Wstęp do prawoznawstwa

J.Jabłońska-Bonca

rok akademicki 2007/2008

autor skryptu: Artur Górski, Michał Gawroński

1. Aksjologiczne kryterium obowiązywania prawa a tzw. cywilne nieposłuszeństwo

Aksjologiczne kryterium obowiązywania prawa to jeden z kilku pojęć obowiązywania prawa. 

Do powyższego kryterium obowiązywania prawa zalicza się:



ujęcie aksjologiczne



ujęcie realistyczne



ujęcie formalne (tetyczne)

Ujęcie   aksjologiczne  -  obowiązują   jedynie   normy   zgodne   z   podstawowymi   wartościami   lub 

normami   moralnymi,   inne   to   tylko   ustawowe   bezprawie;   większym   uznaniem   cieszy   się 

umiarkowane podejście uznające obowiązywanie aksjologiczne jako pomocnicze w stosunku do 

ujęcia formalnego

Ujęcie   realistyczne   (socjologiczne,   behawioralne)  -   występowanie   w   masowej   skali   zjawiska 

zgodności zachowań adresatów norm z tymi normami, norma nie obowiązuje jeśli stwierdzi się 

masowe zachowania niezgodne z dyspozycjami norm lub niestosowanie sankcji przez kompetentne 

organy (desuetudo, czyli odwyknienie -   długotrwałe nieprzestrzeganie lub niestosowanie normy, 

nie dotyczy przepisów)

Ujęcie   formalne   (tetyczne)  -   norma   (przepis)   obowiązuje,  gdy  została   właściwie   ustanowiona 

(przez kompetentny organ i we właściwym trybie) i ogłoszona, nie zawiera sprzeczności, które nie 

mogą być usunięte za pomocą reguł kolizyjnych, nie została uchylona ani uznana za sprzeczną z 

innymi aktami normatywnymi przez Trybunał Konstytucyjny.

Cywilne nieposłyszeństwo:

Przestrzeganie   prawa   -   zachowanie   adresata   normy   zgodne   z   jej   dyspozycją   w   warunkach 

wskazanych w hipotezie, jest obowiązkiem wszystkich adresatów norm; nieprzestrzeganie prawa 

może   polegać   na   zachowaniu   contra   legem   (naruszenie,   złamanie   prawa   przez   działanie   lub 

zaniechanie   niezgodne   z   dyspozycją   normy;   (szczególnym   przypadkiem   jest   obywatelskie 

nieposłuszeństwo)   lub   preater   legem   (nadużycie,   czyli   postępowanie   zgodne   z   literalnym 

brzmieniem   przepisu,   ale   sprzeczne   z   zasadami   współżycia   społecznego   czy   społeczno-

gospodarczym   przeznaczeniem   rzeczy   lub   obejście,   omijanie   prawa,   czyli   osiągnięcie   celu 

zabronionego   przez   jedną   normę   poprzez   zachowanie   pozornie   zgodne   z   inną   normą   przy 

1

wykorzystaniu luk w prawie, wykładni rozszerzającej czy wykorzystywanie niejasności języka)

Obowiązek cywilnego nieposłuszeństwa:

Tylko  niewiele ustaw zasadniczych  formułuje obowiązek zupełnie inny w treści do wszystkich 

pozostałych, stanowiący, w moim przekonaniu, ukoronowanie systemu społecznego ludzi wolnych 

i   odpowiedzialnych.   Obowiązek   ten   zwany   też   jest   prawem.   Chodzi   o   obywatelski 

obowiązek/prawo  do cywilnego  nieposłuszeństwa  wobec  bezprawnego  działania  przedstawicieli 

władzy publicznej. 

Jakże zrozumiale dla osób żyjących przez lata pod prawem narzucanej tyranii brzmi następujący 

fragment   Deklaracji   Niepodległości   Stanów   Zjednoczonych   Ameryki   z   1776   r.:   ,,Rozwaga 

wprawdzie   nakazuje,   ażeby   rządy   dawno   ustanowione   nie   były   zmieniane   dla   błahych 

i przemijających powodów; doświadczenie wskazuje również, że ludzkość jest bardziej skłonna 

znosić zło niż odzyskiwać swoje prawa przez obalenie form rządów, do których przywykła, jeżeli 

jednak   długie   pasmo   nadużyć   i   uzurpacji   zmierzających   niezmiennie   do   jednego   celu   ujawnia 

zamiar   ujarzmienia   ludzi   pod   absolutnym   despotyzmem,   wtedy   jest   ich   prawem,   jest   ich 

obowiązkiem   zrzucenia   takiego   rządu   i   ustanowienie   nowych   strażników   ich   przyszłego 

bezpieczeństwa...".   Kilkanaście   lat   później,   w   1793   r.   w   Konstytucji   Francji   znajdujemy 

następującą normę postępowania: ,,Kiedy rząd narusza prawa ludu, insurekcja jest dla ludu i dla 

każdej   jego   części   najświętszym   prawem   i   najniezbędniejszym   obowiązkiem".   Podobną   normę 

zawiera  Powszechna  Deklaracja  Praw  Człowieka,  która we wstępie  głosi: ,,Zważywszy że  jest 

istotne, aby prawa człowieka były chronione przez przepisy prawa, tak aby człowiek nie musiał, 

doprowadzonych do ostateczności, uciekać się do buntu przeciw tyranii i uciskowi". Myśli te nie 

były naturalnie obce największym umysłom; oto co pisze św. Tomasz z Akwinu, często w tym 

miejscu przytaczany: ,,Człowiek jest zobowiązany do posłuszeństwa władzom świeckim, w miarę 

jak tego wymaga porządek sprawiedliwości. Dlatego jeśli władca nie ma prawa do sprawowania 

władzy,   ale   ją   sobie   przywłaszczy   albo   nakazuje   coś   niesprawiedliwego,   podwładni   nie   są 

obowiązani   słuchać   go,   chyba   przygodnie   dla   uniknięcia   zgorszenia   lub 

niebezpieczeństwa"   (Summa   Theologica.   Cnoty   społeczne   pokrewne   sprawiedliwości,   Londyn 

1972, t. 20). 

W ciągu ostatnich dwóch stuleci Amerykanie poświęcili najwięcej uwagi obowiązkowi/prawu do 

obywatelskiego nieposłuszeństwa (ich dorobek przybliża naszemu czytelnikowi praca W. Langa 

i      J. Wróblewskiego,  Sprawiedliwość  społeczna  i nieposłuszeństwo obywatelskie  w  doktrynie 

politycznej USA, Warszawa 1984, PWN). 

Cywilne nieposłuszeństwo, aby pozostało ,,cywilne", będąc 

2

(1) dokonanym jawnie i publicznie naruszeniem prawa, 

(2) świadomym  protestem przeciwko uznanemu  za niezgodną z konstytucją  lub elementarnymi 

normami   moralnymi,   przeciwko   instytucji   społecznej   lub   politycznej,   zwyczajowi   lub   praktyce 

popieranej przez państwo, 

(3) aktem zmierzającym do poprawy (a nie obalenia) porządku prawnego, 

nie może przybierać form przemocy, a sprawca gotów jest poddać się karze. 

Wyrzeczenie się przemocy dotyczy także przedstawicieli władzy totalitarnej. Doskonale rozumieli 

to   ludzie   podziemnej   ,,Solidarności";   gdy   tymczasem   niektórym   urzędnikom   władz   stanu 

wojennego   tak   zależało   na   kompromitacji   demokratycznej   opozycji,   że   uciekali   się   do   prób 

tworzenia grup prowokatorów, usiłujących organizować akty terroru, na szczęście nieudane. 

Podporządkowanie się moralnemu  obowiązkowi powstrzymania  się przed kolaboracją z tyranią 

przejawia   się   w   dwojaki   sposób.   Niewielu   prowadzi   czynną   działalność   konspiracyjną.   Są   to 

przywódcy w walce duchowej. Wytaczanie wojny walce duchowej przy użyciu policji i wojska, 

cenzorów czy dyspozycyjnych intelektualistów jest dla władzy ,,równie śmieszne, co zgubne" (N. 

Davies, Boże igrzysko. Historia Polski, Kraków 1991). Natomiast postawą dużej części zwykłych, 

już nie tak odważnych ludzi, jak obserwujemy to na ziemiach polskich w XIX wieku i w Polsce 

Ludowej w latach 1948-1956 i po wprowadzeniu stanu wojennego, było wycofanie się z życia 

publicznego.   W   PRL,   w   której   państwo   było   monopolistą   w   wielu   dziedzinach   życia 

gospodarczego,   to   wycofanie   się   obejmowało   gospodarkę,   w   której   każdy   jednostkowy   czy 

grupowy   sukces   był   marnowany   lub   zawłaszczany   przez   partyjną   propagandę   Powodowało   to 

w   reakcji   zwrotnej   niemożliwą   do   przełamania   bierność   ludzi   w   życiu   gospodarczym,   która 

przyczyniła się walnie do bezkrwawego w końcu wyczerpania się sił witalnych komunizmu. Zakres 

jawnego oporu w Polsce lat osiemdziesiątych był jednak na tyle szeroki, że władza spenalizowała 

samo nieposłuszeństwo obywatelskie (słynny art. 282a kodeksu karnego - obszernie pisze na ten 

temat L. Falandysz: Nieposłuszeństwo obywatelskie a oceny prawnokarne, ,,Studia Iuridica", 1992, 

t. 19). 

Cywilne   nieposłuszeństwo   wobec   władz   demokratycznie   ustanowionych   jest   zgoła   innym 

zagadnieniem.   W   razie   zagrożenia   lub   naruszenia   jakiegoś   prawa  czy   wolności,   obywatel 

państwa praworządnego i stabilnego wcale nie musi okazywać nieposłuszeństwa prawu. Aby 

bronić swego interesu naruszonego przez urzędnika władzy publicznej, może on (lub jakaś 

grupa)   zażądać   przywrócenia   prawa   przed   niezawisłym   i   bezstronnym   sądem.   Okazując 

zatem   posłuszeństwo   regułom   gry   przyjętym   w   takim   państwie   może   on   najtaniej 

i  najszybciej,  a przede  wszystkim  najtrwalej dojść  tego uprawnionego interesu.  Tak  więc 

moralny   obowiązek   przeciwstawienia   się   tyranii,   w   demokratycznym   państwie   prawa 

3

zamienia   się   w   dostępną   każdemu   na   równych   prawach   możliwość   ochrony   naruszonego 

prawa przed  sądem. Nie oznacza  to jednak wcale, że w takim państwie nie obserwujemy 

masowych  form   obywatelskiego   nieposłuszeństwa  czy  mniej  lub   bardziej  spektakularnych 

aktów jednostkowych.  Amerykański filozof prawa, Richard Brandt postrzega to w kategoriach 

korzyści   społecznej   ,,w   wyróżnianiu   ludzi,   którzy   odmawiają   posłuszeńStwa   w   stosunku   do 

niektórych   praw   na   własne   ryzyko.   Nawet   w   konstytucyjnej   demokracji,   członkowie   ciała 

ustawodawczego są często nienależycie wykształceni, ulegają przesądom i dbają przede wszystkim 

o własne interesy. Potulność obywateli w wiernym przestrzeganiu każdego prawa, które uchwala 

ciało   ustawodawcze,   stanowi   zaproszenie   członków   legislatywy   do   obwieszczania   własnych 

przesądów jako obowiązujących praw" (w przytoczonej tu już książce Langa i Wróblewskiego, 

s. 158-9). 

Najszerszym   ostatnio   tego   przejawem   były   protesty   młodzieży   krajów   zachodnich   przeciwko 

wojnie i społeczeństwu konsumpcyjnemu w latach sześćdziesiątych, z ich kulminacją w roku 1968. 

W   wielu   krajach,   zwłaszcza   biednych,   mających   w   dodatku   kruchą   jeszcze   strukturę 

demokracji strajk polityczny, z obowiązkiem udziału w nim wszystkich członków związku 

zawodowego, staje się cywilną formą nieposłuszeństwa. Strajk taki, nawet gdy jego przywódcy 

deklarują także cele ekonomiczne,  skierowany jest głównie przeciwko władzy publicznej. Jego 

celem może być wymuszenie zmiany strategii gospodarczej, stąpienie lokalnego czy stołecznego 

polityka, czy podjęcie lub zablokowanie jakiejś inicjatywy ustawodawczej. Trudno też wyobrazić 

sobie   jakiekolwiek   społeczeńStwo   demokratyczne   bez   pojawienia   się   jednostkowych   aktów 

nieposłuszeństwa obywatelskiego. Jesienią 1992 roku jest nim w Polsce casus Gałuszki. Władze nie 

mogły więcej uczynić dla dowartościowania i rozpropagowania jego postawy niż skazać go na 

uwięzienie za motywowaną względami religijnymi odmowę odbycia służby wojskowej. 

Gdy   mówimy   o   obowiązku/prawie   do   cywilnego   nieposłuszeństwa   nie   sposób   pominąć 

szczególnie   trudnej   sytuacji,   w   jakiej   znajdują   się   stróże   prawa   (policjanci,   strażnicy 

więzienni), gdy otrzymują od przełożonego rozkaz wyraźnie sprzeczny z prawem, na przykład 

strzelania   do   pokojowego   zgromadzenia   ludzi,   sfałszowania   lub   zniszczenia   dowodu 

przestępstwa, umieszczenia więźnia w celu z ludźmi wyraźnie wrogo do niego nastawionymi 

itp. stróż prawa w kraju, którego konstytucja milczy na temat cywilnego nieposłuszeństwa, 

może wypełnić swój obowiązek wobec prawa przez powołanie się na wspomniany wyżej wstęp 

do Powszechnej Deklaracji oraz na przyjęte przez Zgromadzenie ONZ w 1991 r. ,,Podstawowe 

zasady użycia siły oraz broni palnej przez funkcjonariuszy porządku prawnego", które w zasadzie 

25 nakazują każdemu państwu wydanie ustaw dających tym funkcjonariuszom możliwość odmowy 

wykonania rozkazu użycia siły lub broni palnej, jeżeli prowadziłoby to do naruszenia porządku 

4

prawnego.   Taki   obowiązek   nieposłuszeństwa   służbowego   wobec   bezprawia   stanowi   jedną 

z gwarancji państwa prawa. Chroni on obywateli przed przestępczymi rozkazami przełożonych, 

kryjących się za plecami szeregowych policjantów czy żołnierzy. Klasycznym u nas przykładem 

takiego przestępczego rozkazu wykonanego przez niżej stojących ,,egzekutorów", bez ich prawa do 

nieposłuszeństwa wobec bezprawia poleceń przełożonych było zbrojne zdobycie w grudniu 1981 r. 

kopalni ,,Wujek" i zamordowanie jej dziewięciu górników. 

2. Desuetudo a obowiązywanie prawa w sensie behawioralnym

Ujęcie   realistyczne   (socjologiczne,   behawioralne)  -   występowanie   w   masowej   skali   zjawiska 

zgodności zachowań adresatów norm z tymi normami, norma nie obowiązuje jeśli stwierdzi się 

masowe zachowania niezgodne z dyspozycjami norm lub niestosowanie sankcji przez kompetentne 

organy (desuetudo, czyli odwyknienie -   długotrwałe nieprzestrzeganie lub niestosowanie normy, 

nie dotyczy przepisów)

Desuetudo – odwyknienie. 

Przez desuetudo rozumie się zjawisko długotrwałego niestosowania lub nieprzestrzegania normy. 

Za objęte desuetudo uznaje się normy:



sankcjonowane jeśli mimo pojawienia się warunków określonych w tej hipotezie adresaci 

pierwotni nie zachowują się zgodnie z dyspozycją tej normy.



sankcjonującą jeśli mimo naruszenia normy sankcjonowanej adresat wtórny (organ państwa) 

nie korzysta ze swoich kompetencji i nie stosuje sankcji. Uznaje się wówczas, że państwo 

straciło zainteresowanie dla tych norm, przestało je chronić swoim przymusem w związku 

z czym norma taka przestała obowiązywać.

3. Co to znaczy, że akt wchodzi w życie?

Akt prawodawczy (źródło prawa) w  systemie  prawa ustawowego to tekst  wyrażony  w  postaci 

przepisów prawnych, wprowadzający do systemu nowe obowiązujące normy, albo zmieniający czy 

uchylający   dotychczasowe.   Może   to   być   władczy   akt   jednostronny   (np.   ustawa   parlamentu, 

rozporządzenie   ministra),   akt   powstający   w   drodze   umowy   dwóch   albo   wielu   podmiotów, 

upoważnionych do prawotwórstwa (np. zbiorowy zakład pracy, umowa międzynarodowa)

Co do zasady prawo (wewnątrzkrajowe) obowiązuje na całym terytorium państwa, którego władze 

je ustanowiły lub sankcjonują (w przypadku prawa zwyczajowego); może też obowiązywać  na 

części terytorium (prawo miejscowe); obowiązuje zasada terytorialności

Osoba znajdująca się na terytorium danego kraju podlega jego jurysdykcji  (wyjątkiem  jest np. 

personel dyplomatyczny); elementem prawa wewnętrznego po ratyfikacji stają się postanowienia 

umów   międzynarodowych,   niekiedy   też   dopuszcza   się   stosowanie   na   ter.   danego   kraju   prawa 

5

obcego (zasada osobowości), specyficzny charakter ma prawo wspólnotowe,

Prawo   obowiązuje   od   momentu,   który   wyznaczy   ustawodawca,   nie   wcześniej   niż   od   dnia 

opublikowania (w Polsce zwykle po 14 dniach od promulgacji); czas dzielący opublikowanie od 

wejścia w życie to vocatio legis; w wyjątkowych okolicznościach legislator dopuszcza retroakcję 

(gdy prawo wiąże się z nagrodami lub korzyściami); z reguły prawo obowiązuje bezterminowo, 

wyjątkiem  jest np.  ustawa  budżetowa;  koniec  obowiązywania   normy  może  nastąpić   w  wyniku 

przepisów derogacyjnych, desuetudo czy zasady lex posterior derogat legi priori (łac. akt późniejszy 

uchyla moc obowiązującą aktu wcześniejszego).

4. Wyjątki od zasady lex retro non agit

Lex retro non agit - jedna z zasad prawa rzymskiego - prawo nie działa wstecz, określana również 

jako   zasada   nieretroakcyjności   prawa   (retroactio   -   wsteczna   moc   obowiązywania   aktu 

normatywnego).   Ustawodawca   nie   może   ustanawiać   przepisów   prawa,   które   wiązałyby   skutki 

prawne ze zdarzeniami prawnymi mającymi miejsce w przeszłości. Prawo musi być przewidywalne 

i budzić zaufanie a podmiot prawa musi mieć pewność, że w danej sytuacji postępuje zgodnie lub 

niezgodnie z obowiązujacym prawem. W prawie polskim zasadę tę wyraża np. art. 3 k.c.: Ustawa 

nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu.

Odstępstwa i wyjątki:



akty prawne obowiązują do czasu uchylenia przez inne, później wydane akty normatywne – 

(derogatio). Nowo wydany akt zawiera tak zwane klauzule derogacyjne, uchylające przepisy 

prawa obowiązujące w danej dziedzinie. Niektóre klauzule pozostawiają w mocy pewne 

grupy przepisów.



istnieją   także   tzw.   Akty   czasowe   –   ustanawiające   dokładnie   czas   w   przeciągu   którego 

obowiązują



desuetudo   –   czyli   zwyczaj   negatywny,   uchyla   moc   obowiązującą   norm,   przepis   nie 

stosowany, uważa się za nie obowiązujący

5. Przepisy kolizyjne

Podział przepisów:



przepisy   derogacyjne   zamieszczane   są   postanowieniach   końcowych   aktu   normatywnego 

(Kodeksu, ustawy), uchylają dotychczas całości lub części pewne dotychczas obowiązujące 

przepisy prawne regulujące jakiś obszar stosunków społecznych. Uchylone w całości lub 

w części przepisy mogą, ale nie musza być zastępowane przez nowe;



przepisy   kolizyjne,   ich   zadaniem   jest   rozstrzyganie,   który   z   systemów   prawnych

 

  

6

jednocześnie   obowiązujących   na   terenie   danego   państwa   będzie   miał   zastosowanie 

w konkretnym przypadku;



przepisy przejściowe (intertemporalne) - rozstrzygają o sposobie postępowania z pewnymi 

zaistniałymi  stanami faktycznymi  (zdarzeniami) powstałymi  pod rządami starego prawa, 

a   podlegającymi   już   prawnej   ocenie   nowym   przepisom,   wówczas,   gdy   stare   przepisy 

zastąpiono nowymi;

6. Reguły kolizyjne a obowiązywanie prawa

Reguły kolizyjne:

lex superior derogat legi inferiori (ustawa wyższa hierarchicznie deroguje niższą)

lex posterior derogat legi priori (ustawa późniejsza deroguje wcześniejszą)

lex specialis derogat legi generalis (ustawa specjalna deroguje generalną)

Obowiązywanie prawa.

Kryteria   obowiązywania,   które   są   przyjmowane   przez   tak   zwaną   prawniczą   koncepcję 

obowiązywania prawa. Wskazanie na to, że jest tych kryteriów 5: 

Pierwsze z tych kryteriów, to kryterium ustanowienia, a mianowicie, kryterium tetyczne. Nazwano 

te   kryteria   subkryteriami,   dlatego   że   składają   się   łącznie   na   kryterium   obowiązywania   tzn. 

pozwalają na stwierdzenie, czy dana norma obowiązuje, czy też nie w systemie, a zatem te kryteria 

łącznie   stanowią   kryterium   obowiązywania   prawa.   Kryterium   obowiązywania   danej   normy, 

oczywiście   mamy   tu   na   myśli   kryterium   obowiązywania   w   sensie   relatywnym,   w   sensie   tzw. 

