniem, iż nikt nie może jej 
przywłaszczyć ani też w inny sposób ograniczyć, a także sankcjonowana 
prawem oporu na wypadek godzenia w niepodległość Państwa Litewskiego, 
integralność jego terytorium lub ustrój konstytucyjny. Atrybuty władzy 
suwerennej naród realizuje bezpośrednio albo przez swoich przedstawicieli
wybieranych do Sejmu. Niezależnie od tego, że przepisy konstytucji 
przekonują o subsydiarnym charakterze zasady demokracji bezpośredniej, to
jednak zyskała ona szczególnego rodzaju znaczenie - jako gwarancja 
zwierzchnictwa narodu. Abstrahując od ogólnej zasady, w świetle której 
„najważniejsze problemy Państwa i Narodu są rozstrzygane w drodze 
referendum", wyraża się to zwłaszcza we wpływie narodu na proces 
stanowienia prawa - inicjatywa ludowa, uchwalanie ustaw w drodze 
referendum - w szczególności zaś w zagwarantowaniu prawa do rewizji 
konstytucji wyłącznie w drodze referendum.

Analiza zasad naczelnych konstytucji, jak również jej szczegółowych 
przepisów skłania do wniosku, iż zdecydowanie mniej czytelne jest 
rozstrzygnięcie dotyczące zasady organizacji władzy w państwie, jak 
również kreowanego na jej podstawie systemu rządów.
Jakkolwiek jednoznacznej odpowiedzi w tej kwestii nie daje przepis art. 
5: „Władzę państwową w Litwie sprawują Sejm, Prezydent Republiki, Rząd, 
Sąd [...]", to jednak, sądząc zwłaszcza z systematyki ogólnej konstytucji
- w tym również ustaw wydanych na podstawie zapowiedzi konstytucyjnych - 
wydaje się, iż intencją ustrojodawcy było zorganizowanie władzy 
państwowej opartej na zasadzie podziału władzy. Tym bardziej gdy zwróci 
się uwagę na równoczesny brak jednoznacznego rozstrzygnięcia wskazującego
na to, iżby system organów oparty był na alternatywnej zasadzie, tj. na 
zasadzie jednolitości władzy - brak jest np. nawiązania do rodzimych 
litewskich tradycji, na przykład Konstytucji z 1938 r. Podstawy do 
przyjęcia tezy przeciwnej nie daje też przepis art. 77 ustawy zasadniczej
- „Prezydent Republiki stoi na czele państwa" - i to mimo tego, iż w 
oryginalnym, dosłownym tłumaczeniu prezydent jest określany jako 
„przywódca państwa" (vabfy-bes vadas). Gdyby konsekwencją tego przepisu 
miało być przyjęcie zasady jednolitej i niepodzielnej władzy prezydenta, 
należałoby oczekiwać, iż racjonalny ustawodawca dałby temu wyraz w 
odpowiedniej redakcji przepisu art. 5, jak również w determinowanej nim 
systematyce ogólnej konstytucji.
Wydaje się więc, iż w przepisie art. 5 ustawy zasadniczej, zwłaszcza gdy 
skonfrontować go z systematyką ogólną konstytucji, można odnaleźć 
odwołanie się
Republika Litewska
T\7T~
ustawodawcy konstytucyjnego do funkcjonalnego (kompetencyjnego) i 
organizacyjnego podziału władzy na ustawodawczą - Sejm; wykonawczą - 
prezydent, rząd -oraz sądowniczą - sądy i Sąd Konstytucyjny. O tym, iż 
pojęcia „władza ustawodawcza, władza wykonawcza, władza sądownicza" nie 
są obce ustawodawcy litewskiemu, jak również że mają one swoje normatywne
uzasadnienie, przekonują ustawy wydane na podstawie zapowiedzi 
konstytucyjnych. I tak na przykład, uznanie na gruncie ustawy o Sądzie 
Konstytucyjnym tegoż Sądu za organ władzy sądowniczej nie pozostawia 
żadnych wątpliwości, iż dla określenia pozycji ustrojowej tego organu, 
jak również implicite sądów, o których mowa w rozdziale IX Konstytucji, 
nie jest to rozstrzygnięcie przypadkowe. Nawiązuje ono do 
organizacyjnego, jak również funkcjonalnego wyodrębnienia władz, dla 
którego punktem wyjścia jest przepis art. 5. Tym samym, odwołując się do 
systematyki ogólnej konstytucji, jej szczegółowych przepisów, zwłaszcza 
proceduralno-organizacyjnych i kompetencyjnych, nie można mieć 
wątpliwości, iż swoje normatywne uzasadnienie znajduje zasada podziału 
władzy. Na jej obowiązywanie, na gruncie konstytucji litewskiej, w swoim 
orzecznictwie wskazywał też Sąd Konstytucyjny3.
Wzajemne stosunki między naczelnymi organami państwa: parlamentem, 
prezydentem i rządem - zwłaszcza gdy zważyć na organizację władzy 
wykonawczej (dualistyczna egzekutywa), polityczną odpowiedzialność rządu 
(przed Sejmem), kontrasygnatę aktów głowy państwa (wąski przedmiotowo 
zakres aktów kontr-asygnowanych i szeroki zakres prerogatyw) oraz tryb 
wyboru prezydenta (wybory powszechne) - wskazują na to, iż na gruncie 
zasady podziału władzy kreowana jest zasada systemu rządów 
parlamentarnych z elementami prezydencjalizmu. Analiza postanowień 
konstytucji dowodzi, iż dla ustrojodawcy punktem wyjścia był klasyczny 
system parlamentarny, w którym politycznie zneutralizowana głowa państwa 
powołuje rząd politycznie odpowiedzialny przed parlamentem. W 
konfrontacji z tradycyjnym określeniem pozycji ustrojowej parlamentu, 
zwłaszcza w zakresie funkcji ustawodawczej i kontrolnej, widać, iż 

poprzez recepcję instytucji systemu prezydenckiego dały o sobie znać, 
znane tradycji litewskiego konstytucjonalizmu, dążenia do stworzenia 
silnej pozycji ustrojowej głowy państwa. Przyjęty system rządów stanowi 
kompromis między ścierającymi się w komisji konstytucyjnej tendencjami. 
Jakkolwiek pozycja ustrojowa prezydenta, poza tradycyjnymi uprawnieniami 
głowy państwa, została istotnie wzmocniona - prawno-polityczna 
legitymacja sprawowania urzędu tożsama mandatowi przedstawicieli narodu; 
prerogatywy ograniczające pole kontroli Sejmu nad egzekutywą; wpływ na 
politykę zagraniczną; funkcja arbitra w sporze między Sejmem a rządem - 
to jednak została ona
3 Na przykład w orzeczeniu z 1996 roku, kiedy to Sąd Konstytucyjny 
rozstrzygał zarzut niekon-stytucyjności ustawy o opłacie stemplowej, czy 
w orzeczeniu z 21 grudnia 2000 roku, w którym uznał, iż niektóre z 
przepisów ustawy o sądach, uchwalonej w 1994 roku, są sprzeczne z 
konstytucją -jako naruszające zasadę podziały władzy.
1UO
Wojciech Kręcisz
Republika Litewska
zrównoważona konkretnymi uprawnieniami Sejmu. Poza tradycyjnymi funkcjami
- ustawodawstwo i kontrola rządu - ustrojodawca zagwarantował Sejmowi 
instrumenty stabilizujące jego pozycję wobec prezydenta: ograniczenie 
prezydenckiego prawa do rozwiązania Sejmu; prezydenckie wybory 
przedterminowe; impeachment. Ponadto parlament posiada wyłączność 
ustawodawczą - ani prezydent, ani rząd nie posiadają kompetencji do 
stanowienia aktów o mocy prawnej ustawy - dekretów.
IV. PODSTAWOWE ZASADY SYSTEMU WYBORCZEGO I SYSTEMU
PARTYJNEGO
Miarę demokratyzmu funkcjonowania państwa deklarującego obowiązywanie 
-jako fundamentu ustroju politycznego - zasady suwerenności narodu 
stanowi sposób jej realizacji. Jest to kwestia istotna zwłaszcza w 
przypadku państwa nie dość że wybijającego się na niepodległość, to 
ponadto stojącego przed wyzwaniami wynikającymi z konieczności 
przeprowadzenia głębokiego procesu demokratyzacji ustroju politycznego.
1. ZASADY PRAWA WYBORCZEGO
Konstytucja stanowiąc, iż „Naród sprawuje najwyższą władzę suwerenną 
bezpośrednio albo przez demokratycznie wybranych swoich przedstawicieli",
nie mówi wprost, o przedstawicieli wybieranych do jakich organów chodzi. 
Tym samym nie wskazuje wyraźnie na organy przedstawicielskie. Nie ulega 
wątpliwości, iż spośród organów pochodzących z wyborów przedstawicielski 
charakter posiada Sejm, co wynika z przepisów art. 55 ust. l i 59 ust. 2 
- „Sejm tworzą przedstawiciele Narodu [...]", „Członek nowo wybranego 
Sejmu zyskuje prawa przedstawiciela Narodu po złożeniu [...] przysięgi 
[...]". Organem przedstawicielskim nie jest prezydent, jakkolwiek jego 
legitymacja prawna i polityczna do piastowania urzędu jest identyczna jak
w przypadku posłów.
Podstawowy katalog zasad prawa wyborczego w wyborach parlamentarnych oraz
prezydenckich sformułowany jest w konstytucji. Zgodnie z przepisem art. 
55 ust. l, deputowani do Sejmu wybierani są w wyborach powszechnych, 
równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym, zaś na podstawie przepisu 
art. 78 ust. 2 w związku z art. 81, Prezydent Republiki wybierany jest w 
wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich - bezwzględną większością 
głosów, w głosowaniu tajnym. Katalog ten, zwłaszcza w zakresie odnoszącym
się do trybu przeprowadzania wyborów oraz zasad ustalania wyników 
głosowania w wyborach parlamentar-
i
nych, jest szczegółowo rozwijany w ordynacji wyborczej do Sejmu, zgodnie 
z którą do ustalania wyników wyborów mają zastosowanie zarówno zasady 
większości, jak i proporcjonalności, czyli system mieszany.

W wyborach powszechnych czynne prawo wyborcze przysługuje obywatelom 
litewskim, którzy w dniu wyborów ukończyli 18 lat. Poza wymogiem 
legitymowania się obywatelstwem litewskim i cenzusem wieku, nie 
obowiązują żadne inne ograniczenia w korzystaniu z czynnego prawa 
wyborczego. Z czynnego prawa wyborczego (praw wyborczych) nie korzystają 
osoby ubezwłasnowolnione orzeczeniem sądu. Bierne prawo wyborcze do Sejmu
posiadają obywatele litewscy, którzy korzystając z czynnego prawa 
wyborczego, w dniu wyborów ukończyli 25 lat i zamieszkują na Litwie - 
domicyl. Ponadto, ustawodawca litewski wprowadził niewybieralność osób: 
odbywających zasadniczą lub zastępczą służbę wojskową, odbywających 
służbę w systemie obrony kraju; oficerów policji i służby wewnętrznej; 
podoficerów i żołnierzy nadterminowych; płatnych pracowników jednostek 
militarnych i służby bezpieczeństwa, jak również osób odbywających karę. 
Zróżnicowanie biernego prawa wyborczego w wyborach prezydenckich wyraża 
się w tym, iż przysługuje ono obywatelowi litewskiemu, korzystającemu z 
praw wyborczych do Sejmu, który w dniu wyborów ukończył 40 lat i przed 
wyborami zamieszkiwał na terytorium Litwy w ciągu ostatnich 3 lat4.
Zgodnie z konstytucją, wybory parlamentarne i prezydenckie są równe - 
różne są jednak szczegółowe przesłanki uzasadniające obowiązywanie zasady
równości. Równość w znaczeniu formalnym wyraża się w tym, iż każdy 
wyborca dysponuje taką samą liczbą głosów - tj. dwoma głosami w wyborach 
parlamentarnych i jednym głosem w wyborach prezydenckich. Podstawą 
materialnej równości wyborów w obydwu przypadkach jest założenie, iż siła
głosu każdego wyborcy jest równa, co wyrażać się ma we wpływie, jaki ten 
głos wywiera na wynik wyborów. O ile równość wyborów - w tym sensie - 
realizuje się w wyborach prezydenckich, w których okręgiem wyborczym jest
terytorium państwa, o tyle w wyborach parlamentarnych jest to bardziej 
złożone. Spośród 141 deputowanych do Sejmu, 71 wybiera się w okręgach 
jednomandatowych, w których obowiązuje system większościowy, zaś 70 w 
jednym wielomandatowym okręgu wyborczym, w którym stosowany jest system 
proporcjonalny. Gwarantując wyborcy dwa głosy i godząc w ten sposób ze 
sobą dwa systemy wyborcze - większościowy i proporcjonalny - oraz 
uzależniając ważność głosowania od frekwencji wyborczej, co służy 
większej reprezentatywności rozstrzygnięcia (w tej mierze istotne 
znaczenie mają również zasady podziału tery-
4 Przed wyborami prezydenckimi w 1997 roku Unia Centrystów, 
socjaldemokraci oraz Litewska Demokratyczna Partia Pracy podjęły próbę 
zniesienia cenzusu domicylu. Chodziło o stworzenie możliwości 
zarejestrowania kandydatury V. Adamkusa. Centralna Komisja Wyborcza 
zakwestionowała wprawdzie jego kandydaturę, ale tenże skutecznie odwołał 
się do sądu, a następnie - różnicą 1% głosów - został wybrany w drugiej 
turze wyborów na urząd Prezydenta Republiki Litewskiej.
w
Wojciech Kręcisz
torium kraju na 71 jednomandatowych okręgów wyborczych), ustawodawca 
stworzył warunki do uznania wyborów parlamentarnych za równe, w sensie 
wpływu oddanych głosów na ostateczny wynik wyborów.
Głosowanie powszechne przeprowadzane jest na podstawie zasady 
bezpośredniości. W wyborach prezydenckich realizuje się ona w sposób 
naturalny - wyborcy bezpośrednio wyrażają swoje preferencje personalne 
poprzez wskazanie konkretnego kandydata. W identyczny sposób 
bezpośredniość realizuje się w głosowaniu w jednomandatowych okręgach 
wyborczych w wyborach do Sejmu. Żadnych ograniczeń zasada bezpośredniości
nie doznaje też w wyborach parlamentarnych w głosowaniu na listy 
kandydatów, zarejestrowane w okręgu wielomandatowym. W głosowaniu na 
listy wyborcy mają prawo do wyrażenia swoich preferencji personalnych 
poprzez wskazanie kandydata, któremu udzielają poparcia, względnie 
poprzez wykreślenie kandydatów, którym poparcia nie udzielają - mogą też 

zmieniać ustaloną na liście kolejność do uzyskania mandatów, układając w 
ten sposób własną listę.
W zakresie odnoszącym się do ustalania wyników wyborów, w wyborach 
prezydenckich konstytucja ustanawia zasadę większości bezwzględnej, 
odsyłając w części odnoszącej się do wyborów parlamentarnych do ordynacji
wyborczej. W wyborach prezydenckich za wybranego uważa się tego spośród 
kandydatów5, który w pierwszej turze głosowania - przy frekwencji połowy 
uprawnionych do głosowania - uzyskał bezwzględną większość głosów. W 
sytuacji, gdy frekwencja wyborcza byłaby niższa, za wybranego uważa się 
kandydata, który otrzymał najwięcej głosów, jednak nie mniej niż 1/3 
głosów wyborców biorących udział w głosowaniu. Na wypadek, gdyby w 
pierwszej turze głosowania - przy wymaganej frekwencji 50% uprawnionych 
do głosowania - żaden z kandydatów nie uzyskał wymaganej większości 
głosów, przeprowadzane jest powtórne głosowanie z udziałem dwóch 
kandydatów, którzy uzyskali największą liczbę głosów, a wybór dokonywany 
jest zwykłą większością głosów. Jeśli natomiast w pierwszej turze 
głosowania uczestniczyłoby nie więcej niż dwóch kandydatów, zarządzane są
wybory ponowne.
W wyborach parlamentarnych obowiązuje system mieszany - system 
większościowy (w okręgach jednomandatowych) i proporcjonalny (w 
ogólnokrajowym okręgu wielomandatowym). Warunkiem zdobycia mandatu w 
okręgu jednoman-datowym jest uzyskanie bezwzględnej większości ważnie 
oddanych głosów, przy frekwencji 40% uprawnionych do głosowania. Jeśli 
żaden z kandydatów nie uzyska wymaganej większości głosów, zarządzane 
jest głosowanie powtórne, w którym uczestniczy dwóch kandydatów, którzy 
zdobyli najwięcej głosów w pierwszej turze głosowania. Gdy jednak w 
okręgu wyborczym zarejestrowanych było nie więcej niż dwóch kandydatów i 
żaden z nich nie uzyskał wymaganej większości głosów, zarządza się wybory
ponowne. W okręgu wielomandatowym wyborca głosuje na kandy-
5 Warunkiem rejestracji kandydatury jest uzyskanie poparcia na poziomie 
co najmniej 20 000 podpisów.
datów zgłoszonych na zarejestrowanych listach okręgowych, a w podziale 
mandatów uczestniczą listy, które uzyskały co najmniej 5% ważnie oddanych
głosów, przy frekwencji co najmniej 25% uprawnionych do głosowania. W 
okręgu wielomandatowym 70 przypadających w nim do podziału mandatów 
dzielonych jest według systemu największej reszty. Po ustaleniu ilorazu 
wyborczego (normy przedstawicielstwa) liczbę ważnie oddanych na 
zarejestrowane listy wyborcze głosów dzieli się przez 70 - dzieli się 
przezeń liczbę ważnie oddanych na poszczególne z list głosów. O ilości 
mandatów przypadających na poszczególne z list decydują uzyskane w ten 
sposób liczby całkowite. Nieobsadzone mandaty przydziela się w kolejności
tym listom, którym pozostały największe reszty6.
2. SYSTEM PARTYJNY - ZASADA PLURALIZMU POLITYCZNEGO
Ustrojodawca litewski, tworząc podstawy systemu wielopartyjnego, wyraził 
je w przepisie art. 35 Konstytucji: „Obywatelom gwarantuje się prawo do 
swobodnego zrzeszania się w stowarzyszenia, partie polityczne bądź 
zrzeszenia, o ile ich cele i działalność nie są sprzeczne z Konstytucją i
ustawami. Nikt nie może być zmuszony do przynależności do jakiegokolwiek 
stowarzyszenia, partii politycznej bądź zrzeszenia. Tryb tworzenia i 
działalność partii politycznych oraz innych organizacji politycznych i 
społecznych reguluje ustawa". Oznacza to uznanie wolności tworzenia 
partii politycznych, ich wielości i równości.
Jakkolwiek konstytucja nie rozstrzyga kwestii funkcji partii 
politycznych, to jednak czyni to ustawa, do której odsyła. W jej świetle 
partie polityczne realizują funkcje polegające na: zapewnianiu pluralizmu
i demokratycznego charakteru systemu politycznego Litwy, kształtowaniu i 
wykonywaniu woli politycznej obywateli, umacnianiu niezależnego, 

demokratycznego charakteru państwa i rozwoju społeczeństwa. Nie mogą one 
działać przeciwko niepodległości państwa litewskiego.
Tryb tworzenia partii politycznych zakłada pełną swobodę w tym zakresie. 
Partia może być założona przez co najmniej 400 pełnoletnich obywateli, 
korzystających z czynnego prawa wyborczego, z zastrzeżeniem, iż obywatel 
może być członkiem tylko jednej partii politycznej. Zgodnie z ustawą 
partia polityczna konstytuuje się w momencie, gdy na zebraniu 
założycielskim przyjmie statut, program i wybierze organy kierownicze. 
Warunkiem uzyskania osobowości prawnej jest natomiast wystąpienie, nie 
później niż w terminie l miesiąca od daty odbycia zebrania 
założycielskiego, z odpowiednim wnioskiem do ministra sprawiedliwości o 
jej zare-
6 Z prawa zgłaszania kandydatów (w tym rejestracji list kandydatów w 
okręgu wielomandatowym) korzystają wszystkie zarejestrowane partie i 
organizacje polityczne. W okręgu jednomandatowym kandydatura może być 
zarejestrowana na podstawie osobistego zgłoszenia kandydata, pod 
warunkiem uzyskania poparcia co najmniej 1000 wyborców zamieszkałych w 
danym okręgu wyborczym.
—rrzr
Wojciech Kręcisz
m
jestrowanie. W terminie l miesiąca od daty złożenia wniosku dokonuje on 
rejestracji partii. Na odmowę rejestracji, w terminie l miesiąca, 
przysługuje skarga do Sądu Okręgowego w Wilnie. Sporne jest przy tym, na 
ile wystąpienie z wnioskiem do ministra sprawiedliwości jest obowiązkiem,
na ile zaś uprawnieniem partii. Towarzyszy temu kwestia, czy do prawnego 
obrotu dopuszczone są tylko i wyłącznie partie polityczne posiadające 
osobowość prawną, czy też również - i to na równych zasadach - także 
partie nieposiadające osobowości prawnej.
Wolność tworzenia partii politycznych nie ma charakteru absolutnego. 
Konstytucyjne granice dopuszczalności celów i działalności partii 
politycznych, określone poprzez nakaz ich zgodności z konstytucją i 
ustawami, sprecyzowane zostały w ustawie. Formułuje ona zakaz tworzenia 
partii politycznych propagujących: nierówność rasową, religijną i 
narodową; metody totalitarne i autorytarne; siłowe przejęcie władzy; 
wojnę; przemoc; nieprzestrzeganie praw i wolności człowieka i obywatela; 
idee oraz działania sprzeczne z porządkiem konstytucyjnym Republiki oraz 
z ogólnie uznanymi normami prawa międzynarodowego. Analiza normatywnie 
określonych granic dopuszczalności celów i działalności partii 
politycznych wyraźnie akcentuje ich antytotalitarny charakter. 
Uzasadnieniem tej regulacji jest potrzeba szeroko rozumianego 
rozdzielenia partii od systemu organów państwa i niedopuszczenie do 
monopolu władzy którejkolwiek z nich. Wyrazem tej tendencji jest 
konstytucyjny zakaz monopolizowania przez partie środków masowej 
komunikacji.
Jedną z form realizacji wskazanego celu są regulacje wprowadzające 
niepołą-czalność członkostwa w partii z zajmowaniem określonych stanowisk
lub urzędów. O ich doniosłości przekonuje to, iż znajdują one swoje 
bezpośrednie zakotwiczenie w ustawie zasadniczej: 1) przepis art. 83 ust.
2 zobowiązuje urzędującego prezydenta do zawieszenia członkostwa w 
partii; 2) na podstawie przepisu art. 104 ust. 2 w związku z art. 113 
ust. 2 sędziowie nie mogą uczestniczyć w działalności partii i 
organizacji politycznych; 3) zakaz uczestniczenia w działalności partii i
organizacji politycznych przepis art. 141 adresuje do osób: odbywających 
zasadniczą lub zastępczą służbę wojskową, odbywających służbę w systemie 
obrony kraju; oficerów policji i służby wewnętrznej; podoficerów i 
żołnierzy nadterminowych; płatnych pracowników jednostek militarnych i 
służby bezpieczeństwa. Zakaz łączenia członkostwa w partii z określonymi 

funkcjami i stanowiskami państwowymi formułowany jest również na gruncie 
ustawodawstwa zwykłego.
Na gruncie prawa litewskiego nadzór nad partiami politycznymi sprawowany 
jest przez sądy powszechne, a ściślej przez Sąd Okręgowy w Wilnie. W 
przedmiocie zawieszenia działalności partii politycznej albo o zakazie 
jej działania orzeka on na wniosek ministra sprawiedliwości. Naruszenie 
przez partię przepisów konstytucji lub ustaw uprawnia ministra 
sprawiedliwości, działającego z urzędu lub na wniosek organów państwowych
i samorządowych, do wystąpienia do organu partii z wezwaniem do 
zaniechania naruszeń prawa. Bezskuteczność tego wezwania stanowi podstawę
do wystąpienia do sądu z wnioskiem o zawieszenie jej działalności.
Republika Litewska
Uwzględniając wniosek, sąd orzeka o zawieszeniu działalności partii na 
okres nie-przekraczający roku. Ponowne naruszenie przez partię 
konstytucji lub ustaw może skutkować orzeczeniem przez sąd - na wniosek 
ministra sprawiedliwości - o całkowitym zakazie jej działalności.
O praktycznej doniosłości obowiązywania zasady pluralizmu politycznego 
przekonuje liczba aktywnych na scenie politycznej partii. Do wiodących 
spośród nich zaliczyć należy Związek Ojczyzn (Konserwatystów Litwy), 
Litewską Partię Chrześcijańsko-Demokratyczną, Litewską Unię Centrum czy 
Litewską Partię Demokratyczną. Ostatnio dały też o sobie znać procesy 
zjednoczeniowe na litewskiej scenie politycznej. W dniu 27 stycznia 2001 
roku odbył się wspólny kongres Litewskiej Demokratycznej Partii Pracy 
oraz Litewskiej Partii Socjaldemokratycznej, na którym podjęto decyzję o 
połączeniu obydwu partii. Liderem nowo utworzonej formacji został wybrany
A. Brazauskas - były przywódca Litewskiej Partii Komunistycznej oraz były
Prezydent Republiki Litewskiej (1993-1998).
V. SEJM
1. POZYCJA USTROJOWA, STRUKTURA I KOMPETENCJE
Punktem wyjścia do określenia pozycji ustrojowej Sejmu jest przepis art. 
5, z którego wynika, iż jest on jednym z organów sprawujących władzę 
państwową. Sądząc ze szczegółowych przepisów konstytucji, jest on również
organem równorzędnym i niezależnym od innych organów państwowych - 
„Prezydenta, Rządu i Sądu". Nie bez znaczenia dla pozycji ustrojowej 
Sejmu jest również to, że w przeciwieństwie do innych organów władzy 
państwowej tylko i wyłącznie parlament jest organem przedstawicielskim.
Odwołując się do względów natury historycznej, unitarnego charakteru 
państwa, przyjętego modelu postępowania ustawodawczego, ustrojodawca 
zdecydował o jednoizbowej strukturze parlamentu, stanowiąc, iż jest on 
tworzony przez 141 przedstawicieli narodu.
W zakresie odnoszącym się do kompetencji izby, podstawowe znaczenie ma 
przepis art. 67 Konstytucji. Enumeratywnie wylicza on kompetencje Sejmu. 
Konfrontacja jego treści ze szczegółowymi przepisami proceduralno-
organizacyjnymi i kompetencyjnymi, zawartymi zwłaszcza w rozdziałach VI i
VII usatwy zasadniczej, wskazuje, iż władza stanowienia prawa zastrzeżona
jest wyłącznie dla Sejmu. Zakres ustawodawczych kompetencji parlamentu 
jest praktycznie nieograniczony (nie podlega on żadnym materialnym 
ograniczeniom) - Sejm uchwala ustawy o zmianie konstytucji, ustawy 
konstytucyjne sensu stricto, inne ustawy. Wyłączności ustawodawczej izby 
towarzyszy brak jakichkolwiek kompetencji egzekutywy do wydawania aktów 
prawnych o mocy prawnej ustawy.
l 11
Wojciech Kręcisz
Jednocześnie też logika obowiązującego systemu rządów uzasadnia to, iż 
oprócz funkcji ustawodawczej Sejm realizuje także funkcje kontrolną oraz 
kreacyjną. Funkcję kontrolną Sejm realizuje w stosunku do rządu. Jej 
wyrazem są zwłaszcza tryb i zasady egzekwowania politycznej 
odpowiedzialności rządu, jak również „władza nad sakiewką", wyrażająca 

się w uchwalaniu budżetu państwa i kontroli jego wykonania. Należy też 
wskazać, iż Sejm litewski realizuje kompetencje zaliczane do tzw. sfery 
wykonawstwa. Konstytucja rezerwuje dla parlamentu wprowadzanie zarządzeń 
bezpośrednich, stanu wojennego, ogłaszanie mobilizacji i demobilizacji, 
decydowanie o użyciu sił zbrojnych, a także o wprowadzaniu na całym 
terytorium lub na jego części - na okres 6 miesięcy - stanu wyjątkowego, 
a ponadto tworzenie i znoszenie ministerstw, ustalanie podziału 
administracyjnego republiki. Ponadto Sejm ratyfikuje i wypowiada umowy 
międzynarodowe oraz rozpatruje inne problemy polityki zagranicznej. W 
zakresie „wykonywania władzy" mieszczą się też kompetencje izby do 
podejmowania decyzji w sprawie przeprowadzenia referendum. Wyrazem tzw. 
funkcji kreacyjnej Sejmu są jego uprawnienia odnoszące się do kreowania 
składu personalnego określonych organów państwa, np.: powoływanie i 
odwoływanie kontrolera państwowego oraz przewodniczącego Zarządu Banku 
Litwy; powoływanie Głównej Komisji Wyborczej; mianowanie sędziów Sądu 
Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz ich przewodniczących; jak również 
wyrażanie zgody na powołanie przez prezydenta sędziów i przewodniczącego 
Sądu Apelacyjnego. Ponadto Sejm zarządza prezydenckie wybory zwyczajne i 
przedterminowe.
Sądząc z przepisów art. 55 ust. l - „Sejm tworzą przedstawiciele Narodu -
141 członków Sejmu wybranych na 4 lata [...]" - oraz art. 59 ust. l - 
„Kadencja członków Sejmu jest liczona od dnia [...]" - zdaje się, iż 
ustawodawca konstytucyjny skorzystał z oryginalnego rozwiązania w postaci
przyjęcia kadencyjności nie izby, a mandatu przedstawicielskiego. Z 
drugiej jednak strony widać pewną niekonsekwencję w tym zakresie, 
zwłaszcza gdy odwołać się do przepisu art. 63, który - sądząc z użytej 
konwencji językowej - zdaje się odnosić do kadencji Sejmu. Kadencja 
wynosi 4 lata, licząc od dnia pierwszego posiedzenia nowo wybranego 
Sejmu. Zgodnie z przepisem art. 59 ust. l Konstytucji, z chwilą 
rozpoczęcia tego posiedzenia wygasają pełnomocnictwa członków wcześniej 
wybranego Sejmu7. Na pierwsze posiedzenie nowo wybrana izba zwoływana 
jest przez prezydenta, nie później niż w ciągu 15 dni po wyborach (w 
razie zaniechania zwołania pierwszego posiedzenia, członkowie Sejmu 
zbierają się następnego dnia po upływie 15-dniowego terminu). Rezygnacja 
z tzw. okresu międzykadencyjnego oraz tryb zwoływania nowo wybranego 
Sejmu na pierwsze posiedzenie wpływają na wzmocnienie pozycji ustrojowej 
izby.
Czas trwania pełnomocnictw przedstawicieli (izby) może ulec skróceniu, w 
trybie podjęcia decyzji o zarządzeniu tzw. wyborów przedterminowych. 
Decyduje
7 Konsekwencją obowiązywania mieszanego systemu wyborczego, wymaganej 
frekwencji wyborczej jest to, iż Sejm konstytuuje się (jest uważany za 
wybrany) również w wypadku dokonania wyboru co najmniej 3/5 jego składu.
Republika Litewska
o tym Sejm, uchwałą podjętą większością 3/5 ogólnej liczby posłów, albo 
prezydent - w drodze zarządzenia - jeżeli Sejm w ciągu 30 dni od 
przedstawienia mu programu przez nowy rząd nie podjął w tej sprawie 
uchwały, bądź jeżeli w ciągu 60 dni od pierwszego przedstawienia przez 
rząd programu dwa razy z rzędu nie zaaprobował go, albo na wniosek rządu,
któremu Sejm wyraził wotum nieufności. Prezydent nie może jednak 
zarządzić wyborów przedterminowych, jeżeli do upływu kadencji prezydenta 
pozostało mniej niż 6 miesięcy, jak również gdy nie upłynęło 6 miesięcy 
od ostatnich wyborów przedterminowych. Uchwała izby bądź zarządzenie 
prezydenta o wyborach przedterminowych musi określać datę wyborów, które 
przeprowadzane są nie później niż w ciągu 3 miesięcy od podjęcia decyzji 
o ich przeprowadzeniu.
Tylko i wyłącznie na wypadek prowadzenia działań wojennych, w czasie 
których upływałby termin zarządzenia wyborów parlamentarnych, 