Systemowym a nie w sensie absolutnym. Pierwsze kryterium, tetyczne, które to stwierdza że norma 

została  ustanowiona  przez  kompetentny organ. Po to żeby stwierdzić  czy kryterium  to zostało 

spełnione, czy też nie, musimy dokonać pewnego porównania, a mianowicie porównania procedury 

i sposobu działania pracodawcy z normami określającymi zarówno kompetencje prawodawcy jak 

i   z   normami   określającymi   procedurę   prawotwórstwa.   Dopiero   tego   typu   operacja   pozwoli 

na   stwierdzenie   czy   dana   norma   obowiązuje,   czy   też   nie   z   pkt.   widzenia   spełnialności   tego 

kryterium.   Kryterium   drugie,   to   jest   kryterium   odwołujące   się   do   procedury   uchylenia   normy, 

a mianowicie to kryterium mówi tyle:  norma obowiązuje o ile nie została uchylona, w sposób 

wyraźny lub dorozumiany,  czyli  innymi  słowy norma  nie została  zderogowana formalnie  bądź 

poprzez derogację dorozumianą. Derogacja jest to uchylenie normy,  otóż jeżeli weźmiemy pod 

7

uwagę jakiś tekst prawny, to bardzo często, znajdziemy w nim rozdział dotyczący tzw. przepisów 

końcowych. W tych rozdziałach w których znajdują się przepisy końcowe, poza innymi przepisami, 

tzn. przepisami dotyczącymi innych materii, znajdują się także tzw. Klauzule derogacyjne, czyli 

przepisy uchylające jak i inne przepisy.  Otóż było już mówione częściowo o tym,  przy okazji 

dogmatyki  prawa i możliwości  spełnienia  celu dogmatyki  prawa mówiąc,  że ten cel nigdy nie 

zostanie   spełniony,   dlatego   że   stale   pojawiają   się   we   systemie,   nowe   akty   prawne,   czyli   stale 

pojawia się nowa regulacja. Możliwość wprowadzenie tej nowej regulacji zależy niejako z uwagi na 

pewne   wymogi   także   odnoszone   do   samego   systemu   prawa.   Przede   wszystkim   wymóg 

niesprzeczności   i   wymóg   zupełności,   ale   zwłaszcza   niesprzeczności,   zależy   od   umiejętnego 

uchylenia dotychczasowej regulacji prawnej tzn. jeżeli wprowadza się nowa regulację prawną to 

należy coś zrobić ze starą regulacją prawną. Najczęściej dokonuje się uchylenia startej regulacji 

prawnej w części bądź w całości i przepis zawarty w przepisach końcowych, który właśnie uchyla 

części bądź w całości jakąś inną regulację prawną, nazywane jest przepisem uchylającym. Tego 

typu   przepisy   znajdują   się   w   rozdziale,   „przepisy   końcowe   tekstu   prawnego”.   To   uchylenie 

skutkuje, ustaniem obowiązywania tych przepisów, które zostały uchylone. Klauzule derogacyjne 

zawarte w postaci przepisu uchylającego w tekstach prawnych, zazwyczaj są stosunkowo skrótowo 

formułowane, wystarczy powiedzenie „tracę moc” i następnie ustawa wymienia te teksty prawne, 

które straciły moc. Utrata mocy oznacza w gruncie rzeczy, utratę mocy obowiązującej, a zatem 

utratę obowiązywania. Te klauzule są zazwyczaj sformułowane w ten sposób że podają datę, od 

której  stara  regulacja traci  moc,  lecz  nie  zawsze jest  tak że  ta data  będzie  jednakowa np. dla 

wszystkich regulacji, czy jednakowa dla wszystkich części aktów. Nie zawsze będzie tak że to 

będzie   data,   ponieważ   czasem   będzie   tak   że   wejście   w   życie   jednego   akty,   będzie   związane 

z   uchyleniem  innego   akty,  a   uchylenie  tamtego   innego  aktu   (ponieważ   będzie   zbyt  obszerna), 

będzie   zależało   także   od   wejścia   w   życie   innego   aktu,   w   związku   z   tym   często   trzeba 

przeprowadzić, może nie trudną ale, żmudną operację ustalania dat, po to aby stwierdzić od kiedy 

jakaś część akty, która po uchyleniu została jednocześnie wprowadzona. Przy czym zazwyczaj jest 

tak, i tak być powinno, że nie ma takiego okresu czasu, który by pozostał bez regulacji tzn. uchyla 

się   obowiązywanie   jednej   regulacji,   w   tym   momencie   wchodzi   w   życie   druga   regulacja.   To 

oczywiście niesie ze sobą cały szereg dodatkowych problemów związanych z tym jak oceniać np. 

stany rzeczy, które trwają, powstały pod rządami starej regulacji, a trwają nadal pod rządami nowej 

regulacji. Regulacja będzie miała zastosowanie, czyli który tekst, jak oceniać postępowania, np. 

wszczęte pod rządami starej regulacji, a trwające dalej i kończącej się pod rządami nowej regulacji, 

co się stanie np. gdy się zmieni  kodeks karny w trakcie,  gdy trwa proces, to jest cały szereg 

problemów z wprowadzeniem tejże nowej regulacji. 

8

Drugi typ derogacji, obok derogacji formalnej, to jest tzw. Derogacja dorozumiana. Otóż derogacja 

dorozumiana jest to uchylenie obowiązywanie jakiejś normy, poprzez zastosowanie odpowiednich 

reguł kolizyjnych. Zauważając przy omawianiu kwestii metodologicznych związanych z dogmatyką 

prawa a zwłaszcza przy omawianiu wzorca metodologicznego adekwatnego do dogmatyki prawa. 

Mówiliśmy wówczas ze jeśli chodzi o postęp metodologiczny w dogmatyce prawa, to w gruncie 

rzeczy, takiego postępowania metodologicznego nie notujemy dlatego, że prawnicy posługują się 

ciągle tymi samymi metodami w odniesieniu do tekstu, one są nieznacznie z upływem czasu coraz 

bardziej doprecyzowane, ale nie zmienia się ich istota. Te reguły kolizyjne są jednym z przykładów 

tego typu metod prawniczych stosowanych przez bardzo długi okres czasu. Są oparte na pewnych 

kryteriach, odwołujących się do systemu prawa, do konstrukcji systemu prawa. Pierwsza z tych 

reguł opiera się na kryterium  

 

 hierarchiczności

 

 , czyli podrzędności, nadrzędności hierarchicznej,

 

  

funkcjonującej pomiędzy normami, tzn. na tym że jedna norma jest hierarchicznie wyższa od innej 

normy. W oparciu o to kryterium, konstruowana jest tzw. Reguła lex superior (zniesienie prawa). 

Ta reguła brzmi lex superior derogat legi interiori, czyli  norma wyższego rzędu, uchyla normę 

niższego   rzędu.   Drugie   z   kryteriów,   na   których   oparta   jest   kolejna   reguła   kolizyjna,   to   jest 

chronologiczne

 

 , i to kryterium, pozwala na sformułowanie reguły lex posterior derogat legi priori

 

  

(norma późniejsza uchyla wcześniejszą). Trzecie z kryteriów - 

 

 merytoryczne

 

 , opiera się na treści,

 

  

porównaniu  i odwołaniu się do treści norm prawnych, to kryterium brzmi lex speciali derogat legi 

generali   (norma   szczegółowa   uchyla   normę   ogólną).   To   są   trzy   podstawowe   reguły   kolizyjne, 

oparte o trzy kryteria, więc: kryterium hierarchiczne, kryterium czasowe (czasu wydania normy) 

i kryterium treści normy. Otóż te reguły kolizyjne, znajdują zastosowanie w pewnych szczególnych 

sytuacjach, to jest w sytuacji colisinori     i dlatego te reguły nazywają się regułami kolizyjnymi. 

Sprzeczność   nawiązuje   wprost   do   pojęcia   sprzeczności   logicznej,   w   związku   z   tym   pojęcie 

logicznej sprzeczności odnoszącej się do zdań ma także zastosowanie do sprzeczności logicznej 

i sprzeczności bezlogicznej, odnoszącej się do norm, czy ta sprzeczność pomiędzy normami jest 

taką   samą   sprzecznością   jak   sprzeczność   między   zdaniami,   ponieważ   ta   między   zdaniami   jest 

logiczna. Dlatego też zdania te mogą być rozpatrywane pod względem wartości logicznych, prawdy 

i fałszu. 

Z tego między innymi powodu, wygodniej jest się posłużyć pojęciem kolizji i normy, które jest 

jakby neutralne z tego pkt. widzenia  ale w związku z tym  możemy powiedzieć tak, że reguły 

kolizyjne   stosujemy   do   tych   wszystkich   sytuacji,   gdzie,   czy   też   w   których   normy   znajdą   się 

w określonej kolizji. Biorąc to wszystko pod uwagę musimy dodać jedno, że pojęcie kolizji jest 

pojęciem   stosunkowo   nowym   i   posługują   się   nim   wszyscy   Ci,   którzy   maja   świadomość   tych 

problemów, pewnego zobowiązania filozoficznego, jeżeli się posługujemy pojęciem sprzeczności. 

9

Natomiast w tradycyjnym prawoznawstwie, oczywiście spotykamy z pojęciem sprzeczności norm 

w związku z tym, jeżeli tak to jest tradycyjnie ujmowane, że normy nie są sprzeczne. Sprzecznością 

nazywamy pewną kolizję. Jeśli uczynimy takie zastrzeżenie to możemy powiedzieć że możemy 

mieć do czynienia z dwoma typami tych sprzeczności czy też kolizji. Po pierwsze może to być tzw. 

Sprzeczność abstrakcyjna. Po drugie tzw. Sprzeczność konkretna, czyli normy mogą kolidować ze 

sobą w ten sposób abstrakcyjny bądź w sposób konkretny. Normy te kierowane do tego samego 

adresatów, czyli posiadające identyczną hipotezę. Hipoteza to jest ta część normy, która określa 

adresata. Wtedy mamy do czynienia ze sprzecznością abstrakcyjną czyli np. do studentów, kiedy 

dwie   normy   będą   skierowane   do   tego   samego   kręgu   adresatów,   ale   odmiennie   będą   określały 

sposób ich postępowania. Czyli sprzeczność abstrakcyjna polega na rażącym nakazaniu adresatom 

dwóch   diametralnie   różnych   czynności.   Sprzeczność   konkretna   zachodzi   wówczas,   gdy:   po 

pierwsze nie zachodzi  sprzeczność abstrakcyjna,  a po drugie z praktycznych  względów  dwóch 

norm nie da się jednocześnie zastosować, ze względów praktycznych. Zawsze musi być tak, że 

tylko   jedna   z   kolidujących   norm   może   obowiązywać,   druga   nie   obowiązuje.   Jedna   z   dwóch 

kolidujących   norm  jest  wyższego   rzędu   hierarchicznego,   druga  niższego,   np.  jedna   jest   normą 

ustawy, a druga normą rozporządzenia i zachodzi między nimi kolizja, na podstawie reguły lex 

superior derogat legi imperiori, czyli będzie obowiązywała norma ustawowa. To samo będzie miało 

miejsce w przypadku kolizji norm, jeżeli będą one równe hierarchicznie. Kolizje mogą nastąpić 

pomiędzy normami, które należą do tego samego szczebla hierarchicznego np. normami ustaw, 

bądź normami rozporządzeń, mogą kolidować ze sobą dwie normy dwóch rozporządzeń, albo dwie 

normy   tego   samego   rozporządzenia.   Wtedy   nie   można   zastosować   dyrektywy   lex   superior 

odwołującej się do kryterium hierarchicznego. Normy zostały wydane w różnym czasie, wtedy da 

nam to możliwość posłużenia się regułą kolizyjną lex posterior derogat legi priori, czyli norma 

ustanowiona   później   uchyla   moc   wiążącą   normy   ustanowionej   wcześniej.   Wtedy   będzie 

obowiązywała norma późniejsza, tak będzie w aktach wydanych w różnym czasie, ale może być 

tak, że będą kolidowały ze sobą normy zawarte w jednym akcie. Wówczas będziemy mieli obie 

normy   wydane   w   tym   samym   czasie,   ale   nie   będziemy   mogli   zastosować   reguły   opartej   na 

następstwie czasowym, wtedy być może będzie pomiędzy nimi różnica mimo że będą sprzeczne, 

w sposobie sformułowania, tzn. w treści, jedna będzie normą ogólną, formułującą pewną zasadę, 

a inna będzie normą szczególną. Jeżeli będą kolidowały, to na zasadzie lex speciali derogat legi 

generali, będzie obowiązywała ta szczególna. W każdym przypadku, każda z tych reguł prowadzi 

do stwierdzenia że jakaś norma obowiązuje, a jakaś inna nie obowiązuje. Reguły lex posterior i lex 

speciali mogą same ze sobą wejść w kolizje. W sytuacji kiedy z jednej strony mamy do czynienia 

z normą późniejszą i ogólną, a z drugiej strony z normą wcześniejszą i szczegółową. W takiej 

10

sytuacji zastosowanie reguły lex posterior derogat legi priori, czyli norma późniejsza uchyla normę 

wcześniejszą, powinniśmy uznać, że obowiązuje późniejsza, ale na podstawie reguły lex speciali 

czyli norma szczegółowa uchyla normę ogólną, powinna zostać zastosowana szczegółowa, która 

została wydana wcześniej, a na podstawie innej reguły, że obowiązuje norma ogólna, bo została 

wydana później. To prowadzi do sytuacji, w której nie możemy jednoznacznie określić, która z tych 

dwóch kolidujących norm obowiązuje. Stąd też jest metaderektywa, metareguła kolizyjna, która 

odnosi się do reguł kolizyjnych i która mówi lex posterior generali non derogat legi priori speciali, 

czyli norma późniejsza główna nie uchyla normy wcześniejszej szczegółowej, a zatem obowiązuje 

wcześniejsza szczegółowa. Ta reguła  wprowadza nam hierarchie,  : po pierwsze, najistotniejsze 

kryterium to kryterium hierarchiczne, na którym opiera się reguła lex superior, po drugie ta reguła 

przesądza o  tym że ważniejsze jest kryterium treściowe. Po trzecie kryterium czasowe. Derogacja 

dorozumiana   jest   formalna,   czyli   nie   odbywa   się   poprzez   przepis   ustanawiający   klauzulę 

derogacyjną w tekście prawnym,  ale poprzez odpowiednie reguły wypracowane przez praktyke 

prawniczą. Pewnego rodzaju swoistymi regułami pozwalającymi na ustalenie obowiązywania są 

tzw. Przepisy przejściowe, bądź intertemporalne, czyli między czasowe. Są to przepisy, które się 

formułuje wówczas kiedy wprowadza się nową regulację intertemporalną. Typowym przykładem 

przepisu międzyczasowego jest standardowa reguła przepisu karnego, w razie wątpliwości, czy ma 

być stosowane prawo dotychczasowe czy kodeks karny, stosuje się kodeks karny. Innym typem 

tego  rodzaju  reguł  pozwalających  na  ustalenie   obowiązywania  jest tzw.  Reguła  lex   misior.   Ta 

zasada   zazwyczaj   formułowana   jest   w   obrębie   regulacji   karnej,   stwierdza   tak:   jeżeli   w   czasie 

orzekania, obowiązuje ustawa inna, niż w czasie popełnienia przestępstwa stosuje się ustawę nową, 

jednakże   należy   stosować   ustawę   obowiązującą,   poprzednią   jeżeli   jest   ona   względniejsza 

(łagodniejsza)   dla   sprawcy.   Jeżeli   w   czasie   orzekania   obowiązuje   ustawa   inna   niż   w   czasie 

popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą, 

poprzednio, jeżeli jest ona względniejsza dla sprawcy. „Zasada miłosierdzia” obowiązuje o ile nie 

jest surowsza dla sprawcy, czyli zasady prawa karnego zmierzają raczej w kierunku ochrony prawa 

jednostki wobec państwa.

Przejdźmy do omówienia trzeciego kryterium, otóż trzecie kryterium, kryterium hierarchiczności. 

Norma jakaś obowiązuje jeśli nie jest sprzeczna z norma wyższą. Stąd też to kryterium, że norma 

nie   jest   sprzeczna   z   normą   wyższą   wyodrębnia   się   w   postaci   pewnego   odrębnego   kryterium. 

Czwarte kryterium, norma obowiązuje wtedy gdy nie została uchylona w drodze des titudo to jest 

niestosowanie jakiejś normy w długim okresie czasu. Jest margines norm, które są nie stosowane. 

Kryterium piąte, to jest kryterium aksjologiczne – norma jakaś obowiązuje jeśli spełnia kryterium 

aksjologiczne. Kryterium to nawiązuje do koncepcji prawa natury – zgodności prawa z określonymi 

11

wartościami. Jest to kryterium sporne.

7. Sprzeczności w prawie i sposoby ich usuwania

Rodzaje sprzeczności (kolizji norm prawnych):



logiczna – w treści jednej normy jest nakaz a w drugiej zakaz;



przeciwieństwo   logiczne   –   dyspozycja   jednej   normy   że   zawarty   jest   w   niej   nakaz 

a w drugiej zawarty jest zakaz innego postępowania;



prakseologiczna – sytuacja kiedy działając zgodnie z dyspozycją jednej normy nie możemy 

ustalić zaistnienia skutków przewidzianych w drugiej normie

Reguły kolizyjne – usuwanie sprzeczności:

a) I stopnia – usuwanie prostych sprzeczności



hierarchiczności   –   wybieranie   norm   wyższego   rzędu   przy   usuwaniu   sprzeczności;   „lex 

superior derogat legi inferiori” (norma wyższa uchyla normę niższą);



merytoryczna   (szczegółowości)   –   wybór   normy   szczególnej   nad   ogólną;   „lex   specialis 

derogat legi generali” (norma szczegółowa uchyla normę generalną);



temporalna (czasowości) – wybór normy późniejszej na wcześniejszą; „lex posterior derogat 

legi priori” (norma późniejsza uchyla normę wcześniejszą).

b) II stopnia – metareguły kolizyjne (kolizja między regułami kolizyjnymi)

Konflikt między regułą hierarchiczności a regułą merytoryczną

Dochodzi do niego, gdy jedna z norm sprzecznych treściowo jest normą wyższą i jednocześnie 

normą   ogólną,   druga   zaś   normą   szczegółową   niższego   rzędu.   Przy   rozstrzyganiu   takiej   kolizji 

ponownie dominuje reguła hierarchiczności. Norma wyższa, mimo że ogólna uchyli normę niższą, 

chociaż szczegółową 

Konflikt między regułą hierarchiczności i temporalną

Wtedy, gdy mamy dwie normy prawne, z których jedna jest wyższą i została wydana wcześniej, 

druga zaś jest niższą i została wydana później. Normy te są sprzeczne treściowo. Przy rozstrzyganiu 

pierwszeństwo zawsze ma reguła hierarchiczna. Norma wyższa pomino że wcześniejsza uchyla 

normę niższą mino że późniejszą

Konflikt między regułą merytoryczna i temporalną 

Konflikt   między  normą   wydaną   wcześniej   a  zarazem   szczegółową   oraz  normą   ogólną  wydaną 

później   (obie   normy   są   tego   samego   stopnia).   Należy   w   takim   przypadku   stosować   regułę 

merytoryczną, czyli norma szczegółowa mino, że wcześniej wydana uchyla normę ogólną wydaną 

później.

12

8. Luki w prawie i sposoby ich usuwania

Statyka i dynamika stosunków społecznych jest najczęstszą przyczyną tego, że prawodawca czegoś 

nie przewidział, a co za tym idzie nie uregulował w obowiązującym prawie. 

Zjawisko luki w prawie ma miejsce wówczas, gdy w obowiązującym prawodawstwie brak jest 

normy,   która   mogłaby   być   zastosowana   w   jakimś   konkretnym   przypadku.   Brak   ten   może   być 

powodowany różnymi sytuacjami, stąd wyróżnimy trzy rodzaje luk w prawie:



luka   aksjologiczna  (ocena,   wartościująca   lub   luka   de   lege     ferenda)   zachodzi,   gdy 

ustawodawca nie uregulował (nie nakazał i nie zakazał) określonego zachowania, mimo że 

ktoś uważa na gruncie ocen, których jest zwolennikiem, że dane zachowanie powinno być 

przedmiotem regulacji prawnej, np. jakiś czyn powinien być uznany za przestępczy,



luka logiczna  występuje. gdy many do czynienia z dwoma sprzecznymi normami prawa 

istniejącymi w systemie prawa i normy te nie dają się ze sobą pogodzić, a regulują ten sam 

stan   faktyczny.   Te   sprzeczne   normy   regulujące   ten   sam   stan   faktyczny   w   sposób 

wykluczający  się  należy  uchylić,  przyjmując,  że   na  ten  sam   temat  prawodawca   się  nie 

wypowiedział,   przy   czym   uchylać   te   normy   możemy   tylko   jeśli   mają   jednakową   moc 

prawną.   Drugą   przesłanką   uchylenia   jest   data   wejścia   w   życie   tej   normy-   musi   to   być 

bowiem ten sam termin wejścia w życie obu aktów,



luka   strukturalna   (konstrukcyjna)   jest  wynikiem   wad  występujących   w   systemie   prawa- 

normy prawne o wyższej mocy prawnej są unieruchamiane przez brak norm o niższej mocy, 

które warunkują ich realizację. Sytuacja taka ma miejsce, np. gdy jakieś uprawnienie zostało 

sformułowane w normie pochodzącej z ustawy, a brak rozporządzenia wykonawczego do 

ustawy może uniemożliwić korzystanie z tego uprawnienia.

Sposoby usuwania:

W przypadku stwierdzenia luki w obowiązującym prawie, najczęściej rozstrzygnięcia następują na 

podstawie   analogii,   o   ile   nie   usunie   ich   sam   prawodawca.   Przesłanką   stosowania   analogii   jest 

zasada, że zbliżone pod względem treści stosunki społeczne powinny być przez prawo traktowane 

w   sposób   analogiczny.   Stosowaniem   analogii   zajmują   się   organy   stosujące   prawo,   a   proces 

wypełniania luk w prawie jest swoistym rozwijaniem materiału normatywnego przez te organy. 

Wyróżniane   są:   analogia   z   ustawy   (analogia   legis)   i   analogia   z   prawa   (analogia   iuris).  

Analogia legis  polega na takim działaniu  podmiotu  stosującego prawo, w wyniku którego stan 

faktyczny przez prawo nieuregulowany zostaje podciągnięty pod normę prawną regulującą stan 

13

faktyczny podobny. Przywiązuje się wagę zarówno do podobieństwa stanu faktycznego. jak i do 

celu normy. Jeśli zatem pewien stan faktyczny został już uregulowany, to stan faktyczny będący do 

niego   zbliżony,   powinien   być   potraktowany   przez   prawo   analogicznie.

 

Analogia   iuris   polega   na   tym,   że   sytuacje   nie   przewidzianą   przez   ustawę   rozstrzyga   się   na 

podstawie   ogólnych   ocen   wyprowadzonych   z   większej   liczby   obowiązujących   norm.   Podmiot 

stosujący  prawo  „  tworzy”  tak  jakby  normę  prawną  na   użytek  jednorazowego  rozstrzygnięcia. 

Bierzemy   w   tym   wypadku   pod   uwagę   nie   cel   poszczególnej   normy,   lecz   ogólną   intencję 

obowiązującego w danej dziedzinie prawodawstwa. „Utworzona” przez stosującego prawo norma 

musi być zgodna z zasadami systemu prawa. 

W systemie polskiego prawa analogii- tak z prawa, jak i z ustawy- nie wolno stosować na gruncie 

prawa karnego materialnego! 

9. Zupełność i niesprzeczność systemu prawa

Zupełność systemu prawa – oznacza iż nie może być w nim luk czyli braków odpowiednich norm 

prawnych.

Niesprzeczność   systemu   prawa   -  założenie   iż   w   systemie   prawa   nie   powinny   równocześnie 

obowiązywać dwie lub więcej norm, które zawierałyby sprzeczne dyspozycje (sprzeczności logiczne: 

jedna zakazuje a druga nakazuje, albo jedna zakazuje a druga dozwala, albo przeciwieństwa logiczne: 

dwie równocześnie nakazują zachowania wzajemnie niemożliwe do zrealizowania, albo niezgodności 

prakseologiczne:  zrealizowanie jednej normy niweczy skutki drugiej.). W przypadku stwierdzenia 

takich sprzeczności posługujemy się regułami kolizyjnymi.

10. Zasady wnioskowań prawniczych

Pojęcie wnioskowań prawniczych  

Prawnicy   obok   reguł   kolizyjnych   i   dyrektyw   interpretacyjnych   stosują   trzeci   typ   reguł   egzegezy 

tekstów   prawnych   zwanych   regułami   wnioskowań   prawniczych   (określane   także   mianem   reguł 

inferencyjnych) reguły te pozwalają wnioskować, że skoro obowiązuje norma N1 wyrażona w tekście 

prawnym, to można przyjąć, że obowiązuje również norma N2, która w tekście wyrażona nie jest, 

ponieważ wynika ona z normy N1 na mocy określonej reguły inferencyjnej. 

Rodzaje wnioskowań  prawniczych  



wynikanie logiczne  - wnioskowanie odwołuje się do relacji zawieranie się zbiorów tzn. do 

relacji zawieranie się zakresów nazw użytych w normie N1 i N2; nie prowadzi do przyrostu 

treści; norma N2 wynika logicznie z normy N1 jeżeli zakres zastosowania normy N2 lub 

zakres normowania normy N2 zawiera się w zakresie zastosowania lub normowania normy N1 

przy co najmniej tożsamości albo węższym zakresie drugiego elementu normy N2



wynikanie instrumentalne - o wynikaniu instrumentalnym normy N2 z normy N1 mówimy 

14

wówczas, gdy zrealizowanie normy N2 jest przyczynowo konieczne dla zrealizowania normy 

N1;   stwierdzając   wynikanie   norm   odwołujemy   się   do   wiedzy   empirycznej   o   związkach 

przyczynowych   pomiędzy   określonymi   zachowaniami   a   stanami   rzeczy,   które   są 

konsekwencją   owych   zachowań;   wynikanie   instrumentalne   opiera   się   na   dwóch   regułach 

inferencyjnych:

a)reguła   instrumentalnego   nakazu  –   jeżeli   uznaje   się   za   obowiązującą   normę   N1   nakazującą 

spowodować stan rzeczy S, to wynika z tego , że należy uznać za obowiązującą także normę N2, która 

nakazuje adresatowi normy N1 uczynić wszystko co jest warunkiem koniecznym zaistnienia stanu 

rzeczy S

b)reguła   instrumentalnego   zakazu  –   jeżeli   uznaje   się   za   obowiązująca   normę   N1   nakazującą 

spowodowanie rzeczy S to wynika z tego obowiązywanie normy N2, która zakazuje adresatowi normy 

N1 czynienia czegokolwiek co jest warunkiem przyczynowo wystarczającym niezaistnienia rzeczy S;

Jeżeli norma N1 formułuje zakaz spowodowania rzeczy S, wówczas norma N2 (instrumentalnego 

nakazu) nakazuje czynić to, co jest warunkiem koniecznym niezaistnienia rzeczy S, natomiast norma 

N2 (instrumentalnego zakazu) zakazuje czynić to, co jest warunkiem wystarczającym spowodowania 

rzeczy S



wynikanie   aksjologiczne  -   reguły   inferencyjne   oparte   na   założeniu   konsekwencji   ocen 

prawodawcy

Argumentum a simili



analogia   legis  -   wnioskowanie   opiera   się   na   stwierdzeniu   podobieństwa   między   faktem 

unormowanym   i   nienormowanym;   istotne   podobieństwo   faktów,   które   decyduje 

o zastosowaniu analogi legis może wynikać zarówno z fizycznego podobieństwa faktów jak 

i z porównania celów regulacji; rozumowanie przez analogię legis odpowiada następującej 

formule:   „Jeśli   obowiązuje   norma   N1   dotycząca   stanu   rzeczy   S1,   to   należy   wnosić,   że 

obowiązuje także norma N2 niewyrażona w tekście prawnym, ale regulująca stan rzeczy S2 

w sposób istotny podobny do stanu rzeczy S1”; analogia legis polega na zastosowaniu do 

sytuacji   nie   podpadającej   pod   wyraźny   przepis   prawa   przepisu   dotyczącego   sytuacji 

podobnych; obejmuje trzy etapy: 

○

ustalenie, że określony fakt nie został unormowany przez obowiązujące przepisy prawne

○

ustalenie, że istnieje przepis prawny, który reguluje pod istotnymi względami podobne do 

faktu nieunormowanego 

○

powiązanie z faktem nieunormowanym takich samych konsekwencji prawnych jakie są 

związane z faktem uregulowanym przez przepisy prawne

15

cechą wyróżniającą analogii legis jest to, że jej podstawą jest zawsze konkretny przepis prawny, który 

musi zostać wskazany jako przesłanka we wnioskowaniu podmiotu stosującego ten typ argumentacji; 

dlatego analogię legis określa się jako analogię z ustawy; analogia legis opiera się na założeniu, że 

ustawodawca poddaje konsekwentnie takiej samej regulacji prawnej stan rzeczy w sposób istotny 

podobny do siebie, czyli z podobnymi faktami wiąże takie same konsekwencje prawne; rozumowanie 

to wyraża zasada: „Tam gdzie jest ta sama racja powinno być takie samo uregulowanie prawne”



analogia iuris – odwołanie się do założenia o konsekwencji ocen prawodawcy jest tu jeszcze 

bardziej   wyraźne   niż  w  przypadku   analogii  legis;  w  przypadku  analogii   iuris   zakłada   się 

bowiem,  że jeżeli obowiązują normy N1, N2, N3,   ..., Nn, które można uzasadnić przez 

odwołanie się do zasady systemu prawa Z lub oceny O, to należy uznać za obowiązującą 

normę, która wprawdzie nie została wyrażona w tekście prawnym, ale znajduje uzasadnienie 

swojego   obowiązywania   w   tej   samej   zasadzie   Z   lub   ocenie   O;   analogia   iuris   polega   na 

zastosowaniu do sytuacji nie podpadającej pod wyraźny przepis prawa jakiejś zasady systemu 

prawa lub zasady gałęzi prawa; podstawą analogii iuris jest ogólnie określane zasady całego 

systemu prawa lub jego części; ten typ argumentacji określany jest mianem analogii z prawa, 

ponieważ polega na odwołaniu się do wyrażonych w formie zasad ogólnych podstawowych 

idei, na których opiera się prawo; wnioskowanie przez analogię iuris można wyrazić w postaci 

następującej formuły: „Jeżeli w ustanowionych normach N1, N2, N3 ustawodawca preferuje 

wartość X przed wartości Y, co znajduje wyraz w akceptowanej zasadzie systemu prawa lub 

zasadzie gałęzi prawa, to należy przyjąć, że obowiązuje norma N4 nie wyrażona w tekście 

prawnym, która także preferuje wartość X przed wartością Y”

Wnioskowanie a contrario

wnioskowanie z przeciwieństwa jest odwrotnością wnioskowania przez analogię; sprowadza się do 

zakazu   stosowania   analogii   legis;   przebiega   według   schematu:   Jeżeli   norma   prawna   wiąże 

konsekwencję K z faktem F1 i dany fakt F2 nie jest identyczny z faktem F1, to nie wolno jest do niego 

zastosować konsekwencji K, nawet gdyby był on pod istotnymi względami podobny do faktu F1; 

rozumowanie a contrario zakłada, że zastosowanie do sytuacji nie podpadających pod wyraźny przepis 

prawa przepisu regulującego sytuację podobną nie znajduje uzasadniania w ocenach prawodawcy; 

w innej interpretacji wnioskowanie a contrario polegać ma na założeniu, że określony tekst prawny 

może być podstawą do zrekonstruowania dwóch norm, z których jedna jest określona pozytywnie, 

a druga negatywnie,  jako wynikająca  z pierwszej na zasadzie  przeciwieństwa;  w przypadku  obu 

interpretacji sens argumentacji a contrario jest ten sam: dla normy o szerszym zakresie zastosowania 

lub normowania niż norma określona w tekście prawnym nie znajdujemy uzasadnienia w ocenach 

prawodawcy

16



Argumentum a fortiori - to typ argumentacji prawniczej, który przebiega według schematu: 

„jeżeli   tak   ...   to   tym   bardziej   ...”,   czy   też:   „jeżeli   A   to   tym   bardziej   B”;   wnioskowanie 

z uzasadnienia słabszego na silniejsze: „Jeżeli obowiązuje norma N1, która ma uzasadnienie 

aksjologiczne   w   ocenie   O,   to   tym   bardziej   obowiązuje   norma   N2,   która   ma   silniejsze 

uzasadnienie aksjologiczne w ocenie O”, norma N1 jest wyrażona w przepisach prawnych, 

natomiast norma N2 w przepisach wyrażona nie jest a mimo to jest uznawana za obowiązującą 

na mocy zastosowanej argumentacji; argumentum a fortiori występuje w dwóch wariantach:

○

argumentum a moiori ad minus (z większego na mniejsze) przebiega według schematu: 

jeżeli obowiązuje norma N1 nakazująca czynić więcej to tym bardziej obowiązuje norma 

N2 nakazująca czynić mniej; w nieco innej interpretacji wnioskowanie z większego na 

mniejsze polega na tym, że: „jeżeli obowiązuje norma N1 zezwalająca na więcej to tym 

bardziej obowiązuje norma N2 zezwalająca na mniej; w pierwszym przypadku podstawą 

wnioskowania jest przepis nakładający obowiązek tzn. nakazujący coś czynić, w drugim 

przypadku przepis uprawniający tzn. zezwalający na dokonanie jakiejś czynności

○

argumentum a minori ad maius (z mniejszego na większe) przebiega według schematu: 

„jeżeli obowiązuje norma N1 zakazująca czynić mniej to tym bardziej obowiązuje norma 

N2 zakazująca czynić więcej”

11. Wnioskowanie instrumentalne a wnioskowanie z podobieństwa



Wnioskowanie   z   podobieństwa   lub   analogii   („argumentum   a   simile”)   -   występuje   ono 

w dwóch podstawowych formach: analogii z ustawy i analogii z prawa. Jeżeli ustalamy, że 

jakiś   fakt   nie   został   unormowany   przez  przepisy  prawne,   to  możemy  zastosować   przepis 

regulujący podobny fakt (analogia z ustawy). Jeszcze większy zakres swobody daje analogia 

z prawa. W tym przypadku podstawą analogii nie jest żaden konkretny przepis, ale ogólne 

zasady i idee, na których opiera się prawo.



reguły instrumentalnego nakazu lub zakazu - zgodnie z regułą instrumentalnego nakazu, jeżeli 

obowiązuje określona norma, to nakazane jest czynienie wszystkiego co jest przyczynowo 

konieczne   do   realizacji   tej   normy.   Zgodnie   z   regułą   instrumentalnego   zakazu,   jeżeli 

obowiązuje   określona  norma   to   tym  samym  zakazane  jest  czynienie   wszystkiego,  co  jest 

przyczynowo wykluczone do realizacji tej normy.

12. Wnioskowanie z podobieństwa a wnioskowanie z przeciwieństwa



wnioskowanie z podobieństwa lub analogii („argumentum a simile”) - występuje ono w dwóch 

podstawowych formach: analogii z ustawy i analogii z prawa. Jeżeli ustalamy, że jakiś fakt nie 

został unormowany przez przepisy prawne, to możemy zastosować przepis regulujący podobny 

fakt (analogia z ustawy). Jeszcze większy zakres swobody daje analogia z prawa. W tym 

17

przypadku podstawą analogii nie jest żaden konkretny przepis, ale ogólne zasady i idee, na 

których opiera się prawo.



wnioskowanie z przeciwieństwa („argumentum a contrario”) - polega ono na tym, że jeżeli 

przepis   prawny   wiąże   jakieś   konsekwencje   prawne   z   udowodnionym   faktem,   a   inny 

udowodniony fakt nie jest identyczny z tym faktem, to nie wolno zastosować do niego tych 

samych konsekwencji prawnych. Za niedopuszczalną uważa się analogię na niekorzyść czy to 

oskarżonego, czy też podatnika.

13. Zasada terytorialności a suwerenność państwa

Obowiązywanie prawa w przestrzeni

Prawo  (ściślej   prawo   wewnątrzkrajowe)   obowiązuje   na   całym   lub  na   części   terytorium   państwa, 

które   organy   je   ustanowiły   lub   w   przypadku   prawa   zwyczajowego   sankcjonują.   Prawo 

wewnątrzkrajowe i umowy międzynarodowe określają granice tego terytorium. Każdy kto znajdzie się 

na obszarze danego kraju podlega jego prawu (jurysdykcji). Jest to zasada terytorialności. Od zasady 

teryrorialności   są   nieliczne   wyjątki:   umowy   i   zwyczaje   międzynarodowego   prawa   publicznego 

wyłączają   możliwość   stosowania   sankcji   prawa   wewnatrzkrajowego   wobec   niektórych   kategorii 

podmiotów.

Suwerenność państwa:

Państwo jest polityczną, suwerenną, terytorialną i przymusową organizacją społeczeństwa. Organizuje 

i koordynuje prace dużych grup społecznych. Państwo ma też granice terytorialnie. Jest niezależne 

i niepodległe.

Prawne kryteria  państwowości, przyjęte  na mocy konwencji w Montevideo z 1933, określane są 

następująco:   (artykuł   1.)   Państwo   jako   podmiot   prawa   międzynarodowego   powinno   posiadać 

następujące elementy:



stałą ludność



struktury karne 



suwerenną władzę



określone terytorium (wielkość państwa nie wpływa na jego podmiotowość) oddzielone od 

innych granicą



zdolność wchodzenia w relacje międzynarodowe



określone zasady prawne

14. Zasada terytorialności w prawie cywilnym i karnym

Zasada terytorialności w prawie cywilnym i karnym.

Z zasady terytorialności wynika żę polską ustawę karną stosuje się do wszystkich osób, bez względu 

18

na obywatelstwo, które   popełniły czyn zabroniony na polskim terytorium albo na polskim statku 

wodnym lub powietrznym (wyjątek immunitet). 

15. Prawo międzynarodowe prywatne a prawo międzynarodowe publiczne

Prawo   międzynarodowe   prywatne  -   zespół   norm,   których   zadaniem   jest   wskazanie   systemu 

prawnego   (własnego   lub   obcego   państwa)   właściwego   dla   dokonania   oceny   prawnej   konkretnej 

sytuacji z zakresu prawa cywilnego, prawa rodzinnego i prawa pracy.  Normy prawa prywatnego 

międzynarodowego rozstrzygają konflikty na tle powiązań stanu faktycznego z systemami prawnymi 

różnych państw - stąd ich nazwa - normy kolizyjne.

W  znaczeniu  szerokim prawo prywatne  międzynarodowe  obejmuje  również  normy merytoryczne 

prawa (międzynarodowego oraz wewnętrznego) dotyczące tzw. sytuacji z elementem obcym.

Prawo prywatne międzynarodowe uważa się dość powszechnie za zupełnie odrębną gałąź prawa - 

różną od prawa międzynarodowego tzw. publicznego i prawa cywilnego.

Przepisy prawa prywatnego międzynarodowego w większości są przepisami bezwzględnie wiążącymi 

(iuris cogentis).

W   Polsce   jest   uregulowane   w   zasadzie   w   ustawie   z   12   listopada   1965   -   Prawo   prywatne 

międzynarodowe   (Dz.U.   z   1965   Nr   46   poz.   290),   jednak   przed   przepisami   tej   ustawy   mają 

pierwszeństwo postanowienia umów międzynarodowych, zarówno dwustronnych (bilateralnych), jak 

i wielostronnych (multilateralnych). 

Prawo międzynarodowe publiczne:  

Prawo międzynarodowe (dla odróżnienia od prawa prywatnego międzynarodowego zwane też prawem 

międzynarodowym   publicznym)   –   jedna   z   gałęzi   prawa,   obejmująca   zespół   norm   prawnych 

regulujących   stosunki   między   państwami,   organizacjami   międzynarodowymi,   a   także   innymi 

podmiotami prawa międzynarodowego. Jedna z najstarszych dziedzin prawa, znana i rozwijana już 

w   okresie   starożytności.   Za   "konstytucję"   współczesnej   społeczności   międzynarodowej 

i   najważniejszy   dokument   prawa   międzynarodowego   uważa   się   Kartę   Narodów   Zjednoczonych 

powołującą do życia ONZ i proklamującą szereg zasad na których opierają się prawo międzynarodowe 

i stosunki międzynarodowe. Zobowiązania wynikające z Karty Narodów Zjednoczonych (np. zakaz 

agresji, zakaz grożenia użyciem siły, zakaz mieszania się w sprawy wewnętrzne innych państw, nakaz 

pokojowego   załatwiania   sporów)   mają   pierwszeństwo   przed   innymi   zobowiązaniami   państw 

członkowskich ONZ.

Znaczenie prawa międzynarodowego we współczesnym świecie znacznie wzrasta. Relacje wewnątrz 

społeczności międzynarodowej są coraz intensywniejsze, współpraca bezpośrednia między państwami 

oraz współpraca poprzez organizacje międzynarodowe obejmuje kolejne dziedziny, przez co pojawiają 

19

się   nowe   regulacje   prawne.   Z   prawa   międzynarodowego   wyrastają   kolejne   szczególne   porządki 

prawne: prawo Unii Europejskiej, prawo WTO.

Część norm prawa międzynarodowego może być stosowana (powoływana) bezpośrednio w prawie 

krajowym, w tym przed sądami i organami administracyjnymi. Tak jest również w polskim systemie 

prawnym,   na   podstawie   art.   87   ust.   1   Konstytucji   RP   ratyfikowane   umowy   międzynarodowe   są 

źródłami prawa w Polsce.

16. Co to jest odpowiedzialność prawna?

Podmiot ponosi odpowiedzialność prawną, jeśli poddaje się przewidzianym przez prawo negatywnym 

konsekwencjom   (skutkom)   zachowań,   zdarzeń   lub   stanów   rzeczy,   które   stanowią   naruszenie 

obowiązków zawartych w normach prawnych (poddaje sie normie sankcjonującej).

Obowiązek   ponoszenia   odpowiedzialności   może   dotyczyć   zachowań,  zdarzeń,   rzeczy  związanych 

z innymi osobami (pracodawca odpowiada za pracownika na zasadzie ryzyka), można też ponosić 

odpowiedzialność   za   szkodę   wyrządzoną   przez   rzecz   (zawalenie   budynku),   za   szkodę   związaną 

z użyciem sił przyrody i szkodę wyrządzoną przez zwierze.

Str. 505 bonca

17. Odpowiedzialność na zasadzie winy, ryzyka, za czyny cudze

Odpowiedzialność   na   zasadzie   winy  -   Opiera   się   na   etycznym   założeniu,   że   ten,   kto   swoim 

zawinionym czynem wyrządził komuś szkodę, powinien ponosić konsekwencję swego zachowania 

i wyrównać poszkodowanemu doznaną przez niego szkodę (por. art. 415 i 471 Kodeksu Cywilnego).

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka  - Opiera się na założeniu, że ten kto eksploatuje pewne 

niebezpieczne dla otoczenia urządzenia wykorzystujące siły przyrody lub posługuje się dla realizacji 

swoich   interesów   podległymi   mu   osobami,   powinien   ponosić   odpowiedzialność   za   szkody   stąd 

wynikłe dla innych osób, chociażby on sam winy nie ponosił (por. art. 430, 433-436, 474 Kodeksu 

cywilnego)

Odpowiedzialność za czyny cudze  

Zawiniony czyn  człowieka  może  również polegać  na tym,  że nie  dopełnił  on ciążącego  na nim 

obowiązku nadzoru nad inną osobą, która w następstwie tego wyrządziła komuś szkodę.

Odpowiedzialność sprawującego nadzór

Niemożność przypisania winy małoletniemu do lat 13 (art. 426 KC), albo osobie niepoczytalnej (art. 

425 KC) rodzi pytanie o ewentualną odpowiedzialność innych podmiotów, aniżeli sprawca szkody. 

Zgodnie   z   art.   427   KC,   odpowiedzialność   ponosi   każdy,   „kto   z   mocy   ustawy   lub   umowy   jest 

zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego 

winy poczytać nie można”, jak również ten, kto wykonuje bez obowiązku ustawowego lub umownego 

stałą pieczę nad tymi osobami.

20

Odpowiedzialność sprawcy

Przewidziana w art. 427 KC odpowiedzialność, za czyn cudzy, osób zobowiązanych do nadzoru nie 

zapewni poszkodowanemu naprawienia szkody w następujących trzech przypadkach:

1) jeżeli obalone zostanie domniemanie winy w nadzorze lub domniemanie związku przyczynowego;

2)   jeżeli   ściągnięcie   wierzytelności   (odszkodowanie)   od   osoby   odpowiedzialnej   z   tytułu   winy 

w nadzorze jest niemożliwe lub bardzo utrudnione;

3) jeżeli brak jest osób zobowiązanych do nadzoru.

18. Sankcja karna

Sankcja karna – pełni funkcje prewencyjną (ogólną lub szczególną), izolacyjną (np. od społeczeństwa) 

i eliminacyjną (kara śmierci). Reguluje ją Ustawa Kodeks Karny. Art. 32 KK wymienia nam kary, 

natomiast art. 39 środki kar. (część normy prawnej określająca następstwa, jakie powinno pociągać 

zachowanie się adresata normy sprzeczne z jej treścią).

19. Organizacja sądownictwa w Polsce

Zgodnie z Konstytucją wymiar sprawiedliwości w RP sprawują: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, 

sądy administracyjne (Naczelny Sąd Administracyjny) oraz sądy wojskowe. Sądami powszechnymi  są 

sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne. W czasie pokoju zakazane jest wprowadzanie jakichkolwiek 

sądów   wyjątkowych   lub   trybu   doraźnego,   a   więc   sposobu   sądzenia,   który   nie   respektowałby 

wszystkich zasad demokratycznego sądu. Postępowanie sądowe jest conajmniej dwuinstancyjne (tzn. 

że orzeczenie sądu I instancji podlega kontroli przez sąd II instancji). Zasada ta odnosi się obecnie 

także do sądownictwa administracyjnego, co będzie wymagało, by obok NSA działały także inne sądy 

administracyjne.

Sądy   rejonowe  rozpatrują   większość   spraw   sądowych:   karnych,   cywilnych,   rodzinnych, 

opiekuńczych, gospodarczych, z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Nie rozpatrują tylko 

tych spraw, które zostaly przekazane do kompetencji sądów wojewódzkich.       

Sądy okręgowe spełniajądwojaką rolę wśród organów sądowych. Rozpoznają sprawy przekazane im 

do rozpoznawania przez ustawy,  np.sprawy o zbrodnie, sprawy o ochronę praw autorskich, dóbr 

osobistych, sprawy rozwodowe. W takich sprawach sąd okręgowy działa podobnie jak sąd rejonowy 

jako sąd I instancji - tzn. rozpatruje sprawę poraz pierwszy. Sądy okręgowe spełniają jeszcze inną rolę 

- rozpatrują mianowicie środki odwoławcze od orzeczeń wydanych przez sądy rejonowe, czyli m.in. 

apelacje od wyroków oraz zażalenia na postanowienia. W tym przypadku sądy okręgowe działają jako 

sąd II instancji, tzn. kontrolują prawidłowość rozstrzygnięcia podjętego przez sąd rejonowy.       

Sądy   apelacyjne  spełniają   również   podwójną   rolę.   Po   pierwsze   rozpoznają   środki   odwoławcze 

(apelacje, zażalenia) od orzeczeń wydanych przez sądy okręgowe działające jako sądy I instancji, czyli 

są   sądami   II   instancji   w   sprawach,   w   których   w   I   instancji   orzekały   sądy   okręgowe.   Ponadto 

21

w sprawach cywilnych sądy apelacyjne są sądami III instancji, a mianowicie rozpoznają kasacje od 

orzeczeń  wydanych   w  II  instancji  przez  sądy  okręgowe.   W  postępowaniu   cywilnym  obowiązuje 

bowiem zasada trójinstancyjności postępowania.       

Sąd Najwyższy jest naczelnym organem sądowym w Rzeczypospolitej Polskiej. Ma on różnorodne 

zadania,   np.   nadzoruje   działalność   innych   sądów   w   zakresie   orzekania,   jako   sąd   III   instancji 

rozpoznaje kasacje w sprawach cywilnych od orzeczeń wydanych w II instancji przez sądy apelacyjne; 

rozpoznaje   kasacje   w   postępowaniu   karnym   (ale   nie   jako   sąd  III   instancji,   gdyż   kasacja   w   tym 

postępowaniu jest nadzwyczajnym środkiem odwoławczym);  rozpoznaje rewizje nadzwyczajne od 

orzeczeń Naczelnego Sąu Administracyjnego,   podejmuje uchwały w celu wyjaśnienia przepisów 

prawnych   budzących   wątpliwości   w   praktyce,   rozpatruje   wnioski   o   przedłużenie   tymczasowego 

aresztowania.       

Sądy są organizacyjnie podzielone na wydziały, zajmujące się rozpoznawaniem spraw określonego 

rodzaju, np. wydział cywilny, karny, rodzinny. Sąd Najwyższy dzieli się na Izbę Administracyjną, 

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Izbę Cywilną, Izbę Karną oraz Izbę Wojskową. Pracami sądu 

kieruje   prezes   sądu,   a   pracami   Sądu   Najwyższego   -   Pierwszy   Prezes   SN,   powoływany   przez 

Prezydenta   RP   na   sześcioletnią   kadencję   spośród   sędziów   przedstawionych   przez   Zgromadzenie 

Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego.       