przewidziana została możliwość przedłużenia czasu trwania pełnomocnictw 
izby (również prezydenta i rad samorządowych), na podstawie decyzji Sejmu
lub głowy państwa, z zastrzeżeniem, iż wybory powinny być przeprowadzone 
nie później niż w ciągu 3 miesięcy od zakończenia wojny.
Sejm obraduje na sesjach. Ich liczba oraz czas trwania, określony poprzez
wskazanie w konstytucji terminów początkowych oraz końcowych, stanowi 
wyraz zaakcentowania zasady autonomii izby i uniezależnienia jej od woli 
organów pozaparlamentarnych; izba zbiera się na dwie sesje zwyczajne, tj.
wiosenną - od 10 marca do 30 czerwca oraz jesienną - od 10 września do 23
grudnia. Sejm może też postanowić o przedłużeniu sesji. Decyzją 
Przewodniczącego Sejmu, podejmowaną na wniosek 1/3 ogólnej liczby 
deputowanych albo decyzją prezydenta, izba może być też zwoływana na 
sesje nadzwyczajne.
Wyrazem zasady autonomii Sejmu jest prawo do decydowania o organizacji 
wewnętrznej i porządku prac. Punktem wyjścia w tym zakresie jest 
konstytucja, na podstawie której Sejm korzysta z prawa autonomii 
regulaminowej, między innymi w zakresie odnoszącym się do systemu organów
wewnętrznych. Jest on stosunkowo rozbudowany. Przy tym część organów, jak
chociażby Przewodniczący Sejmu, posiada status konstytucyjny, pozostałe 
zaś - zastępcy Przewodniczącego Sejmu, kanclerze Sejmu, Zarząd Sejmu, 
Zebranie Starostów, komitety i komisje - mają status regulaminowy.
Przewodniczący Sejmu jest wybierany na pierwszym posiedzeniu nowo 
wybranego Sejmu. Zakres jego kompetencji determinowany jest zarówno 
postanowieniami regulaminu izby - organ wewnętrznego kierownictwa8 - jak 
również postanowieniami konstytucji. Przewodniczący izby jest drugą po 
Prezydencie Republiki osobą w państwie. Wyraża się to w realizowaniu 
funkcji ciągłości urzędu prezydenta - przejściowe lub tymczasowe 
zastępstwo. Biorąc pod uwagę prawa izby do od-
8 Z chwilą wyboru przewodniczący izby traci prawo do zrzeszania się we 
frakcjach parlamentarnych, co stanowić ma gwarancję jego niezależności w 
kierowaniu pracami izby.
wołania przewodniczącego z zajmowanego stanowiska, należy stwierdzić, że 
izba nie może tego uczynić wobec przewodniczącego czasowo lub przejściowo
zastępującego głowę państwa. Ponadto podpisuje i publikuje on ustawy, 
wobec których prezydent nie zajął stanowiska w terminie przewidzianym 
przez konstytucję. Przewodniczący izby posiada też konkretne uprawnienia 
kreacyjne, polegające między innymi na wysuwaniu kandydatur na stanowiska
sędziów Sądu Konstytucyjnego.
Na pierwszym posiedzeniu izba dokonuje też wyboru zastępców 
przewodniczącego oraz kanclerza Sejmu. Jest on organem pomocniczym 
przewodniczącego.
Kolegialnym organem doradczym jest Zarząd Sejmu, w którego skład - oprócz
przewodniczącego i jego zastępców - wchodzi kanclerz Sejmu oraz lider 
opozycji parlamentarnej. Również kolegialnym organem izby, o charakterze 
opiniodaw-czym, jest Zebranie Starostów. W jego skład wchodzą członkowie 
Zarządu Sejmu, a ponadto przewodniczący i wiceprzewodniczący klubów 
parlamentarnych oraz przedstawiciele klubów parlamentarnych 
(reprezentacja klubów parlamentarnych jest proporcjonalna do ich 
liczebności, tzn. na każdego z 10 członków klubu parlamentarnego przypada
l przedstawiciel w Zebraniu Starostów; kluby parlamentarne zrzeszające 
mniej niż 10 członków, reprezentowane są przez l przedstawiciela). Do 
zadań Zebrania Starostów, zbierającego się na posiedzenia z reguły dwa 
razy w tygodniu, należy przygotowywanie i zatwierdzanie programów pracy 
izby, porządków obrad oraz koordynowanie pracy komitetów sejmowych i 
klubów parlamentarnych, jak również podejmowanie decyzji w sprawie 
personalnego składu komitetów sejmowych. Zebranie Starostów pełni też 
funkcję komisji porozumiewawczej w konfliktach wynikłych w związku ze 
sprawami rozpatrywanymi w izbie. Jakkolwiek zasadą jest, że stanowisko 

Zebrania Starostów w rozpatrywanych sprawach ma charakter rekomendacji, 
to w sprawie porządku obrad jest ono wiążące dla izby.
Na okres pełnomocnictw Sejmu powoływane są stałe komitety w liczbie 12, 
działające w składzie od 7 do 17 deputowanych. Ich skład odzwierciedla 
polityczny układ izby, a zadania są związane z funkcjami Sejmu, zwłaszcza
z funkcją ustawodawczą oraz kontrolną. W systemie organów wewnętrznych 
izby działają również komisje. Część z nich, jak na przykład Komisja ds. 
Etyki i Procedur oraz Komisja Administracji, powoływane są na okres 
trwania pełnomocnictw izby, a więc mają charakter komisji stałych o 
określonym, przedmiotowym zakresie działania, część zaś powoływana jest 
do rozpatrzenia konkretnej sprawy. Mają więc charakter nadzwyczajny, a 
ich właściwość determinowana jest decyzją o ich utworzeniu.
2. STATUS PRAWNY DEPUTOWANEGO

""

Konstytucja litewska, wzorem innych państw demokratycznych, przyjmuje 
model mandatu wolnego. Ma to decydujące znaczenie dla określenie statusu 
prawnego deputowanego do Sejmu Republiki Litewskiej. W tej mierze 
podstawowe zna-
Republika Litewska

czenie ma kwestia objęcia i wygaśnięcia mandatu. Członek nowo wybranego 
Sejmu zyskuje prawa przedstawiciela narodu, po złożeniu w Sejmie 
przysięgi na wierność Republice Litewskiej. Koniecznym, konstytutywnym 
warunkiem objęcia mandatu jest więc złożenie przysięgi w terminie 
miesiąca od daty pierwszego posiedzenia izby. Fakt ten potwierdzany jest 
w oficjalnym akcie urzędowym, w którym ogłasza się listę 
parlamentarzystów, którzy złożyli przysięgę - a więc tych, którzy nabyli 
prawa przedstawicieli narodu. Mandat przedstawicielski wygasa natomiast 
wskutek: upływu kadencji, śmierci, ubezwłasnowolnienia (czyli utraty 
prawa wyborczego), pozbawienia mandatu przez Sejm w drodze postępowania 
dyscyplinarnego, nieważności wyborów, utraty obywatelstwa litewskiego 
oraz podjęcia zatrudnienia przez deputowanego lub niezrezygnowania z 
pracy niedającej się pogodzić z obowiązkami poselskimi.
Podstawowe znaczenie dla przyjętej koncepcji mandatu mają postanowienia 
art. 55 ust. l w związku z art. 4. W ich świetle Sejm tworzą 
przedstawiciele narodu, przez których naród sprawuje swoją suwerenną 
władzę. Cechę mandatu przedstawicielskiego stanowi więc jego generalność 
- deputowany jest reprezentantem narodu - oraz niezależność i 
nieodwoływalność. W pełnieniu swoich obowiązków deputowani mają kierować 
się bowiem konstytucją, interesem państwa oraz własnym sumieniem i nie 
mogą być ograniczani żadnymi instrukcjami. Regulamin izby stanowi 
ponadto, iż zabronione jest wykorzystywanie mandatu przedstawicielskiego 
w innym celu niż w interesie narodu, państwa i wyborców.
Gwarantując swobodne i nieskrępowane wykonywanie mandatu, konstytucja 
przyznaje deputowanym do Sejmu immunitet materialny i formalny oraz 
przywilej nietykalności. Przyjęcie założenia, iż poseł „nie może być 
prześladowany" z powodu stanowiska zajętego w czasie głosowania bądź za 
wygłoszone w Sejmie przemówienie, z równoczesnym uznaniem, iż może być 
pociągnięty do odpowiedzialności na ogólnie przyjętych zasadach za obrazę
innej osoby lub za zniesławienie, nakazuje sądzić, iż immunitet 
materialny ma charakter trwały oraz ograniczony (nie obejmuje ochroną 
czynów stanowiących obrazę i zniesławienie, jak również aktywności innej 
niż wskazana w przepisie art. 62 ust. 3). Immunitet formalny oznacza 
zakaz pociągnięcia członka izby do odpowiedzialności karnej bez zgody 
Sejmu. Jego uchylenie następuje na wniosek prokuratora generalnego, 
uchwałą podjętą większością ponad połowy ogólnej liczby posłów. Przywilej
nietykalności wyraża się w zasadzie, iż „członek Sejmu jest nietykalny", 
co oznacza, iż bez zgody izby - podejmowanej w analogiczny sposób jak 
przy uchylaniu immunitetu formalnego -nie może być aresztowany ani w 

jakikolwiek inny sposób ograniczany w swojej wolności, chyba że został 
ujęty na gorącym uczynku.
Obowiązki parlamentarne nie mogą być łączone z jakimkolwiek innym 
stanowiskiem w instytucjach i organizacjach państwowych, z prowadzeniem 
przedsiębiorstwa, z działalnością handlową oraz pracą w jakichkolwiek 
instytucjach lub zakładach prywatnych. W ten sposób dochodzi do 
ustanowienia zasady niepołączal-
Wojciech Kręcisz
ności mandatu przedstawicielskiego z określonymi stanowiskami i funkcjami
(incompatibilitas), jak również do ograniczenia prowadzenia działalności 
gospodarczej posłów. Z logiki systemu parlamentarno-gabinetowego wynika, 
iż zakazem niepołączalności nie jest objęte członkostwo w rządzie.
Koniecznym i niezbędnym warunkiem swobodnego i nieskrępowanego 
wykonywania mandatu przedstawicielskiego jest też status materialny 
deputowanych. Zgodnie z konstytucją, wszystkie wydatki związane z 
działalnością parlamentarną są opłacane z budżetu państwa. Poseł nie może
otrzymywać żadnego innego wynagrodzenia, z wyjątkiem wynagrodzenia za 
działalność twórczą.
Oryginalnym rozwiązaniem jest to, że obok prezydenta, przewodniczącego i 
sędziów Sądu Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Sądu Apelacyjnego, 
deputowany może być pociągnięty do odpowiedzialności konstytucyjnej za 
poważne naruszenie konstytucji, złamanie złożonej przysięgi lub za 
popełnione przestępstwo. Z wnioskiem o pociągnięcie posła do 
odpowiedzialności konstytucyjnej wystąpić może prezydent lub 1/4 ogólnej 
liczby członków Sejmu. Postępowanie w fazie wstępnej toczy się przed 
specjalnie powołaną komisją śledczą, a następnie przed izbą. Jest ona 
właściwym organem orzekającym w sprawie i uchwałą podjętą większością 3/5
ogólnej liczby deputowanych może uznać posła za winnego dokonania 
zarzucanego mu czynu. Skutkiem tej uchwały jest pozbawienie mandatu.
Na status deputowanego wpływają też zasady korzystania przez posłów z 
prawa koalicji. Na podstawie kryterium przynależności partyjnej, 
zrzeszają się oni we frakcjach parlamentarnych - zakazane jest tworzenie 
frakcji na podstawie kryteriów zawodowych i partykularnych interesów. 
Frakcję tworzy co najmniej 3 posłów. Interesującym rozwiązaniem 
regulaminowym jest prawo frakcji parlamentarnej do zadeklarowania się 
jako frakcja opozycyjna, na wypadek niezaakceptowania przez nią 
przedłożonego przez rząd programu działania. W 1999 roku do regulaminu 
wprowadzono nowe stanowisko - lidera opozycji.
3. FUNKCJA USTAWODAWCZA
Stanowienie prawa w formie i o mocy prawnej ustawy, na zasadzie 
wyłączności, bez żadnych ograniczeń przedmiotowych, zastrzeżone jest dla 
Sejmu, jakkolwiek ustawy mogą być uchwalane również w referendum. Tryb 
postępowania ustawodawczego reguluje konstytucja i regulamin Sejmu.
Postępowanie ustawodawcze inicjowane jest przez wniesienie projektu 
ustawy. Z prawa inicjatywy ustawodawczej korzystają członkowie Sejmu, 
prezydent i rząd, a także grupa 50 000 obywateli korzystających z praw 
wyborczych. Sejm, po wysłuchaniu wnioskodawcy, podejmuje: uchwałę o 
rozpoczęciu postępowania ustawodawczego (przyjęciu projektu ustawy do 
rozpatrzenia), włączając go do porządku pracy izby w danej sesji; albo 
uchwałę o odroczeniu rozpoczęcia postępowania
Republika Litewska
119
ustawodawczego i zwróceniu projektu ustawy wnioskodawcy w celu jego 
uzupełnienia; albo uchwałę o odrzuceniu projektu ustawy.
Projekt ustawy, po jego przyjęciu przez Sejm, podlega następnie 
rozpatrzeniu w trzech etapach postępowania, obejmujących: 1) rozpatrzenie
projektu ustawy w komitecie prowadzącym, 2) rozpatrzenie projektu ustawy 
na posiedzeniu plenarnym oraz 3) przyjęcie projektu ustawy w głosowaniu.

Wypracowane przez komitet prowadzący stanowisko, jak i sam projekt 
ustawy, stanowią następnie przedmiot obrad izby. Celem debaty 
parlamentarnej jest analiza celowości przyjęcia projektu ustawy, jej 
założeń i zasad ogólnych, skutków jej uchwalenia oraz ewentualnych 
propozycji zmian. W głosowaniu izba podejmuje uchwałę albo o 
zaakceptowaniu projektu ustawy, albo o zwróceniu projektu ustawy 
komitetowi w celu dalszych prac, albo o zwróceniu projektu ustawy 
wnioskodawcy w celu wprowadzenia zmian, albo o odrzuceniu projektu 
ustawy.
Zaakceptowany przez Sejm projekt ustawy ponownie wraca do komitetu 
prowadzącego. Na tym etapie dochodzi też do wnoszenia poprawek do 
projektu ustawy.
Stanowisko komitetu prowadzącego jest następnie prezentowane na plenarnym
posiedzeniu izby. Dochodzi do szczegółowej debaty nad projektem ustawy, w
czasie której prawo do merytorycznych wystąpień przysługuje sprawozdawcy 
oraz autorom poprawek. Następnie izba przechodzi do głosowania. Ustawę 
uważa się za uchwaloną przez Sejm, jeżeli opowiedziała się za nią 
większość członków Sejmu uczestniczących w posiedzeniu.
Ustawa uchwalona przez Sejm jest następnie przekazywana przez 
przewodniczącego prezydentowi do podpisu i zarządzenia jej ogłoszenia, 
chyba że w terminie 10 dni prezydent z umotywowanym wnioskiem zwróci ją 
Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Zgodnie z przepisem art. 72 ust. 2 
Konstytucji, Sejm może ponownie rozpatrzyć i uchwalić ustawę zwróconą 
przez prezydenta. Oznacza to, iż ustawę uważa się za uchwaloną: albo 
jeżeli za ustawą w jej pierwotnym brzmieniu głosowało więcej niż 1/2 
ogólnej liczby członków Sejmu (większość bezwzględna) - oznacza to 
przełamanie weta prezydenta, albo jeżeli izba zwykłą większością głosów 
przyjęła poprawki proponowane przez prezydenta. Tak uchwaloną ustawę 
prezydent podpisuje nie później niż w ciągu 3 dni i zarządza jej 
opublikowanie.
Gdyby prezydent w konstytucyjnie nakazanym terminie nie podpisał i nie 
zarządził opublikowania ustawy, ani nie zwrócił ustawy uchwalonej przez 
Sejm z umotywowanym wnioskiem (prezydent nie korzysta z tego prawa w 
stosunku do ustaw uchwalonych w referendum), ustawa zaczyna obowiązywać 
po podpisaniu i urzędowym opublikowaniu jej przez Przewodniczącego Sejmu.
Konstytucja oraz regulamin izby zastrzegają odrębny tryb postępowania 
ustawodawczego dla zmiany konstytucji i ustaw konstytucyjnych, ustaw 
ratyfikacyjnych lub wypowiadających umowy międzynarodowe oraz ustaw 
ratyfikujących zmianę granic, a także ustawy budżetowej oraz ustaw 
pilnych i wyjątkowo pilnych.
IZlJ
Wojciech Kręcisz
Republika Litewska
121
4. FUNKCJA KONTROLNA
Z logiki systemu parlamentarno-gabinetowego, stanowiącego punkt wyjścia 
dla przyjętego na Litwie systemu rządów, wynika, iż rząd działa pod 
kontrolą parlamentu i ponosi przed nim odpowiedzialność polityczną. Stąd 
też, na gruncie konstytucji litewskiej, funkcja kontroli rządu 
zastrzeżona została dla Sejmu - „Sejm: [...] sprawuje kontrolę nad 
Rządem, może wyrazić wotum nieufności dla premiera i ministrów". 
Przywołany przepis art. 67 pkt. 9 ustawy zasadniczej nie dość, że 
formułuje ogólną zasadę politycznej odpowiedzialności rządu przed Sejmem,
to ponadto wskazuje na podstawowe, ale - jak się okazuje - nie jedyne 
instrumenty kontroli rządu. Z przepisów ustawy zasadniczej wynika, iż w 
zakresie odnoszącym się do form, trybu i zasad realizowania kontroli 
parlamentarnej nad rządem, w tym zwłaszcza odpowiedzialności politycznej,

można wskazać na te, które realizowane są wobec rządu na etapie jego 
tworzenia, jak również wobec rządu już funkcjonującego.
I tak, odpowiedzialność polityczna rządu realizować się może albo w 
trybie instytucji odmowy udzielenia wotum zaufania, albo udzielenia wotum
nieufności.
Konstytucyjny tryb powoływania rządu zakłada, iż powołany przez 
prezydenta rząd musi uzyskać parlamentarną inwestyturę do rządzenia, 
czyli zgodę na realizację przedłożonego przez premiera programu. 
Odwołanie się do kryterium programowego, a więc w pełni merytorycznego 
wskazuje, iż Sejm już na etapie tworzenia rządu dokonuje oceny jego 
zamierzeń, poddając je wstępnej kontroli. Jej skutkiem jest to, iż jeżeli
Sejm w ciągu 30 dni od przedstawienia mu programu przez nowy rząd nie 
podjął w tej sprawie uchwały, bądź jeżeli w ciągu 60 dni od pierwszego 
przedstawienia przez rząd programu Sejm dwa razy z rzędu nie zaaprobował 
tego programu (jeżeli Sejm nie zaaprobuje programu rządu, premier w ciągu
15 dni przedstawia izbie nowy program rządu), czyli innymi słowy nie 
udzieli rządowi wotum zaufania, rząd jest zobowiązany do podania się do 
dymisji. Oznaczać to może także potrzebę odwołania się do suwerena i 
zarządzenia wyborów przedterminowych (art. 58 ust. 2 pkt 1).
Odwołując się do kwestii formowania rządu, zwraca uwagę fakt, iż 
ustrojodaw-ca litewski wprowadził swoistego rodzaju zasadę odnawiania 
wotum zaufania. Na wypadek zmiany więcej niż połowy członków rząd musi 
otrzymać ponowną akceptację izby.
W zakresie odnoszącym się do instytucji wotum nieufności, przepisy 
konstytucji litewskiej wskazują na to, iż w tym trybie może być 
realizowana zarówno solidarna odpowiedzialność rządu - w tym przypadku 
wniosek o wotum nieufności może być skierowany albo wobec całego rządu, 
albo wobec osoby premiera - jak również indywidualna odpowiedzialność 
poszczególnych członków rządu. Uchwałę w tym przedmiocie Sejm podejmuje 
większością głosów ogólnej liczby członków.
Niezależnie od wyżej wskazanego trybu realizacji odpowiedzialności 
politycznej rządu przed parlamentem, Sejm dysponuje także innymi 
konkretnymi instrumentami kontroli.
Formą realizacji funkcji kontrolnej Sejmu jest wynikający z Konstytucji 
(art. 101 ust. 1) obowiązek składania przez rząd, jak i poszczególnych 
ministrów - na żądanie Sejmu - sprawozdań z działalności. 
Wyspecjalizowanymi organami kontroli izby są stałe komitety oraz komisje 
tymczasowe o funkcjach dochodzeniowych i kontrolnych.
Najczęściej stosowanym środkiem kontroli rządu są zapytania i 
interpelacje poselskie. Mają one formę pisemną, a prawo występowania z 
nimi ma zróżnicowany charakter. Indywidualnym uprawnieniem deputowanego 
jest prawo do występowania z zapytaniem poselskim, zaś interpelacja jest 
prawem grupy - z interpelacją może wystąpić grupa co najmniej 1/5 posłów.
W każdym czasie członek izby może wystąpić z zapytaniem do premiera, 
ministrów oraz kierowników instytucji państwowych, powoływanych lub 
wybieranych przez Sejm. Celem zapytania jest uzyskanie od jego adresata 
informacji o jego działalności i podjętych decyzjach. Zadanie zapytania 
skutkuje obowiązkiem udzielenia odpowiedzi w formie pisemnej lub ustnej w
ciągu 2 tygodni. Odpowiedzi na zapytania rozpatrywane są przez Sejm nie 
rzadziej niż dwa razy w ciągu sesji. Brak satysfakcjonującej odpowiedzi 
na zapytanie uprawnia deputowanego do wniesienia pod obrady Sejmu 
projektu rezolucji zawierającej ocenę udzielonej odpowiedzi. Adresatem 
interpelacji poselskich może być premier lub członek rządu, a dotyczyć 
może ona decyzji podejmowanych przez te organy. Pisemna odpowiedź na 
interpelację przesyłana jest Przewodniczącemu Sejmu w ciągu dwóch 
tygodni. Z treścią odpowiedzi mają prawo zapoznać się wszyscy posłowie. 
Odpowiedź na interpelację jest przedmiotem debaty sejmowej i jeżeli 
zostanie uznana za niezadowalającą, Sejm większością połowy głosów 

ogólnej liczby posłów może uchwalić premierowi bądź ministrowi wotum 
nieufności.
W zakresie szeroko rozumianej funkcji kontrolnej Sejmu mieści się 
działalność odrębnego systemu organów, w postaci kontrolerów sejmowych 
powołanych na przykład - do rozpatrywania skarg obywateli na nadużycie 
władzy oraz przejawy biurokratyzmu urzędników państwowych oraz 
samorządowych.
Konstytucja przewiduje ponadto oryginalne rozwiązanie polegające na 
pozbawieniu pełnienia funkcji, w trybie wotum nieufności wyrażanego 
większością głosów ogólnej liczby członków Sejmu, osób urzędowych 
mianowanych bądź wybranych przez parlament.
VI. PREZYDENT
1. POZYCJA USTROJOWA PREZYDENTA
„Prezydent Republiki stoi na czele państwa. [...] reprezentuje Państwo 
Litewskie i wykonuje wszystkie obowiązki nałożone na niego przez 
Konstytucję oraz ustawy" (art. 77). Pozycja ustrojowa prezydenta 
przewiduje więc dla niego rolę
TZZ
"Wojciech "Kręcisz
KepuDlika Litewska
IZ J
klasycznej głowy państwa, jak również poprzez odwołanie się do ogólnej 
konstrukcji dualistycznej egzekutywy - organu władzy wykonawczej. 
Szczególnie istotne znaczenie posiada tryb obsadzania urzędu, który 
przyczynia się do wzmocnienia politycznej i prawnej legitymacji tego 
urzędu oraz jego autorytetu ustrojowego. Konstytucja jednoznacznie 
wypowiada się w kwestii apolityczności prezydenta oraz jego neutralności 
politycznej, kreując go na gwaranta stabilności funkcjonowania państwa. 
Prezydent nie może piastować mandatu przedstawicielskiego, jak również 
innych stanowisk, a ponadto osoba wybrana na ten urząd zobowiązana jest 
do zawieszenia swojej działalności w partiach i organizacjach 
politycznych. Wyrazem pozycji ustrojowej prezydenta i realizowanych przez
niego funkcji jest to, iż korzysta on z przywileju nietykalności: „Osoba 
Prezydenta Republiki jest nietykalna. W okresie wykonywania swych 
obowiązków nie może on być aresztowany ani pociągnięty do 
odpowiedzialności karnej albo administracyjnej" - stanowi to immunitet 
czasowy. Konstytucyjnym przywilejem jest również przysługująca mu 
rezydencja.
Pozycję ustrojową prezydenta wyznaczają też zasady jego 
odpowiedzialności. Czerpiąc z tradycji systemu parlamentarno-
gabinetowego, ustrojodawca litewski uwolnił prezydenta od 
odpowiedzialności parlamentarnej za akty urzędowe - jest on politycznie 
nieodpowiedzialny. Nie oznacza to jednak, iżby w ogóle nie ponosił żadnej
odpowiedzialności. Ponosi on przed Sejmem odpowiedzialność konstytucyjną 
za poważne naruszenie konstytucji, złamanie przysięgi lub przestępstwo.
Prezydent Republiki wybierany jest przez naród w wyborach powszechnych, 
równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym, bezwzględną większością 
głosów na 5-letnią kadencję. Ta sama osoba może być wybrana na urząd 
prezydenta nie więcej niż dwa razy z rzędu.
Wybory prezydenckie zarządzane są przez Sejm i przeprowadzane w ostatnią 
niedzielę, na dwa miesiące przed upływem kadencji poprzedniego 
prezydenta. Prezydent elekt rozpoczyna pełnienie swoich obowiązków 
(obejmuje urząd) następnego dnia rano po wygaśnięciu kadencji 
ustępującego Prezydenta Republiki i po złożeniu przysięgi.
Konstytucja wyraźnie odróżnia prezydenckie wybory zwyczajne i 
przedterminowe. Podczas gdy wybory zwyczajne przewidziane są jako 
normalny tryb obsadzania urzędu w związku z upływem kadencji, to wybory 
przedterminowe - nosząc wszelkie cechy wyjątkowości - mają ścisły związek