Sądy w Polsce z zasady są organami kolegialnymi i w zależności od rodzaju sprawy, a także od tego, 

w której instancji orzekają, w ich skłąd mogą wchodzić tylko sędziowie zawodowi bądź sędziowie 

zawodowi   i   wybrani   reprezentanci   społeczeństwa.   Sądy   powszechne   w   I   instancji   (a   więc   sądy 

rejonowe i  okręgowe) z reguły orzekają w  skłądzie  1 sędziego zawodowego i 2 reprezentantów 

społeczeństwa, sądy okręgowe jako sądy II instancji orzekają w składzie 3 sędziów zawodowych, 

a sądy apelacyjne w skłądzie 3 sędziów apelacyjnych. Sąd Najwyższy może rozpoznawać sprawy 

w   składzie   5,   7,   a   nawet   całej   izby   sędziów   zawodowych.   Wyjątkowo   sąd   jest   organem 

jednoosobowym, np. w sprawach z oskarżenia prywatnego lub w niektórych sprawach cywilnych 

nieprocesowych   (np.   w   sprawie   o   stwierdzenie   praw   do   spadku   sąd   składa   się   z   1   sędziego 

zawodowego).       

Wszystkie sądy i trybunały są w RP władzą "odrębną i niezależną od innych władz": są organizacyjnie 

oddzielone od innych włądz, a organy innej władzy nie mogą zmieniać orzeczeń wydanych przez sądy. 

Sędziowie w RP są niezawiśli i podlegają jedynie Konstytucji i ustawom (niezawisłość sędziowska). 

Konstytucja w zmocniła gwarancje niezawisłości sędziowskiej. Są to g w a r a n c j e materialne 

(sędziemu zapewnia się odpowiednie warunki pracy i wynagrodzenia), polityczne (sędzia nie może 

22

należeć do partii politycznej i związków zawodowych), sędziowie są nieusuwalni (złożenie sędziego 

z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu czy przeniesienie może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia 

sądu i tylko w przypadkach określonbych w ustawie) oraz przysługuje im immuninet sędziowski: 

sędzia nie może być bez uprzedniej zgody sądu pociągnięt karnej do odpowiedzialności karnej ani 

pozbawiony wolności. Poza określonymi  wyjątkami  nie można go też aresztować lub zatrzymać. 

Sędziów wszystkich sądów powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady 

Sądownictwa. Krajowa Rada Sądownictwa strzeże niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów. 

Krajowa Rada Sądownictwa wypowiada się także w sprawach etyki zawodowej sędziów.

20. Organizacja prokuratury w Polsce

Prokuratura - organizacja, kompetencje, zasady działania

Prokuratura jest organem państwowym powołanym do strzeżenia praworzędności oraz czuwania nad 

ściganiem przestępstw. 

Ustawa przewiduje, że prokuratura określone wyżej ogólne zadania wykonuje między innymi przez:



prowadzenie lub nadzorowanie postępowania przygotowawczego w sprawach karnych oraz 

sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego.



Wytaczanie powództw i składanie wniosków. 



podejmowanie   środków   przewidzianych   prawem,   zmierzających   do   prawidłowego 

i jednolitego stosowania prawa w różnych rodzajach postępowania.



sprawowanie nadzoru nad wykonywaniem wyroków w sprawach karnych.



prowadzenie badań nad przestępczością oraz zapobieganie i zwalczanie jej.



koordynowanie działalności w zakresie ścigania przestępstw prowadzone przez inne organy 

państwowe. 



opiniowanie aktów normatywnych. 

Działalność prokuratury kojarzy się przede wszystkim 



prowadzeniem postępowania przygotowawczego w sprawach karnych oraz z nadzorowaniem 

takiego   postępowania   prowadzonego   przez   inne   uprawnione   organy,   na   przykład   policję. 

Postępowanie przgotowawcze ma postać śledztwa lub dochodzenia.

Działanie prokuratora w czasie postępowania przygotowawczego powinna cechować wszechstronność 

i skrupulatność, powinien dążyć do wyjaśnienia sprawy, nie wolno mu przede wszystkim ograniczać 

się   do   wyszukiwania   okoliczności   obciążających   podejrzanego.   Prokurator   decyduje   o   powstaniu 

obywatela w stan oskarżenia. Wiąże się to z zasadą, że sąd rozpatruje sprawy w postępowaniu karnym 

wyłącznie   na  wniosek,  nigdy  z  własnej   inicjatywy.  Takim   wnioskiem  w   sprawie  karnej  jest  akt 

oskarżenia. Prokuraturę stanowi prokurator generalny wraz z podległym mu aparatem. Prokuratorem 

generalnym jest  minister sprawiedliwości. 

23

21. Komornik sądowy

funkcjonariusz   publiczny   dokonujący   czynności   egzekucyjnych   pod   kontrolą   sądu   (w   Polsce   — 

rejonowego).

22. Fakty prawne a fakty obojętne prawnie

Fakt prawny - ogół okoliczności określonych przepisami prawa, które wywołują skutki prawne, czyli 

powodują powstanie, zmianę lub wygaśnięcie stosunku prawnego.

Faktami prawnymi są:



zdarzenia prawne - zdarzenia niezależne od zachowania się podmiotów prawa wywołujące 

skutki prawne 



zachowania prawne - zachowania podmiotów prawa wywołujące skutki prawne: 



działania prawne - zachowania przejawiające się aktywnością wobec świata zewnętrznego 



zaniechania   prawne   -   zachowania   przejawiające   się   brakiem   aktywności   wobec   świata 

zewnętrznego 

Działania prawne i zaniechania prawne nie są tożsame z działaniami i zaniechaniami rozumianymi 

jako czyn.

23. Zdarzenia prawne

Zdarzenie  prawne  jest  to  zdarzenie   niezależne   od  zachowania  się  podmiotów   prawa  wywołujące 

skutek prawny. Zdarzenie prawne jest rodzajem faktu prawnego. Mogą to być np. urodzenie i śmierć, 

upływ czasu czy zjawiska naturalne.

24. Zachowania prawne

Zachowanie   prawne   to   fakt   prawny,   który   jest   zależny   od   woli   podmiotu.   Zachowanie   prawne 

dzielimy na działania (aktywne) o zaniechania (brak działania w sytuacji wymagającej aktywności). 

Można je również podzielić na zgodne i niezgodne z prawem.

25. Czynności konwencjonalne w prawie

Czynnościami konwencjonalnymi w prawie nazywamy takie czynności psychofizyczne, którym na 

mocy prawa nadaje się nowy, dodatkowy sens . Innymi słowy prawna czynność konwencjonalna to 

świadome   zachowanie   podmiotu(podmiotów),   który   zmierza(zmierzają)   do   określonego   skutku 

doniosłego prawnie.

26. Rodzaje faktów prawnych

Fakt   prawny   -   ogół   okoliczności   wymienianych   w   przepisach   prawa,   które   pociągają   za   sobą, 

wywołują lub rodzą skutki prawne czyli powodują powstawanie, zmianę lub wygasanie uprawnień lub 

obowiązków albo też uprawnień i obowiązków.

Rodzaje faktów prawnych: 



Zdarzenia prawne 

24



Zachowania prawne: 

○

Działanie   prawne   -   zachowanie   się   podmiotu   prawa   polegające   na   wykonywaniu 

określonych czynności czyli takich ruchów, które można poznać za pomocą obserwacji 

zewnętrznej. 

○

Zaniechanie  prawne - brak pewnego rodzaju działania  powinnego, wymaganego  przez 

prawo. 

27. Proste a złożone stosunki w prawie

Konstrukcja   stosunku   prawnego   nadaje   się   dobrze   do   opisu   relacji   między   podmiotami   prawa 

cywilnego,   handlowego   ,   prawa   pracy,   prawa   administracyjnego,   prawa   procesowego,   prawa 

międzynarodowego. Są jednak i takie dziedziny prawa, w których operuje się pojęciami: podmiot 

prawa, uprawnienie i obowiązek, lecz nie wprowadza się określenia „stosunek prawny”. Na przykład 

rzadko operuje się tym pojęciem w nauce prawa konstytucyjnego. Zastosowanie konstrukcji stosunku 

prawnego   pozwala   opisywać   relacje   między   podmiotami   prawaa   z   uwagi   na   obowiązek   normy 

prawne, umożliwia kwalifikację zachowań określonych podmiotów ze względu na to prawo. Warto 

zauważyć, że stosunek prawny (na przykład pracy albo stosunek kupna – sprzedaży) jest zazwyczaj 

wyznaczony nie przez dyspozycję jednej normy, ale przez dyspozycję wielu norm prawnych, często 

zawartych w wielu aktach prawodawczych. 

Stronami stosunku prawnego są podmioty prawa. Może być tak, że stroną jest jeden podmiot prawa, 

może także na jedną stronę stosunku prawnego składać się więcej podmiotów prawa ( na przykład 

kilka   osób fizycznych).   Stosunki  prawne  mogą   mieć   charakter   dwustronny (  na  przykład   dający 

pożyczkę – pożyczkobiorca, zlecający – zleceniobiorca) albo wielostronna ( na przykład stosunek 

powstały na skutek zawarcia umowy spółki).  Stosunki prawne mogą mieć charakter prosty albo 

złożony. Stosunek prawny prosty to relacja między uprawnieniem jednej ze stron i odpowiadającym 

mu   obowiązkiem   drugiej   strony.   Częściej   jednak   strony   stosunku   prawnego   są   jednocześnie 

uprawnione i zobowiązane. Są to stosunki prawne złożone. Mogą one powstawać na skutek zawarcia 

na przykład umowy sprzedaży, najmu, dzierżawy, dostawy, umowy o dzieło, umowy o pracę i wielu 

innych. Nieuedy podkreśla się różnicę między abstrakcyjnym a konkretnym stosunkiem prawnym. Na 

przykład   stosunek   pracy   jest   wyznaczony   przez   wiele   przepisów   prawa   pracy.   Można   o   nich 

dyskutować  w  ujęciu generalnie  – abstrakcyjnym,  jeśli analizujemy  obowiązujące  normy prawne 

w tym zakresie. Jeśli natomiast dyrektor X zatrudni na podstawia umowy o pracę asystenta Y, to 

wówczas powstają konkretny i indywidualny stosunek pracy, poprzez który pracownik zobowiązuje 

się do wykonywania ściśle określonej pracy na rzecz zakładu pracy, a zakład pracy do zatrudnienia 

pracownika za wynagrodzeniem i zapewnieniem mu odpowiednich warunków pracy. 

Wśród   stosunków   prawych   często   wyróżnia   się   też   stosunki   typu   koordynacyjnego 

25

(zobowiązaniowe)   i   stosunki   typu   subordynacyjnego   (podległości   kompetencji).  Stosunki 

zobowiązaniowe są charakterystyczne dla prawa prywatnego, cechuje je równorzędność podmiotów 

(zobowiązanego   i uprawnionego), podmioty mają – w zasadzi – swobodę co do złożenia oświadczeń 

woli i co do ich treści. Nawiązanie stosunku jest więc dobrowolne, przepisy prawna zaś dotyczące 

relacji tego typu mają głównie charakter iuris dispositivi. Taki charakter mają stosunki wynikające na 

przykład   z   umów   zastawu,   pożyczki   czy   umowy   o   dzieło.   Stosunki   podległości   kompetencji   są 

charakterystyczne   dla   prawa   publicznego   i   cechują   je   to,   że   jeden   z   podmiotów   (wyposażony 

w   kompetencje)   ma   pozycję   nadrzędną   w   stosunku   do   drugiego   (podporządkowanego   owej 

kompetencji)   i   może   kształtowa   jego   sytuację   prawną.   Podmiot   podległy   ma   obowiązek 

podporządkowywać   się   decyzji   podmiotu   nadrzędnego   (na   przykład   decyzji   stosowania   prawa). 

Przepisy prywatne dotyczące relacji tego typu mają charakter iuris cogentis. Stosunek podległości 

kompetencji zachodzi między organem władzy publicznej (na przykład wojewoda, minister, organ 

ścigania, prokurator, sąd) a jednostką lub jej organizacją (na przykład stowarzyszeniem). Stosunki 

prawne mają specyfikację w różnych gałęziach prawa. Na przykład, z prawa postępowania wynikają 

różne   złożone   konfiguracje,   jakie   łączą   podmioty   prawa   w   zależności   od   interesów   uczestników 

postępowania, celów, do jakich dążą, oraz fazy stosowania i wykonywania prawa. Karne stosunki 

procesowe mogą wiec przybierać postać relacji:

• Współdziałania (wspólność lub zbieżność interesów procesowych)

• Procesowej walki

• Neutralności i niezależność (interesów)

• Procesowej nadrzędności (organ – podmiot podporządkowany)

Na przykład, obrońca z oskarżonym wiąże stosunek współdziałania, z sądem stosunek procesowej 

nadrzędności, z oskarżycielem – stosunek walki, ze świadkami i biegłymi – stosunek neutralności 

i niezależności. 

Specyficzne   stosunki   prawne   powstają   na   gruncie   prawa   konstytucyjnego.   Na   przykład   stosunek 

kooperacji powstaje w relacji Sejm – Senat przy uchwalaniu ustaw stosunek wyboru w relacji Sejm – 

Trybunał   Konstytucyjny,   konstytucyjnoprawny   wymiar   ma   też   stosunek   przedstawicielski   – 

pełnomocnictwo   do   zastępowania   w   organie   przedstawicielskim   reprezentowanych,   zawiązanych 

z chwilą wyboru posła, senatora czy radnego. W prawie administracyjnym  wyróżnia się stosunki 

ustrojowe, koordynacyjne, współdziałania, kontrolne, nadzorcze. 

Swoją odrębność mają stosunki prawo międzynarodowe (łączą państwa, a nie ludzi).

28. Stosunki zobowiązaniowe a stosunki podległości kompetencji

26

pyt 27

29. Rzeczy i dobra niematerialne

Rzecz –w polskim prawie- to przedmioty materialne, istniejące u wyodrębnione z przyrody. Rzeczy 

dzieli się na ruchomości i nieruchomości. Przedmiotem stosunku prawnego oprócz rzeczy mogą być 

także dobra niematerialne- różne postaci energii, pieniądze, papiery wartościowe itp.

30. Prawo przedmiotowe a prawo podmiotowe

Prawo przedmiotowe to zbiór ogólnych, uporządkowanych norm (zasad) zachowania, uznanych lub 

preferowanych  przez społeczeństwo (państwo), zagrożonych różnymi sankcjami (rygorami) w razie 

ich   naruszenia.   Prawo   podmiotowe   natomiast   to   uprawnienie   złożone.   Odnosi   się   ono   do   sumy 

wolności i uprawnień podmiotu prawa tj. do sfery wolności i możności postępowania przyznanej 

podmiotowi i chronionej przez prawo w znaczeniu przedmiotowym.

31. Obowiązek prawny a uprawnienie

Obowiązek prawny jest to wyrażony w formie normie prawnej skierowany do adresata nakaz albo 

zakaz określonego postępowania. Obowiązek wyznaczony jest przez przedmiotowe i oznacza brak 

swobody wyboru  zachowania  przez adresata normy.  Ogranicza  on swobodę wyboru  zachowania. 

Może mieć charakter pozytywny bądź negatywny. Uprawnienie natomiast obejmuję sferą zachowań 

nienakazowych  i  niezakazanych,   w  której  podmiot   może  dokonać  różnych  wyborów,   przy  czym 

zachowaniom tym odpowiada sfera zachowań prawnie zakazanych bądź nakazanych innego podmiotu. 

Ten   inny   podmiot   ma   prawny   obowiązek   świadczenia   na   rzecz   uprawnionego.   Adresat   może 

zachować się zgodnie z dyspozycją normy albo zaniechać realizacji tego postępowania. Uprawnienia 

są   wyznaczone   przez   prawo   przedmiotowe-   zachowania   podmiotów   uprawnień   nie   są   więc 

indyferentne prawne.

32. Bezwzględne i względne prawa przedmiotowe

• prawa bezwzględne,  powstające przy spełnieniu  określonych  warunków, ustawowo określonych 

(w mniej lub bardziej sformalizowanym trybie), 

• prawa względne, zasadniczo będące prawami wynikającymi z treści stosownych umów, zawieranych 

przez przedsiębiorców. 

33. Roszczenie

Roszczenie (w prawie cywilnym materialnym) prawo podmiotowe, którego treścią jest uprawnienie do 

żądania   od   oznaczonej   osoby   zachowania   się   w   określony   sposób.   Jest   to   jedno   z   kluczowych 

i jednoczesnie najbardziej spornych pojęć teorii prawa cywilnego, co skutkuje znacznym stopniem 

ogólności   proponowanej   definicji.   Osobę,   której   przysługuje   roszczenie   określa   się   mianem 

wierzyciela, zaś ten, na kim ciąży obowiązek zadośćuczynienia roszczeniu nazywany jest dłużnikiem. 

Kilka   roszczeń   wynikających   z   tych   samych   okoliczności   pomiędzy   tymi   samymi   osobami   to 

27

wierzytelność, albo dług. Pojęć tych można używać zamiennie bacząc, że pierwsze podkreśla raczej 

prawa wierzyciela, zaś drugie obowiązki dłużnika.

34. Prawo a wolność

35. Rodzaje podmiotów prawa



osoby fizyczne



osoby prawne



jednostki organizacyjne mające zdolność prawną, a niebędące osobami prawnymi

36. Zdolność do czynności prawnych a czynności prawne

zdolność do czynności prawnych - zdolność do wywoływania określonych skutków w sferze prawa 

poprzez dokonywanie czynności prawnych. Zdolność do czynności prawnych odnosi się zarówno do 

osób fizycznych, jak i osób prawnych.

Osoby fizyczne mogą:



-posiadać pełną zdolność do czynności prawnych,



 mieć ograniczoną zdolność do czynności prawnych,



-nie mieć zdolności do czynności prawnych.

Pełną zdolność do czynności prawnych ma osoba pełnoletnia, tj. taka, która ukończyła 18 lat, lub 

kobieta, która po ukończeniu 16 lat wyszła za mąż uzyskując zezwolenie sądu, choćby nawet później 

jej   małżeństwo   zostało   unieważnione.   Takie   osoby   mogą   bez   ograniczeń   dokonywać   czynności 

prawnych.

Ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają osoby, które ukończyły 13 lat, a nie ukończyły 18 

lat, raz osoby, które 18 lat ukończyły, jednak zostały częściowo ubezwłasnowolnione. Dotyczy to 

również osób pełnoletnich, w stosunku do których toczy się postępowanie o ubezwłasnowolnienie 

i ustanowiono dla nich doradcę tymczasowego.

Pozbawione zdolności do czynności prawnych są te osoby, które nie ukończyły 13 lat lub ukończyły 

ten wiek, ale zostały całkowicie ubezwłasnowolnione odpowiednim postanowieniem sądu. Nie mogą 

one dokonywać czynności prawnych, gdyż czynności takie byłyby bezwzględnie nieważne.

Osoby prawne również posiadają zdolność do czynności prawnych. Każda z nich posiada zdolność 

prawną oraz zdolność do czynności prawnych. Wynika to z faktu uzyskania osobowości prawnej 

z chwilą wpisu do właściwego rejestru. W przypadku osób prawnych na gruncie prawa polskiego 

obowiązuje tzw. teoria organów, która oznacza, że osoba prawna działa w obrocie prawnym przez 

swoje organy w sposób przewidziany w ustawie oraz w opartym na niej statucie. Organ osoby prawnej 

(np. dyrektor przedsiębiorstwa), zawierając umowę składa oświadczenie woli jako osoba prawna, a nie 

jako osoba fizyczna lub przedstawiciel osoby prawnej.

28

37. Obywatel a cudzoziemiec

Obywatel - członek społeczeństwa danego państwa mający określone prawa i obowiązki zastrzeżone 

przez konstytucję

Cudzoziemiec - w rozumieniu przepisów prawa - osoba przebywająca na terytorium danego państwa, 

ale nie posiadająca jego obywatelstwa.

38. Pojęcie osoby prawnej

Osobą prawną jest samodzielny podmiot (jednostka organizacyjna)  zorganizowany do osiągnięcia 

pewnych celów, dysponujący zazwyczaj  wyodrębnionym  majątkiem, ponoszący odpowiedzialność 

(majątkową) za swoje działania, uznany przez prawo za osobę.

39. Krajowy rejestr sądowy

Krajowy   Rejestr   Sądowy   (KRS)   -   rodzaj   rejestru   publicznego   prowadzony   przez   wybrane   sądy 

rejonowe i Ministerstwo Sprawiedliwości.

KRS składa się z trzech osobnych rejestrów:



przedsiębiorców   (tu   wpisuje   się   w   szczególności   spółki   jawne,   spółki   partnerskie,   spółki 

komandytowe, spółki komandytowo-akcyjne, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki 

akcyjne,   spółdzielnie,   przedsiębiorstwa   państwowe,   jednostki   badawczo-rozwojowe, 

przedsiębiorców tzw. zagranicznych, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, inne osoby jeżeli 

wykonują   działalność   gospodarczą   i   nie   podlegają   obowiązkowi   wpisu   do   rejestru 

stowarzyszeń i fundacji, oddziały przedsiębiorstw zagranicznych działających na terytorium 

Polski) ; wpisy do rejestru przedsiębiorców podlegają obowiązkowi ogłoszenia w Monitorze 

Sądowym i Gospodarczym; 



stowarzyszeń,   innych   organizacji   społecznych   i   zawodowych,   fundacji   oraz   publicznych 

zakładów opieki zdrowotnej; 



dłużników niewypłacalnych.

KRS działa od 1 stycznia 2001 roku w opraciu o ustawę z dnia 20 sierpnia 1997 roku o Krajowym 

Rejestrze Sądowym (Dz.U. z 2001 Nr 17, poz. 209 z późniejszymi zmianami). Zastąpił istniejący 

poprzednio rejestr handlowy.

KRS pełni dwie zasadnicze funkcje: informacyjną i legalizacyjną. Funkcja informacyjna polega na 

tym,   że   KRS   stanowi   ogólnopolską   bazę   danych   o   podmiotach   uczestniczących   w   obrocie 

gospodarczym.   Funkcja   legalizacyjna   polega   na   tym,   że   dopiero   wpis   do   rejestru   pozwala   na 

dokonywanie dalszych czynności prawnych (często jest to jednoznaczne z uzyskaniem osobowości 

prawnej).

KRS jest jawny pod względem formalnym - każdy zainteresowany ma prawo zapoznać się z danymi 

wpisanymi   do   rejestru,   otrzymać   odpis,   wyciąg   lub   zaświadczenie   dotyczące   danych   zawartych 

29

w rejestrze.

40. Sąd penitencjarny

Sąd penitencjarny orzeka o przedterminowym zwolnieniu więźnia na wniosek:



skazanego lub jego obrońcy



dyrektora zakładu karnego  



sądowego kuratora zawodowego

41. Państwowe osoby prawne

42. Samorządowe osoby prawne

43. Prywatne osoby prawne

44. Skarb Państwa

Skarb Państwa, instytucja, z reguły osoba prawna, reprezentująca w obrocie prawnym państwo jako 

właściciela   majątku   państw.  z   wyłączeniem   tej   jego  części,   która   pozostaje  we  władaniu   innych 

państw. osób prawnych (przedsiębiorstw, banków państw.); w Polsce — Ministerstwo S.P.

45. Osoby prawne z trzeciego sektora



stowarzyszenie

○

rejestrowane

○

zwykłe



fundacja



partia polityczna



związek zawodowy



związek pracodawców



związek wyznaniowy

46. Osoby prawne o celach gospodarczych



spółdzielnie



banki

○

NBP

○

banki komercyjne



spółki

○

spółka akcyjna

○

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

○

spółka cywilna

○

spółka jawna

○

spółka komandytowa

30

○

spółka partnerska

○

spółka komandytowo-akcyjna

○

spółka europejska

47. Rodzaje spółek

wyżej

48. Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych

Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych (skr. GIODO) - organ do spraw ochrony danych 

osobowych powoływany na 4-letnią kadencję (liczoną od dnia złożenia przysięgi) przez Sejm RP za 

zgodą Senatu.

Działa na podstawie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych. W zakresie 

wykonywania swoich zadań podlega tylko ustawie. Przysługuje mu immunitet. Kontroluje zgodność 

przetwarzania danych z przepisami o ochronie danych osobowych, wydaje decyzje administracyjne 

i rozpatruje skargi w sprawach wykonania przepisów o ochronie danych osobowych, prowadzi rejestr 

zbiorów danych, opiniuje akty prawne dotyczące ochrony danych osobowych, inicjuje i podejmuje 

przedsięwzięcia   w   zakresie   doskonalenia   ochrony   danych   osobowych,   uczestniczy   w   pracach 

międzynarodowych organizacji i instytucji zajmujących się problematyką ochrony danych osobowych 

(np. Grupy roboczej art. 29).

W celu wykonania swoich zadań ma do pomocy Biuro Generalnego Inspektora Ochrony Danych 

Osobowych. Siedziba Biura znajduje się w Warszawie.

49. Kary a środki karne

Kary i środki karne

Kara jest to środek przymusu państwowego, stosowany przez sądy wobec sprawców przestępstwa i 

polegający na sprawdzeniu pewnej dolegliwości. 

Kary wymierzają także niektóre organy wymiaru sprawiedliwości (np. kolegia do spraw wykroczeń). 

Kara jest zawsze wyrazem społecznego potępienia przestępcy. Sprawdzona przez karę dolegliwośc 

polega   na   ogół   na   pozbawieniu   sprawcy   jakichś   praw   lub   dóbr:   wolności   i   związanych   z   nią 

przywilejów, majątku itd. Za główny cel kary uważa się reedukacje skazanego, jego poprawę. W 

pewnym stopniu kara jest odwetem społeczeństwa na sprawcy przestępstwa. 

Środkami karnymi są:



pozbawienie praw publicznych



zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu



zakaz prowadzenia pojazdów



przepadek przedmiotów



obowiązek naprawienia szkody

31



świadczenie pieniężne

50. Zasady systemu prawa

Są to normy należące do systemuprawa, które uznaje się w tym systemie za szczególnie doniosłe, bo 

wyrażające   wartości   fundamentalne,   stanowiące   podstawy   aksjologiczne   prawa   jako   takiego 

i określonych gałęzi prawa.

51. Zasada prawdy obiektywnej (materialnej)

Stanowi  o  odcięciu  się  od  poglądu  o dopuszczalności  orzekania   na  podstawie  prawdy formalnej 

(sądowej).   Prawda   obiektywna   do   której   wykrycia   zmierza   się   w   postępowaniu   ma   służyć 

prawidłowemu załatwieniu sprawy

52. Pojęcie wymiaru sprawiedliwości

Wymiar   sprawiedliwości   -   działalność   państwa   realizowana   przez   niezawisłe   sądy  rozstrzygające 

w formie procesowej konflikty prawne w celu ochrony zasad praworządności; w Polsce w.s. sprawują: 

Sąd Najwyższy, sądy apelacyjne, okręgowe, rejonowe i szczególne; niezawisłość organów w.s. jest 

jedną z gł. konst. cech odróżniających je od innych organów orzekających państw. i społecznych.

53. Etapy procesu stosowania prawa

Etapy stosowania prawa:



Ustalenie stanu faktycznego, czyli zebranie materiału dowodowego o faktach, z którymi mają 

być wiązane skutki prawne. 



Odpowiedź na pytanie, czy i jakie przepisy i ewentualnie zawarte w nich normy odnoszą się do 

ustalonego stanu faktycznego. 



Interpretacja obowiązujacych przepisów prawnych w celu ustalenia znaczenia normy prawnej 

(wykładnia prawa). 



Subsumpcja, czyli podciągnięcie ocenianego stanu faktycznego pod sformułowaną w wyniku 

wykładni normę prawną. 



Podjęcie decyzji lub - w sądowym stosowaniu prawa - wydanie orzeczenia. 

54. Zasada swobodnej oceny dowodów

Zasada   swobodnej   oceny   dowodów   –   organy   procesowe   w   ocenie   dowodów   kierują   się   swoim 

przekonaniem nieskrępowanym przez ustawowe reguły oceny , ale ukształtowanym pod wpływem 

wskazań wiedzy , doświadczenia życiowego i zasad logicznego rozumowania

55. Domniemania prawne a swobodna ocena dowodów

Domniemanie - rozumowanie dopuszczone lub nakazane przez prawo (d. prawne), które pozwala na 

uznanie,  że  pewien  fakt, niemożliwy lub  bardzo  trudny do stwierdzenia,  został  udowodniony na 

podstawie innych faktów, które zostały stwierdzone. 

32

56. Zasada ciężaru dowodu

Ciężar dowodu ma związek z zasadą kontradyktoryjności, która od dnia 01.07.1996 r.   dominuje 

w systemie  polskiego prawa postępowania cywilnego. Zgodnie z nią to strony mają toczyć  spór 

i   przedstawiać   przed   sądem   dowody   na   prawdziwość   swoich   twierdzeń.   Sąd   nie   ma   obowiązku 

dążenia  do ustalenia  jaki jest stan faktyczny.  Jak wskazuje judykatura  obowiązek przedstawienia 

dowodów   spoczywa   na   stronach   (art.   3   kpc),   a   ciężar   udowodnienia   faktów   mających   dla 

rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 kpc) spoczywa na stronie, która z tych faktów 

wywodzi skutki prawne (art. 6 kc).

57. Domniemania faktyczne a prawne

Domniemanie   faktyczne  –   wnioskowanie   z   innych   ustalonych   faktów   (związki   przyczynowo   - 

skutkowe); „Sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, 

jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów” art. 231 k.p.c.)

Domniemanie prawne – pyt 55

58. Prawo publiczne a prawo międzynarodowe prywatne

prawo   publiczne  jeden   z   dwu   zasadniczych   działów   prawa   regulujących   stosunki,   w   których 

występuje element władztwa publicznego, zwł. stosunki związane z organizacją i funkcjonowaniem 

aparatu państw., a także stosunki między państwem a obywatelem (np. prawo konst., adm., karne 

prawo międzynarodowe prywatne zespół norm regulujących problemy wywołane obowiązywaniem 

w   poszczególnych   państwach   odrębnych   systemów   prawnych   w   dziedzinie   szeroko   rozumianego 

prawa cywilnego.

59. Metody regulacji stosunków społecznych

Wyróżniamy nastepujące trzy metody regulacji stosunków społecznych:



cywilistyczną, 

metoda   cywilistyczna   (cywilno-prawna)  –   polega   na   tym,   że   strony  stosunków   prawnych 

regulowanych tą metodą pozostają jako równorzędni partnerzy.



Administracyjnoprawną

reguluje   relacje   między   podmiotami   w   stosunku   pionowym,   tj.   wówczas   gdy   jeden 

z   podmiotów   może   władczo   kształtować   sytuację   prawną   drugiego   podmiotu. 

(administracyjnoprawna metoda regulacji)



karnistyczną

60. Kryteria odróżniania prawa prywatnego i publicznego

Kryterium róznienia

Prawo prywatne

Prawo publiczne

Służy ochronie interesu

Jednostek i ich organizacji

Państwa,   zbiorowości,   dobra 
wspólnrgo

33

Strony stosunku prawnego

Jednostka-jednostka

Władza publiczna-jednostka

Typ stosunku prawnego

Koordybacyjny

Podległości kompetencji

Rola

 

woli

 

jednostki 

w   kształtowaniu   stosunku 
prawnego

Autonomia woli

Brak

 

autonomii

 

woli, 

podporządkowanie

 

woli 

państwa

Charakterystyczna

 

metoda 

regulacji

Cywilnoprawna

Administracyjnoprawna, 
penalna

Typowy sposób regulacji

Ius dispositivum

Ius cogens

Typowy   sposób   uruchamiania 
ochrony prawnej

Z inicjatywy jednostki

Z urzędu

Ochrona prawna

Sąd

Organ administracji, sąd

Typowe sankcje

Cywilnoprawne

Karne, administracyjnoprawne

61. Prawo materialne a prawo postępowania

Prawo materialne — normy prawne bezpośrednio regulujące stosunki pomiędzy podmiotami prawa, 

określając   przesłanki   (fakty)   powodujące   ich   powstanie,   zmianę   lub   wygaśnięcie.   Do   prawa 

materialnego zalicza się również normy prawne regulujące określone obowiązki, zakazy lub nakazy 

i przewidujące  określone sankcje za ich  nieprzestrzeganie.  Prawo materialne  jest ściśle  związane 

z   prawem   procesowym,   bez   którego   istnienia   to   pierwsze   nie   mogłoby   być   egzekwowane. 

Przykładowo,   kodeks   cywilny   zawiera   w   większości   normy   prawa   materialnego,   a   kodeks 

postępowania cywilnego — w większości normy prawa procesowego.

Prawo postępowania  – to prawo regulujące wszystkie elementy związane z trybami postępowania 

przed   organami   władzy   publicznej   w   sytuacji   dochodzenia   roszczeń,   realizacji   kompetencji, 

egzekwowania obowiązków, stosowania sankcji ujętych w prawie materialnym. Dzieli się na prawo:



drogi sądowej



drogi administracyjnej

62. Klasyczne gałęzie prawa a polityki sektorowe UE

Prawo prywatne:



cywilne, materialne

○

rodzinne, opiekuńcze

○

gospodarcze – handlowe

○

międzynarodowe prywatne

○

rolne

○

ochrony środowiska

○

morskie



pracy

34

Prawo publiczne:



międzynarodowe



konstytucyjne



administracyjne materialne

○

morskie

○

ochrony środowiska

○

rolne

○

finansowe 

○

gospodarcze



procesowe

○

administracyjne

○

cywilne

○

karne



karne materialne

63. Państwo drogi sądowej

Sąd   we   współczesnych   demokratycznych   systemach   prawnych   to   niezawisły   organ   państwowy 

powołany do stosowania prawa w zakresie rozstrzygania sporów między podmiotami pozostającymi 

w sporze, a także decydowania o przysługujących uprawnieniach oraz dokonywania innych czynności 

określonych w ustawach lub umowach międzynarodowych.

Podział przedmiotowy:

Sądy powszechne w Polsce dzielą się na wydziały, którym zawsze przypisana jest pewna kategoria 

spraw. Nieraz, gdy jest duży wpływ spraw danego rodzaju tworzy się kilka wydziałów dla tej kategorii 

35

spraw – przykładowo dwa albo trzy wydziały karne. Może też tak się zdarzyć, że w sądach wyższego 

rzędu jest przykładowo jeden wydział cywilny I instancji i drugi wydział cywilny, ale odwoławczy.

Następujące wydziały tworzy się w sądach:

W Sądach Apelacyjnych:

- wydział cywilny (sąd cywilny II instancji dla sądów okręgowych)

- wydział karny (sąd karny II instancji dla sądów okręgowych)

wydział pracy i ubezpieczeń społecznych (sąd pracy i ubezpieczeń społecznych II instancji dla sądów 

okręgowych)

wydział lustracyjny (w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie; sąd lustracyjny) 

W Sądach Okręgowych:

wydział cywilny (sąd cywilny I instancji i sąd cywilny, rodzinny, opiekuńczy, sąd dla nieletnich II 

instancji dla sądów rejonowych)

wydział karny (sąd karny I instancji i sąd karny oraz czasami sąd dla nieletnich II instancji dla sądów 

rejonowych)

wydział penitencjarny i nadzoru nad wykonywaniem orzeczeń penitencjarnych (sąd penitencjarny)

wydział pracy (sąd pracy) i wydział ubezpieczeń społecznych (sąd ubezpieczeń społecznych) albo 

wydział pracy i ubezpieczeń społecznych

wydział gospodarczy (sąd gospodarczy)

sąd ochrony konkurencji i konsumentów (w Sądzie Okręgowym w Warszawie)

odrębna jednostka rejestrowa (w Sądzie Okręgowym w Warszawie – m.in. dla partii politycznych)

sąd   wspólnotowych   znaków   towarowych   i   wzorów   przemysłowych   (w   sądzie   Okręgowym 

w Warszawie)            

W Sądach rejonowych:

wydział cywilny (sąd cywilny I instancji)

wydział karny (sąd karny I instancji)

wydział rodzinny i nieletnich (sąd rodzinny, opiekuńczy, dla nieletnich I instancji)

wydział   pracy   (sąd   pracy   I   instancji)   albo   wydział   pracy   i   ubezpieczeń   społecznych   (sąd   pracy 

i ubezpieczeń społecznych I instancji

wydział ksiąg wieczystych (sąd wieczystoksięgowy)

wydział gospodarczy (w mieście, w którym ma siedzibę sąd okręgowy albo mieście na prawach 

powiatu; sąd gospodarczy I instancji)

wydział grodzki (sąd grodzki)

wydział rejestrowy Krajowego Rejestru Sądowego (sąd rejestrowy – w miastach wojewódzkich)

64. Decyzje stosowania prawa

36

Polega   na   ustaleniu   na   podstawie   generalnie   abstrakcyjnych   norm   konsekwencji   prawnych 

konkretnego stanu faktycznego. 



Ustalenie określonego stanu faktycznego



jaka generalnie abstrakcyjna norma może miec zastosowanie do tego stanu faktycznego



uznanie   faktu  za  jeden  z  konkretnie   indywidualnych   przypadków,   do  których   ogólnie  się 

odnosi norma prawna



formułowanie orzeczenia sądowego albo decyzji administracyjnej

65. Aspekt językowy, realny, aksjologiczy i ekonomiczny prawa



aspekt aksjologiczny – prawo jako takie stanowi wartość w życiu społecznym, gwarantuje ład 

i porządek oraz wyraża i chroni różnorodne fundamentalne wartości.



Aspekt realny – prawo jest pozajęzykowym  faktem społecznym,  kreuje organizacje, fakty 

i stosunki prawne. Instytucjonalizyje życie społeczne.



Aspekt ekonomiczny – to co stanowi o instocie prawa, daje się w zasadzie zredukować do 

faktów o charakterze ekonomicznym

66. Skuteczność prawa

Prawo wywołuje zaplanowane przez prawodawcę skutki w  rzeczywistości  społecznej,  politycznej 

i gospodarczej

skuteczność   finistyczna  -   jeżeli   poprzez   prawo   realizowane   są   stany   rzeczy   zamierzone   przez 

prawodawcę   i uznane za cele regulacj

skuteczność   behawioralna  -  jeśli   prawo  jest   spełniane,  realizowane,  stosowane  -  adresaci   norm 

zachowują się zgodnie z dyspozycjami norm.  

skuteczność psychologiczna - adresaci znają prawo i motywuje ich to do postaw legalistycznych

67. Funkcje prawa



funkcja organizacyjna



ochronna



kontrolna



roztrzygania konfliktów



represyjna



prewencyjna



partycypacyjna



wychowawcza, resocjalizacyjna

68. “Państwo prawa”, “rządy prawa”, “państwo sprawiedliwości”



Państwo   prawne   to   takie   w   którym   organy   władzy   publicznej   są   zorganizowane   zgodnie 

z   prawem,   ich   kompetencje   są   wyraźnie   uregulowane,   organy   w   swojej   działalności   nie 

37

przekraczają granic upoważnień, rzeczywiste metody rządzenia są zgodne z hard law



Rządy prawa – polityka powninna byc uprawiana w ramach wyznaczonych przez prawo, ale 

prawo rozumiane szeroko, prawo to także soft law, precedensy I normy słuszności. 



Państwo   sprawiedliwości   –   sprowadza   do   wspólnego   mianownika   anglosaską   koncepcje 

rządów prawa I kontynentalną koncepcję państwa prawnego.

69. Autokratyczny a demokratyczny system polityczny

W autokratycznym  systemie politycznym  prawo jest podporządkowane jednej, oficjalnej ideologii 

(propagandzie). Ideologia jest przedstawiana społeczeństwu przez ośrodek decyzji politycznej jako 

jedyna, prawdziwa wersja najlepszych rozwiązań dla społeczeństwa i państwa.

W demokratycznym systemie politycznym prawo tworzone zgodnie z procedurami legislacyjnyi jest 

rezultatem konsensusu społecznego, określa ono zasady organizacji władzy publicznej i granice jej 

ingerencji  w prawa jaednostki.  W demokratycznym  systemie  politycznym  prawo chroni wartości 

uznawane za podstawowe:



godność człowieka



wolność



równość



dobro wspólne

70. Moc prawna aktów prawodawczych



Najwyższe   miejsce   w   hierarchii   aktów   prawotwórczych   zajmuje   w   systemach   prawa 

ustawoego konstytucja.



Ustawy



ratyfikowane umowy międzynarodowe



rozporządzenia

      71.Prawo zwyczajowe

Prawo zwyczajowe było przez wieki podstawową formą tworzenia prawa na świecie. Miało za sobą 

argument zgodności z praktyką “od dawna”, uważane było za prawo “lepsze”, o wyższej mocy niż 

prawo  stanowione.   Dopiero   wzrost  tempa   zmian   społecznych   i  wykształcenie   się  nowoczesnego, 

scentralizowanego systemu władzy publicznej doprowadziły do zdominowania tworzenia prawa przez 

akty ustawowe.

Należy odróżnić zwyczaj od prawa zwyczajowego:

-zwyczaj   może   stanowić   podstawę   prawa   zwyczajowego,   jest   to   ustalony,   jednorodny   sposób 

postępowania, uznany za wiążący przez określoną zbiorowość społeczną(np. współcześnie zwyczaje 

handlowe w obrocie gospodarczym; ze względu na zasięg terytorialny wyróżniamy:lokalne zwyczaje 

38

handlowe, powszechne zwyczaje handlowe w danym państwie, międzynarodowe zwyczaje handlowe 

przestrzegane na obszarze kilku państw, powszechne międzynarodowe zwyczaje handlowe odnoszące 

się do wszystkich państw. Nie każdy zwyczaj staje się prawem zwyczajowym

Przekształcenie zwyczaju w prawo zwyczajowe jest złożonym faktem prawotwórczym:

kształtowanie się w społeczności praktyki określonego postępowania i przekonania, że postępowanie 

to jest zgodne ze słusznymi normami

jednoczesne kształtowanie się przekonania, że określona norma zwyczajowa wyznacza zachowania, 

które   powinny   być   realizowane   jako   prawnie   obowiązkowe   a   jej   przekroczenie   powinno   być 

sankcjonowane przez państwo

w momencie podjęcia konkretnej decyzji na podstawie normy ukształtowanej zwyczajowo przez organ 

władzy publicznej, norma ta staje się odtąd normą prawa zwyczajowego(akt uznania normy przez 

państwo)

Przykład norm zwyczajowych: niepisane zasady brytyjskiego systemu parlamentarno-gabinetowego: 

obowiązek ustąpienia rządu, który utracił zaufanie Izby Gmin, zasada, że premier musi być członkiem 

Izby Gmin, powierzenie funkcji tworzenia rządu liderowi posiadającemu większość w Izbie Gmin.

(zwyczajowe prawo konstytucyjne)

W   stosunkach   międzynarodowych   -   warunek   woli   państw   do   przestrzegania   norma   prawa 

zwyczajowego w drodze “milczącego porozumienia”(tacitus consensus)

W   prawie   wewnętrznym   -   organ   władzy   publicznej   w   procesie   stosowania   prawa   przyjmuje 

zwyczajowy   wzorzec   postępowania   za   samoistną   podstawę   normatywną   decyzji   konkretnie-

indywidualnej - decyduje o jego związaniu z sankcją państwową - “sankcjonowanie zwyczaju”

Prawo   zwyczajowe   jest   obecnie   istotnym   źródłem   prawa   międzynarodowego   publicznego,   ma 

doniosłe znaczenie w prawie wewnętrznym common law, a także w wielu państwach afrykańskich i 

azjatyckich   i   ograniczone   znaczenie   w   niektórych   państwach   systemu   prawa 

ustawowego(Niemcy,Szwajcaria,Grecja)-subsydiarne samoistne źródło prawa.

Duże znaczenie dla jego rozwoju ma “soft law”.

W polskim prawie - występuje odesłanie do zwyczajów w określonej sferze stosunków społecznych

         72.Umowy prawotwórcze

Umowy   prawotwórcze   są   źródłem   prawa   międzynarodowego   publicznego,   międzynarodowego 

39

prywatnego a w prawie wewnętrznym - źródłem prawa pracy(zbiorowe układy pracy).

umowa   międzynarodowa   -   co   najmniej   dwustronny,   konwencjonalny   i   konstytutywny   akt 

prawodawczy   oparty   o   wspólne,   zgodne   oświadczenie   równoprawnych   podmiotów   prawa 

międzynarodowego, które zawiera generalnie - abstrakcyjne normy postępowania stron. Podmiotami 

zawierającymi umowy międzynarodowe są najczęściej państwa, w ograniczonym zakresie również 

inne   podmioty   np.   organizacje   międzynarodowe,Stolica   Apostolska.   Różne   nazwy   umów 

międzynarodowych:   traktat,   układ,   konwencja,   pakt,   deklaracja,   konkordat.   Na   ogół   mają   postać 

jednego dokumentu.Również możliwa jest inna forma:umowy w formie wymiany not.

W stosunkach międzynarodowych nie ma jednego prawodawcy na wzór ustawodawcy wewnętrznego 

stanowiącego ustawy.

Państwa są związane tylko tymi regulacjami, na które wyraziły zgodę.

Obowiązek przestrzegania umów międzynarodowych wyraża zasada pacta sunt servanda(umów należy 

dotrzymywać).

Umowy można również podzielić na: państwowe, międzyrządowe i resortowe.

Różne procedury zawierania umów międzynarodowych, jest to zależne od:

Liczby stron uczestniczących w umowie(umowa bilateralna czy multilateralna)

trybu zawierania umowy(prosty,złożony)

Umowy bilateralne - sporządza się w językach obu stron

Umowy multilateralne - sporządza się w językach wszystkich stron. Teksty na równi autentyczne

Tryb prosty - negocjacje kończą się wyrażeniem zgody państw na związanie się umową

Tryb złożony - zgoda na związanie się umową wyrażana jest przez ratyfikację lub zatwierdzenie (1 

stadium: negocjacje, po ich zakończeniu umowa zostaje parafowana i podpisana 2 stadium: wewnątrz 

każdego   z   państw   następuje   ratyfikacja   albo   zatwierdzenie   umowy   m-nar.,   na   ogół   przez   głowę 

państwa)

W Polsce ratyfikacji podlegają umowy międzynarodowe, o których mowa w art. 89 ust. 1 i art. 90 

Konstytucji RP oraz inne umowy międzynarodowe, które przewidują ten wymóg, albo ją dopuszczają, 

a   szczególnie   okoliczności   to   uzasadniają.   Umowa,   która   nie   podlega   ratyfikacji,   wymaga 

40

zatwierdzenia   przez   Radę   Ministrów.   Ratyfikowana   umowa   międzynarodowa   jest   niezwłocznie 

ogłaszana w Dzienniku Ustaw.

Stosunki międzynarodowe kształtuje również prawo zwyczajowe.

Zmiana zakresu przemiotowego w prawie międzynarodowym - z prawa wojny na prawo dotyczące 

stosunków pokojowych między państwami.

Przedmiot regulacji p.międzynarodowego: zasady określania terytorium państwa,reprezentacja państw 

w   stosunkach   międzynarodowych,problemy   ludności,   zasady   działania   organizacji 

międzynarodowych, prawo konfliktów zbrojnych itp.