ze wzajemnymi relacjami na płaszczyźnie prezydent-Sejm, jak również z 
czasem trwania pełnomocnictw parlamentu i czasem trwania kadencji 
prezydenta. Zgodnie z przepisem art. 87 Konstytucji, w razie zarządzenia 
przez prezydenta wyborów przedterminowych do Sejmu nowo wybrany 
parlament, w ciągu 30 dni od dnia pierwszego posiedzenia, większością 3/5
głosów ogólnej liczby posłów może zarządzić przedterminowe wybory 
prezydenckie - ich przeprowadzenie skutkuje opróżnieniem urzędu 
prezydenta przed upływem kadencji. Z punktu widzenia ustępującego 
prezydenta, moment ich prze-
'
prowadzenia ma istotne znaczenie dla określenia czasu trwania jego 
kadencji, na wypadek gdyby wygrał on w wyborach przedterminowych. Jeżeli 
do dnia przeprowadzenia wyborów przedterminowych upłynęło więcej niż 3 
lata pierwszej kadencji, ponowny wybór uważa się za dokonany na drugą 
kadencję, w przeciwnym wypadku ponowny wybór uważa się za dokonany na 
pozostały czas pierwszej kadencji. Jeżeli natomiast wybory przedterminowe
były przeprowadzone w czasie drugiej kadencji, ponowny wybór następuje na
pozostały czas kadencji.
Zgodnie z konstytucją opróżnienie urzędu prezydenta następuje wskutek: 1)
upływu czasu, na który został wybrany (upływu kadencji); 2) 
przeprowadzenia przedterminowych wyborów prezydenckich; 3) rezygnacji z 
zajmowanego urzędu; 4) śmierci; 5) pozbawienia urzędu przez Sejm 
(impeachment) większością 3/5 ogólnej liczby posłów, w razie poważnego 
naruszenia konstytucji, złamania przysięgi lub popełnienia przestępstwa; 
6) podjęcia przez Sejm większością 3/5 ogólnej liczby posłów (po 
zasięgnięciu opinii Sądu Konstytucyjnego) uchwały o niezdolności 
prezydenta do sprawowania urzędu z uwagi na stan zdrowia. Wskazane 
okoliczności stanowią katalog trwałych, nieodwracalnych przeszkód w 
sprawowaniu urzędu. W takich sytuacjach, jak również w czasie faktycznej,
przejściowej niemożności sprawowania urzędu - choroba, pobyt za granicą -
Przewodniczący Sejmu czasowo (przejściowo) zastępuje prezydenta, 
przejmując jego wszystkie obowiązki, z wyjątkiem prawa do zarządzenia 
przedterminowych wyborów do Sejmu oraz dymisjonowania i mianowania 
ministrów bez zgody Sejmu. W razie opróżnienia urzędu Prezydenta Sejm 
niezwłoczne, nie później niż w ciągu 10 dni, zarządza wybory 
prezydenckie, które powinny się odbyć nie później niż w ciągu 2 miesięcy.
Jeżeli zaistniałyby przeszkody w podjęciu stosownej decyzji przez Sejm, 
wybory prezydenckie może zarządzić rząd.
2. KOMPETENCJE PREZYDENTA
Analiza szczegółowych przepisów konstytucji pozwala wyodrębnić trzy grupy
kompetencji prezydenta, realizowanych w trzech płaszczyznach, tj. w 
relacjach: 1) z Sejmem, 2) z rządem, 3) z judykatywą.
Ad 1. W grupie uprawnień Prezydenta Republiki wobec Sejmu zwraca 
zwłaszcza uwagę wpływ na stanowienie prawa. Udział prezydenta w 
realizowaniu przez parlament funkcji ustawodawczej, jakkolwiek nie jest 
nieograniczony, to jednak ma istotne znaczenie.
W nieograniczonym co do zasady zakresie przedmiotowym (wyjątek stanowią 
projekty ustaw o zmianie konstytucji oraz budżetu), jak również na takich
samych równych zasadach jak inne uprawnione podmioty, prezydent korzysta 
z prawa inicjatywy ustawodawczej. Szczególnie istotne są jego uprawnienia
na ostatnim etapie postępowania ustawodawczego - podpisanie i zarządzenie
opublikowania ustawy uchwalonej przez Sejm. Ustawę uchwaloną przez Sejm 
prezydent podpisuje
Wojciech Kręcisz
i zarządza jej opublikowanie w ciągu 10 dni od jej otrzymania, chyba że z
umotywowanym wnioskiem zwróci ją Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. 
Sądząc z przepisu art. 72 ust. 2 Konstytucji, wniosek ten zawierać może 
także propozycje poprawek oraz uzupełnień do uchwalonej ustawy9. Weto 

prezydenta nie ma charakteru absolutnego. Nie dość, że prezydent nie może
z niego korzystać w stosunku do ustaw przyjętych w referendum (w takim 
wypadku jest on bowiem zobowiązany do podpisania i opublikowania ustawy w
ciągu 5 dni), to ponadto weto może być odrzucone, gdy za ustawą w jej 
pierwotnym brzmieniu głosowało więcej niż 1/2 ogólnej liczby członków 
Sejmu (w wypadku ustaw konstytucyjnych 3/5), chyba że izba zwykłą 
większością głosów przyjęła poprawki proponowane przez prezydenta. Tak 
uchwaloną ustawę prezydent jest zobowiązany podpisać nie później niż w 
ciągu 3 dni i zarządzić niezwłocznie jej opublikowanie.
Ponadto prezydent korzysta z konkretnych uprawnień w zakresie odnoszącym 
się do trybu funkcjonowania izby. Zarządza on wybory zwyczajne oraz 
przedterminowe do Sejmu. Posiada również prawo do zwoływania 
nadzwyczajnych sesji Sejmu. Oficjalną formą komunikowania się z Sejmem są
coroczne orędzia o stanie Litwy oraz o wewnętrznej i zagranicznej 
polityce Republiki Litewskiej.
Ad 2. Analiza konstytucyjnych kompetencji prezydenta w jego relacjach z 
rządem wskazuje na ich stosunkowo dużą wieloaspektowość. Są wśród nich 
takie, które odnoszą się do kwestii tworzenia rządu, jak również i takie,
które w kontekście przepisów ustawy zasadniczej, określających pozycję 
ustrojową prezydenta oraz jego zadania, wskazują na konkretne uprawnienia
prezydenta - realizowane wspólnie z rządem bądź samodzielnie - zwłaszcza 
w sferze polityki zagranicznej oraz zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi, 
obronności i bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego państwa.
Na podstawie konstytucji Prezydent Republiki powołuje premiera, 
powierzając mu misję utworzenia rządu. Jego decyzja musi uwzględniać 
układ sił panujący w izbie, co wyraża się zwłaszcza w tym, iż powołanie 
premiera następuje za zgodą Sejmu, który może zaakceptować lub odmówić 
akceptacji dla kandydatury prezydenta. Premier tworząc rząd, przedstawia 
jego skład personalny do zatwierdzenia prezydentowi, ubiegając się 
następnie, po przedstawieniu izbie programu rządu, o wotum zaufania. 
Wyraźnie więc widoczna jest komplementarność działań prezydenta i Sejmu 
na etapie tworzenia rządu - powstający rząd musi bowiem posiadać zarówno 
poparcie prezydenta, jak i parlamentu. Brak kompromisu w tej mierze - 
nie-udzielenie rządowi wotum zaufania - może skutkować zarządzeniem przez
prezy-
9 W związku z tym, iż uważa się, że z prawa weta prezydent powinien 
korzystać w sposób powściągliwy, zwraca uwagę nowa forma oddziaływania 
prezydenta na parlament w procesie ustawodawczym. Jej prekursorem jest V.
Adamkus, który np. w marcu 1998 roku zwrócił się do Sejmu z oficjalnym 
listem, w którym w umotywowany sposób uzasadnił swój sprzeciw wobec 
proponowanych zmian do ustawy o przedsiębiorstwach.
Republika Litewska
denta przedterminowych wyborów do parlamentu, co stanowi wyraz realizacji
przez prezydenta funkcji z zakresu arbitrażu politycznego.
Działając na wniosek premiera, prezydent dokonuje również zmian w 
składzie personalnym rządu.
Jakkolwiek tylko formalny charakter mają uprawnienia prezydenta, 
odnoszące się do przyjmowania dymisji rządu oraz poszczególnych jego 
członków, w warunkach określonych przepisami art. 101 ust. 2, 3, 4 oraz 
92 ust. 4, to jednak zwrócić należy uwagę na to, iż podejmując działania 
- zwłaszcza w płaszczyźnie politycznej i medialnej - prezydent jest w 
stanie wymusić podanie się premiera do dymisji.10 Warto też przypomnieć, 
iż działając na wniosek rządu, któremu Sejm uchwalił wotum nieufności, 
prezydent realizując funkcję z zakresu arbitrażu politycznego, może 
zarządzić przedterminowe wybory parlamentarne i opowie się w konflikcie 
między Sejmem a rządem - po stronie rządu.
Wśród uprawnień prezydenta przysługujących mu w sferze polityki 
zagranicznej zwrócić należy uwagę na to, iż zgodnie ze stosunkowo ogólnym

przepisem art. 84 pkt l, tylko i wyłącznie prezydent rozstrzyga o 
ważniejszych jej problemach11, jakkolwiek politykę zagraniczną państwa 
prowadzi wraz z rządem. Na wniosek rządu prezydent mianuje i odwołuje 
przedstawicieli Republiki Litewskiej w innych państwach i przy 
organizacjach międzynarodowych, przyjmuje listy uwierzytelniające i 
odwołujące akredytowanych przy nim przedstawicieli państw obcych, nadaje 
najwyższe stopnie dyplomatyczne i tytuły specjalne. Ponadto podpisuje 
umowy międzynarodowe i przedkłada je Sejmowi do ratyfikacji. W tej mierze
zwraca uwagę prawo prezydenta do wystąpienia do Sądu Konstytucyjnego o 
wydanie opinii w sprawie zgodności z konstytucją umów międzynarodowych.
W zakresie odnoszącym się do zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi, 
obronności i bezpieczeństwa zewnętrznego państwa, podkreślić należy, iż 
naczelnym wodzem Sił Zbrojnych państwa jest Prezydent Republiki. W tej 
mierze, jego zwierzchnictwo wyraża się w mianowaniu i odwoływaniu dowódcy
wojska za zgodą Sejmu oraz w nadawaniu wyższych stopni wojskowych. 
Prezydent kieruje Radą Obrony Państwa, w skład której, oprócz niego, 
wchodzą premier, Przewodniczący Sejmu, minister obrony kraju i dowódca 
wojska. Rada Obrony Państwa jest organem doradczym i koordynacyjnym w 
kwestiach polityki obronnej. W razie zbrojnej na-
10 Tak było w przypadku prezydenta A. Brazauskasa, który w związku z tzw.
„aferą bankową" doprowadził 8 lutego 1996 roku do dymisji rządu A. 
Slażeviciusa oraz prezydenta V. Adamkusa, który na wiosnę 2000 roku 
doprowadził do dymisji rządu G. Yagnoriusa.
11 W okresie prezydentury A. Brazauskasa praktyka odbiegała od 
postanowień konstytucji, gdyż w istocie rzeczy polityka zagraniczna 
samodzielnie prowadzona była przez ministra spraw zagranicznych, który 
podczas oficjalnych wizyt w Europie Zachodniej, Środkowej oraz w USA, a 
także w zakresie lobbowania na rzecz stowarzyszenia Litwy z NATO, 
zdecydowanie zdystansował urzędującego prezydenta.
Wojciech Kręcisz
iii
paści, zagrożenia suwerenności państwa, integralności jego terytorium 
prezydent podejmuje decyzje w sprawach obrony przed zbrojną agresją, 
wprowadzenia stanu wojennego oraz mobilizacji, przedkładając je do 
zatwierdzenia Sejmowi na najbliższym posiedzeniu, a między sesjami 
niezwłocznie zwołuje sesję nadzwyczajną.
W razie zagrożenia konstytucyjnego ustroju lub spokoju społecznego, w 
okresie między sesjami Sejmu i w przypadkach niecierpiących zwłoki, 
prezydent może podjąć decyzję o wprowadzeniu na terytorium całego państwa
lub jego części stanu wyjątkowego, zwołując jednocześnie nadzwyczajną 
sesję Sejmu. Decyzja prezydenta podlega zatwierdzeniu przez parlament. 
Realizując swoje kompetencje w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa 
wewnętrznego państwa, prezydent za zgodą Sejmu mianuje i zwalnia szefa 
służby bezpieczeństwa.
Ad 3. Kompetencje prezydenta wobec władzy sądowniczej mają zasadniczo 
charakter kreacyjny. Prezydent przedstawia Sejmowi kandydatury sędziów 
Sądu Najwyższego, a po nominowaniu ich przez Sejm przedstawia izbie 
kandydaturę przewodniczącego Sądu Najwyższego. Ponadto mianuje sędziów 
Sądu Apelacyjnego i po ich zaakceptowaniu przez Sejm mianuje spośród nich
przewodniczącego Sądu Apelacyjnego; mianuje także sędziów sądów 
apigardowych i apilinkowych oraz ich przewodniczących. Prezydent posiada 
też prawo do występowania do Sejmu z wnioskami o odwołanie sędziów. W 
sferze uprawnień kreacyjnych mieści się też przedstawianie Sejmowi 
kandydatur trzech sędziów Sądu Konstytucyjnego, a następnie 
przedstawianie kandydatury przewodniczącego Sądu Konstytucyjnego. 
Korzystając z tradycyjnych uprawnień głowy państwa, prezydent stosuje 
prawo łaski wobec skazanych. Może on również, jakkolwiek w ograniczonym 
zakresie, inicjować kontrolę konstytucyjności prawa poprzez występowanie 

do Sądu Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z konstytucją bądź ustawami 
aktów normatywnych rządu, jak również o wydanie opinii w sprawie 
zgodności z konstytucją umów międzynarodowych.
Poza wyżej wskazanymi uprawnieniami, prezydent korzysta również z innych,
niemieszczących się w powyższej systematyce. Należy do nich powoływanie i
odwoływanie wskazanych w ustawach urzędników państwowych; przedstawianie 
Sejmowi kandydatur na stanowiska kontrolera państwowego i 
przewodniczącego Zarządu Banku Litwy, w tym występowanie z wnioskiem o 
udzielenie im przez Sejm wotum nieufności; nadawanie obywatelstwa 
Republiki Litewskiej czy przyznawanie nagród państwowych.
Realizując swoje kompetencje, prezydent wydaje akty prawne w formie 
zarządzeń. Zasadniczo, sądząc zwłaszcza z przepisu art. 85, akty 
prezydenta mają charakter uprawnień osobistych - prerogatyw. Spośród 24 
aktów prezydenta, jedynie 4 z nich podlegają kontrasygnacie premiera lub 
właściwego ministra.
KepuDiiKa urewsKa
VII. RZĄD
1. STATUS USTROJOWY RZĄDU (FUNKCJE I ZADANIA)
Kolegialnym organem dualistycznej egzekutywy jest rząd. Do jego zadań 
należy prowadzenie polityki państwa i kierowanie administracją rządową. W
świetle przepisu art. 94 Konstytucji do zadań rządu należy pięć 
zasadniczych kwestii.
Po pierwsze, rząd realizuje ogólne kierownictwo państwem, co wyraża się w
zarządzaniu sprawami kraju, strzeżeniu nienaruszalności terytorialnej i 
gwarantowaniu bezpieczeństwa państwa oraz porządku publicznego. W ramach 
wskazanej funkcji rządzenia, rząd korzysta z prawa inicjatywy 
ustawodawczej, realizując w ten sposób - przy poparciu większości 
parlamentarnej - swój program. Mieści się w tym również funkcja 
wykonawcza. Rząd odpowiada bowiem za realizację ustaw i uchwał Sejmu, jak
również zarządzeń prezydenta. W ramach ogólnego kierownictwa państwem, w 
zakresie dotyczącym ochrony porządku konstytucyjnego, mieszczą się też 
szczegółowe kompetencje rządu, zwłaszcza zaś prawo wnioskowania do Sądu 
Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z konstytucją ustawy bądź innego 
aktu normatywnego Sejmu oraz z konstytucją i ustawami aktu normatywnego 
prezydenta. Ponadto w razie opróżnienia urzędu prezydenta, gdy Sejm nie 
zarządzi wyborów prezydenckich, decyzję w tym przedmiocie podejmuje rząd.
Po drugie, do zadań rządu należy kierowanie administracją rządową. Rząd 
koordynuje działalność ministerstw i urzędów państwowych, wnosi o ich 
tworzenie, jak również likwidację oraz nadaje statuty.
Po trzecie, do zadań rządu należy sfera finansów i majątku państwa. 
Obowiązkiem rządu w tym zakresie jest zwłaszcza przygotowanie i 
przedłożenie Sejmowi budżetu państwa oraz kierowanie jego wykonaniem.
Po czwarte, do rządu należy polityka zagraniczna, którą prowadzi wraz z 
prezydentem. W tym jednak zakresie dla prezydenta konstytucja zastrzega 
rozstrzyganie ważniejszych problemów, czyli innymi słowy ogólne 
kierownictwo w tej sferze. Rząd zaś nawiązuje stosunki dyplomatyczne, 
utrzymuje kontakty z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi.
Po piąte, do zadań rządu należy też nadzór nad konstytucyjnością 
działalności samorządów.
2. TRYB POWOŁYWANIA, DYMISJA, SKŁAD RZĄDU
Na gruncie konstytucji litewskiej proces tworzenia rządu nawiązuje do 
mechanizmu ustrojowego systemu parlamentarno-gabinetowego. Ustrojodawca 
litewski poddał go jednak pewnej weryfikacji, mocno akcentując 
komplementarność działań prezydenta i parlamentu. Zgodnie z przepisem 
art. 92 ust. l, prezydent powo-
IZO
Wojciech Kręcisz

łuje premiera, powierzając mu tym samym misję utworzenia rządu. Decyzja 
prezydenta w tym zakresie musi uwzględniać układ sił panujący w izbie. 
Wyraża się to nie tyle w związaniu prezydenta konwenansem konstytucyjnym,
nakazującym powołanie premiera spośród większości parlamentarnej, ile w 
tym, iż skuteczność decyzji prezydenta o powołaniu premiera uzależniona 
jest od zgody Sejmu. Parlament może bowiem zaakceptować lub odmówić 
akceptacji dla kandydatury wysuniętej przez prezydenta. Powołany przez 
prezydenta (za zgodą Sejmu) premier przystępuje do kreowania składu 
personalnego swojego rządu, uwzględniając oczywiście w tym zakresie układ
sił w Sejmie, w tym również ewentualność tworzenia rządu koalicyjnego. 
Oprócz ograniczeń natury politycznej, nie bez znaczenia są również 
ograniczenia natury prawnej, które musi uwzględniać premier. Zgodnie z 
konstytucją, członek rządu nie może pełnić żadnych innych funkcji z 
wyboru bądź mianowania, ani też pracować w przedsiębiorstwach, 
instytucjach handlowych lub innych instytucjach, bądź zakładach 
prywatnych, ani otrzymywać jakiegokolwiek innego wynagrodzenia oprócz 
przewidzianego z racji sprawowania obowiązków w rządzie oraz 
wynagrodzenia za pracę twórczą - zakaz niepołączalności członkostwa w 
rządzie nie dotyczy mandatu poselskiego. Misję tworzenia rządu wieńczy 
wniosek premiera adresowany do prezydenta o powołanie poszczególnych 
ministrów, czyli o zatwierdzenie składu rządu. Misja tworzenia rządu musi
być zakończona nie później niż w terminie 15 dni od powołania premiera. 
Zgodnie bowiem z przepisem art. 92 ust. 3 premier, nie później niż w 
ciągu 15 dni od swojego powołania, zobowiązany jest przedstawić Sejmowi 
utworzony przez siebie i zatwierdzony przez prezydenta rząd oraz jego 
program. Prezentacja składu personalnego i programu rządu jest warunkiem 
uzyskania inwestytury do rządzenia, udzielanej w trybie wotum zaufania: 
„Nowy Rząd otrzymuje prawo działania, jeżeli uczestniczący w posiedzeniu 
Sejmu członkowie Sejmu większością głosów zaaprobują jego program". 
Konstytucyjny tryb powoływania rządu wskazuje, iż warunkiem jego 
powstania jest komplementarność działań prezydenta i Sejmu. Brak 
kompromisu w tej mierze - jeżeli Sejm w ciągu 30 dni od przedstawienia mu
programu nowego rządu nie podjął uchwały w tym zakresie albo jeżeli w 
ciągu 60 dni od pierwszego przedstawienia programu dwukrotnie go odrzucił
- może skutkować zarządzeniem przez prezydenta przedterminowych wyborów 
do parlamentu.
Zmiany w składzie personalnym rządu są dokonywane przez prezydenta, który
na wniosek premiera mianuje i odwołuje ministrów. Może się jednak okazać,
iż wskutek dokonywanych zmian personalnych rząd istotnie się zmieni w 
stosunku do składu, w jakim powstał, i to do tego stopnia, że nie będzie 
rządem, któremu Sejm w jego pierwotnym składzie udzielił wotum zaufania. 
Konstytucja przewiduje więc, że jeżeli dojdzie do zmiany ponad połowy 
ministrów, w stosunku do składu w jakim rząd powstał, musi on ubiegać się
ponownie o wotum zaufania, w przeciwnym wypadku jest zobowiązany podać 
się do dymisji. W praktyce sytuacja tego rodzaju może rodzić pewne 
problemy, zwłaszcza gdy zmiana składu rządu nie jest re-
T^epuEIilca Litewska
zultatem zmiany układu politycznego (koalicyjnego), a wynika ze zmiany 
ustawodawstwa wyrażającej się w łączeniu lub znoszeniu ministerstw12.
Misję rządu kończy jego dymisja składana prezydentowi. Przypadki 
zobowiązujące rząd do złożenia dymisji precyzyjnie określone są w 
konstytucji. Rząd zobowiązany jest do złożenia dymisji: 1) po wyborach do
Sejmu; 2) jeżeli program nowo utworzonego rządu dwa razy z rzędu nie 
uzyska aprobaty Sejmu (odmowa udzielenia wotum zaufania); 3) jeżeli Sejm 
większością głosów ogólnej liczby członków Sejmu wyrazi wotum nieufności 
rządowi albo premierowi; 4) jeżeli premier poda się do dymisji; 5) jeżeli
rząd, w razie zmiany więcej niż połowy swoich członków, nie odnowi wotum 
zaufania. Ponadto, rząd zgodnie z przepisem art. 101 ust. 3 pkt 3, podaje

się do dymisji w razie śmierci premiera oraz po wyborze Prezydenta 
Republiki (art. 92 ust. 4)13-
Rząd jest kolegialnym organem egzekutywy, a konstytucyjną zasadą 
towarzyszącą funkcjonowaniu rządu i trybu podejmowania decyzji jest 
kolegialność. Zasada ta determinuje zasadniczo równy status prawny 
członków rządu, jakkolwiek to premier kieruje jej pracami i reprezentuje 
rząd. W świetle regulacji konstytucyjnej nie wydaje się jednak, iżby 
premier był typowym pńmus inter pares. Jego pozycja ustrojowa jest 
silniejsza. Niezależnie od tego, że reprezentuje rząd i kieruje jego 
pracami, to ponadto ma istotny wpływ na kształt tworzonego rządu, którego
członkowie bezpośrednio mu podlegają. Wyrazem tej podległości jest 
decydowanie przez premiera o zmianach w składzie personalnym rządu. Nie 
bez znaczenia dla pozycji ustrojowej premiera jest tryb jego powoływania 
i odwoływania - decyzję podejmuje prezydent za zgodą parlamentu. W tym 
kontekście poparcie większości parlamentarnej, na wypadek konfliktu z 
prezydentem, gwarantuje premierowi stosunkowo dużą niezależność.
Wyrazem obowiązywania zasady kolegialności jest przepis art. 95: „Rząd 
Republiki Litewskiej rozstrzyga sprawy zarządzania państwem na 
posiedzeniach w drodze decyzji podejmowanych większością głosów 
wszystkich członków Rządu [...]". Zasada kolegialności rozwijana jest w 
regulaminie pracy rządu - decyzje zapadają większością głosów, w 
obecności co najmniej połowy składu rządu, a głosowanie (jawne) 
zarządzane jest w sytuacji wystąpienia różnicy zdań lub na wniosek 
jednego z mini-
12 Problem tego rodzaju, na który nałożyła się także kwestia 
legitymizowania rządu w takim samym składzie po wyborach prezydenckich, 
powstał w 1998 roku - doszło do likwidacji jednego i połączenia dwóch 
dotychczas odrębnych ministerstw.
13 Nie ma żadnych przeszkód ku temu, iżby nowo wybrany prezydent 
powierzył ustępującemu premierowi ponownie misję tworzenia rządu, a w 
konsekwencji, aby zatwierdził pierwotny skład rządu. Obowiązek podania 
się rządu do dymisji po wyborze Prezydenta Republiki w istotny sposób 
podkreśla szczególne, funkcjonalne związki między prezydentem a rządem - 
jako organami dualistycznej egzekutywy. Wydaje się to przekonywać o 
rzeczywistym obowiązywaniu w konstytucji litewskiej elementów 
prezydencjalizmu, zwłaszcza zaś o tym, iż rząd powinien posiadać obok 
zaufania parlamentu, również zaufanie prezydenta wybieranego w 
powszechnych wyborach.
T30
Wojciech Kręcisz
strów; przy równomiernym rozłożeniu się głosów rozstrzyga głos premiera, 
a w razie braku wyraźnego sprzeciwu decyzje zapadać mogą przez aklamację.
Zgodnie z przepisem art. 91 Konstytucji, rząd tworzą premier i 
ministrowie. Przepis ten określa obligatoryjny i - jak się okazuje - 
jedyny skład rządu. W tym zakresie zwraca uwagę brak podstaw do 
powoływania wicepremiera. Zastępstwo premiera regulowane jest w sposób 
nłeprzewidujący stanowiska i funkcji wiceszefa rządu. Jeżeli premiera nie
ma lub jeżeli nie może pełnić swoich obowiązków, prezydent - na wniosek 
premiera, a w braku takiego wniosku z urzędu - powierza pełnienie jego 
obowiązków jednemu z ministrów na czas nie dłuższy niż 60 dni.
W zakresie odnoszącym się do pozostałych członków rządu - ministrów - 
zwrócić należy uwagę na następujące kwestie. Sądząc z treści przepisu 
art. 91 „ministrowie", wydaje się, iż nie różnicuje on charakteru i 
statusu członków rządu poprzez wyodrębnienie tzw. ministrów resortowych, 
kierujących określonym działem administracji oraz tzw. ministrów bez 
teki. Niemniej jednak w konfrontacji z art. 96 ust. 2, w którym 
ustawodawca posługuje się określeniem „ministrowie kierujący powierzonymi
im działami administracji państwowej", a contrario można uzasadnić 

powoływanie w skład rządu zarówno ministrów resortowych, jak i ministrów 
bez teki. W pierwszym wypadku ich liczba determinowana jest obowiązującą 
ustawą o rządzie, w świetle której przewiduje się działanie 18 resortów. 
Jest to więc układ zamknięty, wymagający dla swojej zmiany ingerencji ze 
strony Sejmu. W przypadku zaś ministrów bez teki decydujące znacznie ma 
układ polityczny w parlamencie. Konstytucja nie przewiduje jako członków 
rządu żadnej kategorii wiceministrów czy kierowników ministerstw 
zastępujących szefa resortu - ministra. Czasowe zastępstwo ministra 
realizuje się poprzez wyznaczenie przez premiera do kierowania 
ministerstwem innego członka rządu.
3. PROBLEMATYKA ODPOWIEDZIALNOŚCI RZĄDU
Konsekwencją przyjętego systemu rządów jest to, iż rząd ponosi polityczną
odpowiedzialność przed Sejmem.
Odpowiedzialność rządu przed parlamentem, zgodnie z konstytucją, 
realizowana być może w trybie instytucji odmowy udzielenia wotum zaufania
lub udzielenia wotum nieufności. W każdym z tych przypadków rząd 
zobowiązany jest podać się do dymisji.
O wotum zaufania zabiega rząd na etapie jego tworzenia, kiedy po 
powołaniu przez prezydenta ubiega się o zaaprobowanie swojego programu. 
Podobnie jest w sytuacji, gdy zmiany personalne w składzie rządu obejmą 
swoim zakresem ponad połowę pierwotnego jego składu. We wskazanych 
przypadkach odmowa udzielenia wotum zaufania, uchwałą podjętą większością
głosów, obliguje rząd do złożenia dymisji.
Republika Litewslća"
Instytucja wotum nieufności zmierza wprost do realizacji przez Sejm 
(większość parlamentarną) politycznej odpowiedzialności rządu. Z 
przepisów konstytucji wynika, iż odpowiedzialność ta ma charakter zarówno
solidarny, jak i indywidualny. W zakresie odnoszącym się do 
odpowiedzialności solidarnej, dezaprobata Sejmu może być skierowana 
zarówno przeciwko całemu rządowi, jak również przeciwko premierowi. W 
obydwu przypadkach wyrażenie przez izbę w tajnym głosowaniu -większością 
głosów ogólnej liczby posłów - wotum nieufności zobowiązuje rząd do 
złożenia dymisji. W podobnym trybie izba podejmuje decyzję w sprawie 
udzielenia wotum nieufności ministrowi, który zobowiązany jest do 
złożenia dymisji.
Problematyka odpowiedzialności rządu, w świetle szczegółowych przepisów 
konstytucji, skłania do refleksji na temat, czy realizowany w trybie 
wotum nieufności lub odmowy wotum zaufania reżim odpowiedzialności 
parlamentarnej jest jedynym, jakiemu podlegają członkowie rządu. W 
świetle przepisu art. 96 ust. 2 mamy do czynienia z równoległą 
odpowiedzialnością polityczną ministrów, którą ponoszą przed prezydentem 
- „Ministrowie kierujący powierzonymi im działami administracji 
państwowej ponoszą odpowiedzialność przed Sejmem i Prezydentem Republiki,
a bezpośrednio podlegają Premierowi". Zasada ta odnosi się do ministrów 
kierujących powierzonym im działem administracji, z czego a contrario 
można wnosić, iż nie dotyczy ona ministrów bez teki, co sugerować może 
brak równoprawności członków rządu. Skoro jednak personalne decyzje 
prezydenta w tym zakresie uzależnione są od wniosku premiera, to 
stosowanie przepisów art. 96 ust. 2 i 84 pkt 9 może skutkować sporem 
kompetencyjnym między premierem a prezydentem.
Wspomnieć też należy o tym, że premier oraz ministrowie korzystają z 
immunitetu. Bez zgody Sejmu, a w okresach międzysesyjnych bez zgody 
prezydenta, nie mogą być oni pociągnięci do odpowiedzialności karnej ani 
aresztowani, nie może też być w żaden inny sposób ograniczana ich 
wolność.
VIII. SĄD KONSTYTUCYJNY
Zgodnie z art. l ust. 3 ustawy z dnia 3 lutego 1993 roku o Sądzie 
Konstytucyjnym: „Sąd Konstytucyjny jest sądem samodzielnym i niezależnym,

sprawującym władzę sądowniczą w trybie określonym przez Konstytucję 
Republiki Litewskiej i niniejszej ustawy". Jednocześnie ustawa rozwijając
postanowienia konstytucji, stanowi, iż zapewnia on nadrzędność 
konstytucji w systemie prawnym i praworządność konstytucyjną.
Sąd Konstytucyjny składa się z 9 sędziów. Na dziewięcioletnią kadencję 
mianuje ich Sejm, w równej liczbie (tj. po trzech) spośród kandydatów 
zgłaszanych przez Prezydenta, Przewodniczącego Sejmu i Przewodniczącego 
Sądu Najwyższego. Co
Republika Litewska
133
trzy lata dochodzi do odnowienia 1/j składu Sądu. Przewodniczącego Sądu 
Konstytucyjnego mianuje Sejm na wniosek prezydenta14.
Podstawowe znaczenie dla zasad funkcjonowania i organizacji Sądu 
Konstytucyjnego ma zasada niezawisłości sędziów - w pełnieniu swoich 
obowiązków są oni niezawiśli od jakichkolwiek instytucji państwowych, 
osób bądź organizacji i kierują się wyłącznie Konstytucją Republiki 
Litewskiej. Jej konsekwencją jest zakaz ingerencji władzy państwowej i 
instytucji administracyjnych, posłów i innych osób urzędowych, partii 
politycznych, organizacji politycznych i społecznych, a także obywateli w
działalność sędziów i sądu15. Do rangi konstytucyjnej podniesione zostały
również gwarancje niezawisłości sędziowskiej. Po pierwsze, chodzi o 
kwalifikacje niezbędne do mianowania na stanowisko sędziego SK, a są to: 
obywatelstwo litewskie, nieposzlakowana reputacja, wyższe wykształcenie 
prawnicze, nie krótszy niż dziesięcioletni staż pracy sędziowskiej lub 
naukowo-dydaktycznej w dziedzinie prawa. Gwarancją niezawisłości sędziów 
jest zasada kadencyjności, której towarzyszy zakaz ponownej reelekcji. 
Ponadto sędziowie SK korzystają z przywileju nietykalności osobistej na 
zasadach przysługujących posłom. Z ustawy o Sądzie Konstytucyjnym wynika,
iż sędzia jest nietykalny i nie może być pociągnięty do odpowiedzialności
karnej, aresztowany lub w inny sposób ograniczony w wolności osobistej 
bez zgody Sądu Konstytucyjnego. Zasadą gwarantującą niezawisłość 
sędziowską jest niepołączalność stanowiska sędziego z innymi stanowiskami
pochodzącymi z wyboru lub nominacji, zatrudnieniem w jakiejkolwiek 
instytucji oraz z jakąkolwiek uboczną działalnością, z wyjątkiem pracy 
naukowej i twórczej. Łączy się z tym również ograniczenie prowadzenia 
działalności politycznej. Sędziowie SK są również nieusuwalni. Ich 
pełnomocnictwa wygasają wskutek: upływu kadencji, śmierci, zrzeczenia się
stanowiska, niemożności wykonywania obowiązków z powodu stanu zdrowia, 
złożenia ze stanowiska przez Sejm w trybie odpowiedzialności 
konstytucyjnej. Gwarancją niezawisłości sędziów SK jest również 
odpowiednie uposażenie oraz zaopatrzenie emerytalne.
Podstawową funkcją Sądu Konstytucyjnego jest kontrola konstytucyjności 
prawa, realizowana poprzez orzekanie w sprawach zgodności z konstytucją 
ustaw i innych aktów normatywnych uchwalonych przez Sejm, jak również 
orzekanie o zgodności z konstytucją i ustawami aktów normatywnych 
prezydenta oraz rządu. Sąd Konstytucyjny w przedmiocie kontroli 
konstytucyjności prawa orzeka na wniosek. Podmiotami generalnie 
legitymowanymi do inicjowania postępowania przed SK są: odnośnie do 
ustawy lub innego aktu normatywnego uchwalonego
14 Pierwszy skład Sądu Konstytucyjnego ukonstytuowany został 9 marca 1993
roku, a pierwsza sprawa, która trafiła na wokandę SK, rozpatrzona została
15 września 1993 roku.
15 Według ustawy o SK wiece, pikiety i inne działania odbywające się w 
odległości nie większej niż 100 m od siedziby sądu lub w jego budynku, 
jeżeli zmierzają do wywarcia wpływu na sędziów lub sąd, uznawane są za 
ingerencję w działalność sędziów lub SK.
przez Sejm - rząd, grupa co najmniej 1/5 ogólnej liczby posłów, sądy; co 
do aktów normatywnych prezydenta - grupa co najmniej 1/5 ogólnej liczby 

posłów, sądy; co do aktów normatywnych rządu - grupa co najmniej 1/5 
ogólnej liczby posłów, prezydent, sądy. W kontekście zróżnicowania 
kompetencyjnego poszczególnych podmiotów do występowania z wnioskami do 
SK, widoczne jest ograniczenie uprawnień prezydenta, jakkolwiek obok 
Sejmu ma on prawo występowania do SK z wnioskiem o wydanie opinii w 
sprawie zgodności z konstytucją umowy międzynarodowej. Zasadą działania 
litewskiego SK jest więc zasada skargowości, a jej konsekwencję stanowi 
to, że może on odmówić rozpatrzenia sprawy lub wydania opinii, jeżeli 
wniosek nie jest oparty na motywach prawnych.
Co'do zasady litewski model kontroli konstytucyjności prawa ma charakter 
kontroli abstrakcyjnej, realizowanej w trybie wniosków uprawnionych 
podmiotów. Konfrontując ogólny przepis art. 106 ustawy zasadniczej, 
wskazujący sądy jako podmioty uprawnione do inicjowania postępowania 
przed SK, z przepisem art. 110 i szczegółowymi przepisami rozdziału IV 
ustawy o Sądzie Konstytucyjnym, okazuje się, że kontrola konstytucyjności
prawa realizowana jest również w trybie pytań prawnych. Jeżeli przy 
rozpatrywaniu konkretnej sprawy ujawnią się uzasadnione wątpliwości co do
zgodności z konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, mającego 
stanowić podstawę rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie, sąd zawiesza 
postępowanie i występuje do SK o wydanie rozstrzygnięcia (kontrola 
konkretna). Przedmiotem kontroli konstytucyjności aktów prawnych jest 
zarówno ich treść oraz zakres regulacji (kontrola materialna), jak i 
forma aktu prawnego, tryb jego stanowienia (kontrola formalna). Kontrola 
ta obejmuje swoim zakresem akty już obowiązujące (kontrola represyjna). Z
przepisów ustawy wynika jednak, iż w wypadku umów międzynarodowych mogą 
one stanowić przedmiot orzekania SK przed ich ratyfikacją. W tej sytuacji
można więc - jak się wydaje - mówić o kontroli prewencyjnej.
Zasadniczo orzeczenia SK mają charakter ostateczny, co wyraża się w 
utracie mocy obowiązującej aktu normatywnego - lub jego części - uznanego
za sprzeczny z konstytucją albo z konstytucją i ustawami. Utrata mocy 
obowiązującej takiego aktu prawnego następuje z dniem opublikowania 
orzeczenia. Orzeczenie Sądu Konstytucyjnego jest więc ostateczne i 
niezaskarżalne (kontrola bezwzględna). Zgodnie z ustawą o SK, wydane 
orzeczenia mają moc ustawy i wiążą wszystkie organy władzy, sądy, 
wszystkie przedsiębiorstwa, instytucje i organizacje, a także 
funkcjonariuszy państwowych i obywateli. Skutkiem orzeczenia SK o 
niekonstytucyj-ności aktu prawnego jest adresowany do instytucji i 
funkcjonariuszy państwowych nakaz uchylenia wydanych na jego podstawie 
aktów wykonawczych lub rozstrzygnięć w nich zawartych.
Wyjątkiem od ostatecznego charakteru orzeczeń SK jest to, iż zgodnie z 
ustawą mogą one podlegać swoistej autorewizji. Jeżeli ujawnione zostały 
nowe, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, nieznane w chwili 
orzekania albo jeżeli została uchylona norma prawna stanowiąca podstawę 
prawną orzeczenia, SK może
Wojciech Kręcisz

z własnej inicjatywy dokonać rewizji wydanego orzeczenia - jest to też 
jedyny przypadek działania SK z urzędu. Ostatecznego charakteru nie mają 
też orzeczenia Sądu Konstytucyjnego w stosunku do umów międzynarodowych. 
W tych sprawach wydaje on opinię, a ostateczne rozstrzygnięcie podejmuje 
Sejm (kontrola względna).
Kompetencje SK nie ograniczają się wyłącznie do realizowania kontroli 
konstytucyjności prawa. Dodatkowe funkcje litewskiego SK mają charakter 
opinio-dawczy.
Niezależnie od tego, że SK wydaje opinię w sprawie zgodności z 
konstytucją zawartej umowy międzynarodowej, wydaje on również opinie w 
sprawach:

1) naruszenia prawa wyborczego w wyborach parlamentarnych i 
prezydenckich;
2) istnienia przeszkody w sprawowaniu urzędu prezydenta z uwagi na stan 
zdrowia;
3) oceny z punktu widzenia zgodności z konstytucją działań posłów i 
funkcjonariuszy państwowych w związku z postawieniem ich w stan 
oskarżenia konstytucyjnego.
W sprawach wyborczych Sąd Konstytucyjny wydaje opinię na wniosek 
prezydenta albo Sejmu, a w sprawie istnienia trwałej przeszkody w 
sprawowaniu urzędu prezydenta ze względu na stan zdrowia, orzeka na 
wniosek Sejmu (uchwała podjęta bezwzględną większością ogólnej liczby 
posłów).
Wykaz literatury podstawowej
Górecki D., Republika Litewska [w:] W. Brodziński, D. Górecki, K. 
Skotnicki, T. Szymczak, Wzajemne stosunki między władzą ustawodawczą a 
wykonawczą (Białoruś, Czechy, Litwa, Rumunia, Slowa-cja, Węgry), Łódź 
1996.
Górecki D., Sad Konstytucyjny na Litwie [w:] Sądy konstytucyjne w 
Europie, t. Ą - Białoruś, Litwa, Łotwa, Estonia, red. J. Trzciński, 
Warszawa 2000.
Grajewski K., Status prawny czlonka Sejmu Republiki Litewskiej 
(zagadnienia wybrane), „Przegląd Sejmowy" 1995, nr 1.
Konstytucja Republiki Litewskiej, wprowadzenie A. B. Zakrzewski, Warszawa
2000.
Ludwikowska A. M., Sadownictwo konstytucyjne w Europie Srodkowo-
Wschodniej w okresie przekształceń demokratycznych. Studium porównawcze, 
Toruń 1997.
Stociokas S., The status of the President in the system of govemment [w:]
Ten Years of the Demokratic Constitutionatism in Central and Eastem 
Europę, ed. K. Działocha, R. Mojak, K. Wójtowicz, Lublin 2000.
Szura O., Litwa - przemiany polityczne [w:] Dynamika systemów 
politycznych wybranych państw Europy Środkowej i Wschodniej, Katowice 
1995.
Ustawa o Sadzie Konstytucyjnym, przekł. S. Patyra, „Przegląd Sejmowy" 
1995, nr 3.
Zieliński J., Systemy konstytucyjne Łotwy, Estonii i Litwy, Warszawa 
2000.
Żilus J., The Constitutional Court of The Republic of Lithuania - 
Historical aspects of establishment and its present kgal status, „Journal
of constitutional Law in Eastern and Central Europę" 1994, vol. l, nr 2.
MIROSŁAW GRANAT
Rozdział V
FEDERACJA ROSYJSKA
I. LIKWIDACJA ZSRR
Likwidacja ZSRR została zapoczątkowana - formalnie biorąc - przyjęciem 
przez poszczególne republiki związkowe, wchodzące w skład ZSRR, 
deklaracji suwerenności. Pierwsze dokonały tego republiki nadbałtyckie: 
Estonia (16 listopada 1988), Litwa (18 maja 1989), Łotwa (28 lipca 1989).
Przedmiotem tych aktów było domaganie się reformy państwa związkowego, 
równoprawności tworzących go podmiotów i ograniczenia roli tzw. centrum 
administracyjnego.
W ślad za republikami bałtyckimi poszły republiki zakaukaskie, Gruzja - 9
marca 1990 i Armenia - 23 sierpnia 1990. O wiele jeszcze bardziej 
dotkliwym ciosem dla władz centralnych ZSRR stała się Deklaracja 
Suwerenności Republiki Rosyjskiej (12 czerwca 1990), uchwalona przez 
Zjazd Deputowanych Ludowych Federacji Rosyjskiej. Po Rosji, analogiczne 
deklaracje przyjęły jeszcze następujące republiki: Uzbekistan (12 czerwca
1990), Mołdawia (23 czerwca 1990), Ukraina (16 lipca 1990), Białoruś (27 

lipca 1990), Turkmenia (22 lipca 1990), Tadżykistan (25 sierpnia 1990), 
Azerbejdżan (23 września 1990) i Kirgizja (12 grudnia 1990).
W wymienionych wyżej aktach republiki głosiły wyższość własnego 
ustawodawstwa nad ustawodawstwem ogólnoradzieckim, a także deklarowały 
swoją pełną suwerenność. W republikach tych zaczęto przeprowadzać wybory 
rad najwyższych. Zaczynały się w ten sposób kształtować różne systemy 
polityczne. Oznaczało to dezintegrację jednolitego dotąd systemu 
politycznego ZSRR.
Kolejnym krokiem prowadzącym do rozpadu ZSRR było ogłaszanie przez 
poszczególne republiki - wiosną 1990 roku - niepodległości i podejmowanie
decyzji o „wychodzeniu" z ZSRR. Jako pierwsze uczyniły to republiki 
bałtyckie, które do 1940 roku były suwerennymi i niepodległymi państwami 
(zostały one siłą wcielone do ZSRR wskutek paktu Ribbentrop-Mołotow). Tak
więc niepodległość ogłosiły: Litwa (11 marca 1990), Łotwa (4 maja 1990), 
Estonia (2 lutego 1990). W kwietniu 1990 roku niepodległość proklamowała 
także Gruzja (wcześniej - 9 marca 1990 roku wypowiedziała ona umowę o 
utworzeniu ZSRR). Stanowisko tych republik nie było od razu podzielane 
przez pozostałe.
Czynnikiem, który przyspieszył rozkład ZSRR, był nieudany pucz o 
charakterze prokomunistycznym, kierowany przez wiceprezydenta G. Janajewa
(stanął on na
Mirosław Granat
Federacja Rosyjska
TTT
czele Państwowego Komitetu Stanu Wyjątkowego). Pucz ten (18-21 sierpnia 
1991) zakończył się fiaskiem, co umocniło reformatorów na czele z B. 
Jelcynem (ówczesnym Prezydentem Federacji Rosyjskiej).
Ostatni etap rozpadu ZSRR nastąpił na początku grudnia 1991 roku. 
Przywódcy trzech republik (Rosji, Ukrainy i Białorusi) podjęli decyzję o 
natychmiastowej likwidacji ZSRR i utworzeniu przez te republiki Wspólnoty
Niepodległych Państw (WNP). W preambule umowy z 8 grudnia 1991 roku 
(umowa z Białowieży) stwierdzono, iż „Związek Radziecki - jako podmiot 
prawa międzynarodowego i rzeczywistość geopolityczna przestaje istnieć". 
25 grudnia 1991 roku urząd swój złożył ówczesny prezydent ZSRR M. 
Gorbaczow, zaś 26 grudnia tego roku Rada Republik RN ZSRR podjęła decyzję
o samorozwiązaniu się.
Pozostałe republiki przystąpiły do WNP na spotkaniu w Ałma Acie (21 
grudnia 1991). Układ ten podpisali przywódcy 11 byłych republik. W 1993 
roku do WNP przystąpiła Gruzja, która początkowo odmówiła przystąpienia 
do tej struktury. Do Wspólnoty nie przyłączyły się natomiast trzy państwa
nadbałtyckie, tj. Litwa, Łotwa, Estonia, które już wcześniej zerwały 
instytucjonalne więzi z innymi republikami, a ich niepodległość uznały 
władze ZSRR we wrześniu 1991 roku. Republika Litwy przyjęła swoją własną 
Konstytucję 25 października 1992 roku (została ona przyjęta w 
referendum), Łotwa przywróciła w pełni moc obowiązującą Konstytucji z 
1922 roku, zaś Estonia przyjęła - w referendum - Konstytucję 28 czerwca 
1992 roku (nawiązuje ona w swej preambule do Konstytucji z 1938 roku).
ZSRR przestał więc istnieć po blisko 70 latach istnienia (powstał 30 
grudnia 1922) po połączeniu się - utworzonej w 1917 roku - sowieckiej 
Rosji z innymi republikami opanowanymi przez bolszewików. Do 1990 roku 
ZSRR istniał jako federacja 15 republik związkowych. Do grudnia 1991 
roku, czyli do czasu swojej likwidacji, był luźną federacją 12 republik 
(gdyż w 1990 roku wystąpiły z niego trzy państwa bałtyckie). \
1. PRÓBY ZMIAN PRAWNOUSTROJOWYCH
Władze centralne - od połowy lat osiemdziesiątych - podejmowały wysiłki 
na rzecz reformowania ustroju politycznego ZSRR. Wiązały się one z 
prowadzeniem polityki pierestrojki (1985) i gtastnosti (1987). Na fali 
takiej polityki partii komunistycznej nastąpiła demokratyzacja życia 

politycznego i ustroju państwa. W stosunkach wewnętrznych ograniczono 
cenzurę, zaczęto dopuszczać pluralizm w życiu społecznym i politycznym. 
Polityka ta miała także swój wymiar w stosunkach zewnętrznych (np. 
współpraca z Zachodem, zgoda na zjednoczenie Niemiec).
Podstawą prawną dla prób zdemokratyzowania sowieckiego ustroju 
politycznego była nowela z l grudnia 1988 roku do Konstytucji ZSRR 
(pochodzącej z 1977 roku), a także uchwalenie ustaw o wyborach 
deputowanych ludowych (wprowa-
dziła ona możliwość zgłaszania kilku kandydatów na jedno miejsce), o 
głosowaniu ogólnonarodowym (referendum), jak i ustawy o urzędzie 
prezydenta.
Na mocy noweli do konstytucji powołany został Zjazd Deputowanych Ludowych
- jako najwyższy organ ustawodawczy. Zbierał się on raz do roku i z racji
swej liczebności (2250 deputowanych) oraz charakteru przypominał wiec, a 
nie organ o charakterze parlamentu. Ze składu Zjazdu wybierano Radę 
Najwyższą ZSRR jako organ stale pracujący, sprawujący funkcję 
ustawodawczą i kontrolną. 14 marca 1990 roku Zjazd dokonał wyboru 
Prezydenta ZSRR (kolejni mieli być zaś wybierani w wyborach 
powszechnych). Prezydent miał szerokie kompetencje: od grudnia 1990 roku 
mógł on powoływać i odwoływać członków rządu bez udziału Zjazdu 
Deputowanych. Uznawano, iż urząd Prezydenta ZSRR jest niezbędny celem 
przeciwdziałania tendencjom odśrodkowym w republikach związkowych. 
Powołano Komitet Nadzoru Konstytucyjnego, który miał kontrolować 
przestrzeganie przepisów prawnych.
Zmiany dotknęły również partię komunistyczną. Miejsce KPZR w państwie 
zmieniła, formalnie biorąc, decyzja II Zjazdu Deputowanych Ludowych o 
wprowadzeniu systemu wielopartyjnego, a także decyzja tegoż Zjazdu (z 11 
marca 1990 roku) o usunięciu z Konstytucji ZSRR art. 6 o przewodniej i 
kierowniczej roli partii. Ów Zjazd uchylił dotychczasowe sformułowanie 
Stalina o partii jako „sile kierowniczej", ale partia nie potrafiła od 
razu zrezygnować ze swego statusu konstytucyjnego. Nowy art. 6 
Konstytucji ZSRR rozpoczynał się od słów „partia komunistyczna i inne 
partie polityczne...", co nie dowodziło bynajmniej równości partii.
Wymienione zmiany prawnoustrojowe okazały się mieć ograniczony charakter.
Z jednej strony, ułatwiły one pewien pluralizm społeczny i polityczny 
(np. powstanie ugrupowań politycznych nawiązujących do tradycji sprzed 
1917 roku - jak kadeci lub niekomunistycznych frontów społecznych - jak 
przykładowo Sajudis na Litwie lub Ruch na Ukrainie, wysunięcie postulatów
suwerenności i niepodległości przez republiki). Z drugiej strony, nie 
oznaczały one - jak się okazywało - odejścia od systemu rad i 
ustanowienia systemu parlamentarnego, pełnego ustanowienia regulacji praw
człowieka, sądownictwa konstytucyjnego lub innych jeszcze podstawowych 
standardów demokratycznych. Przykładowo, mimo pierestrojki nadal w pełni 
funkcjonował system tzw. propiski (tj. utrudnień dla obywateli w 
swobodnym przemieszczaniu i osiedlaniu się na terenie kraju) lub też o 
przepis, według którego o usunięciu śniegu z ulic Moskwy nadal decydował 
rejonowy komitet partii komunistycznej.
2. WSPÓLNOTA PAŃSTW NIEPODLEGŁYCH (WNP) I JEJ CHARAKTER
WNP (SNG - Sodrużestwo Niezawisimych Gosudarstw) powstała na mocy układu 
(porozumienia) zawartego na spotkaniu w Puszczy Białowieskiej przywódców 
Federacji Rosyjskiej, Ukrainy i Białorusi (8 grudnia 1991), a także na 
mocy porozumień zawartych w Ałma Acie. Stolicą WNP jest stolica Białorusi
- Mińsk.
Mirosław Granat
Federacja Rosyjska
Wspólnota ma charakter luźnego ugrupowania, które deklaruje - zgodnie z 
porozumieniem białowieskim - iż ma charakter otwarty dla wszystkich 
państw (członków byłego ZSRR), a także dla innych państw. Nie jest ona 

formą związku państw ani też strukturą ponadpaństwową. Z punktu widzenia 
prawa międzynarodowego wszyscy członkowie Wspólnoty są samodzielnymi i 
niepodległymi państwami. Wspólnota ta - jak się ocenia w literaturze - 
odnosi się do tej samej kategorii organizacji, do których zaliczane są 
NATO, OJA, OPA czy ASEAN1. WNP, z punktu widzenia prawa międzynarodowego,
bywa klasyfikowana też jako międzynarodowa organizacja międzyrządowa2.
Strony porozumienia po utworzeniu WNP zobowiązały się do współpracy w 
zakresie polityki, bezpieczeństwa, gospodarki, kultury, oświaty, ochrony 
zdrowia, ochrony środowiska, nauki, handlu, wymiany informacji, ścisłego 
przestrzegania wzajemnych zobowiązań oraz do zawarcia w tych dziedzinach 
odpowiednich umów międzynarodowych.
Podstawowym dokumentem kształtującym ustrój WNP stał się statut, przyjęty
na posiedzeniu Rady Szefów Państw w Mińsku (w styczniu 1993 roku). Na 
jego podstawie ukształtował się system organów Wspólnoty, obejmujący 
organy decyzyjne (Rada Szefów Państw, Rada Szefów Rządów), organy 
współpracy branżowej (np. Rada Ministrów Spraw Zagranicznych), a także 
organy pomocnicze (np. Trybunał Gospodarczy, Rada ds. Energii 
Elektrycznej, Rada ds. Transportu Kolejowego) .
Istotne jest podkreślenie, iż WNP nie uznaje siebie ani za kontynuatora 
ZSRR, ani też za jego sukcesora. Porozumienie z 9 grudnia 1991 roku 
porządkowało jednak sytuację międzynarodową na obszarze likwidowanego 
ZSRR, zapobiegając chaosowi po jego upadku. Jak się ocenia w literaturze 
przedmiotu, w obrębie Wspólnoty występują także tendencje do odbudowy 
imperium w nowej formie. Warto dodać, iż 2 czerwca 1996 roku prezydenci 
Federacji Rosyjskiej i Białorusi podpisali umowę o powołaniu - w ramach 
WNP - Związku Rosji i Białorusi (Wspólnota Suwerennych Republik).
II. ROSJA JAKO PAŃSTWO FEDERALNE
Nazwy „Rosja" i „Federacja Rosyjska" są równoznaczne (art. l ust. 2 
Konstytucji Federacji Rosyjskiej z 1993 roku). Rosja jest określona - na 
gruncie art. l ust. l Konstytucji - jako demokratyczne federalne państwo 
prawa o republikańskiej formie rządów.
1 Por. B. Rychłowski, Rosja i WNP - między przeszłością a przyszłością, 
PISM, Warszawa 1993, s. 15.
2 Ibidem.
Ustrój Federacji Rosyjskiej opiera się na rozgraniczeniach zakresów 
działania i kompetencji organów władzy państwowej Federacji Rosyjskiej, 
równouprawnienia i samookreślenia narodów Federacji (art. 5 ust. 3 
Konstytucji). W stosunkach wzajemnych z federalnymi organami władzy 
państwowej wszystkie podmioty Federacji mają równe prawa (art. 5 ust. 4 
Konstytucji).
Podmiotem suwerenności i jedynym źródłem władzy w Federacji Rosyjskiej 
jest jej „wielonarodowy lud" (art. 3 Konstytucji).
Federacja Rosyjska składa się z następujących podmiotów: republik, 
krajów, obwodów, miast o znaczeniu federalnym, obwodów autonomicznych i 
okręgów autonomicznych. Owe części składowe Federacji - w tym republiki -
nie mają jednak statusu państw niezależnych. W myśl Konstytucji (art. 4 
ust. 1) „suwerenność Federacji Rosyjskiej rozciąga się na całe jej 
terytorium", zaś „Federacja Rosyjska zapewnia integralność i 
nienaruszalność swojego terytorium" (art. 4 ust. 2). Przy charakterystyce
tego podmiotu trzeba podkreślić szczególnie silną pozycję Prezydenta 
Federacji i Rządu Federacji. Otóż, stosownie do konstytucji federalnej, 
to one „zapewniają realizację kompetencji federalnej władzy państwowej na
całym terytorium Federacji Rosyjskiej". Dany związek państw - obejmowany 
nazwą Federacja Rosyjska - jest więc typem federacji, nie jest zaś 
konfederacją.
Układ stosunków między podmiotami Federacji określa Układ Federacyjny 
(zawarty 31 marca 1992 roku) w Moskwie. Został on podpisany przez 19 
republik i Federację Rosyjską (układu nie podpisały Czeczenia, Inguszetia

i Tatarstan). Układ został inkorporowany do Konstytucji Federacji 
Rosyjskiej i przyjął zasadę priorytetu praw i Konstytucji Federacji. Do 
wyłącznych uprawnień Federacji należą kompetencje określone w art. 71 
Konstytucji Federacji. Republiki wchodzące w skład Federacji wykonują 
władzę państwową na swoim terenie, z wyjątkiem uprawnień przekazanych 
władzom Federacji.
Podział uprawnień przysługujących poszczególnym podmiotom ma charakter 
przedmiotowy i związany jest z pozycją danej jednostki w strukturze 
państwa. W myśl art. 71 Konstytucji, kompetencje Federacji obejmują: 
przyjęcie i zmianę Konstytucji FR, uchwalanie ustaw federalnych i 
kontrolę ich wykonania, kontrolę ustroju federalnego i terytorium FR, 
regulowanie i ochronę praw człowieka, sprawy obywatelstwa, ustanowienie 
systemu federalnych organów władzy ustawodawczej, wykonawczej i 
sądowniczej, w tym trybu jej organizacji i działania, kształtowanie 
federalnych organów władzy państwowej, obronę granic i określanie granic,
politykę zagraniczną i stosunki międzynarodowe, problemy wojny i pokoju.
Z kolei, do wspólnych kompetencji Federacji i jej podmiotów należą sprawy
uregulowane w art. 72 Konstytucji Federacji. Są one następujące: 
gwarantowanie zgodności prawa republikańskiego (a także prawa innych 
jednostek) z Konstytucją FR i z ustawami federalnymi, obrona praw 
człowieka, obrona praw mniejszości narodowych, gwarantowanie 
praworządności, ustanawianie ogólnych zasad systemu podatkowego, 
koordynacja kontaktów gospodarczych z zagranicą. Przepisy te -
Mirosław Granat
odnoszące się do wspólnych kompetencji - w jednakowym stopniu dotyczą 
republik, krajów, jak i pozostałych podmiotów Federacji.
W każdym z wymienionych podmiotów władzę sprawują tworzone przez nie 
organy władzy państwowej. Systemy tych organów są tworzone samodzielnie, 
ale zgodnie z „podstawami ustroju konstytucyjnego Federacji Rosyjskiej" 
oraz ogólnymi zasadami organizacji przedstawicielskich i wykonawczych 
organów władzy państwowej, ustalonymi przez ustawę federalną (art. 77 
Konstytucji FR). Republiki dysponują takimi elementami państwowości jak: 
konstytucja, republikańskie ustawodawstwo, system organów 
republikańskich, terytorium (jego granic nie można zmieniać bez zgody 
republiki), republikańskie obywatelstwo, język państwowy, własne symbole 
państwowe.
Federalne organy władzy mogą zarazem tworzyć własne organy terenowe i 
„mianować odpowiednich urzędników" w celu realizacji swoich kompetencji 
(art. 78 ust. l Konstytucji). Konstytucja zakłada przepływ i 
przekazywanie kompetencji. Otóż, pewną przeciwwagą dla możliwości 
tworzenia ogniw federalnych organów w terenie jest też przewidziana przez
konstytucję możliwość przekazywania im „realizacji części swoich 
kompetencji" (jeśli nie jest to sprzeczne z Konstytucją Federacji 
Rosyjskiej i ustawami federalnymi). Rozgraniczenie kompetencji pomiędzy 
tymi organami zapewnia Konstytucja z 1993 roku, Umowa Federalna oraz inne
umowy o ograniczeniu zakresów działania i kompetencji.
Republika (państwo) ma własną konstytucję i ustawodawstwo. Natomiast 
kraj, obwód, miasto o znaczeniu federalnym, obwód autonomiczny i okręg 
autonomiczny mają własny statut i ustawodawstwo.
Podmioty Federacji realizują działania publiczne w ramach ustanowionej 
jednostki federalnej i korzystają z pewnych atrybutów władzy w 
przedstawicielstwie Federacji, tj. w Radzie Federacji. Artykuł 102 
Konstytucji przyznaje Radzie Federacji prawo do zatwierdzania zmiany 
granic między podmiotami Federacji. Decyzje w tej sprawie Rada ma prawo 
podejmować tylko w przypadku istnienia zgody podmiotów Federacji co do 
zmian ich granic, tzn. tylko wówczas, gdy zostanie podjęta decyzja 
podmiotów w danej sprawie.