Ratyfikowane   umowy   międzynarodowe   uznaje   się   na   ogół   za   część   wewnętrznego   porządku 

prawnego. Jeśli ich stosowanie nie jest uzależnione od wydania ustaw, powinny być przez organy 

władzy publicznej stosowane bezpośrednio. Uznaje się, że umowa międzynarodowa ratyfikowana na 

podstawie upoważnienia wyrażonego w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeśli umowy tej nie 

da się pogodzić z przepisami ustawy.

73.Norma prawna a system prawa.

I.Norma prawna - to wynikająca z przepisów prawa reguła postępowania, wydana lub usankcjonowana 

przez państwo, zagwarantowana przymusem państwowym. Norma prawna stanowi rezultat intepretacji 

przepisów prawa.

Elementy normy prawnej

Wyróżnia się dwie główne koncepcje budowy normy prawnej:

Koncepcja trójelementowa (hipoteza, dyspozycja i sankcja),

Koncepcja norm sprzężonych (norma sankcjonowana i norma sankcjonująca).

Według koncepcji trójelementowej normę prawną dzielimy na:

Hipoteza - zawiera albo opis sytuacji, w przypadku której zaistnienia norma znajdzie zastosowanie, 

albo opis cech, które posiada adresat normy prawnej, np.:

Sprzedawca, który otrzymał cenę wyższą od ceny sztywnej (...)

Dyspozycja - określa obowiązek lub uprawnienia adresata normy prawnej; zawiera opis pożądanego 

zachowania się adresata normy prawnej, np.:

41

(...) obowiązany jest zwrócić kupującemu pobrana różnicę (...)

Sankcja - informuje o skutkach niezastosowania się do dyspozycji normy prawnej, np.:

(...) podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech.

Charakterystyka 

Norma prawna może mieć charakter generalny i abstrakcyjny lub indywidualny i konkretny.

Generalność oznacza, iż norma nie jest skierowana do jednego, ściśle oznaczonego adresata (np. Jana 

Kowalskiego), ale do grupy podmiotów określonych przy pomocy nazwy rodzajowej (np. podatnik lub 

każdy człowiek).

Abstrakcyjność oznacza, iż nakazane czy też zakazane zachowanie jest wymagane od adresata normy 

w   każdym   przypadku,   gdy   ziszczą   się   określone   w   normie   prawnej   okoliczności.   Dotyczy   to 

powtarzalnych zachowań, bez zbytecznego uszczegółowienia określonych nią okoliczności.

Indywidualność oznacza, że norma jest skierowana do wskazanego podmiotu.

Konkretność oznacza, że norma dotyczy ściśle wskazanej sytuacji.

Normy prawne o charakterze generalnym i abstrakcyjnym są najczęściej spotykane w aktach prawa 

powszechnie obowiązującego (np. w kodeksie cywilnym),  zaś normy o charakterze konkretnym i 

indywidualnym w aktach administracyjnych (np. pozwolenie budowlane).

Ze względu na zakres swobody, pozostawiony adresatowi normy prawnej, wyróżnia się:

Normy bezwzględnie obowiązujące - adresat powinien zachować się dokładnie tak, jak określono w 

normie. Nie ma on pozostawionej swobody w wyborze postępowania,

Normy względnie obowiązujące - adresat może nie dokonać wyboru innego zachowania niż określone 

w normie prawnej,

Normy semiimperatywne - wyznaczają pewne ramy postępowania, dając swobodę stronom stosunku 

prawnego, ale w pewnych tylko granicach.

Innym kryterium podziału norm prawnych jest sposób określenia zachowań ludzkich. Na podstawie 

tego kryterium wyróżnia się:

Normy nakazujące - określają, co ich adresat powinien uczynić, aby postępować zgodnie z treścią 

normy prawnej, np.:

Osoby prawne i państwowe jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej są obowiązane 

obliczyć i odprowadzić podatek rolny - bez wezwania - na rachunek budżetu właściwej gminy ze 

42

względu na miejsce położenia gruntów.

Normy zakazujące - określają od jakich działań adresat normy prawnej powinien się powstrzymać, np.:

Członek zarządu nie może bez zezwolenia spółki zajmować się interesami konkurencyjnymi (...)

Normy zezwalające (upoważniające lub uprawniające) - uprawniają do określonego zachowania się 

adresata, np.:

Każdy wspólnik może przeglądać księgę udziałów.

II.System prawa (język  prawniczy)  – termin używany w różnych  znaczeniach np.: system prawa 

danego państwa, system prawa określonej gałęzi prawa czy system źródeł prawa.

System prawa danego państwa oznacza całokształt obowiązujących w określonym czasie przepisów 

prawnych tego państwa, uporządkowanych wg przyjętych kryteriów. Bardziej ogólnie można system 

prawny określić też jako uporządkowany zbiór norm prawnych.

Obowiązujący   w   Rzeczypospolitej   Polskiej   system   prawny   dzieli   się   na   gałęzie,   które   obejmują 

kompleksy norm regulujących określone kategorie stosunków społecznych. Podział systemu prawa na 

poszczególne gałęzie nie dokonuje się z mocy jednorazowej i świadomej decyzji prawodawcy lecz jest 

rezultatem procesu historycznego oraz ewolucji prawa. Ogół norm należących do danej gałęzi prawa 

np. prawa cywilnego nazywany jest systemem określonej gałęzi prawa, np. system prawa cywilnego.

74.Norma a przepis prawny

Norma  prawna jest popartą  przymusem panstwowym  ogólną regułą postepowania  skierowaną do 

abstrakcyjnego adresata, określającą jego postępowanie w przewidzianej tą normą sytuacji. Każda 

norma prawda okreska, jak mają sie zachowac ci, do których jest skierowana, jeżeli znajdą sie w 

sytuacji okreslonej w danej normie. Norma prawna moze byc regułą baz nakazującą, badz zakazującą, 

bądz   tez   upowazniajacą   do   określonego   postępowania.   Jest   ona   regułą   o   charakterze   ogólnym 

i skierowana jest nie do konkretnej osoby, lecz zawsze do pewnego kregu adresatow. Od pojecia 

normy prawnej odróżnic nalezy pojecie przepisu prawnego. Przepisy prawne sa wyodrebnionymi 

zdaniami   zamieszczonymi   w   aktach   prawnych   (np.   w   ustawach,   rozporzadzeniach).   Są   one 

elementarnymi  cząstkami tych aktów. Ze wzgledow porzadkowych  przepisy ujmuje sie w formie 

artykułów lub paragrafów. Artykuły i paragrafy dziela sie z kolei na ustępy (oznaczone cyfrą arabską z 

kropką),   na   punkty   (oznaczone   cyfrą   arabska   z   nawiasem)   oraz   litery.   Zwykle   w   pojedynczym 

przepisie wyrazona jest jedna norma prawna. Niekiedy jednak norma prawna wyrazona moze byc w 

kilku przepisach badz tez jeden przepis wyrazac moze dwie normy prawne lub wiecej.

Normy prawne mają określoną strukturę wewnętrzną. W normach tych wyróżnic mozna trzy czesci: 

43

hipotezę, dyspozycję i sankcję.

Hipoteza jest to czesc normy okreslajaca kreg adresatow, do ktorych norma sie odnosi, i okolicznosci, 

w jakich ma zastosowanie. Inaczej mowiac, hipnoza okresla warunki, ktorych zaistnienie powoduje 

obowiazek zachowania sie w sposob wskazany w normie.

Dyspozycja jest czescia normy wyznaczajaca sposob postepowania w sytuacji, w ktorej spelnione 

zostaly warunki przewidziane w hipnozie.

Sankcja jest czescia normy okreslajacą nastepstwa zachowania sie w sposob niezgodny ze wskazanymi 

okreslonymi w dyspozycji. 

Ta klasyfikacja, trojczlonowa budwa normy prawnej ulega pewnym modyfikacjom. W normach prawa 

karnego hipnoza polonczona ejst z dyspozycją w jedno okreslenie czynu przestepczego.na przyklad w 

normie:   "Kto   przywlaszcza   sobie   cudzą   rzecz   ruchomą   lub   prawo   majatkowe,   podlega   karze 

pozbawienia wolnosci do lat 3", czesc pierwsza "kto przywlaszcza sobie cudza rzecz ruchomą lub 

prawo   majątkowe"   jest   utowrzonym   z   polonczenia   hipnozy   i   dyspozycji   okresleniem   czynu 

przestepczego. Z kolei w normach prawa cywilnego wyodrebnic mozna latwo hipnoze i dyspozycje, 

sankcja natomiast przewidziana jest zwykle w innych przepisach. Na przyklad w normie" kto z winy 

swej wyrzadzil drugiemu krzywde, obowiazany jest do jej naprawienia" - czesc pierwsza "kto z winy 

swojej   wyrzadzil   drugiemu   krzywde"   stanowi   hipnoze   tej   normy,   okresla   bowiem   okolicznosci, 

ktorych zaistnienie powoduje obowiazek okreslonego zachowania. dalsza zcesc tej normy - dyspozycja 

-   wskazuje   jak   nalezy   postapic.   Sankcja   wreszcie   polega   na   ujemnych   konsekwencjach 

przewidzianych przez prawo, gdyby adresat normy nie postapil w sposob zgodny z dyspozycją.

Sankcje w normach prawnych są zróżnicowane. W normach prawa karnego sankcja ma charakter 

zagrożenia reprezja karną, np. w postaci kary pozbawienia wolnosci lub grzywny. W prawie cywilnym 

sankcja moze przybierac forme zagrozenia egzekucją majątkową, moze tez polegac na zagrozeniu 

niewaznoscią okreslonych dzialan. W normach prawa administracyjnego sankcja moze polegac na 

zagrozeniu karami administracyjnymi (np. grzyną, mandatemI itp.

75.Poziomy interpretacji tekstów prawnych

Wyróżniamy trzy poziomy interpretacji tekstu prawnego: deskryptywny, dyrektywalny oraz poziom 

presupozycji.   Najbardziej   interesujące   są   poziomy   deskryptywny   i   presupozycji.   Poziom 

deskryptywny interpretacji to całokształt elementów tekstu umożliwiający opis pewnego świata, o 

którym mówi tekst prawny studiowany w jego dosłownej postaci5. Natomiast wszystkie czynności, 

zabiegi i techniki interpretacyjne zmierzające do ustalenia tego, co chciał wyrazić ustawodawca w 

tekście  prawnym   -  będziemy   określać   mianem   interpretacji  dyrektywalnej6.   Poziom  presupozycji 

natomiast   umożliwia   interpretatorowi   odczytanie   pewnych   dodatkowych   informacji   które   nie   są 

zawarte w treści zdania, a wynikają z niego, dopełniają go i czynią w całości zrozumiałym7. Aby 

44

mówić   o   tym   poziomie   musimy   zrobić   pewne   założenie   racjonalności   autora   wypowiedzi 

normatywnej8,   że   nie   będzie   stanowił   norm   prawnych   nie   odpowiadających   otaczającej   nas 

rzeczywistości (np. właściciele dinozaurów ....). Założenie to jest trudne do logicznego udowodnienia, 

choć intuicyjnie i praktycznie wydaje się być spełnione. Prawo przedmiotowe odczytywane jest na 

poziomach deskryptywnym i dyrektywalnym, a prawo podmiotowe uwidacznia się czasami dopiero na 

poziomie presupozycji.

76.Prawo operatywne

Prawo operatywne jest o wiele bogatsze niż przepisy prawne. Jest zawarte w konkretnych orzeczeniach 

sądowych, w zakresie, w jakim zawierają one interpretację prawa i uznane konsekwencje przepisów 

prawnych (normy wywnioskowane). Składają się na nie ponadto reguły kształtujące w praktyce ramy 

wymiany   i   obrotu   w   gospodarce   rynkowej,   zasady   współżycia   społecznego,   zwyczaje,   wzorce 

umowne,   różnorodne   przepisy   techniczne,   “standardy”,   “zasady”,   doświadczenia   utrwalone 

w praktyce, do których prawo odsyła, a których treść jest ustalana w konkretnej, rozstrzyganej sprawie 

itd. “Działające” prawo jest więc wzbogaconą poprzez wykładnię wersją obowiązujących przepisów 

prawnych.

Takie spojrzenie na prawo pozwala na odróżnienie prawa pochodzącego z aktów prawodawczych, ze 

źródeł w znaczeniu normodawczym i prawa kształtowanego w procesach stosowania prawa przez 

bogatszy  katalog  reguł  pochodzących   ze   źródeł  prawa  w   znaczeniu   funkcjonalnym.   Prawodawca 

ustanawia więc przepisy prawa obowiązującego, ale jednocześnie zakłada, że w obrocie prawnym 

i w toku stosowania prawa weźmie się pod uwagę nie tylko przepisy prawne, ale i inne zasady i reguły.

77.Prawo działające a zbiór przepisów

Prawo działające jest zbiorem znacznie bogatszym niż zbiór przepisów. Prawodawca ustanawia więc 

przepisy prawa obowiązującego, ale jednocześnie zakłada, że w obrocie prawnym i w toku stosowania 

prawa weźmie się pod uwagę nie tylko przepisy prawne, ale i inne zasady i reguły. System przepisów 

prawa ustawowego jest “uzupełniany” przez doktrynę i praktykę prawniczą. Przeczytanie określonych 

przepisów prawnych nie jest wystarczające, aby stwierdzić, że zna się prawo w tym zakresie. Trzeba 

też znać zasady i reguły wykładni, aby z ich pomocą moć odczytać tekst na poziomie dyrektywalnym. 

Prawo operatywne jest o wiele bogatsze niż przepisy prawne. Jest zawarte w konkretnych orzeczeniach 

sądowych, w zakresie, w jakim zawierają one interpretację prawa i uznane konsekwencje przepisów 

prawnych (normy wywnioskowane).

78.Precedens prawotwórczy (judge-made-law)

W państwach anglosaskich, Indiach, Australii, Nowej Zelandii, Nigerii, Kenii, Malezji prawo jest 

tworzone   nie   tylko   w   formie   stanowienia(civil   law),   ale   także   w   formie   konkretnych   sądowych 

precedensów prawotwórczych.

45

Common law dosłownie znaczy “prawo powszechne”, jednolite, zunifikowane w skali kraju. Nazwa 

pochodzi z Wysp Brytyjskich, gdzie dzięki silnej władzy króla już od XIII wieku nastąpił proces 

unifikacji prawa tworzonego przez sądy.

W systemie common law sąd orzeka w konkretnie-indywidualnej sprawie nie na podstawie przepisów 

prawnych,   ale   z   powołaniem   się   na   inną,   podobną   pod   istotnymi   względami   konkretną   sprawę 

rozstrzygniętą   uprzednio   przez   inny   sąd.   To   pierwsze   orzeczenie   jest   uznawane   za   konkretny 

precedens prawotwórczy.

Jeżeli natomiast konkretna sprawa trafia do sądu, a jest to pierwsza sprawa tego typu(cases of first 

impresion) i nie można odnaleźć żadnej podobnej wcześniej sprawy rozstrzyganej przez sąd - ten 

samodzielnie rozstrzyga sprawę, w istocie tworząc nową zasadę. Sąd rozstrzyga sprawę na podstawie 

własnego przekonania i poczucia słuszności(equity), biorąc pod uwagę wiele okoliczności, zasad i 

wartości społecznych, takich jak sprawiedliwość społeczna itp.

Etapy procesu tworzenia nowego precedensu:

ustalenie, czy dla rozpatrywanej sprawy istnieje orzeczenie precedensowe, które można zastosować, bo 

dotyczy sprawy w sposób isotny podobnej, jeśli nie - sąd ustanawia nowy precedens

wykładnia   istniejącego   precedensu   w   związku   z   rozpatrywaną   sprawą   (w   przypadku   nowego 

precedensu - wyodrębnienie zasady rozstrzygnięcia ratio decidendi, biorąc pod uwagę niepowtarzalne 

cechy przypadku, wyodrębnienie okoliczności pobocznych)

powiązanie   stanu faktycznego  rozpatrywanej  sprawy  z ustaloną  zasadą  rozstrzygnięcia;  zgodną  z 

zasadą   stare   decisis(stałości   decyzji,podstawa   rozstrzygania   wszystkich   konkretnych   spraw 

podobnych) albo z zasadą rozstrzygnięcia nowego precedensu

podjęcie decyzji konkretnie-indywidualnej

W systemie case law konkretne precedensy są samoistnymi źródłami prawa.

W   systemie   tym   dla   konkretnie   rozpatrywanej   sprawy   może   istnieć   wiele   precedensów   i   wiele 

kontrprecedensów. Sąd w praktyce czeka, na które precedensy powołają się strony preocesu. Następnie 

może:   przyjąć   precedens   przytoczony   przez   jedną   ze   stron,   powołać   się   na   inny   precedens   lub 

stworzyć nowy precedens.

Współcześnie   zasada   stare   decisis   traktowana   jest   liberalnie:precedensy   są   uchylane   przez   inne 

precedensy albo przez ustawy lub omijane.

Cechą charakterystyczną jest brak oficjalnie wydawanych zbiorów orzeczeń, które są publikowane w 

46

wydawnictwach prywatnych i półoficjalnych(law reports).

Obecnie   precedensy   w   krajach   anglosaskich   mają   istotne   znaczenie   w   prawie   cywilnym,   coraz 

mniejesze   w   karnym,administracyjnym,finansowym   przez   ekspansję   prawa   ustawowego.   Jest   to 

efektem interwencjonizmu państwowego.

! Każda ustawa może uchylić precedens !

79.Ratio decidendi i obiter dicta

Precedens  prawotwórczy składa się z dwóch elementów: ratio decidendi  - zasada rozstrzygnięcia 

(uzasadnienie danego rozstrzygnięcia) drugi to obiter dicta - niepowtarzalne cechy rozważanej sprawy 

(incydentalne,   jak   gdyby   "uboczne"   rozstrzygnięcie   kwestii,   mających   znaczenie   tylko   dla   danej 

sprawy).

Z   ratio   decidendi   wynika   norma   generalna,   która   będzie   podstawą   rozstrzygnięcia   podobnych 

przypadków  w   przyszłości.  Jest  ona  wiążąca   dla  sądów   niższej,  jak i  tej  samej   instancji  co  sąd 

wydający tak długo, dopóki nie zostanie przełamana (overruled). Obiter dicta nie wpływają natomiast 

zasadniczo na kształtowanie prawa.

80.Konkretne precedensy prawotwórcze a precedensy abstrakcyjne

W systemie common law sąd orzeka w konkretnie-indywidualnej sprawie nie na podstawie przepisów 

prawnych,   ale   z   powołaniem   się   na   inną,   podobną   pod   istotnymi   względami   konkretną   sprawę 

rozstrzygniętą   uprzednio   przez   inny   sąd.   To   pierwsze   orzeczenie   jest   uznawane   za   konkretny 

precedens prawotwórczy.

Jeżeli natomiast konkretna sprawa trafia do sądu, a jest to pierwsza sprawa tego typu(cases of first 

impresion) i nie można odnaleźć żadnej podobnej wcześniej sprawy rozstrzyganej przez sąd - ten 

samodzielnie rozstrzyga sprawę, w istocie tworząc nową zasadę. Sąd rozstrzyga sprawę na podstawie 

własnego przekonania i poczucia słuszności(equity), biorąc pod uwagę wiele okoliczności, zasad i 

wartości społecznych, takich jak sprawiedliwość społeczna itp.

Poza konkretnymi precedensami prawotwórczymi wyróżnia się w doktrynie także precedensy zwane 

abstrakcyjnymi. Są to takie rozstrzygnięcia sądów, które powstają w powstępowaniach, w którym nie 

rozstrzyga  się spraw konkretnie-indywidualnych,  lecz rozwiązuje ogólne problemy prawne. Takie 

uprawnienia   mają   na   ogół   sądy  najwyższe   i   trybunały   w   konkretnych   państwach.   W   państwach 

anglosaskich precedensy abstrakcyjne zalicza się do aktów legislacji sądowej.

81.Prawo ustawowe a precedensowe

I.Prawo ustawowe charakterystyczne jest m.in. dla państw Europy kontynentalnej. Powstaje w wyniku 

47

jednostronnego, władczego, konwencjonalnego i konstytutywnego aktu decyzyjnego organu władzy 

publicznej.   upoważnionego   do   prawotwórstwa.   W   efekcie   stanowienia   prawa   powstają   akty 

prawodawcze(źródła   prawa). Podstawową  formą  prawodawstwa  w  systemie   prawa stanowionego, 

zwanego też ustawowym jest ustawa - jednostronny, ogólny, władczy akt prawodawczy parlamentu.

Akt prawodawczy - tekst wyrażony w postaci przepisów prawnych wprowadzający do systemu nowe 

obowiązujące   normy  albo  zmieniający czy uchylający  dotychczasowe.   Może  to być  władczy akt 

jednostronny (ustawa parlamentu,rozporządzenie ministra), akt powstający w drodze umowy dwóch 

albo   wielu   podmiotów   upoważnionych   do   prawotwórstwa   (np.   zbiorowy   układ   pracy,umowa 

międzynarodowa).

Przepisy   prawne   są   kierowane   do   adresatów   prawa   i   zawierają   określenie   powinnych   sposobów 

zachowania, Adresaci są w przepisach określeni ogólnie(generalnie), tak samo sposoby zachowania.

W systemie  prawa ustawowego owa ogólność regulacji to jedna z podstawowych  różnic między 

efektem tworzenia prawa przez organy legislacyjne a efektem stosowania prawa(np. przez sądy).

Stosowanie prawa polega na ustaleniu na podstawie generalnie abstrakcyjnych norm konsekwencji 

prawnych konkretnego stanu faktycznego. W wyniku stosowania prawa indywidualnie oznaczony 

adresat   ma   konkretny   obowiązek   w   ściśle   oznaczonych   okolicznościach.   Typowymi   aktami 

stosowania prawa są orzeczenia sądowe i akty administracyjne.

Podstawowe   znaczenie   aktów   samoistnych(niewymagających   powołania   podstawy   prawnej   ich 

ustanowienia):   konstytucja,ustawy,ratyfikowane   umowy   międzynarodowe.   Wszelkie   inne   akty 

prawodawcze(akty   wykonawcze)   są   stanowione   na   podstawie   konstytucji,   ustaw   oraz   umów 

międzynarodowych i powinne być z nimi zgodne co do kierunku normowania.

Należy pamiętać, że prawo kształtują również niewysłowione explicite w tekstach aktów zasady i 

reguły interpretacji przepisów prawna.

Przepisy muszą zostać poprawnie przełożone na normy prawne, co nie jest łatwe ze względu na 

swoistości redakcyjne tekstów prawnych.

Prawo ustawowe opiera się na prawie rzymskim, spisywanym przez glosatorów.

II.Prawo precedensowe - patrz wyżej

48

82.Prawo wyznaniowe

W państwach wyznaniowych  decyzje polityczne podejmują ośrodki jednoczące władzę religijną i 

świecką. Ich celem jest poddanie społeczeństwa pełnej i integralnej kontroli etycznej, prawnej oraz 

religijnej, przy czym różnice między poszczególnymi kategoriami norm nie są zbyt wyraźne, a w 

pewnych sferach ulegają całkowitemu zatarciu. Państwa oparte współcześnie o islam są państwami 

wyznaniowymi.

Nazwa islam pochodzi od arabskiego słowa aslama, co oznacza poddać się woli Allaha. Allah jako 

jedyny posiada znajomość prawa doskonałego.

Koran - święta księga islamu jest źródłem prawa, religii i moralności. Powstał w latach 610-632 w 

okresie wielu objawień otrzymywanych przez Mahometa od Allaha. Tworzy on podstawę cywilizacji 

arabsko-muzułmańskiej opartej na doktrynalnej jedności islamskiej religii i muzułmańskiego państwa. 