Na podstawie art. 137 Konstytucji FR możliwe jest konstytucyjne 
przekształcenie krajów i obwodów w republiki lub okręgów autonomicznych w
obwody. Możliwy jest też podział jednego podmiotu Federacji na dwa, 
przyjęcie w skład Federacji jakiegokolwiek z sąsiadujących państw, a 
także zmiana nazw obecnych podmiotów tej Federacji.
Samodzielność podmiotów Federacji nie powstrzymuje jednak w praktyce 
dążeń republik i krajów do uniezależnienia się od Federacji. Dążenia te 
nazywamy suwerenizacja i regionalizacją podmiotów Federacji. Pierwsze 
zjawisko polega na dojściu do samodzielnej państwowości republik 
autonomicznych lub na zawarciu porozumień z Federacją na zasadzie 
suwerenności. Drugie polega na zapewnieniu jednostkom terytorialnym 
znacznej samodzielności władzy w sprawach gospodarczych, finansowych, 
ekologicznych.
Federacja Rosyjska
III. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KONSTYTUCJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ
Proces przygotowania nowej konstytucji rozpoczął się w 1991 roku. Prace 
odbywały się najpierw pod egidą Rady Najwyższej Federacji Rosyjskiej. W 
projekcie wypracowanym przez ten organ przejawiła się wola do utrzymania 
podstaw systemu radzieckiego: jak oceniał to działacz demokratyczny A. 
Sobczak, wśród przewidywanych instytucji ustrojowych dominowały 
„wszechmocne sowiety", których pozycja była na tyle silna, iż zasada 
podziału władzy nie miała szans na urzeczywistnienie. Reformatorzy 
uważali - powołując się na doświadczenie z początku lat 90. - iż silna 
pozycja rad prowadzi do separatyzmu i spowolnienia reform 
demokratycznych. W drugim (alternatywnym) projekcie konstytucji - 
określanym jako projekt prezydencki, założono, że należy zapewnić Rosji 
stabilną, zdolną do działania władzę państwową, celem zapewnienia 
jedności i integralności terytorialnej państwa. Przywiązywano także 
znaczenie do uregulowania praw człowieka (reformatorzy mówili wręcz o 
„podporządkowaniu idei konstytucji prawom i wolnościom człowieka"). Stąd 
też tę koncepcję konstytucji określano mianem konstytucji człowieka. 
Znalazło to swój wyraz w art. 2 Konstytucji, który stanowi, iż „człowiek,
jego prawa i wolności są wartością najwyższą".
12 grudnia 1993 roku miały miejsce zarówno wybory do parlamentu, jak i 
referendum w sprawie nowej Konstytucji Federacji Rosyjskiej. Prezydent 
Jelcyn w dekrecie określił warunki konieczne do uchwalenia projektu 
konstytucji (konieczny był udział w głosowaniu co najmniej połowy 
uprawnionych wyborców i opowiedzenie się za projektem większości 
biorących udział w głosowaniu). Za przyjęciem konstytucji opowiedziało 
się 58,4% biorących udział w głosowaniu. Charakterystyczne - jak 
podkreśla E. Zieliński (Współczesna Rosja. Studium polityczno-ustrojowe, 
Warszawa 1995) - że w procesie stanowienia konstytucji pominięto 
parlament, a to z uwagi na jego niechęć do szybkiego uchwalenia 
konstytucji i stabilizację ustroju. Ponadto prezydent i parlament, jak 
już zaznaczono wyżej, różnili się co do koncepcji systemu rządów.
Konstytucja z 1993 roku jest - co należy zwłaszcza na wstępie zaznaczyć -
przede wszystkim pierwszą demokratyczną konstytucją Rosji. Ma ona 
stanowić podstawę do funkcjonowania „demokratycznej Rosji" i dlatego 
traktowana była jako „nowy początek" w rozwoju tego państwa. Wszystkie 
poprzednie konstytucje Rosji, jak i ZSRR (chodzi tu o Konstytucje z 1918,
1924, 1936 i 1977 roku) w żadnym wypadku nie były demokratyczne. 
Szczególnie Konstytucje ZSRR z 1936 i 1977 roku stanowiły nie tyle akty 
prawne (ustawy zasadnicze), ile dokumenty ideologiczne partii. Dlatego 
też Konstytucja z 1993 roku stanowi przede wszystkim wyraz zakończenia 
tego okresu w prawie konstytucyjnym Rosji, który wiązał się z władzą 
sowiecką i jej blisko 70-letnim totalitaryzmem.

Rodzi się pytanie o to, czy Konstytucja Rosji z 1993 roku nie została 
„skrojona na miarę" określonej osoby, tj. ówczesnego prezydenta Federacji
Rosyjskiej Borysa
Mirosław Granat
Jelcyna? Stanowienie tego typu aktów bywa o tyle niebezpieczne, że urząd 
prezydencki może równie dobrze dostać się w ręce innej osoby, 
niekoniecznie demokraty. Rosyjscy demokraci odpowiadają na to pytanie w 
ten sposób, iż konstytucja zawiera szereg zabezpieczeń, np. prezydent 
jest zobowiązany do działania w zgodzie z ustawami. Ustawy wydaje 
wyłącznie Zgromadzenie Federalne. Jest to istota sądownictwa 
konstytucyjnego. Należy wszakże podkreślić, iż funkcja prezydenta nie 
polega na bezpośrednim sprawowaniu władzy, lecz na sprawowaniu funkcji 
rozjemczej poprzez „zapewnianie skoordynowanego działania organów 
państwowych".
Demokraci rosyjscy nie są do końca usatysfakcjonowani kształtem 
Konstytucji z 1993 roku. Z wersji końcowej projektu prezydenckiego 
„zniknął" przepis o tym, iż „własność prywatna jest nienaruszalna i ma 
charakter naturalny". W praktyce zabrakło też realizacji zapowiedzi 
konstytucji co do uchwalenia ustaw zwykłych, które powinny tworzyć 
dodatkowe gwarancje dla sprawowania władzy zgodnie z zasadą podziału 
władzy (np. ustawy dotyczące zasad wprowadzenia stanu wojennego i stanu 
wyjątkowego). Obecnie jednak punkt ciężkości przeniósł się na 
przestrzeganie stosowania tej konstytucji w sposób precyzyjny, tak aby 
była ona podstawą demokratycznego rozwoju Rosji.
1. PRAWA CZŁOWIEKA I OBYWATELA
Konstytucja uznaje prawa i wolności człowieka za niezbywalne i 
przysługujące każdemu z urodzenia. Są one uznane i gwarantowane zgodnie z
ogólnie przyjętymi zasadami i normami prawa międzynarodowego oraz zgodnie
z konstytucją (art. 17). Należy więc stwierdzić, iż ustrojodawca rosyjski
stoi na gruncie naturalnej genezy praw człowieka.
Konstytucja wymienia cały szereg praw i określa ich zakres, z tym iż 
zgodnie z art. 17 listy tej nie można uznać za zamkniętą. Wśród nich 
zwraca uwagę fakt, że ważne miejsce zajmują prawa socjalne. Są one 
rozbudowane (np. prawo do mieszkania, prawo do bezpłatnego kształcenia - 
poza wszakże wykształceniem wyższym). Przykładowo, wspomniane prawo do 
mieszkania polega na tym, że: a) nikt nie może zostać samowolnie 
pozbawiony mieszkania, b) organy władzy państwowej i organy samorządu 
terytorialnego popierają budownictwo mieszkaniowe i stwarzają warunki do 
realizacji prawa do mieszkania, c) potrzebującym mieszkania niezamożnym 
oraz innym określonym w ustawie obywatelom przydzielane jest ono 
bezpłatnie lub za przystępną opłatą z państwowych, municypalnych i innych
zasobów mieszkaniowych, zgodnie z normami ustalonymi przez ustawę. W myśl
zaś art. 18 prawa i wolności człowieka i obywatela stosuje się 
bezpośrednio. Wyznaczają one sens, treść i sposób stanowienia ustaw, 
działalność władzy ustawodawczej i wykonawczej oraz samorządu 
terytorialnego i są zapewniane przez wymiar sprawiedliwości.
Federacja KosyjsEa
Szczegółowe relacjonowanie ujęcia przez konstytucję poszczególnych praw 
jest tu o tyle niecelowe, iż fakt wymienienia w konstytucji podstawowych 
praw nie może być interpretowany „jako umniejszanie innych ogólnie 
uznanych praw i wolności człowieka i obywatela" (por. art. 55 
Konstytucji). Konstytucja poręcza: prawo do życia (art. 20), z tym iż nie
rezygnuje z określenia momentu początku i końca życia, równość wobec 
prawa i sądu (art. 19), prawo do wolności i nietykalności osobistej (art.
21), do nienaruszalności życia prywatnego (art. 23), prawo do określania 
i deklarowania swojej przynależności narodowej (art. 26), prawo do 
swobodnego poruszania się, wyboru miejsca pobytu i zamieszkania (art. 
27), wolność sumienia i wyznania (art. 28), prawo do uzyskiwania i 

rozpowszechniania informacji (art. 29), prawo do zrzeszania się (art. 
30), ochrony macierzyństwa, dzieci i rodziny (art. 38), prawo do 
mieszkania (art. 40).
Konstytucja ustanawia zasadę ochrony własności i gwarantuje prawo 
dziedziczenia (art. 35).
Jeśli chodzi o realizację praw człowieka, to istotną deklarację w tej 
materii zawiera art. 17: ustrojodawca uznaje i gwarantuje prawa i 
wolności człowieka i obywatela zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami i 
normami prawa międzynarodowego oraz zgodnie z niniejszą konstytucją. 
Konstytucja - wśród tych gwarancji - wymienia jedynie odpowiedzialność 
odszkodowawczą państwa za szkody wyrządzone przez bezprawne działania 
organów władzy lub ich funkcjonariuszy.
Konstytucja Federacji Rosyjskiej wyraża, jak się wydaje, pełny katalog 
praw człowieka i obywatela. Przepisy rozdziału II Konstytucji stanowią 
przypuszczalnie najmniej oryginalną część tej ustawy, w tym znaczeniu, iż
odpowiadają one ogólnie przyjętym międzynarodowym standardom dotyczącym 
praw człowieka i faktycznie je odtwarzają. Istnieje jednak problem 
przestrzegania tych praw w praktyce. Ważną kwestią jest też brak 
zgodności między normami ustawodawstwa federalnego a ustawodawstwem 
podmiotów Federacji dotyczącym praw człowieka.
l
2. POZYCJA PREZYDENTA FEDERACJI ROSYJSKIEJ
Władza państwowa sprawowana jest w Rosji na podstawie podziału władzy na 
władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Organy tych władz są od 
siebie niezależne (art. 10). Władzę sprawują Prezydent Federacji 
Rosyjskiej, Zgromadzenie Federalne (złożone z Rady Federacji i Dumy 
Państwowej), Rząd FR, a także sądy (art. 11). Poza tym systemem organów 
znajduje się samorząd terytorialny. Organy tego samorządu nie wchodzą w 
skład systemu organów władzy państwowej (art. 12).
O pozycji prezydenta w systemie organów państwa może świadczyć miejsce 
przepisów dotyczących go w systematyce konstytucji - regulacja jego 
pozycji w rozdziale czwartym poprzedza uregulowanie pozycji Zgromadzenia 
Federalnego (rozdz. 5) i rządu (rozdz. 6).
Mirosław Urańat
l
I [•ULI, P!
Prezydent Federacji Rosyjskiej jest określony w konstytucji jako głowa 
państwa, gwarant konstytucji, gwarant praw i wolności człowieka i 
obywatela, podmiot określający podstawowe kierunki wewnętrznej i 
zagranicznej polityki państwa, a także jako reprezentant Federacji 
Rosyjskiej w kraju i w stosunkach międzynarodowych (art. 80).
Prezydent jest wybierany - na okres 4 lat - w wyborach powszechnych i 
bezpośrednich. O urząd ten może się ubiegać obywatel Rosji, który 
ukończył 35 rok życia i od co najmniej 10 lat stale zamieszkuje na 
terytorium Federacji Rosyjskiej. Ta sama osoba nie może piastować dłużej 
urzędu prezydenta niż przez dwie kolejne kadencje.
Prezydent ma prawo do wydawania dekretów i rozporządzeń. Powołuje on 
szefa rządu (za zgodą Dumy), zaś na wniosek premiera - wicepremierów i 
ministrów. Może on przewodniczyć posiedzeniom gabinetu, a także ma prawo 
zdymisjonować go.
W zakresie stosunków z Dumą Państwową, prezydent zarządza do niej wybory,
rozwiązuje Dumę w przypadkach i w trybie określonym w konstytucji, 
przedkłada jej projekty ustaw, podpisuje i ogłasza ustawy. Zwraca się do 
Zgromadzenia Federalnego z dorocznym orędziem o stanie państwa i 
podstawowych kierunkach wewnętrznej i zewnętrznej polityki państwa.
Prezydent ma rozległe uprawnienia kreacyjne. Przedstawia kandydatów na 
stanowiska: prezesa banku centralnego, sędziów Sądu Konstytucyjnego, Sądu

Najwyższego, Naczelnego Sądu Arbitrażowego, prokuratora generalnego, 
powołuje sędziów innych sądów federalnych.
Prezydent ma określone kompetencje w zakresie bezpieczeństwa państwa. I 
tak, jest on najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych. Ma prawo do 
wprowadzenia stanu wojennego i wyjątkowego. Tworzy on i przewodniczy 
Radzie Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej, zatwierdza doktrynę wojskową 
państwa, powołuje i odwołuje najwyższe dowództwo Sił Zbrojnych Federacji 
Rosyjskiej.
W zakresie stosunków zagranicznych, prezydent kieruje polityką 
zagraniczną państwa, prowadzi rokowania i podpisuje umowy międzynarodowe,
podpisuje listy uwierzytelniające. Jeśli chodzi o stosunki wewnętrzne, 
prezydent rozstrzyga sprawy obywatelstwa, nadaje odznaczenia państwowe, 
tytuły i wyższe stopnie wojskowe, stosuje prawo łaski.
Bardzo rozległe kompetencje prezydenta rodzą pytania o to, czy jego 
pozycja nie zakłóca zasady równowagi władz? Czy nie należało dać więcej 
kompetencji Zgromadzeniu Federalnemu? Rosyjska doktryna prawa odpowiada, 
iż w warunkach tak dużego państwa, jakim jest Rosja, pierwszoplanowym 
problemem jest zapewnienie efektywnej pracy aparatu państwowego.
Dodać należy, iż prezydent może zostać złożony z urzędu przez Radę 
Federacji jedynie na podstawie wysuniętego przez Dumę oskarżenia o zdradę
stanu lub popełnienie innego ciężkiego przestępstwa, potwierdzonego 
oskarżeniem Sądu Najwyższego FR „o wystąpieniu w działaniach Prezydenta 
FR znamion przestępstwa"
Federacja Rosyjska
oraz orzeczeniem Sądu Konstytucyjnego FR „o przestrzeganiu obowiązującego
trybu wysunięcia oskarżenia" (art. 93 Konstytucji).
2.1. Rząd Federacji Rosyjskiej
Rząd Federacji Rosyjskiej składa się z przewodniczącego rządu (premiera),
jego zastępców, a także z ministrów. Obok pojęcia rządu wąsko rozumianego
(odpowiednika gabinetu), w FR funkcjonuje również rząd federalny w 
szerokim rozumieniu (składają się na niego wszystkie federalne organy 
władzy wykonawczej). W jego skład, obok gabinetu, wchodzą: przewodniczący
komitetów państwowych, szefowie służb, szefowie agencji oraz inne osoby 
określone w ustawie o rządzie federalnym z grudnia 1992 r.
Premier rządu jest powoływany przez Prezydenta Federacji Rosyjskiej, z 
tym iż prezydent czyni to za zgodą Dumy Państwowej. Wniosek w sprawie 
kandydata na szefa rządu jest przedkładany nie później niż w ciągu dwóch 
tygodni od chwili objęcia urzędu przez nowo wybranego prezydenta lub od 
chwili dymisji rządu. Duma jest ograniczona w ewentualnym kontestowaniu 
propozycji prezydenta zarówno gdy idzie o czas przeznaczony na zajęcie 
stanowiska (ma na to dwa tygodnie), jak i o możliwość niewyrażenia zgody 
na kandydaturę przedstawioną przez prezydenta. Po trzykrotnym bowiem 
odrzuceniu przedstawionych przez prezydenta kandydatur, prezydent 
samodzielnie powołuje szefa rządu, rozwiązuje Dumę i zarządza nowe 
wybory.
Przewodniczący rządu określa podstawowe kierunki jego działalności, 
organizuje też jego pracę. Rząd zapewnia realizację jednolitej polityki 
(finansowej, kredytowej i pieniężnej, a także w dziedzinie kultury, 
nauki, edukacji, ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego, ekologii) 
na terytorium Federacji. Konstytucja czyni go również odpowiedzialnym za 
realizację polityki zagranicznej, za działania w zakresie zapewnienia: 
obrony kraju i jego bezpieczeństwa, praworządności, porządku publicznego,
praw i wolności obywateli, ochrony własności oraz zwalczania 
przestępczości. Strukturę rządu i tryb jego pracy określa ustawa 
federalna o rządzie z 22 grudnia 1992 r.
Na podstawie i w celu realizacji przepisów konstytucji, ustaw i dekretów 
rząd wydaje uchwały i rozporządzenia, a także zapewnia ich wykonanie. Są 
to akty prawne powszechnie obowiązujące na terytorium Federacji. 

Charakterystycznym rozwiązaniem jest to, iż owe akty prawne rządu, w 
razie ich sprzeczności z kostytucją, ustawami federalnymi i dekretami 
mogą zostać uchylone właśnie przez Prezydenta FR.
Ustąpienie rządu może być następstwem kilku procedur. Po pierwsze, rząd 
może podać się do dymisji (przyjmuje ją lub nie Prezydent Federacji). Po 
wtóre, sam Prezydent FR ma prawo do zdymisjonowania rządu, przy czym 
przesłanki owej dymisji nie są sprecyzowane w konstytucji. Po trzecie, 
Duma Państwowa może wyrazić rządowi wotum nieufności. Jest ono 
podejmowane większością głosów
l
146
Mirosław Granat
ogólnej liczby deputowanych do Dumy. W wypadku uchwalenia takiego wotum 
wobec rządu, ostateczna decyzja co do statusu rządu służy i tak 
prezydentowi państwa. Prezydent FR ma prawo albo zdymisjonować rząd 
(czyli przychylić się do wniosku Dumy), albo nie zgodzić się z jej 
decyzją. Kolejne ograniczenie parlamentu (w jego relacji do głowy 
państwa) polega na tym, iż jeśli Duma w okresie 3 miesięcy powtórnie 
wyrazi wotum nieufności dla rządu, to prezydent może albo rozwiązać Dumę,
albo zdymisjonować rząd.
Premier może wystąpić do Dumy Państwowej z wnioskiem o udzielenie wotum 
zaufania dla rządu. Jeśli Duma odmówi udzielenia wotum zaufania, 
ostateczna decyzja co do losu rządu spoczywa i tak w rękach Prezydenta 
FR: albo dymisjonuje on rząd, albo rozwiązuje Dumę i zarządza nowe 
wybory.
Dla władzy wykonawczej w Rosji charakterystyczna jest więc dominacja 
prezydenta nad rządem. W literaturze wypowiadany jest pogląd, iż rząd 
federalny jest „przedłużeniem urzędu prezydenta Federacji"3. Prezydent 
powołuje rząd (wprawdzie za zgodą Dumy, ale możliwość jej odmowy jest 
ograniczona), ma prawo uchylania jego aktów prawnych, wreszcie 
dymisjonowania go. Może on także swobodnie powoływać i odwoływać innych 
członków rządu. Z kolei działania Dumy wobec rządu (przykładowo - 
udzielenie wotum nieufności) obarczone są ryzykiem rozwiązania jej przez 
prezydenta i zarządzenia nowych wyborów.
Czy zatem Konstytucja Federacji Rosyjskiej z 1993 r. ustanawia 
prezydencki system rządów? Ustrój Rosji, z tego punktu widzenia, trudno 
jednoznacznie sklasyfikować. Występują w tej mierze zróżnicowane opinie. 
W ocenie M. Lesage'a, wybitnego znawcy tej problematyki, mówienie o 
ustroju prezydenckim w Rosji nie jest w pełni zasadne4. Mimo iż prezydent
posiada bardzo silną pozycję, to istnieją też argumenty przeciwko tezie o
ustroju prezydenckim (na przykład: pozycja prezydenta w dużym stopniu 
opiera się na rządzie, który musi posiadać określone poparcie parlamentu,
Duma wyraża zgodę na powołanie premiera, brak „partii prezydenckiej"). 
Według tego autora, Konstytucja Rosji zawiera przepisy i rozwiązania, 
które dają możliwość adaptowania roli prezydenta do różnych sytuacji i do
różnych schematów ustrojowych. Aby ocenić ustrój współczesnej Rosji, 
konieczna jest również znajomość nie tylko rozwiązań zawartych w 
Konstytucji Federacji Rosyjskiej z 1993 r., ale także w konstytucjach 
poszczególnych jej republik oraz statusu prawnego innych podmiotów 
wchodzących w jej skład. Trzeba także brać pod uwagę praktykę stosowania 
tych przepisów, nierzadko odbiegającą od litery prawa.
T
Federacja Rosyjska
TTT
3 Por. E. Zieliński, Współczesna Rosja. Studium poUtyczno-ustrojowe, 
Warszawa 1995, s. 180.
4 Zob. „Gosudarstwo i Prawo" 1999, nr l, s. 11 i n.
3. WŁADZA USTAWODAWCZA

Parlamentem Federacji Rosyjskiej jest Zgromadzeniie Federalne. Składa się
ono z dwóch izb, tj. z Rady Federacji i Dumy Państwowej.. Do Rady 
Federacji wchodzi po dwóch przedstawicieli każdego z podmiotów Federracji
- po jednym z ramienia przedstawicielskiego oraz wykonawczego organu 
władzy państwowej. Natomiast Duma składa się z 450 deputowanych. Obydwie 
izlby obradują oddzielnie. Do kompetencji Rady Federacji należy: 
zatwierdzanie zmiian granic między podmiotami Federacji Rosyjskiej, 
zatwierdzanie dekretu prezydlenta o wprowadzeniu stanu wojennego i 
wyjątkowego, rozstrzyganie o użyciu Sił Zbrojnych Federacji poza jej 
granicami, zarządzanie wyborów prezydenta, zdjęcie prezydenta z urzędu, 
powoływanie sędziów Sądu Konstytucyjnego, Sądu Najwyższcego i Naczelnego 
Sądu Arbitrażowego, powoływanie i odwoływanie Prokuratora Generalnego FR.
Obydwie izby parlamentu mają prawo do inicjatywy ustawodawczej. Oprócz 
nich, prawo to służy: prezydentowi, rządowi, organonii ustawodawczym 
podmiotów Federacji. Art. 104 Konstytucji prawo to przyznaje tceż - w 
sprawach należących do ich kompetencji - Sądowi Konstytucyjnemu FR, 
Sądowi Najwyższemu FR i Naczelnemu Sądowi Arbitrażowemu FR.
Duma może zostać rozwiązana w trzech przypadkach: 1) po trzykrotnym 
odrzuceniu przez Dumę przedstawionych przez prezyde:nta kandydatur na 
stanowisko przewodniczącego rządu, prezydent powołuje przewodniczącego 
rządu, rozwiązuje Dumę i zarządza nowe wybory; 2) gdy Duma — w ciągu 
trzech miesięcy -powtórnie wyrazi wotum nieufności rządowi, prezydemt 
dymisjonuje rząd albo rozwiązuje Dumę; 3) gdy Duma odmówi udzielenia 
wottum zaufania rządowi, prezydent w ciągu 7 dni dymisjonuje rząd albo 
rozwiązuje Dumę.
3.1. Prawo wyborcze do parlaimentu
Skład Rady Federacji i Dumy Państwowej pochodłzi z demokratycznych 
wyborów. Do Rady Federacji wybiera się po 2 przedstawiciieli każdego z 
podmiotów Federacji Rosyjskiej. Wyborcy powołali 178 członków Rady (z 89 
podmiotów Federacji). W wyborach obowiązuje system większościowy. Każdy 
wyborca może głosować na dwóch kandydatów. Kandydatów wysuwają grupy 
wyborców, partie, bloki partyjne ogólnokrajowe, w skład których mogą 
wchodłzić organizacje regionalne.
W stosunku do Dumy Państwowej (która liczy 45(0 deputowanych), stosuje 
się mieszany system wyborczy. Połowa mandatów jest obsaidzana według 
systemu większościowego (w okręgach jednomandatowych), połowa zaś według 
systemu proporcjonalnego (z zastosowaniem 5% progu głosów zdiobytych w 
skali całego kraju przez listy ugrupowań politycznych). Wyborca oddaje 
dwa głosy: na partię lub blok partyjny (zaznaczając przy tym jedną z 
trzech w/ymienionych tam osób) i na osobę kandydującą w jednomandatowym 
okręgu wyboorczym.
muusiaw uranat
3.2. Funkcja ustawodawcza
W ustroju prawnym Rosji występują dwa rodzaje ustaw: federalne ustawy 
konstytucyjne i ustawy federalne. Pierwsza z nich jest uchwalana przez 
Dumę Państwową, z udziałem Rady Federacji, w dziedzinach wyraźnie 
wyszczególnionych w konstytucji federalnej. Są to: przyjęcie do Federacji
i utworzenie w jej składzie nowego podmiotu, zmiana statusu podmiotu 
Federacji, przeprowadzenie referendum, ograniczenie praw i wolności w 
okresie stanu wyjątkowego, tryb działania rządu federalnego. Federalne 
ustawy konstytucyjne są uchwalane przy zachowaniu szczególnego trybu. Do 
ich przyjęcia wymagana jest większość co najmniej 3/4 głosów ogólnej 
liczby członków Rady Federacji i co najmniej 2/3 głosów ogólnej liczby 
deputowanych Dumy Państwowej. Ustawy te podpisuje i ogłasza Prezydent 
Federacji (w terminie 14 dni).
Ustawy federalne są uchwalane we wszystkich innych sprawach, które 
wymagają regulacji prawnej dokonywanej przez parlament Federacji. Krąg 
podmiotów uprawnionych do występowania z projektem ustawy jest szeroki, w

tym obejmuje organy władzy sądowniczej. Ustawy te są uchwalane przez Dumę
większością głosów ogólnej liczby deputowanych. Uchwalone już ustawy są 
przekazywane do rozpatrzenia Radzie Federacji. Rada ta aprobuje je 
bezwzględną większością głosów, w terminie 14 dni od przekazania. W razie
odrzucenia ustawy federalnej przez Radę Federacji, izby mogą utworzyć 
komisję rozjemczą celem wyjaśnienia powstałych rozbieżności. Jednak taka 
ustawa musi być powtórnie rozpatrzona przez Dumę. W wypadku gdy Duma nie 
zgadza się z decyzją Rady Federacji, ustawa podjęta większością 2/3 
ogólnej liczby deputowanych Dumy zostaje uchwalona. Prezydent ma 14 dni 
na podpisanie i ogłoszenie ustawy federalnej. W razie niepodpisania jej w
przewidzianym terminie, Duma Państwowa i Rada Federacji jeszcze raz 
rozpatrują daną ustawę. Ponowne jej uchwalenie większością co najmniej 
2/3 głosów w Dumie i w Radzie Federacji powoduje, iż prezydent musi 
ustawę podpisać w terminie 7 dni5.
3.3. Funkcja kreacyjna
Duma Państwowa i Rada Federacji wykonują swoje uprawnienia kreacyjne 
odrębnie. Duma powołuje i odwołuje przewodniczącego Banku Centralnego 
Federacji Rosyjskiej i Rzecznika ds. Praw Człowieka, wyraża także zgodę 
na powołanie przez Prezydenta Federacji przewodniczącego rządu.
Rada Federacji jest zaś kompetentna do obsady stanowisk sędziowskich w 
następujących organach Federacji: w Sądzie Konstytucyjnym, Sądzie 
Najwyższym,
' Por. szerzej - E. Zieliński, op. cit., s. 174.
Federacja Rosyjska
149
Naczelnym Sądzie Arbitrażowym. Rada ta wybiera także Prokuratora 
Generalnego Federacji.
Na zasadzie parytetu obsadzane jest kierownictwo Izby Obrachunkowej i jej
skład. Duma Państwowa wybiera przewodniczącego Izby, a Rada Federacji - 
zastępcę przewodniczącego. Duma i Rada Federacji wybierają ponadto po 
połowie składu Izby Obrachunkowej.
3.4. Funkcja kontrolna
Funkcja kontrolna parlamentu jest słabo rozwinięta. Deputowani Dumy 
Państwowej i członkowie Rady Federacji mogą korzystać z prawa do 
interpelacji i zapytań, których adresatami są rząd i poszczególni jego 
członkowie. Obie izby parlamentu mogą sprawować funkcję kontrolną za 
pośrednictwem Izby Obrachunkowej. Organ ten, obsadzany przez parlament, 
kontroluje wykonanie budżetu federalnego.
Duma Państwowa ma prawo do wyrażania wotum nieufności dla rządu (zob. 
pktZ.l).
4. WŁADZA SĄDOWNICZA
Na władzę sądowniczą składa się system sądów powszechnych oraz Sąd 
Konstytucyjny. Na system sądów powszechnych składają się: Sąd Najwyższy 
FR, sądy najwyższe republik, sądy krajowe, sądy obwodowe, sądy miejskie, 
sądy obwodów autonomicznych, sądy okręgów autonomicznych, sądy rejonowe 
(miejskie), sądy wojskowe w Siłach Zbrojnych.
Sędziowie sądów powszechnych są niezawiśli i podlegają tylko konstytucji 
i ustawie federalnej. Są oni nieusuwalni. Sędziowie ci mają prawo do 
badania zgodności z ustawami aktów wydanych przez organ państwowy lub 
inny organ.
5. SĄD KONSTYTUCYJNY
Rosyjskie sądownictwo konstytucyjne ma bardzo krótką historię. Analizując
kształtowanie się tej jurysdykcji, trzeba wziąć pod uwagę to, iż przepisy
i normy prawne - przynajmniej do niedawna - wcale nie były 
najważniejszymi regulatorami życia publicznego w tym kraju.
5.1. Komitet Nadzoru Konstytucyjnego (1990-1991)
W latach 1990-1991 funkcjonował Komitet Nadzoru Konstytucyjnego ZSRR. 
Komitet miał się zajmować kontrolą zgodności z Konstytucją ZSRR aktów