Prawo i religia mają wspólną sankcję. Poszanowanie nakazów prawa islamu to zarazem obowiązek 

religijny muzułmanów. Składa się z 114 sur(rozdziałów) i 6226 wersetów

Sunna   -   drugie   podstawowe   źródło   prawa,   zapis   postępowania   Proroka,   zbiór   reguł   zachowań 

Mahometa w stosunkach z innymi ludźmi i ocen tych zachowań.

Koran i Sunna tworzą Szariat:święte prawo islamu.

prawo muzułmańskie współkształtuje też trzeci element, jakim jest doktryna prawnicza: fakh-nauka o 

prawie   islamu.   Nauka   ta   wyrosła   ze   znajomości   szariatu   i   została   uzupełniona   tezami   doktryny 

pozwalającymi   w   drodze   odpowiednich   rozumowań   rozwiązywać   kazusy   przez   prawo   dotąd 

nieuregulowane (idżma), zwłaszcza przez analogię (kijas), z uwzględnieniem doświadczeń praktyki 

prawniczej.

W państwach zatoki, ale też w wielu krajach Afryki(Sudanie) i Azji(Indonezji(, a również na południu 

Europy(Serbia) dominuje prawo ustawowe oparte w różnym zakresie na zasadach Koranu.

W wielu państwach arabskich(Egipt,Syria,Pakistan) konstytucje uznają szariat za źródło wszelkiego 

ustawodawstwa.

Zakres   w   jakim   prawo   szariatu   współkształtuje   konkretne   systemy   prawa   jest   różny.   Od   Turcji 

aspirującej do Unii Europejskiej, poprzez semidemokratyczne Maroko, aż po fundamentalistyczną 

Arabię Saudyjską. Na przykład w Arabii Saudyjskiej, Pakistanie i Iranie nie ma w ogóle stanowionych 

49

kodeksów   karnych,   obowiązuje   szariat,   procedura   karna   jest   natomiast   zawarta   w   stanowionych 

kodeksach postępowania karnego.

W Maroku, Egipcie, Syrii i Tunezji są zarówno kodeksy karne, jak i kodeksy postępowania karnego, 

wzorowane na kodeksach europejskich odnoszące się w treści do szariatu. W Turcji, Kazachstanie, 

Uzbekistanie   szariat   funkcjonuje   raczej   jako   zbiór   norm   morlanych,   prawo   materialne   karne   i 

procedura karna są ustanowione orzez oficjalnie świeckie państwa.

Prawo islamu, inaczej niż prawo państwa liberalnych  współczesnych demokracji, obejmuje niemalże 

wszystkie   przejawy   życia   i   aktywności   człowieka.   Znalezienie   normy   prawnej   właściwej   dla 

rozstrzygnięcia   określonej   sprawy   oznacza   “wykrycie”   nakazu   Allaha   w   odniesieniu   do   danego 

przypadku, który to nakaz należy wywieść ze świętych ksiąg.

83.Umowy międzynarodowe

umowa   międzynarodowa   -   co   najmniej   dwustronny,   konwencjonalny   i   konstytutywny   akt 

prawodawczy   oparty   o   wspólne,   zgodne   oświadczenie   równoprawnych   podmiotów   prawa 

międzynarodowego, które zawiera generalnie - abstrakcyjne normy postępowania stron. Podmiotami 

zawierającymi umowy międzynarodowe są najczęściej państwa, w ograniczonym zakresie również 

inne   podmioty   np.   organizacje   międzynarodowe,Stolica   Apostolska.   Różne   nazwy   umów 

międzynarodowych:   traktat,   układ,   konwencja,   pakt,   deklaracja,   konkordat.   Na   ogół   mają   postać 

jednego dokumentu.Również możliwa jest inna forma:umowy w formie wymiany not.

W stosunkach międzynarodowych nie ma jednego prawodawcy na wzór ustawodawcy wewnętrznego 

stanowiącego ustawy.

Państwa są związane tylko tymi regulacjami, na które wyraziły zgodę.

Obowiązek przestrzegania umów międzynarodowych wyraża zasada pacta sunt servanda(umów należy 

dotrzymywać).

Umowy można również podzielić na: państwowe, międzyrządowe i resortowe.

Różne procedury zawierania umów międzynarodowych, jest to zależne od:

Liczby stron uczestniczących w umowie(umowa bilateralna czy multilateralna)

trybu zawierania umowy(prosty,złożony)

Umowy bilateralne - sporządza się w językach obu stron

Umowy multilateralne - sporządza się w językach wszystkich stron. Teksty na równi autentyczne

50

Tryb prosty - negocjacje kończą się wyrażeniem zgody państw na związanie się umową

Tryb złożony - zgoda na związanie się umową wyrażana jest przez ratyfikację lub zatwierdzenie (1 

stadium: negocjacje, po ich zakończeniu umowa zostaje parafowana i podpisana 2 stadium: wewnątrz 

każdego   z   państw   następuje   ratyfikacja   albo   zatwierdzenie   umowy   m-nar.,   na   ogół   przez   głowę 

państwa)

W Polsce ratyfikacji podlegają umowy międzynarodowe, o których mowa w art. 89 ust. 1 i art. 90 

Konstytucji RP oraz inne umowy międzynarodowe, które przewidują ten wymóg, albo ją dopuszczają, 

a   szczególnie   okoliczności   to   uzasadniają.   Umowa,   która   nie   podlega   ratyfikacji,   wymaga 

zatwierdzenia   przez   Radę   Ministrów.   Ratyfikowana   umowa   międzynarodowa   jest   niezwłocznie 

ogłaszana w Dzienniku Ustaw.

Przedmiot regulacji p.międzynarodowego: zasady określania terytorium państwa,reprezentacja państw 

w   stosunkach   międzynarodowych,problemy   ludności,   zasady   działania   organizacji 

międzynarodowych, prawo konfliktów zbrojnych itp.

84.Prawo pierwotne i wtórne UE

Źródła prawa Wspólnoty Europejskiej można dzielić umownie na:

źródła pisane i źródła niepisane. Do źródeł pisanych zalicza się:

pierwotne źródła prawa

wtórne źródła prawa

umowy międzynarodowe zawierane z państwami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi

porozumienia zawierane między krajami członkowskimi

Kryterium podziału źródeł na pierwotne i wtórne jest dyskusyjne. Wskazuje się, że kryterium tym jest 

podmiot i przedmiot regulacji.

Według  kryterium   podmiotowego   określenie   “prawo pierwotne”  odnosi  się  do  umownego  prawa 

międzynarodowego  publicznego  powołującego  Wspólnoty do życia  i stwarzającego  podstawy ich 

ustroju (traktaty założycielskie, aneksy, protokoły do traktatów założycielskich, traktaty późniejsze 

modyfikujące traktaty założycielskie). Chodzi więc o subregionalne prawo międzynarodowe publiczne 

tworzone w drodze umów bezpośrednio przez państwa członkowskie.

Pojęcie “prawo wtórne” obejmuje natomiast akty stanowione nie przez państwa członkowskie, a przez 

51

organy Wspólnoty, które powstały na podstawie i w granicach określonych prawem pierwotnym.

Według   kryterium   przedmiotowego   prawem   pierwotnym   są   traktaty   założycielskie   oraz   ich 

uzupełnienia   i   zmiany,   prawem   wtórnym   zaś   źródła,   które   pierwotnie   realizują,   a   więc   akty 

wykonawcze w szerokim rozumieniu.

pierwotne źródła prawa to traktaty stanowiące UE, traktaty rewizyjne i traktaty akcesyjne (Traktat 

Rzymski, Jednolity Akt Europejski, Traktat z Maastricht, Układ z Schengen, Traktat Amsterdamski, 

Nicejski)

wtórne   źródła   prawa   to   zarówno   prawo   wewnętrznie   wiążące   w   UE,   stanowione   pro   foro 

externo(regulaminy poszczególnych instytucji), jak i skierowane do państw członkowskich UE, w tym 

również do jednostek tych państw - osób fizycznych i prawnych. Pojęcie prawo wtórne jest odnoszone 

wyłącznie do aktów I filara: są to tworzone przez organy Wspólnoty rozporządzenia, dyrektywy, 

decyzje, zalecenia i opinie (akty, które mogą wywierać skutek bezpośredni)

Wtórne źródła prawa:

rozporządzenie - akt normatywny o charakterze generalnie-abstrakcyjnym obowiązujący w całości i 

stosowany bezpośrednio w każdym z państw członkowskich.Wywołuje skutki prawne wprost wobec 

podmiotów,   do   których   jest   adresowany.   Wchodzi   w   życie   po   opublikowaniu   w   Dzienniku 

Urzędowym UE. Nie ogłasza się go w żadnym krajowym dzienniku publikacyjnym. Rada UE uchwala 

dwa   rodzaje   rozporządzeń:podstawowe(na   podstawie   bezpośrednich   delegacji   traktatowych)   i 

wykonawcze, określające sposoby realizacji tych pierwszych. Komisja UE wydaje rozporządzenia 

podstawowe i wykonawcze w stosunku do aktów podstawowych Rady UE.

dyrektywa   -   akt   normatywny   UE   wiążący   państwo   członkowskie(destynatariusza)   będące   jej 

adresatem w zakresie rezultatów, terminów ich osiągnięcia, pozostawiający organom wewnętrznym 

destynatariusza  wybór formy i metod ich realizacji. Jest ogłaszany w dzienniku urzędowym  UE. 

Państwo członkowskie ma obowiązek wprowadzić we wskazanym terminie postanowienia dyrektywy 

do swojego ustawodawstwa(możliwość zaskarżenia państwa, które nie zrealizowało dyrektywy przez 

Komisję Europejską do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości.

decyzja   -   obowiązuje   w   całości   adresata,   do   którego   jest   skierowana.   Decyzje   różnią   się   od 

rozporządzeń  Wpólnot  swoim  indywidualnym  i  konkretnym  charakterem,  natomiast  od dyrektyw 

ponadto   wyraźnym   sprecyzowaniem   treści   obowiązku.   Od  opinii   i  zaleceń   odróżnia   je  to,  że  są 

wiążące.

zalecenie i opinie organów Unii nie są wiążące, jednak faktycznie ich autorytet jest duży, a państwa 

52

starają się dostosować do ich treści. Zalicza się je do tzw.soft law.

85.Multicentryczny system prawa

O multicentrycznym, sieciowym świecie prawa mówimy wtedy, gdy system prawa wewnętrznego 

koegzystuje   “w   sieci”   powiązań   kompetencyjnych   i   merytorycznych   z   innymi   systemami 

normatywnymi - każdy z tych systemów ma swoje “centra decyzji legislacyjnej”.

Tak   jest   w   przypadku   Polski,   w   której   obowiązuje   oprócz   prawa   wewnętrznego   także   prawo 

wspólnotowe. Po przystąpieniu Polski do UE mamy do czynienia z równoległym obowiązywaniem 

dwóch względnie autonomicznych porządków prawnych: polskiego i unijnego. Porządki te oddziałują 

na   siebie   na   wiele   sposobów.  Ponadto   w   Polsce   obowiązuje   oczywiście   prawo  międzynarodowe 

publiczne.

86.Organ władzy publicznej

Organem   władzy   publicznej   (państwowej   lub   samorządowej)   jest   wyodrębniona   osoba   lub 

zorganizowana grupa osób, która na podstawie obowiązującego prawa podejmuje działania władcze 

uważane za działania państwa (lub samorządu terytorialnego).

Organy   ustawodawcze,   organy   wykonawcze   (administracyjne),   sądy   i   trybunały,   organy   kontroli 

państwowej i ochrony prawa oraz organy samorządu terytorialnego tworzą uporządkowany system 

organów władzy publicznej.

Organy   są   obsługiwane   przez   aparat   pomocniczy,   zorganizowane   grupy   osób   i   oddane   do   ich 

dyspozycji środki materialne tj. przez urzędy (np. minister to organ, ministerstwo - urząd, Sejm to 

organ, Kancelaria Sejmu - urząd, Prezydent Miasta to organ, urząd miejski obsługuje ten organ). Warto 

jednak podkreślić, że “urząd” to także element szczególnych nazw niektórych organów władzy (np. 

urząd morski).

Organy państwa połączone organizacyjnie i funkcjonalnie wraz z obsługującymi je urzędami tworzą 

aparat państwa.

Organy   państwa   i   samorządu   terytorialnego   uzyskują   kompetencje   do   działania   na   podstawie 

Konstytucji RP i ustaw.

87.Nowelizacja

Nowelizacją   nazywa   się   częściową   zmianę   obowiązującego   aktu   prawodawczego   przez   inny   akt 

normatywny tej samej (albo wyższej) mocy prawnej, później wydany.

W zasadzie nowelizuje się tylko ustawy. Wyjątkowo, jeśli zachodzi konieczność nowelizacji aktu 

53

wykonawczego, należy w akcie nowelizującym przewidzieć obligatoryjne upoważnienie do wydania 

tekstu jednolitego.

W praktyce stosuje się dwie formy nowelizacji:

wąską - polega na zmianie przepisów ustaw wyraźnym przepisem ustawy zasadniczo poświęconej 

innej materii, późniejszej niż ustawa zawierająca przepis zmieniany.

szeroka - polega na zmianie przepisów ustawy odrębną ustawą nowelizacyjną

Nowelizacje   mogą   polegać   na   uchylaniu   lub   dodawaniu   pojedynczych   przepisów,   bez   zmian 

dokonywanych w ich obrębie, oraz na zmianach dokonywanych w poszczególnych przepisach aktu 

(np. wyeliminowanie lub dodanie słowa, zwrotu, znaku pisarskiego).

Po każdej nowalizacji powinno ogłaszać się tekst jednolity zmienionego aktu wykonawczego. Tekst 

jednolity ogłasza się w formie obwieszczenia w dzienniku publikacyjnym, w którym ogłoszono tekst 

pierwotny.   Tekst   jednolity   nie   jest   nowym   aktem   prawotwórczym,   a   jedynie   autorytatywnym 

stwierdzeniem jego aktualnej treści.

Akt normatywny urzędowo ogłoszony w odpowiednim dzienniku publikacyjnym uznaje się za tekst 

autentyczny. Tekst autentyczny jest uznawany za pierwotny i wiarygodny, a w razie  sporów co do 

treści przepisów prawa - jest tekstem ostatecznie wiążącym.

88.Tekst jednolity

Po każdej nowalizacji powinno ogłaszać się tekst jednolity zmienionego aktu wykonawczego. Tekst 

jednolity ogłasza się w formie obwieszczenia w dzienniku publikacyjnym, w którym ogłoszono tekst 

pierwotny.   Tekst   jednolity   nie   jest   nowym   aktem   prawotwórczym,   a   jedynie   autorytatywnym 

stwierdzeniem jego aktualnej treści.

89.Powszechnie obowiązujące akty prawodawcze w Polsce

Akty prawodawcze powszechnie obowiązujące to akty, które mogą zawierać normy o nieograniczonej 

podmiotowo mocy wiążącej w danym państwie. Mogą one regulować postępowanie każdej kategorii 

adresatów:   wszystkich   podmiotów   aparatu   państwowego   i   samorządu   terytorialnego,   wszystkich 

jednostek i zbiorowości, obywateli i innych osób znajdujących się pod jurysdykcją Polski, niezależnie 

od tego, czy adresaci ci znajdują się wobec stanowiących te akty w jakimś szczególnym stosunku 

przyporządkowania, czy nie. Akty te ponadto są aktami o nieograniczonym zasięgu materii, którą 

mogą regulować.

54

Charakterystyczną właściwością prawa powszechnie obowiązującego jest to, że wyłącznie ono może 

stanowić podstawę konkretnie-indywidualnych orzeczeń sądów i decyzji organów administracji wobec 

obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów. Decyzje stosowania prawa muszą więc jako swoją 

podstawę normatywną zawsze wskazywać określone przepisy z aktu powszechnie obowiązującego.

Zgodnie z Konstytucją RP źródłami prawa powszechnie obowiązującego na obszarze całego państwa 

są:

Konstytucja

ustawy

ratyfikowane umowy międzynarodowe

rozporządzenia

Elementem systemu źródeł prawa powszechnie obowiązującego po akcesji do UE (1 maja 2004) jest 

także prawo unijne.

Moc powszechnie obowiązującą mają także orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, który może orzec 

o   utracie   mocy   obowiązującego   aktu   prawodawczego,   wówczas   pełni   funkcję   “prawodawcy 

negatywnego” (eliminuje akt z systemu).

Źródłami prawa powszechnie obowiązującego o ograniczonym terytorialnym zasięgu są także akty 

prawa miejscowego stanowione przez organy samorządu terytorialnego (niektóre uchwały) i niektóre 

akty   stanowione   przez   terenowe   organy   administracji   rządowej.   Akty   prawa   miejscowego   są 

stanowione na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie.

Akty normatywne powszechnie obowiązujące nie mogą wejść w życie bez ich urzędowego ogłoszenia.

Powszechnie obowiązujący charakter mają także następujące akty normatywne:

rozporządzenie z mocą ustawy wydawane przez Prezydenta RP na wniosek Rady Ministrów, jeżeli w 

czasie stanu wojennego Sejm nie może  zebrać się na posiedzenie.  Takie rozporządzenie podlega 

zatwierdzeniu przez Sejm na najbliższym posiedzeniu

układy zbiorowe pracy

umowy   zawierane   przez   Radę   Ministrów   z   nierzymskokatolickimi   Kościołami   i   związkami 

wyznaniowymi

regulaminy Sejmu i Senatu

55

90.Wewnętrznie obowiązujące akty prawodawcze w Polsce

Akty   prawodawcze   wewnętrznie   obowiącujące   to   akty,   które   zawierają   normy   o   podmiotowo 

ograniczonej mocy wiążącej skierowane do adresatów usytuowanych wewnątrz aparatu państwowego 

(lub   samorządowego).   Akty   te   muszą   być   pod   względem   materii   zgodne   z   aktami   powszechnie 

obowiązującymi. Obowiązek ich przestrzegania wiąże się ze stosunkiem zależności organizacyjnej 

(służbowej) adresata  i normodawcy (np. taki charakter mają  zarządzenia  ministra  adresowane do 

pracowników   resortu).   Akty   te   nie   mogą   stanowić   podstawy   decyzji   stosowania   prawa   wobec 

obywateli. 

Zgodność   aktów   wewnętrznych   z   Konstytucją,   ratyfikowanymi   umowami   międzynarodowymi   i 

ustawami jest przedmiotem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego.

Ponieważ cechą charakterystyczną współczesnych państw jest wielość podmiotów normodawczych, 

modelowo   prosta   na   ogól   hierarchia   źródeł   prawa   (Konstytucja,   ratyfikowane   umowy 

międzynarodowe, ustawy, akty normatywne) w praktyce bardzo się komplikuje. Systemy organów 

państwa   są   układami   złożonymi,   wspieranymi   przez   inne   podmioty   np.   centralne   urzędy   (urząd 

patentowy, ZUS), rozmaite zarządy, dyrekcje i rady o monopolistycznej często pozycji w państwie 

(górnicze,  kolejowe,  drogowe).  Wszystkie  te  instytucje  tworzą  swoje akty  normatywne,  często  o 

niejasnym w praktyce charakterze prawnym.(np. regulacja lex contractus, czyli tzw. umowne prawo 

cywilne - porozumienia w sprawach warunków umów).

W doktrynie prawniczej przyjmuje się, że na podstawie aktów wewnętrznie wiążących nie mogą 

powstać nowe prawa albo obowiązki dla obywateli i innych osób oraz organizacji społecznych. W 

praktyce jednak akty te “odblaskowo” wpływają na ich sytuację, mogąc wywoływać daleko idące 

skutki, choć zawierają one formalnie normy obowiązujące tylko jednostki organizacyjne podlegające 

organowi je wydającemu.

Źródłami prawa wewnętrznie obowiązującego są:

uchwały Rady Ministrów

zarządzenia Prezydenta RP

zarządzenia Prezesa Rady Ministrów

zarządzenia ministrów

56

uchwały Sejmu i Senatu (niektóre)

regulamin Zgromadzenia Narodowego

niektóre akty innych centalnych organów państwowych

Na szczeblu terenowym  są nimi niektóre zarządzenia organów samorządu i terenowych organów 

administracji rządowej.

91.Trybunał Konstytucyjny jako prawodawca „negatywny”

Trybunał   Konstytucyjny   pełni   funkcję   “prawodawcy  negatywnego”   wówczas,   gdy  może   orzec   o 

utracie   mocy   obowiązującego   aktu   prawodawczego.   Trybunał   eliminuje   ten   akt   z   systemu.   Jego 

orzeczenia   mają  moc   powszechnie   obowiązującą.  Podporządkowanie  ustawy  Konstytucji   oznacza 

wymóg zgodności jej norm z aksjologią i zasadami Konstytucji. Gwarancją jest prawo Trybunału 

Konstytucyjnego do kontroli tej zgodności i uchylania przepisów ustaw z nią niezgodnych.

92.Kodeksy obowiązujące w Polsce

Kodeks   to   ustawa,   której   celem   jest   całościowe,   względnie   wyczerpujące   i   niesprzeczne   oraz 

syntetyczne   uregulowanie   wybranej   sfery   życia   społecznego,   na   ogół   zastępujące   dotychczasowe 

liczne i rozproszone akty normatywne.

Kodeks (z łac. codex: księga, spis) — akt normatywny zawierający logicznie usystematyzowany zbiór 

przepisów regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych. Obecnie kodeksy są wydawane 

w formie ustaw; w II RP kilka kodeksów wydano w formie rozporządzenia z mocą ustawy. Kodeks 

może mieć moc prawną równą ustawie zwykłej (tak jest obecnie polskim prawie), ale w niektórych 

systemach prawnych jego pozycja może być wyższa, wskutek czego przepisy innych ustaw sprzeczne 

z kodeksem podlegają uchyleniu. Normy kodeksowe, nawet jeśli są równe innym ustawom, mają 

jednak szczególne znaczenie ze względu na kompleksowość normowanych spraw i proces interpretacji 

przepisów.

"Kodeks" jest tylko tytułem konkretnego aktu normatywnego. Niektóre ustawy regulujące całościowo 

daną dziedziną nie mają szczególnych nazw (np. ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych). 

Niektóre   stosują   inne   nazwy:   "prawo"   lub   "ordynacja",   np.   prawo   o   ruchu   drogowym   —   tylko 

potocznie nazywane kodeksem drogowym.

Kodeksy obowiązujące w polskim prawie 

prawo materialne: 

- Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) 

—— reguluje zagadnienia małżeństwa, pokrewieństwa, opieki i kurateli.

57

Kodeks cywilny – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.) —— 

normuje zagadnienia ogólne prawa cywilnego, własność i inne prawa rzeczowe, zobowiązania oraz 

spadki.

- Kodeks wykroczeń – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. (Dz. U. z 2007 r. Nr 109, poz. 756) —— reguluje 

podstawowe   zasady   odpowiedzialności   oraz   zasady   wymiaru   kar   i   środków   karnych   za   czyny 

zabronione, nie będące jednak przestępstwami; zawiera katalog większości typowych wykroczeń oraz 

odpowiednich do nich sankcji.

- Kodeks pracy – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, z późn. zm.) —— 

reguluje prawa i obowiązki objęte stosunkiem pracy w odniesieniu do wszystkich pracowników, bez 

względu   na   podstawę   prawną   ich   zatrudnienia   (w   niektórych   przypadkach   tylko   w   zakresie   nie 

uregulowanym przez ustawodawstwo szczególne).

- Kodeks karny – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.) —— reguluje 

zasady obowiązywania ustawy karnej oraz zasady odpowiedzialności (wina, sprawstwo, podżeganie, 

pomocnictwo, przygotowanie, usiłowanie, katalog kar i środków karnych oraz zabezpieczających, jak 

również   przepisy   dotyczące   ich   stosowania);   zawiera   również   katalog   przestępstw   i   ustawowe 

zagrożenia karą.