Federacja Rosyjska
151
prawotwórczych ZSRR i republik związkowych, umów międzynarodowych i aktów
organizacji społecznych. Do kompetencji Komitetu należała także kontrola 
prawidłowości zastosowania procedury odpowiedzialności konstytucyjnej 
wobec najwyższych funkcjonariuszy państwa. Zasadą działania Komitetu było
prowadzenie kontroli w trybie prewencyjnym. Wyjątkowo dopuszczano 
kontrolę następczą.
Członkowie Komitetu byli wybierani przez Zjazd Deputowanych Ludowych -na 
wniosek Prezydenta ZSRR - na okres 10 lat. Członkowie Komitetu nie byli 
sędziami ani nie przysługiwał im taki tytuł.
Postępowanie kontrolne miało być prowadzone na wniosek kompetentnych 
organów państwowych i grup deputowanych. Komitet mógł wszcząć kontrolę z 
inicjatywy własnej. W zdecydowanej liczbie przypadków działał on właśnie 
w takim trybie (na wniosek innych podmiotów rozpatrzył on tylko 5 spraw).
Komitet wydawał opinie o niezgodności aktu prawnego z konstytucją. Były 
one kierowane do organu, który wydał dany akt, celem usunięcia 
niezgodności. Jeżeli opinia o niezgodności dotyczyła aktów Zjazdu 
Deputowanych Ludowych, to musiała być ona rozpatrzona na jego najbliższym
posiedzeniu (większością 2/3 głosów mogła być ona odrzucona). Akty 
podustawowe traciły natomiast moc obowiązującą z chwilą wydania przez 
Komitet negatywnej opinii.
Komitet Nadzoru Konstytucyjnego ZSRR nie był i nie może być zaliczony do 
organu typu sądu konstytucyjnego, gdyż jego status nie polegał na 
sprawowaniu faktycznej sądowej kontroli konstytucyjności prawa. Jego idea
współgrała z zasadą jednolitości władzy. Był instytucją z ostatniej fazy 
upadku władzy sowieckiej i miał na celu - poprzez badanie zgodności prawa
z konstytucją - wzmocnić rangę Konstytucji ZSRR. Komitet był instrumentem
kontrolnym Zjazdu Deputowanych Ludowych i Rady Najwyższej ZSRR.
Komitet wydał w sumie około 20 opinii, na które powinno się spojrzeć 
dwojako. Z jednej strony, organ ten wystąpił przeciwko najgorszym 
występkom sowieckiego systemu prawnego, na przykład przeciwko praktyce 
prawodawstwa tajnego. Z drugiej strony, opinie Komitetu zmierzały do 
powstrzymania upadku ZSRR. Komitet dezawuował więc prawodawstwo republik 
bałtyckich (określał je mianem „separatystycznego") i hamował możliwości 
kształtowania prawa przez reformatorów i demokratów.
5.2. Sąd Konstytucyjny Rosji (lata 1991-1993)
Sąd ten funkcjonował od listopada 1991 roku do października 1993 roku. 
Liczył on nominalnie 15 sędziów (Zjazd Deputowanych Ludowych zdołał 
obsadzić 13 miejsc). Ustrój tego Sądu określała ustawa z 12 lipca 1991 
roku.
Sąd Konstytucyjny został wyposażony w szerokie kompetencje, ale ich 
precyzyjne ujęcie nastręczało trudności lub było wręcz niemożliwe, a to z
racji ich słabego określenia. Po pierwsze, nie było jasne, czy 
przedmiotem kontroli są „akty norma-
tywne", czy też akty prawne o charakterze konkretno-indywidualnym, często
pozbawione przy tym znaczenia prawnego. Po drugie, zakres władzy sądzenia
nie był należycie rozgraniczony od kognicji sądów powszechnych, co 
skutkowało tym, iż w praktyce Sąd ten wkraczał w domenę sądów 
powszechnych, rozstrzygając szczegółowe problemy z różnych dziedzin 
prawa. Sąd ten nabywał w ten sposób cech powszechnego sądu apelacyjnego6.
Pomimo tego, iż art. 13 ustawy o Sądzie Konstytucyjnym zastrzegał, iż 
„Sąd Konstytucyjny RF SRR nie rozpatruje problemów o charakterze 
politycznym", trybunał ten znalazł się w samym centrum sporów i 
konfliktów między Zjazdem Deputowanych Ludowych a prezydentem. Sąd 
faworyzował pozbawiony legitymacji demokratycznej parlament, a 
jednocześnie nakładał rygory na demokratycznie wybranego prezydenta. Jak 
ocenia W. Sokolewicz, Sąd ten kierował się nie tylko literą konstytucji, 

lecz również swoiście rozumianą własną „świadomością prawną", lekceważąc 
zaś potrzebę kodyfikacji zasad swego postępowania. Śmiało rozstrzygał on 
sprawy na zasadzie analogii, tworzył prawo oraz - nie bez winy 
rozstrzygnięć ustawodawczych, które dawały ku temu sposobność - wdawał 
się (wbrew istocie sądownictwa konstytucyjnego) w badanie faktów. 
Swoistym przykładem wspomnianych praktyk był przypadek, w którym Sąd 
Konstytucyjny rozstrzygnął -z własnej inicjatywy - o niezgodności z 
konstytucją zapowiedzianego w telewizyjnym wystąpieniu dekretu 
prezydenta, który nie był jeszcze opublikowany.
Jesienią 1993 roku nastąpiło przeciwstawienie sobie, z jednej strony - 
Zjazdu Deputowanych Ludowych i 9 sędziów, z drugiej zaś prezydenta i 4 
innych sędziów. Przewodniczący Sądu Walerij Zorkin podał się do dymisji. 
Prezydent Borys Jelcyn dekretem z 7 października 1993 roku stwierdził 
„niemożność funkcjonowania Sądu Konstytucyjnego w składzie 
niekompletnym".
5.3. Sąd Konstytucyjny w Rosji na gruncie Konstytucji z 1993 r.
Sąd Konstytucyjny działa na podstawie przepisów Konstytucji Federacji 
Rosyjskiej z 12 grudnia 1993 roku i ustawy konstytucyjnej z 21 lipca 1994
roku o Sądzie Konstytucyjnym Federacji Rosyjskiej. Sąd ten rozpoczął 
swoją działalność z dniem 7 lutego 1995 roku i składa się z 19 sędziów. 
Sędziowie są powoływani przez Radę Federacji, na wniosek prezydenta. 
Kandydatury może zgłaszać szeroki krąg podmiotów - począwszy od podmiotów
„politycznych" (np. deputowani obu izb parlamentu), poprzez naczelne 
organy sądownictwa i administracji, do ogólnorosyj-skich stowarzyszeń 
prawniczych, naukowych i uczelni. Kadencja sędziego wynosi 12 lat. 
Powołanie na druga kadencję jest niedopuszczalne.
6 Por. szerzej W. Sokolewicz, Sąd Konstytucyjny Federacji Rosyjskiej [w:]
Sądy konstytucyjne w Europie, red. J. Trzciński, t. 4, Warszawa 2000.
ii
T7Z
Mirosław Granat
W badaniu zgodności prawa z Konstytucją Federacji Rosyjskiej, art. 125 
tejże Konstytucji rozróżnia cztery zakresy kontroli. Jest to:
a) kontrola zgodności z konstytucją aktów organów Federacji (art. 125 
ust. 2 pkt a Konstytucji),
b) kontrola zgodności z konstytucją aktów normatywnych podmiotów 
Federacji (art. 125 ust. 2 pkt b Konstytucji),
c) kontrola zgodności z konstytucją umów federalnych (art. 125 pkt 2 lit.
c),
d) kontrola zgodności z konstytucją umów międzynarodowych przed ich 
wejściem w życie (art. 125 pkt 2 lit. d Konstytucji).
Obok badania zgodności prawa z konstytucją, Sąd Konstytucyjny rozpatruje 
spory kompetencyjne, wydaje opinie w sprawie przestrzegania ustalonego 
trybu postawienia Prezydenta Federacji Rosyjskiej w stan oskarżenia, 
dokonuje wykładni przepisów konstytucji. Warto też pamiętać, na co 
zwracano uwagę już wcześniej, iż rosyjskiemu Sądowi Konstytucyjnemu służy
prawo inicjatywy ustawodawczej.
Wniosek o zbadanie konstytucyjności aktów prawnych, w tym umowy 
międzynarodowej, przysługuje: Prezydentowi FR, Radzie Federacji, Dumie 
Państwowej, '/5 członków każdej z tych izb parlamentu, rządowi, Sądowi 
Najwyższemu, Naczelnemu Sądowi Arbitrażowemu, a także organom władzy 
ustawodawczej i wykonawczej podmiotów Federacji (art. 88 ustawy).
Przed rosyjskim Sądem Konstytucyjnym występuje zarówno skarga 
konstytucyjna, jak i pytanie prawne.
Legitymacja do wystąpienia ze skargą konstytucyjną służy obywatelom, 
zrzeszeniom obywateli, a także - w myśl art. 96 ustawy - „innym organom i
osobom wskazanym w ustawie federalnej". Gdy idzie o obywateli, to należy 
wskazać, iż podmiotem uprawnionym są także cudzoziemcy i i bezpaństwowcy,

gdyż korzystają oni z praw i mają obowiązki na równi z obywatelami 
Federacji Rosyjskiej. „Inne osoby" oznaczają w praktyce prokuratora 
generalnego i rzecznika ds. praw człowieka7. Skarga jest dopuszczalna pod
pewnymi warunkami, z których niektóre są specyficzne. Mianowicie, 
ustawodawca rosyjski nie wymaga wyczerpania toku instancji przed 
złożeniem skargi. Dalej, ustrój Sądu nie zna przepisów, które 
przewidywałyby możliwość odmowy rozpatrzenia skargi jako „jawnie 
bezzasadnej"8.
Sądy powszechne i arbitrażowe którejkolwiek z instancji, w każdej fazie 
postępowania, mogą zgłosić pytanie prawne do Sądu Konstytucyjnego, jeśli 
są przekonane o niezgodności z konstytucją przepisów ustawy, które mają 
być stosowane w konkretnej rozpatrywanej sprawie. Zarzut 
niekonstytucyjności takich przepisów może być podniesiony także przez 
stronę procesu. Postępowanie w tej sprawie
7 Zob. W. Sokolewicz, op. cit., s. 326.
8 Por. bliżej ibidem, s. 326.
Federacja Rosyjska
153
podlega zawieszeniu - do chwili wydania wyroku przez trybunał. Należy 
nadmienić, iż w latach 1995-1996 Sąd Konstytucyjny wydał tylko dwa 
orzeczenia na skutek pytań prawnych. W siedmiu innych przypadkach wnioski
takie zostały odrzucone.
Próbując porównać ustrój Sądu Konstytucyjnego, jaki funkcjonuje na 
gruncie obowiązujących przepisów konstytucyjnych (z 1993 roku), z 
sądownictwem konstytucyjnym w latach 1991-1993, dość jasno widać, iż 
zmiany w Rosji zmierzają w kierunku ustanowienia jurysdykcji 
konstytucyjnej par excellence. Ale rosyjskie sądownictwo konstytucyjne 
zachowuje także nadal cechy specyficzne. Przykładem tego jest 
utrzymywanie kompetencji Sadu Konstytucyjnego do występowania z 
inicjatywą ustawodawczą „w sprawach objętych zakresem swej właściwości". 
W Rosji pod znakiem zapytania stoi także wykonywanie orzeczeń Sądu 
Konstytucyjnego (jak również orzeczeń sądów powszechnych).
Obok Sądu Konstytucyjnego Federacji Rosyjskiej, działa także 12 sądów 
konstytucyjnych w poszczególnych republikach wchodzących w skład 
Wspólnoty Państw Niepodległych.
Wykaz literatury podstawowej
Konstytucja Federacji Rosyjskiej, red. A. Bosiacki, Warszawa 2000.
B. Rychłowski, Rosja i WNP - między przeszłością a przyszlością, PISM, 
Warszawa 1993.
W.  Sokolewicz,  Sąd Konstytucyjny Federacji Rosyjskiej  [w:]   Sądy 
konstytucyjne w Europie,  red.
J. Trzciński, t. 4, Warszawa 2000. E. Zieliński, Współczesna Rosja. 
Studium polityczno-ustrojowe, Warszawa 1995.
T
WIESŁAW SKRZYDŁO
Rozdział VI
REPUBLIKA RUMUNII
I. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KONSTYTUCYJNEJ EWOLUCJI USTROJU POLITYCZNEGO
Historię współczesnej państwowości Rumunii charakteryzuje wiele cech 
szczególnych, wyróżniających ten kraj spośród państw Europy Środkowej i 
Wschodniej. Historia ta sięga początków drugiej połowy XIX wieku, kiedy 
to doszło do połączenia księstw naddunajskich: Mołdawii i Wołoszczyzny, 
które stworzyły jeden organizm państwowy. Zgromadzenie Narodowe nowego 
państwa proklamowało jego powstanie pod nazwą Rumunia. W lipcu 1866 roku 
uchwalona została konstytucja przyjmująca system parlamentarny, oparty na
wzorach konstytucji belgijskiej z 1831 roku. Był to ustrój monarchii 
konstytucyjnej.

Po pierwszej wojnie światowej terytorium Rumunii zostało znacznie 
powiększone, a 27 marca 1923 roku doszło do uchwalenia Konstytucji 
Królestwa Rumunii opartej na założeniach liberalno-demokratycznych. Nie 
obowiązywała ona jednak długo, gdyż w wyniku zasadniczych zmian 
politycznych, wyrażających szeroko występujące w Europie w latach 
trzydziestych tendencje antydemokratyczne, doszło do wprowadzenia w 
Rumunii rządów „silnej ręki". W konsekwencji 27 lutego 1938 roku 
uchwalono nową konstytucję, która całość władzy w państwie koncentrowała 
w rękach monarchy. Nie ponosił on przy tym żadnej odpowiedzialności 
politycznej przed parlamentem, którego funkcja została ograniczona do 
roli ciała doradczego monarchy.
Tendencje totalitarne w ustroju państwa uległy wzmocnieniu po 1938 roku, 
w ich wyniku doszło do abdykacji Karola II, wstąpienia na tron 
niepełnoletniego Michała I. Doprowadziło to do przejęcia w 1940 roku 
władzy w państwie przez nacjonalistyczną Żelazną Gwardię, której 
przywódca łon Antonescu wprowadził 4 września 1940 roku dyktaturę. 
Rumunia stała się sojusznikiem Niemiec hitlerowskich, biorąc po ich 
stronie udział w II wojnie światowej.
Obalenie 23 sierpnia 1944 roku dyktatury Antonescu zapoczątkowuje zwrot w
polityce Rumunii, powołany został rząd proklamujący udział Rumunii w 
wojnie po strome koalicji antyhitlerowskiej. Wkroczenie Armii Czerwonej 
na teren Rumunii przesądziło o powojennych losach tego państwa, które na 
kilkadziesiąt lat znalazło się w sferze dominacji ZSRR.
l
Wiesław Skrzydło
W grudniu 1947 roku król Michał I został zmuszony do abdykacji, a 
parlament proklamował Rumuńską Republikę Ludową i uchylił Konstytucję z 
1938 roku. Nowy ustrój państwa demokracji ludowej wprowadziła Konstytucja
z 13 kwietnia 1948 roku. Konstytucja ta miała charakter przejściowy, gdyż
12 września 1952 roku została zastąpiona nową ustawą zasadniczą, opartą 
na wzorach Konstytucji ZSRR z 1936 roku. Obowiązywała ona do 1965 roku, 
kiedy to 21 sierpnia uchwalona została nowa ustawa zasadnicza, 
wprowadzająca także nową nazwę państwa: Socjalistyczna Republika Rumunii.
W wyniku tych zmian dokonały się przeobrażenia w strukturach władzy 
państwowej, a zewnętrznym ich wyrazem było tworzenie wspólnych organów 
partyjno-państwowych i łączenie przez funkcjonariuszy partii 
komunistycznej także stanowisk państwowych. Przywódca Rumuńskiej Partii 
Komunistycznej dysponował władzą dyktatorską, stosując totalitarne metody
rządów, pełnił jednocześnie funkcję prezydenta państwa.
Wśród państw pozostających pod dominacją ZSRR Rumunia zajmowała pozycję 
szczególną. Położenie geograficzne, polityka kierownictwa partyjno-
państwo-wego i wykorzystywanie napięć w stosunkach radziecko-chińskich 
pozwalało przywódcom Rumunii zajmować niekiedy inne stanowisko niż to, 
które proklamowała Moskwa i państwa Europy Centralnej. W niektórych 
kwestiach polityki europejskiej Rumunia zajmowała stanowisko bardziej 
samodzielne, co doprowadzało czasami do napięć w stosunkach Moskwa-
Bukareszt.
W polityce wewnętrznej Rumunii i w metodach sprawowania władzy dominowały
formy totalitarnej dyktatury. Miało to swoje konsekwencje w 1989 roku, 
gdy w grudniu doszło do krwawych wystąpień ludności wobec dyktatorskiego 
reżimu N. Ceau§escu. Gdy inne państwa Europy Środkowej i Wschodniej 
weszły za przykładem Polski na drogę transformacji ustrojowej, 
kierownictwo partyjno-państwo-we Rumunii przeciwstawiło się dążeniom 
narodu. Doszło do krwawych wydarzeń, w wyniku których obalona została 
dyktatura N. Ceau§escu i jego ekipy, a kraj wstąpił na tory trudnej i 
złożonej przebudowy ustrojowej, oznaczającej przechodzenie od 
totalitaryzmu do demokracji. Był to jednak ruch spontaniczny, nie miał 
bowiem programu i przygotowanych wcześniej struktur organizacyjnych.

W przeszłości Rumunia przechodziła różne etapy historii, wyznaczały je 
także m. in. zmieniające się formy ustroju politycznego. Występowały 
wśród nich m.in. formy demokracji parlamentarnej, ale przeważały systemy 
oparte na rządach autorytarnych czy wręcz totalitarnych1. Wejście na tory
demokratycznych przekształceń ustrojowych stawia otwartym problem 
poszukiwań właściwego systemu politycznego, odpowiadającego aspiracjom 
społecznym, współczesnym tendencjom europejskim, jak też potrzebom i 
wyzwaniom, jakie niósł koniec XX wieku. Czy
1 W. Brodziński, Republika Rumunii [w:] W. Brodziński, D. Górecki, K. 
Skotnicki, T. Szymczak, Wzajemne stosunki między władzą ustawodawczą a 
wykonawczą (Bialoruś, Czechy, Litwa, Rumunia, Słowacja, Węgry), Łódź 
1996, s. 102.
Republika Rumunii
w tych poszukiwaniach Rumunia mogła skorzystać z własnych doświadczeń i 
nawiązywać do rodzimych rozwiązań ustrojowych? Odpowiedź na tak 
postawione pytanie jest prosta. W sensie pozytywnym tych doświadczeń było
mało i współcześnie nie są one przydatne. Były więc raczej doświadczenia 
negatywne, ukazujące, jakie zgubne skutki dla społeczeństwa i państwa 
niesie stosowanie ustroju totalitarnego, czego należy unikać w 
opracowywanych koncepcjach ustrojowych i odpowiadających im rozwiązaniach
prawnych.
II. PRACE NAD PRZYGOTOWANIEM NOWEJ KONSTYTUCJI
Sytuacja wewnętrzna Rumunii, panujący dotąd system polityczny i atmosfera
życia w kraju powodowały, że opinia T. Holmesa2, iż to nie społeczeństwo 
dokonywało wyboru nowego systemu politycznego, gdyż nie było ono 
przygotowane psychologicznie na tak radykalny charakter zmian, jest w tym
wypadku szczególnie uzasadniona.
Rumunia była zatem zmuszona (w większym stopniu niż pozostałe państwa 
tego regionu) szukać wzorca ustrojowego w innych państwach europejskich. 
Korzystała przy tym z pomocy konstytucjonalistów francuskich. Należy 
odnotować przede wszystkim wydanie 29 grudnia 1989 roku dekretu nr 2 
nowych władz, regulującego materie konstytucyjne. Zmieniono nazwę 
państwa, a także flagę, przywrócono dwuizbowość parlamentu (w nawiązaniu 
do Konstytucji z 1923 roku), rozwiązano struktury władzy komunistycznej. 
Wprowadzona organizacja władz otrzymała tymczasowy charakter, a w kraju 
powstały nowe ugrupowania polityczne, głównie o charakterze 
antykomunistycznym. Utworzony Front Ocalenia Narodowego powołał 
Tymczasową Radę Jedności Narodowej o wielopartyjnym składzie. Biuro 
Wykonawcze tej Rady składało się z 21 członków i było kierowane przez 
tymczasowego prezydenta (I. Iliescu) oraz tymczasowego premiera (P. 
Romana). Rada ta spełniała funkcje tymczasowego parlamentu aż do czasu 
przeprowadzenia demokratycznych wyborów.
W marcu 1990 roku Rada uchwaliła ordynację wyborczą określającą tryb 
wyboru parlamentu i prezydenta, przy czym parlament ten stanowił zarazem 
konstytuantę. Jego zadaniem podstawowym było uchwalenie w okresie 18 
miesięcy nowej konstytucji. Prezydent miał także pochodzić z wyborów 
powszechnych i bezpośrednich. Wybory te odbyły się 20 maja 1990 roku przy
wysokiej frekwencji wyborców (86%).
2 S. T. Holmes, O metodzie zmian konstytucji ui państwach Europy 
Wschodniej, „Państwo i Prawo" 1993, nr 8, s. 42.
Wiesław Skrzydło
W lipcu 1990 roku na wspólnym posiedzeniu obydwu izb parlamentu uchwalono
regulamin obrad Zgromadzenia Konstytucyjnego, powołano też komisję 
redakcyjną złożoną z deputowanych i senatorów wspieranych w pracach przez
5 konstytucjonalistów. Jej zadaniem było przedstawienie Zgromadzeniu 
zasad ustroju oraz systematyki wewnętrznej projektu ustawy zasadniczej. 
Prace swe komisja prowadziła po zatwierdzeniu przez Zgromadzenie tych 
materiałów, przedstawiając mu następnie poszczególne rozdziały. Stanowiły

one przedmiot obrad i dyskusji w Zgromadzeniu.uOp uchwalenia konstytucji 
wymagana była większość 2/3 głosów ustawowej liczby członków 
Zgromadzenia. Konstytucja uchwalona została 21 listopada 1991 roku, 
poparło ją 414 członków Zgromadzenia, przeciwko głosowało 95 członków. 
Tekst uchwalony przez Zgromadzenie Konstytucyjne został następnie 
przyjęty w referendum przeprowadzonym 8 grudnia 1991 roku. Aż 77,3% 
głosujących opowiedziało się za konstytucją, tylko 20,4% wyborców oddało 
głos „nie".
W toku prac konstytucyjnych brane były pod uwagę dwa modele systemu 
rządów: parlamentarny i prezydencki. Przed podobnym dylematem wyboru 
stały też inne państwa tego rejonu Europy, co wywoływało ożywione spory i
dyskusje. Z reguły partie silne opowiadały się za systemem 
parlamentarnym, bowiem pozwala on im na odgrywanie roli głównych aktorów 
sceny politycznej. Jednakże tam, gdzie brak było ugrupowań zdolnych do 
zdobycia trwałego poparcia elektoratu, liderzy polityczni popierali 
koncepcje silnej władzy prezydenckiej, zdolnej do wprowadzenia w życiu 
publicznym elementów ładu i porządku3, choć może to rodzić zarazem 
tendencje do nadmiernej koncentracji władzy w rękach jednostki. W 
warunkach braku tradycji demokratycznych i odpowiadających im instytucji 
ustrojowych może to prowadzić do rządów autorytarnych, wymykających się 
spod kontroli społeczeństwa.
Poszukiwano ustroju silnego, skutecznego i sprawnego, gdyż taki właśnie 
jest szczególnie potrzebny w warunkach przeprowadzanej przebudowy 
państwa. Tego rodzaju okoliczności często przemawiają za modelem rządów 
prezydenckich (czy też znanych w Europie rozwiązań określanych mianem 
systemu półprezydenckiego
- przykład Francji okresu V Republiki). Zapewnia on większą stabilność 
polityczną, będąc w wyższym stopniu niezależny od zmian w układzie sił 
politycznych tak częstych w warunkach systemu wielopartyjnego. Ewolucja 
systemów społeczno-
-politycznych w państwach Europy Środkowej i Wschodniej wykazuje w tym 
względzie dużą różnorodność. Tak więc państwa o utrwalonych tradycjach 
demokratycznych form rządzenia przyjmowały system parlamentarny (Czechy, 
Węgry, Polska), natomiast inne sięgały do wzorów wywodzących się z 
systemu prezydenckiego, chociaż nie wprowadzały go nigdzie w czystej 
postaci (Rosja, Białoruś).
Republika Kumumi
3 A. Antoszewski, Forma rządu [w:] Demokracje Europy Środkowo-wschodniej 
w perspektywie porównawczej, red. A. Antoszewski, R. Herbut, Wrocław 
1998, s. 53-54.
Rumunia należy do tej grupy państw, które nie przeszły dłuższej fazy 
demokracji parlamentarnej, pozwalającej na utrwalenie demokratycznych 
metod rządzenia, na umocnienie instytucji demokratycznych, zapewniających
społeczeństwu wpływ na życie publiczne, a także skuteczną kontrolę wobec 
rządzących, ponoszących za swą działalność i prowadzoną politykę zarówno 
odpowiedzialność parlamentarną, jak i konstytucyjną. Do tego niezbędne są
i instytucje oraz zasady demokracji politycznej, ale także ugruntowana 
kultura polityczna zarówno rządzących, jak i społeczeństwa. W tak 
złożonej sytuacji, wobec skromnego zasobu doświadczeń i tradycji 
demokratycznych, twórcy Konstytucji z 1991 roku zmuszeni byli sięgnąć do 
wzorców i do regulacji prawnych przyjętych i stosowanych w 
demokratycznych państwach Europy Zachodniej. Tak ogólna odpowiedź nie 
wydaje się jednak być wystarczająca, gdyż utrwalone systemy ustrojowe 
Europy Zachodniej też są zróżnicowane, wybór pozostawał więc między 
systemem parla-mentarno-gabinetowym, półprezydenckim bądź kanclerskim.
Z wielu względów twórcy konstytucji korzystali z wzorów i doświadczeń 
Francji, z modelu ustrojowego V Republiki określonego w Konstytucji z 
1958 roku. Wpływ na taki stan rzeczy miały różnorodne czynniki - wymienić

można fakt pozostawania Rumunii w kręgu oddziaływania kultury 
francuskiej, w tym także kultury politycznej i prawnej, znajdowano tam 
rozwiązania prawne odpowiadające potrzebom zapewnienia silnej władzy 
wykonawczej w trudnych warunkach przebudowy ustrojowej. Rola ustrojowa 
głowy państwa została wzmocniona, wyposażono ją w rozbudowane własne 
kompetencje, w dużym stopniu uwolnione od konieczności uzyskiwania 
kontrasygnaty. Dodać do tego należy także rolę doradczą francuskich 
konstytucjonalistów w toku prac nad przygotowaniem nowej konstytucji.
III. CHARAKTERYSTYKA KONSTYTUCJI Z 1991 ROKU
Konstytucja ta jest ustawą zasadniczą o charakterze pełnym, zawiera w 
swej treści regulacje prawne tradycyjnie zamieszczane w takich aktach 
prawnych. Na czoło przepisów konstytucyjnych wysunięto te, które stanowią
i określają zasady ogólne ustroju (tytuł I, art. 1-14), a następnie 
dotyczące podstawowych praw, wolności i obowiązków jednostki (tytuł II, 
art. 15-57). Regulacje te i systematyka treści konstytucji są zgodne z 
tendencjami występującymi współcześnie w państwach demokratycznych. Dodać
należy, że w tytule II zawarto także gwarancje realizacji praw i wolności
jednostki, czego wyrazem jest m.in. powołanie instytucji Rzecznika Praw 
Obywatelskich i określenie jego roli ustrojowej oraz zakresu kompetencji.
Najbardziej rozbudowany jest tytuł III zatytułowany Władze publiczne, 
gdyż liczy on aż 90 artykułów określających rolę i pozycję ustrojową 
parlamentu, prezydenta i rządu, stosunki między parlamentem a rządem, 
problematykę administracji pub-
Wiesław Skrzydło
licznej oraz władzę sądowniczą. Mniej rozbudowane zostały pozostałe 
tytuły konstytucji, dotyczące gospodarki i finansów publicznych (IV, art.
134-139), Trybunału Konstytucyjnego (V, art. 140-145), zmiany konstytucji
(VI, art. 146-148) oraz postanowienia końcowe i przejściowe (VII, art. 
149-152).
W wyniku analizy treści konstytucji należy dojść do wniosku, że w 
Rumunii, podobnie jak i w innych państwach tego rejonu, szeroko sięgano 
do doświadczeń i wykorzystywano konstrukcje ustrojowe spotykane w 
demokratycznych państwach Europy4. Wielu zagranicznych autorów dostrzega 
wprost podobieństwo licznych (choć nie wszystkich) rozwiązań prawnych z 
przyjętymi w Konstytucji Francji okresu V Republiki5. Świadczy to o tym, 
że treść tej konstytucji wywarła wpływ na uregulowania prawne przyjęte w 
Rumunii.
Jak świadczą wyniki referendum, Konstytucja Rumunii została przyjęta 
przytłaczającą większością głosów, a jej przeciwnicy stanowili zaledwie 
20% głosujących. Zarzuty, jakie stawiane były przez opozycję wobec tekstu
ustawy zasadniczej, sprowadzić można do następujących: 1) przyjęcie zbyt 
prezydenckiej formy rządów, 2) brak wyraźnego określenia w strukturze 
państwa zasady podziału władz, 3) brak wystarczających gwarancji 
konstytucyjnych dla mniejszości narodowych zamieszkujących Rumunię, 4) 
dezaprobata wobec instytucji Trybunału Konstytucyjnego i postulat 
przywrócenia w zakresie kontroli konstytucyjności prawa rodzimych 
rozwiązań znanych już rumuńskiej Konstytucji z 1923 roku, 5) zbyt 
sztywna, a więc utrudniona procedura zmiany konstytucji - nieprzychylny 
stosunek wobec referendum konstytucyjnego6.
Konstytucja z 1991 roku mogła jednak stanowić z powodzeniem właściwy 
punkt wyjścia dla dokonywania demokratycznych przeobrażeń społecznych, 
gospodarczych i politycznych w kraju, który miał do przebudowy wiele 
dziedzin, w celu likwidacji trudnej i dotkliwie odczuwalnej spuścizny 
okresu rządów totalitarnych.
Republika Rumunii
4 M. Wyrzykowski, Recepcja w prawie publicznym - tendencje rozwojowe 
konstytucjonalizmu w Europie Środkowej i Wschodniej, „Państwo i Prawo" 
1992, nr 11, s. 23.

5 B. Limę, Le systeme constitutionnel Roumain. Rewie du Droit Public et 
de la Science Politique en France et d 1'Etranger, 1994, nr 2, s. 269-
370; P. Leonhardt, Die neue Verfassung von 1991, Jahrbuch fur Ostrecht, 
Bd. 33, Bonn 1992, s. 223-224.
6 I. Ceterchi, Les problemes institutionnels de la transition en 
Równanie. Revue detudes comparatives, Est-Ouest 1992, nr 4, s. 120.

IV. ZASADY USTROJU POLITYCZNEGO I GOSPODARCZEGO
Regulacje konstytucyjne rozpoczynają artykuły poświęcone określeniu zasad
ogólnych ustroju, ujęte w tytule I. W kolejności podanej w tym tytule na 
pierwszym miejscu znalazła się - zasada jednolitości i niepodzielności 
państwa (art. 1). Rumunia jest więc państwem unitarnym, stanowiącym 
suwerenną, niezależną i jednolitą całość. Nie składa się więc z 
oddzielnych jednostek, jak to występuje w państwach federalnych. Nie ma 
więc w ramach państwa autonomicznych jednostek terytorialnych czy 
narodowościowo-terytorialnych. Stanowi na płaszczyźnie prawa 
międzynarodowego jeden podmiot. Społeczeństwo Rumunii w sensie etnicznym 
tworzy dość zwartą całość, skoro ludność rdzennie rumuńska obejmuje ok. 
88% mieszkańców kraju7. Podobnie wygląda sytuacja w sensie wyznaniowym, 
gdyż członków prawosławnej wspólnoty jest ponad 80%.
Podstawę państwa stanowi jedność ludu rumuńskiego, a Rumunia jest wspólną
i niepodzielną ojczyzną wszystkich jej obywateli, niezależnie od ich 
rasy, narodowości, pochodzenia etnicznego, języka, religii, płci, 
przynależności politycznej, majątku oraz pochodzenia społecznego (art. 
4). W stosunku zaś do mniejszości narodowych przyjęto zasadę uznania i 
zagwarantowania prawa do utrzymania, rozwijania i wyrażania ich 
tożsamości etnicznej, kulturowej, językowej, religijnej (art. 6 ust. 1).
_W sensie ustrojowym Rumunia przyjęła system republikański, co wyraźnie 
podkreśla Konstytucja w art. l ust. 2.
Tenże art. l w ust. 3 wprowadza zasadę demokratycznego i społecznego 
państwa prawa, w którym godność człowieka, prawa i wolności obywatelskie,
swobodny rozwój osobowości ludzkiej, sprawiedliwość oraz pluralizm 
polityczny są wartościami najwyższymi i gwarantowanymi. Treść tego 
artykułu jest niezwykle bogata, gdyż na uwagę zasługują co najmniej dwie 
zasady: a) demokratycznego i społecznego państwa prawa oraz b) pluralizmu
politycznego. Państwo jako wspólna i niepodzielna ojczyzna może zachować 
ten charakter tylko będąc państwem demokratycznym, w którym rządzi prawo.
Zasada ta wytycza kierunek rozwoju państwa i społeczeństwa, stanowi nakaz
dla wszystkich władz i instytucji, by ich działalność służyła jej 
realizacji, by w państwie rządzonym prawem prawo to stało ponad państwem.
Stąd wynika rola oraz ranga konstytucji jako ustawy zasadniczej, a także 
miejsce ustawy w systemie źródeł prawa. Z zasady tej wynika zarazem 
obowiązek państwa stworzenia obywatelom warunków wywierania wpływu na 
władze, ich działalność, zapewnienie udziału w podejmowaniu decyzji 
państwowych. Wynika z niej także nakaz poszanowania wolności i praw 
jednostki. Pań-
7 W. Brodziński, op. cit., s. 13.
Wiesław Skrzydło
Republika Rumunii
TUT
stwo ma obowiązek chronić nie tylko prawa większości, ale także uznawać 
głos i stanowisko mniejszości społeczeństwa.
Druga z tych zasad stanowi zaprzeczenie sytuacji istniejącej w Rumunii w 
okresie do 1989 roku, kiedy monopol na władzę i jej sprawowanie miała 
wyłącznie jedna partia - komunistyczna. Stan ten uległ likwidacji po 
obaleniu dyktatury N. Ceaugescu i wprowadzeniu pluralizmu politycznego. 
Społeczeństwo silnie zróżnicowane politycznie i ekonomicznie jest 
zbudowane pluralistycznie. Interesy i cele działania różnych grup 

społecznych są mocno zróżnicowane, a obywatele dla osiągnięcia tych celów
organizują się, tworząc ugrupowania polityczne. Ich istnienie i 
działalność stanowi cechę społeczeństwa obywatelskiego, którego różne 
części składowe dążą do uzyskania wpływu na życie publiczne, na władzę 
państwową. Zasada ta uznawana za jedną z najwyższych wartości jest 
gwarancją istnienia systemu wielopartyjnego i szerokiego udziału partii w
życiu politycznym kraju.
Kolejna zasada ustroju politycznego to zasada reprezentacji politycznej, 
odnosi się ona do sposobu sprawowania władzy w państwie. Konstytucja 
stwierdza, że lud realizuje suwerenność narodową za pośrednictwem organów
przedstawicielskich oraz poprzez referendum (art. 2 ust. 1). Na system 
przedstawicielski składają się: parlament (najwyższy organ 
przedstawicielski ludu rumuńskiego) złożony z Izby Deputowanych i Senatu 
(art. 58) oraz samorządność lokalna w gminach i miastach 
(przedstawicielskie rady lokalne oraz'burmistrzowieJT~"~ ~~~~——"""
Kolejna zasada wyrażona w art. 6 to zasada równości i zakazu 
dyskryminacji, co w warunkach istnienia w państwie mniejszości narodowych
ma ważne znaczenie i jest warunkiem zapewniającym charakter demokratyczny
i społeczny państwa. Wynika z niej zakaz uprzywilejowania jakiejkolwiek 
grupy narodowej i zakaz stosowania dyskryminacji w stosunku do 
pozostałych obywateli rumuńskich.
W celu obrony praw pracowników, a także dla promowania ich interesów 
zawodowych i społecznych, konstytucja poręcza prawo tworzenia i 
funkcjonowania związków zawodowych. Oznacza to wprowadzenie obok 
pluralizmu politycznego także pluralizmu związkowego. Zasady te, zgodnie 
z art. 148 ust. l, nie mogą stanowić przedmiotu zmian konstytucyjnych.
Dodać należy, że w świetle przepisów zawartych w tytule VI - dotyczących 
zmiany konstytucji - obowiązująca ustawa zasadnicza ma charakter sztywny.
Projekt zmiany wymaga przyjęcia przez obydwie izby parlamentu większością
co najmniej 2/3 każdej z nich (art. 147). Jeśli w wypadku rozbieżności 
stanowisk podjęta procedura mediacyjna nie doprowadzi do porozumienia, to
obie izby na wspólnym posiedzeniu decydują ostatecznie głosami co 
najmniej 3/4 deputowanych i senatorów. Uchwalenie zmiany konstytucji 
wymaga ponadto przeprowadzenia w ciągu 30 dni referendum, co w przypadku 
pozytywnego wyniku czyni dopiero zmianę ostateczną. Art. 148 określa przy
tym granice zmian, wskazując, jakie przepisy nie mogą podlegać zmianom, 
wprowadzając także zakaz dokonywania zmian w czasie trwania stanów 
nadzwyczajnych, jak również w okresie wojny.
Wśród zasad ustroju politycznego określonych w konstytucji nie wymieniono
wprost zasady podziału władzy, jednak - zgodnie z opinią komentatorów - 
regulacje konstytucyjne w zakresie mechanizmów władzy publicznej świadczą
o tym, iż zasada ta stanowi fundament aktualnego systemu politycznego 
Rumunii.
V. STATUS PRAWNY JEDNOSTKI
Stosując europejskie standardy, twórcy Konstytucji z 1991 roku wiele 
miejsca poświęcają przepisom określającym wolności, prawa i obowiązki 
człowieka i obywatela. Dostrzegać to należy: a) w fakcie umiejscowienia 
tytułu II Konstytucji poświęconego tej problematyce, a więc w wysunięciu 
tych przepisów na czołowe miejsce w systematyce ustawy zasadniczej, b) w 
znacznej rozbudowie przepisów prawnych z tego zakresu, o czym świadczy 
liczba 43 artykułów regulujących tę dziedzinę, co stanowi niemal 1/3 
wszystkich artykułów konstytucji, c) twórcy konstytucji zadbali nie tylko
o zapewnienie zgodności przepisów w tym zakresie z aktami prawa 
międzynarodowego ratyfikowanymi przez Rumunię, ale także wprowadzili 
nakaz interpretowania przepisów konstytucji w zgodzie z Powszechną 
Deklaracją Praw Człowieka oraz paktami i umowami międzynarodowymi. W tej 
dziedzinie, w wypadku zaistnienia sprzeczności przepisów tych umów z 
ustawami, pierwszeństwo mają unormowania prawnomiędzynarodowe (art. 20).

W rozdziale I tego tytułu - poświęconym postanowieniom wspólnym - 
przyjęto zasadę kx retro non agit, z wyjątkiem przypadku, gdy ustawa 
karna jest korzystniejsza dla sprawcy, zasadę równości obywateli wobec 
ustawy oraz władz i instytucji, zasadę zniesienia przywilejów i 
dyskryminacji (o czym wspominał już art. 6), zakaz ekstradycji obywateli 
rumuńskich i ich wydalania z Rumunii oraz zasadę prawa do sądu.
Kolejny (II) rozdział tegoż tytułu zawiera katalog podstawowych praw i 
wolności, obejmujący: a) prawo do życia oraz do integralności fizycznej i
psychicznej (łącznie z wprowadzeniem zakazu kary śmierci), b) 
potwierdzenie wolności osobistej i osobistego bezpieczeństwa jednostki 
ludzkiej (zatrzymanie nie może trwać dłużej niż 24 godziny, a o areszcie 
decyduje sąd na okres nie dłuższy niż 30 dni, c) uznawanie zasady 
niewinności aż do czasu uprawomocnienia się wyroku skazującego, d) prawo 
do obrony, e) wolność swobodnego przemieszczania się w kraju i za 
granicą, z prawem do wyboru miejsca pobytu lub zamieszkania, f) prawo 
ochrony życia intymnego, rodzinnego i prywatnego, g) nietykalność 
mieszkania (rewizja może być nakazana wyłącznie przez sąd), h) tajemnica 
korespondencji i innych środków legalnego porozumiewania się, i) wolność 
sumienia i wyznania, j) wolność wypowiedzi (myśli, poglądów, wiary, 
wszelkich form twórczości) i zakaz cenzury, k) prawo do informacji, 1) 
prawo do nauki, ł) prawo do ochrony zdrowia, m) czynne i bierne prawo 
wyborcze, n) wolność zgromadzeń, o) wolność zrzeszania się, p) prawo do 
pracy i jej swobodnego wyboru z wprowadzeniem zakazu pracy przymusowej,
"TUT"
Wiesław Skrzydło
r) prawo do strajku, s) ochrona własności prywatnej, t) prawo do 
dziedziczenia, u) prawo do godnego życia i ochrony socjalnej ze strony 
państwa, v) ochrona dzieci i młodzieży, a także osób niepełnosprawnych, 
w) prawo petycji, x) prawo osoby pokrzywdzonej przez władze publiczne do 
naprawienia doznanej szkody.
Ograniczenie korzystania z niektórych praw i wolności może być 
wprowadzone tylko w drodze ustawy i tylko wówczas, jeśli wymagają tego 
okoliczności, jak np. bezpieczeństwo narodowe, ochrona porządku 
publicznego, zdrowia, moralności publicznej itp.
Rozdział III określa podstawowe obowiązki, do których konstytucja 
zalicza: a) wierność wobec państwa, b) przestrzeganie konstytucji i 
ustaw, c) obronę kraju, d) ponoszenie świadczeń finansowych, e) 
korzystanie z praw i wolności w sposób nienaruszający wolności i praw 
innych.
Rozdział IV dotyczy jednej z gwarancji realizacji praw jednostki, jaką 
jest Rzecznik Praw Obywatelskich powoływany przez Senat na 4-letnią 
kadencję. Obowiązki swe w zakresie ochrony praw i wolności wykonuje z 
urzędu lub na wniosek osób, których prawa lub wolności zostały naruszone.
VI. SYSTEM WYBORCZY I PARTIE POLITYCZNE
Konstytucja nie zawiera odrębnego rozdziału określającego system 
wyborczy. Odpowiednie przepisy zawarte zostały w różnych tytułach i 
rozdziałach, a mianowicie w tytule II rozdział II Podstawowe prawa i 
wolności (art. 34-35), w tytule III rozdział I Parlament (art. 59-60), w 
rozdziale II Prezydent Rumunii (art. 81-83). W drodze wyborów 
powszechnych i bezpośrednich wyłaniany jest nie tylko parlament będący 
najwyższym organem przedstawicielskim ludu rumuńskiego i jedyną władzą 
ustawodawczą kraju, ale także prezydent - określany jako reprezentant 
państwa i gwarant narodowej niepodległości, jedności oraz integralności 
terytorialnej kraju. Podstawę przeprowadzania wyborów stanowią, poza 
konstytucją, ordynacje wyborcze regulujące tryb przeprowadzania wyborów, 
jak też rozdziału mandatów.
Czynne prawo wyborcze w wyborach parlamentarnych, prezydenckich i 
samorządowych przysługuje obywatelom, którzy najpóźniej w dniu wyborów 

osiągną wiek 18 lat. Konstytucja (art. 34 ust. 2) zna kategorie osób 
pozbawionych praw wyborczych, a dotyczy to obywateli niedorozwiniętych 
(nie określono w ustawie zasadniczej, kto decyduje o uznaniu konkretnej 
osoby jako niedorozwiniętej), a także chore umysłowo, ubezwłasnowolnione 
oraz skazane prawomocnym wyrokiem sądowym na utratę praw wyborczych. 
Szczegółowe przepisy w tym względzie określają ustawy, przy czym te same 
zasady odnoszą się do wyborów deputowanych, co i senatorów.
Republika Rumunii
T03
Bierne prawo wyborcze przysługuje natomiast obywatelom dysponującym 
prawem czynnym, posiadającym miejsce stałego zamieszkania w kraju. 
Ograniczenia w tym zakresie dotyczą osób objętych zakazem, z uwagi na 
pełnione funkcje publiczne, zrzeszania się w partiach politycznych. 
Cenzus wieku przy biernym prawie wyborczym jest znacznie wyższy. I tak w 
wyborach do Izby Deputowanych, a także do przedstawicielskich organów 
samorządu terytorialnego kandydaci powinni legitymować się najpóźniej w 
dniu wyborów wiekiem 23 lat. Granica ta zostaje podniesiona do lat 35 w 
wyborach do Senatu i na stanowisko prezydenta.
W wyborach do Izby Deputowanych i do Senatu obowiązują te same zasady 
prawa wyborczego, do których konstytucja zalicza: powszechność, równość, 
bezpośredniość, tajność głosowania, obowiązuje też zasada wyborów 
wolnych. Prawo zgłaszania kandydatów do obydwu izb parlamentu przysługuje
partiom politycznym i organizacjom utworzonym zgodnie z obowiązującym 
prawem. W każdym okręgu wyborczym partia, jak też koalicja wyborcza mogą 
zarejestrować tylko jedną listę kandydatów w wyborach do każdej z izb. O 
mandat deputowanego lub senatora kandydat może ubiegać się tylko w jednym
okręgu wyborczym. Zgłoszenie kandydatury na kilku listach powoduje ich 
unieważnienie. Aby móc się zarejestrować, kandydaci muszą uzyskać 
poparcie wyborców, przy czym każdy wyborca może udzielić poparcia tylko 
jednemu z nich w wyborach do Izby Deputowanych i jednemu w wyborach do 
Senatu. Warunkiem udziału listy wyborczej w wyborach do każdej z izb jest
uzyskanie poparcia co najmniej 3% ważnie oddanych głosów w skali kraju. 
Granica ta dotyczy zarówno list wyborczych partii, jak i list koalicji.
Takie same zasady prawa wyborczego obowiązują w wyborach prezydenckich, a
warunkiem zdobycia mandatu jest uzyskanie w pierwszej turze większości 
głosów wpisanych na listy wyborcze. Jest to wymóg wysoko zakreślony, gdyż
w większości państw wymóg ten stanowi większość bezwzględną głosów ważnie
oddanych. Brak takiej większości w pierwszej turze głosowania stanowi 
podstawę do przeprowadzenia ponownego głosowania, w którym udział bierze 
już tylko dwu kandydatów, którzy w pierwszej turze uzyskali największą 
liczbę głosów. Ważność wyborów prezydenta stwierdza Sąd Konstytucyjny. 
Może on unieważnić wybory na odpowiednio umotywowany wniosek partii i 
organizacji politycznych. Podstawę unieważnienia mogą stanowić 
przestępstwa popełnione w czasie przeprowadzania wyborów lub w trakcie 
obliczania głosów.
Prawo zgłaszania kandydatów na prezydenta posiadają partie i organizacje 
polityczne, a ustawa o wyborze prezydenta dopuszcza także zgłaszanie 
kandydatów niezależnych. Zgłoszenie kandydata wymaga poparcia 100 tyś. 
wyborców potwierdzonych ich podpisami, przy czym jeden wyborca może tego 
poparcia udzielić tylko jednemu kandydatowi.
Już przepisy prawne dotyczące wyborów wskazują na znaczącą rolę partii 
politycznych, co widoczne jest także w toku funkcjonowania systemu 
władzy. Uaktywnienie się społeczeństwa w okresie przebudowy ustrojowej 
zaowocowało w Rumu-
166
Wiesław Skrzydło
nii (podobnie jak i w innych państwach tego regionu Europy) masowym 
powstawaniem partii i organizacji politycznych. Zjawisko to jest w pełni 

zrozumiałe i można je wytłumaczyć pluralistyczną strukturą społeczeństwa 
wyraźnie zróżnicowanego w sensie politycznym, czemu odpowiada pojawienie 
się różnych ugrupowań reprezentujących interesy i dążenia tych grup. 
Przede wszystkim nowe partie musiała stworzyć dotychczasowa opozycja, 
pragnąca odgrywać liczącą się rolę w życiu politycznym, do czego musiała 
się zorganizować. Z drugiej strony w fakcie tym można się dopatrywać 
odreagowania społecznego na istniejący dotychczas system partyjny, w 
którym legalnie mogła istnieć tylko partia komunistyczna. W omawianym 
przypadku była to Rumuńska Partia Komunistyczna.
Pojawienie się nowych ugrupowań politycznych zmieniło zasadniczo system 
partyjny. W miejsce systemu jednopartyjnego pojawia się zupełnie nowa 
jakość, mająca charakter systemu przejściowego. Tę przejściowość cechuje 
powstawanie dużej liczby partii małych, słabo zorganizowanych, których 
sens istnienia weryfikuje życie polityczne i kolejne wybory wskazujące, 
czy i na ile społeczeństwo udziela tym partiom swego poparcia. Ewolucja 
systemu partyjnego prowadzi jednak wyraźnie w kierunku zredukowania w 
znacznym stopniu liczby partii, przy zachowaniu systemu wielopartyjnego.
Główne partie polityczne Rumunii to: a) Rumuńska Partia Demokracji 
Społecznej, rządząca do 1996 roku; powstała w 1992 roku, utworzona przez 
reformatorów wywodzących się z partii komunistycznej; w 1993 roku 
połączyła się z Partią Socja-listyczno-Demokratyczną oraz Partią 
Republikańską, b) Partia Demokratyczna -najpierw działająca jako Front 
Ocalenia Narodowego, a obecna jej nazwa pochodzi z 1993 roku, c) Partia 
Jedności Narodowej Rumunii stanowiąca reprezentację ruchu 
nacjonalistycznego, d) Demokratyczny Związek Węgrów w Rumunii - 
stanowiący reprezentację mniejszości węgierskiej, utworzony w grudniu 
1989 roku, e) Partia Narodowo-Liberalna reaktywowana w styczniu 1990 
roku, w październiku tegoż roku połączyła się z Socjalistyczną Partią 
Liberalną, w lutym 1993 roku z Nową Partią Liberalną, f) Partia Narodowo-
Chłopska Chrześcijańsko-Demokra-tyczna powstała w grudniu 1989 roku, g) 
Rumuński Ruch Ekologiczny, utworzony w styczniu 1990 roku, h) Rumuńska 
Partia Ekologiczna utworzona także w styczniu 1990 roku, i) Demokratyczna
Partia Agrarna Rumunii, utworzona w 1990 roku j) Rumuńska Partia Socjal-
Demokratyczna reaktywowana w styczniu 1990 roku, k) Partia Wielkiej 
Rumunii, skrajnie nacjonalistyczna, utworzona w 1991 roku, 1) 
Socjaldemokratyczna Partia Pracy powstała w listopadzie 1990 roku w 
wyniku połączenia Demokratycznej Partii Pracy z Partią Socjalistyczną, ł)
Partia Sojuszu Obywatelskiego utworzona w lipcu 1990 roku, skupia 
ugrupowania pozaparlamentarne, m) Tradycyjna Socjaldemokratyczna Partia 
Rumunii powstała w 1991 roku z połączenia Partii Socjaldemokratycznej z 
Partią Narodowo-Demokratycz-ną, n) Konwencja Demokratyczna - koalicja 15 
partii i ugrupowań - utworzona w lutym 1992 roku (z niej wywodził się E. 
Constantinescu wybrany na stanowisko
Republika Rumunii
167
prezydenta w 1996 roku). Koalicja ta zwyciężyła w wyborach 1996 roku, 
zdobywając 287 mandatów (razem z Unią Socjaldemokratyczną i 
Demokratycznym Związkiem Węgrów w Rumunii)8.
Obowiązująca konstytucja poświęca partiom odrębny przepis (art. 8), 
przyjmując zasadę pluralizmu jako konstytucyjno-prawną gwarancję 
demokracji. Partie zaś traktuje jako struktury przyczyniające się do 
kształtowania i wyrażania woli obywateli, przy poszanowaniu suwerenności 
narodowej, integralności terytorialnej, porządku prawnego i zasad 
demokracji.
VII. WŁADZE PUBLICZNE
Problematyka władz publicznych, a także stosunków między parlamentem, 
głową państwa i rządem stanowi przedmiot unormowań zawartych w 
rozbudowanym tytule III Konstytucji, składającym się z 6 rozdziałów W 

zakresie przyjętego systemu rządów nie znajdujemy tu nic szczególnie 
oryginalnego, a twórcy konstytucji w dużym stopniu wykorzystali 
rozwiązania obowiązujące we Francji. Określenie tego systemu nie jest 
jednak jednoznacznie przyjmowane. Jedni autorzy dopatrują się wyraźnie 
istnienia tych francuskich wzorców i nazywają ten system rządów jako 
parlamentarny z elementami systemu półprezydenckiego9, inni jako 
„politycznie nieokreślony"10 albo jako niezaprzeczalnie natury 
parlamentarnej11. O parlamentarnej naturze tego systemu świadczy: 
dwuczłonowość egzekutywy, odpowiedzialność rządu przed parlamentem i 
prawo prezydenta do rozwiązania parlamentu. System ten przyjmuje 
dwuizbowość parlamentu, do tego występującą w formie egalitarnej, 
zrównuje bowiem kompetencje i rolę ustrojową Izby Deputowanych i Senatu. 
Izby te są wybierane na taką samą kadencję, w tym samym trybie i w 
oparciu o te same zasady prawa wyborczego.
Różnice systemu rumuńskiego w stosunku do jego francuskiego wzorca 
dostrzega się głównie we wzmocnieniu pozycji parlamentu12. Świadczy o tym
m.in. systematyka konstytucji, która najpierw reguluje problematykę 
dotyczącą parlamentu, a dopiero później prezydenta i na końcu rządu.
8 W. Sokół, Partie polityczne i systemy partyjne krajów 
postkomunistycznych w okresie transformacji systemowej [w:] Europa 
Środkowo-Wschodnia, Lublin 2000, s. 110-111.
9 W. Brodziński, op. cit., s. 114-
10 B. Limę, op. cit., s. 366.
11 M. Granat, Senat w Konstytucji Rumunii [w:] Senat w Rumunii i 
Republice Czeskiej, Biuro Studiów i Analiz Senatu, Warszawa 1994.
12 W. Sokolewicz, Pomiędzy systemem parlamentarno-gabinetowym a systemem 
prezydencko-parlamen-tarnym, prezydentura ograniczona, lecz aktywna w 
Polsce i w Rumunii, „Przegląd Sejmowy" 1996, nr 3, s. 34.
Wiesław Skrzydło
1. WŁADZA USTAWODAWCZA - PARLAMENT
II
\
;ENT/
Republika Rumunii
W świetle art. 58 parlament jest jedyną władzą ustawodawczą Lnajwyższym 
przedstawicielem ludu rumuńskiego. Skład jego nie jest stały, gdyż liczba
deputowanych i senatorów jest określana w drodze ustawy proporcjonalnie 
do liczby ludności kraju. Kadencja obydwu izb jest czteroletnia, przy 
czym może ona zostać przedłużona" w" drodze "ustawy organicznej (aktu 
prawnego wymaganego zgodnie z art. 72 jako forma regulowania 
enumeratywnie w konstytucji wyliczonych kategorii spraw, np. systemu 
wyborczego, funkcjonowania partii politycznych, przeprowadzania 
referendum, organizacji rządu, organizacji i funkcjonowania sądów itd.). 
Uchwalanie takiego aktu wymaga większości głosów członków każdej z izb, 
czyli należy pokonać wyżej ustanowiony próg w porównaniu z wymogami 
stosowanymi wobec ustaw zwykłych, dla których przyjęcia wystarczy 
większość głosów obecnych członków każdej z izb. Kadencja może też ulec 
skróceniu w wyniku rozwiązania parlamentu decyzją prezydenta państwa.
Konstytucja precyzuje warunki prawne i przesłanki powzięcia decyzji o 
rozwiązaniu izb. I tak prezydent ma obowiązek zasięgnięcia opinii 
przewodniczących oby-. dwu izb, jak też liderów grup parlamentarnych 
przed podjęciem decyzji o rozwiązaniu. Decyzja taka może być podjęta, 
jeśli parlament nie udzieli wotum zaufania niezbędnego do utworzenia 
rządu w terminie 60 dni od pierwszego wystąpienia w tej sprawie i tylko 
po odrzuceniu przez parlament dwukrotnie tego rodzaju wniosków. 
Ograniczeniem prezydenckiego uprawnienia jest przepis (art. 80 ust. 2) 
dopuszczający tylko jedno rozwiązanie izb w ciągu roku, a także zakaz 

rozwiązania w okresie ostatnich 6 miesięcy kadencji prezydenta, jak też w
czasie trwania stanu nadzwyczajnego lub stanu oblężenia.
Pierwszą po wyborach sesję parlamentu zwołuje prezydent w ciągu 20 dni od
daty wyborów. W ramach kadencji izby obradują na sesjach zwyczajnych 
zwoływanych dwukrotnie w ciągu roku (pierwsza rozpoczyna się w lutym i 
może trwać najdłużej do końca czerwca, druga zaś we wrześniu i może trwać
do końca grudnia). Łącznie zatem lfeś]e~parlamentu mogą trwać maksymalnie
9 miesięcy w"roku. Oprócz sesji zwyczajnych są także nadzwyczajne, 
zwoływane na wniosek prezydenta państwa, prezydium każdej izby lub 1/3 
jej członków. Prawo zwoływania sesji (z wyjątkiem pierwszej po wyborach) 
przez przewodniczących izb zapewnia parlamentowi duży zakres swobody w 
organizowaniu i prowadzeniu prac.
Konstytucja przewiduje odbywanie posiedzeń każdej z izb oddzielnie, jak 
też wspólnych. W zasadzie obrady odbywają się oddzielnie, wspólne 
posiedzenia są zwoływane tylko w wyraźnie w konstytucji określonych 
celach: a) dla wysłuchania-prędzia prezydenta, b) uchwalenia budżetu 
państwa i budżetu państwowych ubezpieczeń społecznych, c) ogłoszenia 
powszechnej lub częściowej mobilizacji, d) ogłoszenia stanu wojny, e) 
podjęcia decyzji o zawieszeniu lub zakończeniu działań wojennych, f) 
rozpatrzenia sprawozdań Naczelnej Rady Obrony Kraju i Izby
l
Obrachunkowej, g) powołania na wniosek prezydenta dyrektora Rumuńskiej 
Służby Informacyjnej oraz dokonania kontroli działalności tej służby, h) 
zawieszenia prezydenta w sprawowaniu urzędu w wypadku popełnienia czynów 
poważnie naruszających przepisy konstytucji, i) wysłuchania expose 
premiera i wyrażenia rządowi wotum zaufania, j) rozpatrzenia wniosku o 
wyrażenie rządowi wotum nieufności, k) rozpatrzenia wniosku premiera o 
wotum zaufania w związku z programem, oświadczeniem dotyczącym ogólnej 
polityki lub projektem ustawy, 1) powołania członków Najwyższej Rady 
Sądownictwa, ł) zmiany konstytucji w przypadku fiaska działań 
mediacyjnych, m) wykonania innych kompetencji, które w myśl konstytucji 
lub regulaminu należą do wspólnych zadań obydwu izb.
Status prawny członka parlamentu określa konstytucja, przyjmując 
koncepcję mandatu przedstawicielskiego (wolnego). Stąd też art. 66 
stanowi, że deputowani i senatorowie pozostają w służbie narodu jako jego
przedstawiciele, jednocześnie ust. 2 tegoż artykułu stwierdza nieważność 
jakiegokolwiek mandatu imperatywne-go. Początkiem ważności mandatu jest 
dzień zebrania się izby po wyborach, pod warunkiem uznania ważności tego 
mandatu. Mandat zaś wygasa w dniu legalnego zebrania się nowo wybranych 
izb bądź w przypadku złożenia rezygnacji, utraty praw wyborczych, 
zaistnienia okoliczności powodujących niepołączalność mandatu z 
określonym stanowiskiem lub urzędem, czy też w przypadku śmierci 
przedstawiciela. Niepołączalność dotyczy mandatu posła i senatora, 
pełnienia funkcji publicznej z wyjątkiem członka rządu, a także 
przypadków, które może określać ustawa organiczna.
Deputowani i senatorowie korzystają z immunitetu parlamentarnego, który 
konstytucja przyjęła zarówno w jego postaci materialnej, jak i formalnej.
Immunitet materialny chroni członka parlamentu od pociągania go do 
odpowiedzialności za sposób głosowania, jak też za opinie wyrażane w 
ramach sprawowania mandatu. Natomiast immunitet formalny został 
potraktowany szeroko, gdyż art. 69 stanowi, iż deputowani i senatorzy nie
mogą być zatrzymani, aresztowani, poddani rewizji lub pociągnięci do 
odpowiedzialności karnej bądź karno-administracyjnej bez zgody izby, 
której są członkami. Izba podejmuje stosowną uchwałę po wysłuchaniu 
zainteresowanego. Do sądzenia w takim przypadku właściwy jest Sąd 
Najwyższy.
Dopuszczalne jest zatrzymanie parlamentarzysty i poddanie go rewizji 
tylko w razie schwytania na gorącym uczynku. O zaistnieniu takiego faktu 

minister sprawiedliwości informuje niezwłocznie przewodniczącego 
właściwej izby, który może zażądać natychmiastowego uchylenia takiego 
środka zapobiegawczego.
Organizacja wewnętrzna parlamentu została określona w normach 
konstytucji, a także w przepisach regulaminu każdej z izb. Organami w 
izbach są: prezydium danej izby, jej przewodniczący (wybierany na'okres 
kadencji). Członkowie prezy-~~dium (poza przewodniczącym) wybierani są na
początku każdej sesji i mogą być "odwołani przed upływem okresu, na który
zostali wybrani. Każda izba wybiera ponadto stałe komisje, mogą też być 
powoływane komisje śledcze oraz komisje
-T7U"
Wiesław Skrzydło'
zwyczajne. Jest rzeczą charakterystyczną, że obie izby mogą również 
wybierać komisje wspólne.

*

Istnienie partii politycznych znajduje wyraz także w strukturze 
parlamentu. Jest to widoczne, po pierwsze - w przyznaniu deputowanym i 
senatorom prawa organizowania się w grupy parlamentarne, zgodnie z 
przepisami regulaminu izby. Po drugie - konstytucja stanowi jednoznacznie
(art. 61 ust. 5), iż prezydia izb, jak też składy komisji parlamentarnych
są tworzone stosownie do układu sił politycznych w izbie. Chodzi o 
zapewnienie członkom grup parlamentarnych (klubów poselskich czy 
senatorskich) stosownej reprezentacji w tych organach parlamentu.
W zakresie prac parlamentu obowiązuje zasada jawności obrad, choć 
konstytucja stanowi, że izby mogą zadecydować o tajności niektórych 
posiedzeń. Przepis ten jest jednak bardzo ogólny, nie precyzuje bowiem, w
jakich sprawach dopuszczalne jest odstępstwo od zasady jawności obrad, 
ani też w jakim trybie stosowna uchwała może być przez izbę podejmowana.
Funkcje parlamentu ustalić można w oparciu o przepisy całego tytułu III 
Konstytucji, bowiem w rozdziale I zatytułowanym Parlament wymienia się 
(art. 58 oraz art. 72) wyłącznie funkcję ustawodawczą. Z treści rozdziału
III Rząd, jak też rozdziału IV Stosunki miedzy parlamentem a rządem można
ustalić istnienie jeszcze dwu funkcji, a mianowicie funkcji kontrolnej w 
stosunku do rządu, jak również funkcji kreacyjnej (w zakresie powoływania
określonych organów państwa).
Funkcja ustawodawcza, szeroko rozumiana, stanowi główną domenę 
działalności parlamentu. Jej efektem są zarówno ustawy konstytucyjne, 
ustawy organiczne, jak i ustawy zwykłe.
Ustawy konstytucyjne są uchwalane w celu dokonania zmiany bądź 
uzupełnienia konstytucji. Z inicjatywą takiej zmiany może wystąpić 
prezydent, na wniosek rządu, a także 1/4 deputowanych lub senatorów oraz 
co najmniej 500 tyś. obywateli uprawnionych do udziału w wyborach 
parlamentarnych, przy czym obywatele ci powinni pochodzić z co najmniej 
połowy wszystkich województw, a w każdym z nich powinno inicjatywę tę 
poprzeć podpisami co najmniej 20 tyś. wyborców.
Projekt zmiany^winien być uchwalony przez Izbę Deputowanych i Senat więk-
szóIciąTó^najmniej 2/3 członków każdej z izb. W braku porozumienia co do 
treści takiej ustawy obydwie izby decydują na wspólnym posiedzeniu 
większością co ńap" mniej 3/4 deputowanych i senatorów. Przyjęcie takiej 
ustawy zmieniającej konstytucję wymaga jeszcze poddania jej referendum. 
Winno ono być przeprowadzone w ciągu 30 dni od daty uchwalenia ustawy. 
Przedmiotu zmiany nie mogą stanowić przepisy konstytucji dotyczące 
republikańskiej formy państwa, integralności terytorialnej, niezawisłości
sądownictwa, pluralizmu politycznego ani języka urzędowego. Nie można też
w ten sposób znieść podstawowych praw i wolności obywatelskich, jak 
również ich gwarancji.
Wzorem Konstytucji Francji z 1958 roku wprowadzono w Rumunii kategorię 
ustaw organicznych, stanowiących kategorię pośrednią między ustawami 
konsty-

Republika Rumunii
tucyjnymi i zwykłymi. Konstytucja określa wprost sprawy zastrzeżone do 
właściwości ustaw organicznych (art. 72 ust. 3). Obejmują one: system 
wyborczy; organizację i funkcjonowanie partii politycznych; organizację i
przeprowadzanie referendum; organizację rządu i Najwyższej Rady Obrony 
Kraju; określenie warunków stanu oblężenia i stanu nadzwyczajnego; 
kwestie przestępstw, kary i warunków jej odbywania; ogłaszanie amnestii i
zbiorowego ułaskawienia; organizację i funkcjonowanie Najwyższej Rady 
Sądownictwa, instytucji sądowniczych, Prokuratury, Izby Obrachunkowej; 
kwestie statusu urzędników publicznych; postępowanie w sprawach 
administracyjnych; ogólne zasady prawa własności oraz spadkobrania; 
ogólne zasady dotyczące stosunków pracy, związków zawodowych i opieki 
społecznej; ogólną organizację nauczania; ogólne zasady dotyczące wyznań 
religijnych; organizację administracji lokalnej; podział administracyjny 
oraz ogólne zasady dotyczące samorządu lokalnego; sposób ustalania 
wydzielonych stref ekonomicznych; inne dziedziny przewidziane w 
konstytucji, np. sprawę tworzenia, organizacji i funkcjonowania Rady 
Legislacyjnej (art. 79 ust. 2).
Prawo inicjatywy ustawodawczej posiada rząd, deputowani, senatorowie, jak
też co najmniej 250 tyś. obywateli uprawnionych do głosowania. Z tym, że 
obywatele ci powinni pochodzić z co najmniej 1/4 województw, a w każdym z
nich musi ich być co najirinie] 10 tysięcy. Chodzi o to, by inicjatywa ta
miała charakter pp-nadlokalny, by nie dotyczyła spraw o charakterze 
miejscowym, ale o ogólnokrajowym znaczeniu. Przedmiotem inicjatywy 
obywatelskiej nie mogą hy.d.Jkwestie finansowe, sprawy o charakterze 
międzynarodowym, amnestia oraz ułaskawienie.
Zasada równości izb parlamentu znajduje m.in. wyraz w tym, że podmioty 
dysponujące prawem inicjatywy ustawodawczej mogą zgłaszać projekty ustaw 
do dowolnej izby, która wówczas rozpatruje je jako pierwsza.
Uwzględnianie znaczenia problematyki projektów ustaw znajduje wyraz w 
prawie rządu do występowania z wnioskiem o rozpatrzenie konkretnego 
projektu i uchwalenie ustawy w trybie pilnym, który określony jest w 
regulamine każdej z izb. Konstytucja stanowi przy tym, że parlament sam, 
z własnej inicjatywy także może stosować klauzulę pilności.
Projekty ustaw uchwalone przez izbę, do której były zgłoszone, są 
przekazywane do drugiej izby. Jeśli druga izba projekt odrzuci, wówczas 
zwraca się go izbie, która go uchwaliła w celu ponownego rozpatrzenia. 
Jednak ponowne odrzucenie projektu ma już charakter ostateczny.
Rozbieżność stanowisk izb parlamentu w kwestii oceny projektu ustawy 
powoduje uruchomienie procedury mediacyjnej. Jest ona stosowana, jeśli 
jedna z izb przyjmie projekt ustawy w innej wersji niż uchwalona przez 
izbę rozpatrującą go w pierwszej kolejności. Procedura mediacyjna toczy 
się w komisji złożonej z jednakowej liczby członków Izby Deputowanych i 
Senatu.
Jeśli komisja mediacyjna nie zdoła dojść do uzgodnienia stanowiska lub 
gdy jedna z izb nie zaaprobuje stanowiska komisji, sprawa zostaje 
przekazana pod ob-
T7Z
Wiesław Skrzydło
rady izb na wspólnym posiedzeniu, na którym tekst zostaje ostatecznie 
przyjęty większością określoną w art. 74 (większością członków każdej z 
izb, gdy chodzi o ustawę organiczną lub większością obecnych - ustawa 
zwykła).
Promulgacji uchwalonej ustawy dokonuje prezydent w terminie 20 dni od 
daty jej otrzymania.~Odmawiając promulgacji, prezydent może zażądać od 
parlamentu ponownego jej rozpatrzenia (ale może to uczynić tylko raz w 
stosunku do tej samej ustawy). Jest to rodzaj weta zawieszającego, które 
jednak może być przełamane przez parlament w wyniku ponownego uchwalenia 

ustawy. Może też skierować ją do Sądu Konstytucyjnego z wnioskiem o 
zbadanie zgodności tej ustawy z konstytucją. Ponowne uchwalenie ustawy 
lub uznanie jej przez Sąd Konstytucyjny za zgodną z konstytucją 
zobowiązuje prezydenta do dokonania promulgacji ustawy w terminie 10 dni.
Ustawa ogłoszona w organie promulgacyjnym wchodzi w życie w dniu 
opublikowania lub w terminie przez nią określonym.
Należy także zaznaczyć, że orzeczenie Sądu Konstytucyjnego - 
stwierdzające sprzeczność ustawy z konstytucją - nie ma charakteru 
ostatecznego. Zakwestionowana bowiem ustawa jest przekazywana 
parlamentowi do rozpatrzenia. Jeśli w wyniku tej procedury ustawa 
zostanie ponownie uchwalona w tej samej formie, ale większością co 
najmniej 2/3 członków każdej z izb, wówczas zarzut jej sprzeczności z 
ustawą zasadniczą zostaje oddalony i prezydent jest zobowiązany dokonać 
promulgacji.
Funkcję kontrolną realizuje parlament w stosunku do rządu, a służy temu 
szereg instytucji takich jak:
A. Rozpatrywanie programu rządowego, przedstawianego przez premiera w 
toku expose poprzedzającego udzielenie mu inwestytury upoważniającej do 
tworzenia rządu. Jest to kontrola wstępna dotycząca zamierzeń 
programowych rządu, obejmujących główne planowane kierunki jego 
działania. Akceptacja tych zamierzeń jest realizowana w drodze uchwalenia
wotum zaufania, udzielanego na wspólnym posiedzeniu izb głosami 
większości deputowanych i senatorów.
B. Premier, jako szef rządu, jest zobowiązany przedkładać izbom 
parlamentu sprawozdania oraz oświadczenia dotyczące polityki rządu. 
Sprawozdania te i oświadczenia są rozpatrywane przez parlament poza 
kolejnością ustaloną w porządku dziennym posiedzenia.
C. Co roku parlament rozpatruje sprawozdanie Izby Obrachunkowej, 
dotyczące rachunków zamknięcia i wykonania budżetu w poprzednim roku. 
Sprawozdanie to winno zawierać także stwierdzenie zaistniałych 
nieprawidłowości. Na żądanie każdej z izb Izba Obrachunkowa kontroluje 
sposób zarządzania zasobami publicznymi i składa w tej sprawie 
odpowiednie sprawozdanie.
D. Zgodnie z regułami systemu parlamentarnego rząd musi się cieszyć 
poparciem większości parlamentarnej. Negatywna ocena działalności rządu 
stanowi podstawę do odwołania go w drodze uchwalenia mu wotum nieufności.
Stanowi to dowód pojawienia się w parlamencie większości nastawionej 
negatywnie do eki-
py rządzącej. Konstytucja przyjęła w tym względzie dość oryginalne 
rozwiązanie, gdyż o ile rząd z reguły ponosi odpowiedzialność polityczną 
tylko przed izbą pierwszą (zawsze pochodzącą z wyborów powszechnych i 
bezpośrednich), o tyle w Rumunii, która stosuje zasadę egalitarnej 
dwuizbowości, odpowiedzialność ta jest realizowana przez obydwie izby na 
wspólnym ich posiedzeniu. Do wyrażenia rządowi wotum nieufności, które 
nie ma charakteru konstruktywnego, wymagana jest większość głosów 
deputowanych i senatorów. Do złożenia wniosku w tej sprawie wymagane jest
podpisanie go przez 1/4 ogólnej liczby posłów i senatorów. Skutek 
uchwalenia wotum nieufności to dymisja rządu, którą premier obowiązany 
jest złożyć.
E. Do rozpatrzenia sprawozdań z działalności resortów upoważnione są 
także komisje parlamentarne. Za pośrednictwem swych przewodniczących mogą
one żądać od ministrów przedłożenia im stosownych informacji i 
dokumentów.
F. Działania kontrolne parlamentu mogą być podejmowane także z inicjatywy
indywidualnych deputowanych i senatorów, którzy mogą składać interpelacje
i zapytania do rządu lub poszczególnych jego członków. Każda z izb może 
też podjąć uchwałę określającą jej stanowisko w kwestiach stanowiących 
przedmiot interpelacji bądź zapytań.

Parlament realizuje także funkcję kreacyjną, dysponując prawem 
powoływania określonych organów lub części ich składu. I tak na podstawie
art. 55 Senat dysponuje prawem powoływania rzecznika praw obywatelskich, 
który składa obydwu izbom sprawozdania roczne ze swej działalności. O 
uprawnieniach izb w zakresie powoływania rządu była już mowa. Na wspólnym
posiedzeniu izby powołują dyrektora Rumuńskiej Służby Informacyjnej, 
czyniąc to na wniosek prezydenta. Także na wspólnym posiedzeniu obydwie 
izby wybierają na 4 lata Najwyższą Radę Sądownictwa, składającą się z 
sędziów (jest ona zarazem sędziowską komisją dyscyplinarną, wówczas 
obraduje pod przewodnictwem prezesa Sądu Najwyższego). Parlament powołuje
też członków Izby Obrachunkowej sprawującej nadzór nad sposobem 
kształtowania, zarządzania i wykorzystywania zasobów państwa oraz sektora
publicznego (art. 139). Ponadto zarówno Izba Deputowanych, jak i Senat 
(obok prezydenta) posiadają prawo powoływania na 9 lat po trzech sędziów 
Sądu Konstytucyjnego.
Tak więc parlament realizuje typowe dla tego organu kompetencje, w które 
wyposażyła go konstytucja, ustawy organiczne i ustawy zwykłe.
2. WŁADZA WYKONAWCZA (EGZEKUTYWA)
Jak w typowym systemie parlamentarnym (a także półprezydenckim), 
egzekutywa została zbudowana na zasadzie dwuczłonowości. Składają się na 
nią dwa organy: Pje^z^^jitJRujriunii i Rząd, z tym, że głowa państwa jest
wybierana nie przez
Wiesław Skrzydło
parlament, lecz w wyborach powszechnych i bezpośrednich, co w zasadniczy-
sposób wzmacnia jej legitymizację.
2.1. Prezydent Rumunii
W poszukiwaniu systemu politycznego zapewniającego silną, sprawną i 
skuteczną władzę wykonawczą w celu określenia pozycji prawnej i roli 
ustrojowej prezydenta, twórcy konstytucji sięgnęli do francuskich 
rozwiązań okresu V Republiki. Wzorcem francuskim posłużono się, mimo że 
Rumunia jako jedno z nielicznych państw socjalistycznych wprowadziła 
instytucję prezydenta już w 1974 roku. Jednakże to nie ten model okazał 
się przydatny i nie do niego ustrojodawca zdecydował się nawiązać. 
Wyposażono więc głowę państwa w demokratyczną legitymizację, co pozwala 
jej na spełnianie nie tylko roli tradycyjnej dla tego organu, ale także 
arbitrażu politycznego między władzami. Jest to więc pozycja prezydenta 
mocniejsza niż spotykana w tradycyjnym modelu parlamentarno-
gabinetowym13. Nie obeszło się wprawdzie bez kontrowersji i sporów, gdyż 
opozycja obawiała się przyznania prezydentowi silnej władzy, podbudowanej
sposobem wyboru dokonywanego przez społeczeństwo.
Mimo że prezydent pochodzi z wyborów powszechnych, równych, bezpośrednich
i wolnych, przeprowadzanych w głosowaniu tajnym, nie ma on statusu 
przedstawiciela narodu. Podobnie jak w Polsce, jest on konstytucyjnie 
określony jako reprezentant państwa i gwarant narodowej niepodległości, 
jedności oraz integralności terytorialnej. Jego zadaniem jest czuwanie 
nad przestrzeganiem konstytucji i nad właściwym funkcjonowaniem władz 
publicznych. W tym celu prezydent pełni funkcję mediacyjną między 
władzami państwa, jak też między państwem a społeczeństwem (art. 80 ust. 
2). Przepis ten określa zatem nie konkretne kompetencje głowy państwa, 
lecz jego zasadnicze funkcje - główne, konstytucyjnie określone kierunki 
działania.
Kadencja prezydenta jest nie tylko zrównana z kadencją parlamentu (wynosi
także cztery lata), ale wybory prezydenta i parlamentu odbywają się 
jednocześnie. Praktyka dowodzi, że rozwiązanie takie stwarza określone 
ńiedogodnościTOkazało się bowiem, że między wybranym parlamentem a 
prezydentem dochodziło do konfliktów, gdy partia - z której wywodziła się
głowa państwa - w wyborach 1992 roku nie zdobyła większości w 
parlamencie14.

Kadencja prezydenta rozpoczyna się w dniu złożenia przysięgi przez nowo 
obraną głowę państwa. Następuje to po uznaniu przez Sąd Konstytucyjny 
ważności wyboru. Jest to akt o dużym znaczenia prawnym, odbywa się 
uroczyście na wspólnym posiedzeniu obydwu izb parlamentu. Urząd swój 
głowa państwa sprawuje do czasu
13 W. Sokolewicz, op. cit., s. 37.
14 Ibidem, s. 39.
Republika Rumunii
złożenia przysięgi przez nowo wybranego prezydenta. Kadencja ta może ulec
przedłużeniu ustawą organiczną w przypadku wojny lub katastrofy.
Sprawujący urząd prezydenta nie może należeć do partii, ani też pełnić 
żadnej funkcji publicznej lub prywatnej. Głowa państwa korzysta z 
immunitetu zarówno materialnego, jak i formalnego, podobnie jak 
deputowani i senatorowie. Wprawdzie regulaminy parlamentarne przewidywały
prawo komisji śledczej żądania od prezydenta stawienia się na jej 
posiedzenie celem złożenia wyjaśnień, ale przepisy te zostały uchylone 
przez Sąd Konstytucyjny w 1994 roku jako sprzeczne z konstytucją.
Prezydent Rumunii podlega natomiast odpowiedzialności konstytucyjnej. 
Może tcTnastąpić na wniosek V3 ogólnej liczby członków obydwu izb, a jej 
przesłankę '"stanowi zarzut poważnego (a nie jakiegokolwiek) naruszenia 
konstytucji. Postawienie takiego zarzutu powoduje zawieszenie prezydenta 
w sprawowaniu urzędu, do czego konieczna jest opinia Sądu 
Konstytucyjnego. Podjęcie tego rodzaju uchwały przez parlament wymaga 
większości głosów deputowanych i senatorówjia wspólnym posiedzeniu obydwu
izb. Uchwalenie wniosku powoduje przeprowadzenie w ciągu 30 dni 
referendum w sprawie odwołania prezydenta (art. 95).
Na wspólnym posiedzeniu obydwie izby mogą postawić prezydenta w stan 
oskarżenia o zdradę główną. Do podjęcia takiej uchwały wymagana jest 
większość co najmniej 2/3 ogólnej liczby deputowanych i senatorów. 
Organem właściwym do rozpatrzenia zarzutów i osądzenia prezydenta jest 
Sąd Najwyższy. Z dniem uprawomocnienia się wyroku skazującego prezydent 
traci urząd.
Przedstawione formy odpowiedzialności prezydenta stanowią dość oryginalne
rozwiązanie. Zabezpieczają one głowę państwa przed pochopnymi 
oskarżeniami, ale w konsekwencji prowadzą do politycznego raczej niż 
sądowego rozstrzygnięcia.
Konstytucja Rumunii nie zna instytucji wiceprezydenta, rozstrzyga jednak 
kwestie zastępstwa w sprawowaniu jego funkcji. Przewiduje mianowicie, że 
w przypadku opróżnienia urzędu lub zawieszenia prezydenta, albo też 
czasowej jego niezdolności do sprawowania urzędu, funkcje głowy państwa 
przejmuje przewodniczący Senatu (jest to analogiczne rozwiązanie jak w 
Konstytucji V Republiki) lub w daĘ) , śźej kolejności przewodniczący Izby
Deputowanycftl Jednakże osoba zastępująca Rezydenta w wykonywaniu jego 
funkcji nie korzysta z pełni uprawnień przyznanych głowie państwa. 
Artykuł 97 ust. 2 pozbawia wyraźnie tę osobę prawa rozwiązania 
parlamentu, zarządzania referendum, jak też zawierania umów 
międzynarodowych. Przewodniczący izby parlamentu zastępujący prezydenta 
może zostać zawieszony w wykonywaniu powierzonych mu zadań w przypadku 
popełnienia czynów poważnie naruszających konstytucję. Znajduje wówczas 
zastosowanie omawiana już procedura określona w art. 95 Konstytucji, 
włącznie z wnioskiem o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania ze 
stanowiska.
Z funkcji strażnika konstytucji czuwającego nad jej przestrzeganiem 
wynikają dla prezydenta zadania w zakresie arbitrażu politycznego tak w 
wypadku ewentu-
176
Wiesław Skrzydło
In

alnych konfliktów między władzą ustawodawczą i wykonawczą, jak też w celu
zagwarantowania niezawisłości władzy sądowniczej. Obowiązkiem głowy 
państwa jest ochrona tej władzy i jej niezależności zarówno przed 
ingerencją ze strony legislatywy, jak i egzekutywy. Uprawnienia 
prezydenta w tym zakresie są wzmocnione przez fakt przyznania mu prawa 
zaskarżania do Sądu Konstytucyjnego ustaw budzących wątpliwości co do ich
zgodności z ustawą zasadniczą.
Znacząca rola ustrojowa prezydenta zależy jednak nie tylko od przepisów 
konstytucji, ale także od stosunków i układu sił politycznych w 
parlamencie. Rola ta bowiem wzrasta w znaczący sposób w warunkach 
tożsamości politycznej prezydenta i większości parlamentarnej, gdy łączy 
ich wspólna orientacja i program polityczny. Inaczej kształtuje się 
sytuacja w warunkach koabitacji, gdy większość parlamentarna (a tym samym
rząd) należy do innego obozu politycznego niż ten, z którego wywodzi się 
prezydent.
Konstytucja Rumunii zakreśla kompetencje prezydenta szerzej niż to jest 
spotykane w państwach przyjmujących system parlamentarno-gabinetowy, 
bowiem obok tradycyjnych funkcji głowy państwa posiada on jeszcze inne 
kompetencje, przy tym zwolnione od potrzeby uzyskiwania kontrasygnaty. 
Kompetencje te można ująć w następujące grupy: a) kompetencje w stosunku 
do parlamentu, b) w stosunku do rządu, c) w stosunku do władzy 
sądowniczej.
Wobec parlamentu przysługuje prezydentowi prawo zwołama.^Jie-cwszej.-
po^w.y-borach sesji, co winien uczynić wrcrągu20 dni od daty wyborów. Ma 
on wpływ na czas sprawowania przez izby przyznanych im kompetencji, 
dysponuje.bowiem, pra-^wem rozwiązania parlamentu. Może to uczynić po 
zasięgnięciu opinii przewodni-czącyćK obu izb, a także opinii liderów 
grup parlamentarnych. Konstytucja w art. 89 określa warunki skorzystania 
z tego prawa. Może to nastąpić tylko w przypadku nieudzielenia wotum 
zaufania niezbędnego do utworzenia rządu w terminie 60 dni od dnia 
pierwszego wystąpienia premiera w tej sprawie i dopiero po odrzuceniu 
przez parlament dwóch kolejnych wniosków. Przewidziano także ograniczenia
w korzystaniu z tego prawa, a dotyczą one okresu 6 ostatnich miesięcy 
kadencji prezydenta,, stanu oblężenia lub stanu nadzwyczajnego. 
^^igrmoźnsrtef rozwiążą^ parlamentu więcej niż jeden raz w roku.
Prezydent dysponuje prawem inicjatywy ustawodawczej, ale w zakresie 
bardzo ograniczonym. Może on bowiem inicjować wyłącznie zmianę 
konstytucji.
Pewne działania prezydenta wymagają zasięgnięcia opinii parlamentu, jego 
zgody lub współdziałania. I tak, po zasięgnięciu opinii może prezydent 
zwrócić się do narodu o wyrażenie stanowiska w określonej sprawie w 
drodze referendum. Za zgodą parlamentu może zarządzić częściową lub 
całkowitą mobilizację. W sytuacjach wyjątkowych decyzję taką może 
podejmować sam, przedkładając ją parlamentowi do zatwierdzenia w ciągu 5 
dni. Umowy międzynarodowe zawierane w imieniu Rumunii przez prezydenta, 
po wynegocjowaniu ich przez rząd, przedkładane są parlamentowi w celu ich
ratyfikacji.
Republika Rumunu
W wypadku zbrojnej agresji przeciwko Rumunii prezydent podejmuje środki w
celu jej odparcia i niezwłocznie informuje parlament, wygłaszając 
orędzie. Jeżeli w tym czasie parlament nie jest zebrany na sesji, zostaje
z mocy prawa zwołany w ciągu 24 godzin. Także wprowadzenie stanu 
oblężenia lub stanu nadzwyczajnego wymaga współdziałania prezydenta z 
parlamentem. Zarządzenie wprowadzenia tych stanów leży w kompetencjach 
prezydenta, który jest zobowiązany zwrócić się do parlamentu o 
zatwierdzenie podjętych środków w ciągu 5 dni od ich wprowadzenia. Sesja 
parlamentu ma trwać przez cały okres obowiązywania tych stanów. 

Niezależnie od tego prezydent może zwracać się do parlamentu z orędziem 
dotyczącym głównych problemów politycznych państwa.
Najważniejsze z uprawnień w stosunku do rządu wiążą się z kwestią jego 
tworzenia. To do prezydenta należy prawo zrobienia pierwszego kroku, a 
jest nim desygnowanie kandydata na premiera. Czynności tej dokonuje po 
zasięgnięciu opinii partii mającej bezwzględną większość w parlamencie. W
braku takiej większości prezydent zasięga opinii partii reprezentowanych 
w parlamencie. Desygnowany premier ubiega się o wotum zaufania 
parlamentu, udzielane na wspólnym posiedzeniu obydwu izb. Po uzyskaniu 
zaufania prezydent powołuje rząd. Mamy tu zatem do czynienia ze 
współdziałaniem prezydenta z parlamentem, przy czym rolę decydującą w tym
względzie odgrywa parlament, gdyż bez jego wotum zaufania powołanie rządu
nie jest możliwe. Prezydent tylko inicjuje procedurę zmierzającą do 
powołania rządu i kończy ją wręczeniem nominacji. Podstawę zaś decyzji 
stanowi wotum zaufania udzielane przez parlament.
W przypadku dokonywania reorganizacji rządu lub obsadzania któregoś ze 
stanowisk ministrów, działania podejmuje prezydent, powołując lub 
odwołując konkretną osobę. Nie może jednak czynić tego z własnej 
inicjatywy, jest bowiem związany w tym względzie wnioskiem premiera.
Prezydent ma prawo uczestniczenia w posiedzeniach rządu, na których 
omawiane są sprawy o ogólnokrajowym znaczeniu, dotyczące polityki 
zagranicznej, obrony państwa, zapewnienia porządku publicznego. W innych 
sprawach udział prezydenta jest możliwy i dopuszczalny, ale odbywa się 
wówczas na wniosek premiera. Jest to istotne rozróżnienie z tego względu,
że udział głowy państwa w posiedzeniach rządu wiąże się z objęciem przez 
prezydenta przewodniczenia obradom, co w normalnych warunkach należy do 
premiera.
Prezydent ma prawo zasięgania konsultacji rządu w sprawach pilnych oraz o
szczególnym znaczeniu.
W stosunku do władzy sądowniczej prezydent posiada prawo mianowania 
sędziów (przy czym prezes i sędziowie Sądu Najwyższego są mianowani na 
okres 6 lat, z możliwością ponownego mianowania). Kandydatów na sędziów 
przedstawia prezydentowi Najwyższa Rada Sądownictwa, obradująca pod 
przewodnictwem ministra sprawiedliwości, który jednak nie bierze udziału 
w głosowaniu.
Wiesław Skrzydło
Prezydent mianuje też trzech (co stanowi 1/3 całego składu) członków Sądu
Końśtymcyjnego:—————~—————————
Inne uprawnienia prezydenta związane są z reprezentacją państwa w 
stosunkach międzynarodowych (akredytowanie i odwoływanie przedstawicieli 
dyplomatycznych w innych państwach, tworzenie i likwidacja placówek 
dyplomatycznych), w zakresie obrony (zwierzchnictwo Sił Zbrojnych i 
przewodniczenie Najwyższej Radzie Obrony), nadawanie odznaczeń 
państwowych, tytułów honorowych, mianowanie na stopnie: marszałka, 
generała, admirała, stosowanie prawa łaski, ^mianowanie na stanowiska 
określone w ustawie.
W wykonywaniu swych kompetencji prezydent wydaje dekrety, które w 
określonych w konstytucji sprawach wymagają kontrasygnaty premiera. 
Kontrasygnata ta jest traktowana jako wyjątek, a brak jej uzyskania to 
zasada15, z tym że prezydent nie wydaje aktów prawnych wykonawczych.
2.2. Rząd
Rząd stanowi drugi człon egzekutywy. Nie oznacza to, że jest on w pozycji
podporządkowania w stosunku do prezydenta, gdyż obydwa te człony są 
samodzielne, niezależne i wyposażone we własne kompetencje, które dla ich
realizacji często wymagają współdziałania obydwu organów. Prezydent jest 
głową państwa, natomiast prezydent i rząd realizują politykę, którą 
inspiruje zarówno prezydent, jak i parlament16.