- Kodeks karny skarbowy – ustawa z dnia 10 września 1999 r. (Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765, z 

późn. zm.) —— obejmuje prawo karne-skarbowe (sprawy o wykroczenia i przestępstwa skarbowe); 

jest to pierwsza tego typu kodyfikacja w historii polskiego ustawodawstwa.

Kodeks spółek handlowych – ustawa z dnia 15 września 2000 r. (Dz. U. Nr 94, poz. 1037, z późn. zm.) 

—— zawiera regulacje dotyczące spółek handlowych.

- Kodeks morski – ustawa z dnia 18 września 2001 r. (Dz. U. Nr 138, poz. 1545, z późn. zm.) —— 

reguluje stosunki prawne związane z żeglugą morską; zawiera przepisy z zakresu prawa cywilnego 

morskiego, normy kolizyjne oraz podstawowe przepisy administracji morskiej.

Wspólnotowy Kodeks Celny – rozporządzenie Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. 

(Dz. Urz. WE L 302 z 19.10.1992, ze zm.).

prawo proceduralne: 

- Kodeks postępowania administracyjnego – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, 

poz. 1071, z późn. zm.) —— reguluje postępowanie przed organami administracyjnymi w związku z 

wydawaniem decyzji administracyjnych oraz zaświadczeń, zaskarżenie decyzji administracyjnych do 

sądu administracyjnego, jak również rozstrzyganie sporów o właściwość.

- Kodeks postępowania cywilnego – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z 

późn.   zm.)   ——   reguluje   właściwości   sądów   oraz   tryb   postępowania   przed   nimi   w   sprawach 

cywilnych.

58

- Kodeks postępowania karnego – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. Nr 89, poz. 555, z późn. 

zm.) —— reguluje właściwości sądów oraz tryb postępowania przed nimi w sprawach karnych.

- Kodeks karny wykonawczy – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. Nr 90, poz. 557, z późn. zm.) 

—— reguluje zasady i tryb wykonywania kar i środków karnych, aresztu tymczasowego, środków 

zabezpieczających.

- Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia – ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. (Dz. U. Nr 106, 

poz. 1148, z późn. zm.) —— reguluje tryb postępowania przed sądami w sprawach o wykroczenia.

93.Ratyfikacja umów międzynarodowych

Ze względu na tryb ratyfikacji i relację do ustaw w Polsce można wyróżnić::

umowy ratyfikowane za zgodą parlamentu

umowy ratyfikowane bezpośrednio

Umowy międzynarodowe są ratyfikowane przez Prezydenta za uprzednią zgodą parlamentu wyrażoną 

w ustawie i które są ogłaszane w trybie wymaganym dla ustaw, mają moc prawną ustawy. Ratyfikacja 

to ostateczne wyrażenie zgody przez państwo na związanie się umową. Jednakże w przypadku “jeżeli 

ustawy   tej   nie   da   się   pogodzić   z   umową”,   umowa   ta   ma   pierwszeństwo   przed   ustawą.   Prawo 

rozstrzygania o zgodności ustaw z tymi umowami należy - w ramach kontroli konstytucyjności - do 

Trybunału Konstytucyjnego.

Umowy   ratyfikowane   bez   upoważnienia   ustawy   w   przypadku   kolizji   norm   “ustępują”   swą 

skutecznością ustawie, ale mają “pierwszeństwo” przed innymi aktami prawodawczymi.

Dla   umów   międzynarodowych,   na   podstawie   których   Polska   może   “przekazać   organizacji 

międzynarodowej  lub organowi międzynarodowemu  kompetencje organów władzy państwowej w 

niektórych   sprawach”,   Konstytucja   przewiduje   ratyfikację   obwarowaną   szczególnymi   wymogami. 

Zgodnie z tą procedurą Polska ratyfikowała Traktat Akcesyjny i jest członkiem UE.

94.Zasady techniki prawodawczej

Są to zasady określone w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dn. 20 czerwca 2002r w sprawie 

Zasad Techniki Prawodawczej. Opisują one w sposób szczegółowy budowę oraz wszelkie elementy 

aktów normatywnych.

Instytucje legislacyjne Unii, działając w porozumieniu przyjęły wspólne wytyczne dla swoich służb 

legislacyjnych. Stosuje się je przy tworzeniu prawa wtórnego. Praktyczny przewodnik Parlamentu 

Europejskiego,   Rady  i  Komisji   dla  legislatorów   przygotowujących   projekty  aktów  opiera   się  na: 

59

rezolucji Rady z 1993r. o jakości aktów wspólnotowych, wskazówkach Komisji z 1996r., instrukcji 

Rady   dotyczącej   precedensów   z   2003r.,   instrukcji   Komisji   na   temat   projektów   aktów   z   1997r., 

instytucjonalnego   przewodnika   stylów   Biura   Oficjalnych   Publikacji   UE   oraz   modeli   LegisWrite 

opracowanych przez Komisję w 1996r.

Zwyczaje   międzynarodowe,   różnorodne   umowy   i   instrukcje   ukształtowały   technikę   redagowania 

umów międzynarodowych.

95. Budowa aktu normatywnego ( rys. ksiazka str 141)

część tytułowa   (nagłówek) – w której wymienia się nazwę rodzaju aktu, datę jego ustanowienia, a 

następnie ogólne merytoryczne określenie normowanej w akcie materii.

podstawa prawna – to przepis, w którym upoważniono dany organ do ustanowienia określonego aktu. 

Od podstawy prawnej rozpoczyna  się tekst aktu wykonawczego.  Wyróżnia  się    a) upoważnienia 

fakultatywne – tj. zezwolenia na dokonanie aktu prawotwórstwa wykonawczego;    b) upoważnienia 

obligatoryjne – przybierają postać nakazu stanowienia prawa o charakterze wykonawczym.

preambuła – umieszczana, gdy zachodzi potrzeba wyraźnego wskazania celów wydania aktu

część zasadnicza – składa się z przepisów usystematyzowanych tradycyjnie w ustawach w artykuły 

(dzielona na ustępy, a grupowane w rozdziały > działy > tytuły > księgi > części) , zaś w aktach 

wykonawczych   w   paragrafy   (dzielone   na   ustępy   >   punkty   i   litery).   Przepisy   umieszcza   się   w 

następującej kolejności:

1.ogólne – wyodrębnia się je, gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla 

wielu przepisów merytorycznych.

2.szczegółowe – zawierają konkretne regulacje stosunków społecznych.

3.przejściowe - szczegółowo regulują zakres stosowania nowych przepisów w sprawach dotyczących 

stosunków ukształtowanych w czasie obowiązywania dotychczasowego prawa.

4.dostosowujące   -   określają   sposób   dostosowania   się   adresatów   do   nowych   regulacji   (chodzi   tu 

zarówno o sposób powołania nowych organów, jak i sposób przekształcenia istniejących podmiotów).

5.końcowe – składają się z   a) przepisów derogacyjnych;  b) przepisów o wejściu w życie aktu;  c) 

przepisy o wygaśnięciu mocy obowiązującej wydanego aktu.

podpis – prawo określa, kto powinien złożyć podpis pod aktem normatywnym.

96.  Sposoby wysławiania obowiązków w przepisach

1.wypowiedzi w formie pozornie opisowej – wypowiedzi powinnościowe, wyrażające obowiązki. 

Przepisy prawne wysławiające obowiązki w formie pozornie opisowej formułują obowiązki pośrednio. 

( zwroty: ‘wszczyna postępowanie’, ‘ udziela’, ‘ określi’, ‘uzależnia’)

60

2.wypowiedzi w formie powinnościowej –przepis zawierający słowo ‘ powinien’. Zwrot powinien jest 

równoznaczny z wyrażeniem, przez które w sposób bezpośredni coś się komuś nakazuje lub zakazuje.

3.wypowiedzi   w   formie   nakazowej   –   wykorzystanie   zwrotów:   ‘   nakazuje   się’,   ‘zakazuje   się’   , 

‘zabrania się’ , ‘ jest obowiązany’. Obowiązek wyraża się też w formie rozkaźnikowej np. ‘nie palić’ , 

ale owa forma nie jest wykorzystywana w tekstach prawnych.

4.wypowiedzi   w   formie   zezwalającej   –   jeśli   prawodawca   chce   zrobić   wyjątek   od   przepisów 

zakazujących lub nakazujących. ( Prawo nie tylko wyznacza obowiązki, ale nadaje uprawnia, wyraża 

roszczenia, kompetencje). ( np. zwrot ‘może’). Wyraz może jest używany w tekstach prawnych : służy 

do wyrażenia kompetencji, służy do konstruowania zakazów, oznacza sytuację.

97. Definicje legalne

Definicje  legalne  – zapewniają tekstom prawnym  odpowiedni stopień  jednoznaczności  . Dotyczą 

terminów, które w języku potocznym są wieloznaczne, terminów nieostrych oraz terminów, których 

znaczenie ustawowe odbiega od znaczenia w języku potocznym. DL mogą mieć różny zasięg, mogą 

uściślać znaczenie zwrotów tylko na użytek określonego aktu i aktów wykonawczych ( np. definicje 

kodeksowe) lub dla wszystkich obowiązujących przepisów, w których ten termin występuje.

Rodzaje definicji legalnych :

definicje agregatywne – stosują technikę wyliczeniową, uwzględniając wiele definicji i pojęć.

Forma nawiasowa definicji 

Definicje są zgrupowane w tekście prawnym w specjalnie oddzielonym słowniczku.

98. Iuris cogentis

Iuris cogentis ( przepisy bezwzględnie wiążące) - norma prawna bezwzględnie obowiązująca.

Normy prawne bezwzględnie obowiązujące znamionuje to, że ich zastosowanie nie może być wolą 

stron   wyłączone   lub   ograniczone   -   w   przeciwieństwie   do   norm   względnie   obowiązujących   (ius 

dispositivum).

Ustalenie   charakteru   mocy   wiążącej   norm   prawnych   wymaga   w   pierwszej   kolejności   dokonania 

analizy treści przepisu (jego brzmienia,  redakcji słownej), a w razie  wątpliwości także celu jego 

ustanowienia (ratio legis) czy funkcji przepisu. Zazwyczaj, ilekroć zamiarem ustawodawcy jest zakaz 

wyłączenia   czy   ograniczenia   przez   strony   określonej   regulacji,   to   daje   on   temu   wyraz   w   treści 

przepisu.   Przykładowo   można   tu   wskazać   na   przepisy   art.   437,   449(9)   czy   449(11)   Kodeksu 

cywilnego.

Zdaniem niektórych, ius cogens często jest błędnie przekładane na j.polski jako norma bezwzględnie 

obowiązująca - jest to nieprawidłowe z tego powodu, iż każda norma  wprowadzona do systemu 

prawnego   (ustawą,   rozporządzeniem   itp)   obowiązuje   bezwzględnie   -   może   ona   jedynie   wiązać 

(zobowiązywać   do   określonego   postępowania)   strony   w   sposób   bezwzględny   lub   dyspozytywny 

61

(względny).

99. Iuris dispositivi

 iuris dispositivi - norma prawna względnie obowiązująca (względnie wiążąca).

Normy prawne względnie obowiązujące znamionuje to, że ich zastosowanie może być wolą stron 

wyłączone lub ograniczone, w przeciwieństwie do norm bezwzględnie obowiązujących (ius cogens). 

Normy te znajdują zastosowanie tylko wtedy, gdy same strony nie uregulowały swoich uprawnień i 

obowiązków w sposób odmienny od dyspozycji zawartej w takiej normie lub też, gdy strony niczego 

w zakresie działania normy nie postanowiły, albo uregulowały łączący je stosunek prawny jedynie 

częściowo.

Ustalenie   charakteru   mocy   wiążącej   norm   prawnych   wymaga   w   pierwszej   kolejności   dokonania 

analizy treści przepisu (jego brzmienia,  redakcji słownej), a w razie  wątpliwości także celu jego 

ustanowienia (ratio legis) czy funkcji przepisu.

Dyspozytywny   charakter   mają   zasadniczo   normy   prawne   zawarte   w   księdze   trzeciej   Kodeksu 

cywilnego.

Zdaniem niektórych, ius dispositivum często jest błędnie przekładane na j.polski jako norma względnie 

obowiązująca - jest to nieprawidłowe z tego powodu, iż każda norma  wprowadzona do systemu 

prawnego   (ustawą,   rozporządzeniem   itp)   obowiązuje   bezwzględnie   -   może   ona   jedynie   wiązać 

(zobowiązywać   do   określonego   postępowania)   strony   w   sposób   bezwzględny   lub   dyspozytywny 

(względny).

100.Przepisy odsyłające

Często w aktach prawodawczych spotykamy przepisy odsyłające.

Najprostszy przypadek to odesłanie do innych wyraźnie wskazanych przepisów.

Odesłanie   stosuje   się   jedynie   w   celu   osiągnięcia   większego   stopnia   zwięzłości   tekstu,   przepis 

odsyłający jednoznacznie wskazuje przepisy, do których się odsyła (przez podanie ich numeru lub 

litery). Przepis odsyłający wyraźnie to np.: “W przypadkach wymienionych w art. 14 decyzja może 

być stronom ogłoszona ustnie.”

Przepisy  odsyłające   systemowo  (odsyłającymi   do  przepisów  systemu   prawa)  -  zdarza   się też,  że 

prawodawca odsyła do całej grupy przepisów innego działu prawa. Tu także chodzi o skrócenie tekstu, 

unikanie powtórzeń, zapewnienie spójności prawa. 

Przepisy odsyłające pozasystemowo (odsyłającymi do norm pozaprawnych) - prawodawcy zależy, aby 

adresaci przestrzegali nie tylko prawa, ale i innych reguł. Klauzule generalne są przykładem takich 

odesłań.   Innym   rodzajem   są   odesłania   do   norm   różnych   organizacji,   stowarzyszeń,   korporacji 

zawodowych. Na przykład art. 3 ust. 2 ustawy o radcach prawnych odsyła do zasad etyki radcy 

62

prawnego. Te zasady nie są prawem, ale prawo nakazuje, aby były przestrzegane. Przepisy odsyłają 

także do reguł technicznych (np. do “zasad techniki górniczej”), reguł zwyczajowych (np. do “zasad 

zwykłej praktyki morskiej”), do rozmaitych regulaminów, taryf tworzonych przez wyspecjalizowane 

instytucje na potrzeby szerszego niż jej członkowie kręgu adresatów.

101.Przepisy wprowadzające

Przepisy wprowadzające umieszcza się na końcu aktu prawodawczego. Regulują one całokształt spraw 

związanych z wejściem w życie nowego aktu. Na przepisy wprowadzające składają się:

przepisy przejściowe - regulują oddziaływanie przepisów nowego aktu normatywnego na stosunki 

ukształtowane   w   czasie   obowiązywania   dotychczasowego   prawa.   Chodzi   tu   o   takie   kwestie   jak: 

sposób zakończenia postępowań w sprawach będących w toku; utrzymanie w mocy przez określony 

czas  tych  instytucji  prawnych,  które likwiduje nowy akt prawny;  rozstrzygnięcie,  czy i w jakim 

zakresie   adresaci  zachowują  uprawnienia  i   obowiązki   powstałe   pod  działaniem  dotychczasowego 

prawa; rozstrzygnięcie, czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze do czasu 

zastąpienia   ich   nowymi   itp.   Przepisy   przejściowe   mogą   dla   tych   sytuacji   przyjmować   różne 

rozwiązania.   Mogą   postanawiać,   że   mimo   wejścia   w   życie   nowego   prawa   sprawy   “stare”   i 

niezakończone, będą kontynuowane według starej regulacji; mogą postanawiać, że nowe prawo w 

całości obejmie wszystkie sprawy; mogą zawierać jakieś “kompromisowe” rozwiązania normatywne 

dla spraw będących w toku.

przepisy   dostosowujące   -   określają   sposób   powołania   po   raz   pierwszy   organów   w   instytucjach 

ukształtowanych przez nowe prawo oraz sposób dostosowania się do nowych przepisów (np. sposób 

przekształcenia dotychczasowych instytucji), wyznaczając termin, w którym należy tego dokonać.

przepisy końcowe (w tym derogacyjne) - charakterystycznymi przepisami końcowymi aktu są przepisy 

derogacyjne(uchylające),   które   wyraźnie   uchylają   obowiązywanie   konkretnie   i   wyczerpująco 

powołanych w nich przepisów prawnych bądź całych aktów normatywnych.  Warto zauważyć, że 

możliwe jest też w szczególnych przypadkach uchylenie aktu, lecz zachowanie mocy obowiązującej 

niektórych jego przepisów. Wymienia się wówczas wyczerpująco przepisy, które pozostają w mocy. 

Przepisy  derogacyjne  dorozumiane   uchylają   przepisy  en  bloc,  bez   konkretnego  ich   wymieniania, 

poprzestając   na   ogólnikowym   sformułowaniu   w   rodzaju:   “Tracą   moc   dotychczasowe   przepisy 

sprzeczne z niniejszą ustawą”. Praktyka ta nie jest poprawna.

    Przepisami   końcowymi   są   ponadto   przepisy   o   wejściu   w   życie   aktu,   czasem   też   przepisy   o 

wygaśnięciu mocy aktu.

102.Kompozycja normy prawnej

I.Przepis prawny zrębowy zupełny - adresat,okoliczności,nakaz/zakaz,zachowanie

II.przepis prawny zrębowy niezupełny - okoliczności,nakaz/zakaz,zachowanie

63

III.przepis prawny zrębowy niezupełny - adresat, nakaz/zakaz, zachowanie

IV.przpis prawny zrębowy niezupełny - nakaz/zakaz,zachowanie

Przyjmuje się na ogół w systemie prawa stanowionego, że norma prawna wyrażona przez przepisy w 

tekście prawnym powinna być regułą generalną, a nie indywidualną.

Zazwyczaj jest tak, że na podstawie elementów z kilku przepisów prawnych, niekiedy umieszczonych 

nawet w różnych aktach normatywnych, formułuje się jakąś normę prawną. Bywa także odwrotnie. W 

jednym przepisie zawarte są niektóre elementy potrzebne do odtworzenia kilku różnych norm. Zdarza 

się   także,   choć   stosunkowo   rzadko,   że   przepis   zawiera   w   zasadzie   cały   konieczny   materiał   do 

sformułowania normy prawnej. Taki zrębowy przepis zupełny obejmuje wszystkie elementy normy, tj 

adresata, okoliczności, nakaz/zakaz, zachowanie.

W tradycji prawniczej głęboko zakorzeniona jest koncepcja trójczłonowej budowy normy prawnej. 

Koncepcja ta przyjmuje, że do odtworzenia normy prawnej z przepisów nie wystarcza określenie 

adresata,   okoliczności   i   sposobu   postępowania,   jaki   jest   wyznaczony   przez   prawodawcę,   ale   że 

ponadto należy zawsze określić sankcję, która grozi adresatowi, jeśli w określonych okolicznościach 

zachowa się niezgodnie z wyznaczoneym wzorcem zachowania. Zgodnie z tą koncepcją odtworzenie 

normy prawnej z przepisów wymaga określenia treści tej hipotezy, dyspozycji i sankcji:

Hipoteza   -   wyznacza   zakres   stosowania   normy,   to   znaczy   określa,   wobec   kogo   i   w   jakich 

okolicznościach norma jest stosowalna. Adresatem normy jest podmiot, do którego skierowana jest 

dyrektywa   postępowania,   a   więc   podmiot,   któremu   prawo   wskazuje   określony   sposób 

postępowania(podmiot prawa). Jest określany generalnie, ponieważ w ten sposób prawodawca stwarza 

formalną równość wszystkich osób wobec prawa.

Dyspozycja - wyznacza sposób postępowania, jakiego prawodawca wymaga od adresata normy w 

okolicznościach   wskazanych   w   hipotezie.   Dyspozycja   określa   zakres   normowania,   to   jest   klasę 

zachowań, których dana norma dotyczy. Wymagane postępowania określane są w normach prawnych 

abstrakcyjnie.  Dyspozycja  czyni  obowiązkowym  zachowanie   się  oznaczone  w  pewien  rodzajowo 

określony sposób.

    Przedmiotem   dyspozycji   są   faktyczne   zachowania   psychofizyczne   (np.   zachowanie   czystości, 

działalność wytwórcza, prowadzenie samochodu, bójka) albo czynności konwencjonalnie, tj. takie 

zachowania,   którym   prawo   nadaje   odmienny   sens   (umowny)   od   ich   zwykłego   znaczenia 

psychofizycznego (np. akt głosowania - w istocie wrzucenie kartki do pudła)

Sankcja - określa, jakei negatywne następstwa zastosuje państwo wobec adresata normy, jeżeli nie 

zachowa się on zgodnie z treścią dyspozycji w okolicznościach przewidzianych w hipotezie.

Koncepcja trójczłonowa została poddana surowej krytyce w doktrynie. Podnosi się, że “trójczłonowa 

norma prawna” jest w istocie “zlepkiem” dwóch różnych norm, z których każda przewiduje odrębnego 

64

adresata, odrębne okoliczności i odrębne zachowanie się. Pierwsza formułuje obowiązek określonego 

zachowania podmiotu, druga - nakazuje, aby inny podmiot, w przypadku niezrealizowania pierwszej z 

nich, podjął działania w celu wymierzania negatywnych konsekwencji (sankcji) jej adresatowi.

Z tego względu odrzuca się ją i często korzysta z koncepcji norm sprzężonych - zgodnie z nią wśród 

norm prawnych należy odróżniać 2 typy reguł: sankcjonowane i sankcjonujące, kierowane do różnych 

adresatów.   Norma   sankcjonowana   bezpośrednio   określa   wzór   powinnego   zachowania,   a   norma 

sankcjonująca zabezpiecze przymusem władzy państwowej realizację norm sankcjonowanych, określa 

obowiązki   państwa   związane   z   egzakwowaniem   negatywnych   następstw   naruszenia   normy 

sankcjonowanej. Adresatów norm sankcjonowanych nazywa się pierwszoplanowymi(pierwotnymi), 

natomiast adresatów norm sankcjonujących - drugoplanowymi(pochodnymi, warunkowymi).

Podział   norm   na   sankcjonowane   i   sankcjonujące   ma   charakter   relatywny,   jako,   że   norma 

sankcjonująca   określone   zachowania   sama   z   kolei   może   być   sankcjonowana   przez   powiązanie   z 

kolejną normą sankcjonującą, a więc i adresat drugoplanowy może znaleźć się w pozycji adresata 

pierwszoplanowego.   Zespoły   norm   prawnych   tworzą   więc   łańcuchy   norm   sankcjonowanych   i 

sankcjonujących.

103.Koncepcje budowy normy prawnej - patrz: pytanie 102

104.Pojęcie wykładnia prawa

Wykładnia   przepisów   prawnych   (zwana   też   egzegezą   prawa   bądź   interpretacją   prawa)   to   zespół 

czynności polegających na formułowaniu jednoznacznych, generalnie-abstrakcyjnych norm z treści 

przepisów prawnych. Wykładnią nazywamy zarówno sam proces objaśniania przepisów prawnych 

(wykładnia   w   znaczeniu   pragmatycznym),   jak   i   rezultat   tego   procesu   (wykładnia   w   znaczeniu 

apragmatycznym). Celem wykładni jest ustalenie znaczenia norm prawnych zawartych w przepisach.

105.Reguły walidacyjne

Problemy   związane   z   obowiązywaniem   prawa   rozwiązuje   się   za   pomocą   reguł   walidacyjnych. 

Niektórzy reguły walidacyjne zaliczają także do szeroko rozumianych  reguł wykładni (wykładnia 

sensu largo, interpretacja walidacyjna).

Do reguł walidacyjnych należą:

reguły dotyczące zasad ustalania obowiązywania norm prawnych wyrażonych explicite w przepisach 

prawnych (systemowe reguły obowiązywania)

reguły   dotyczące   zasad   uznawania   za   obowiązujące   norm   stanowiących   konsekwencje   norm 

wyrażonych explicite w przepisach prawnych (reguły wnioskowań prawniczych)

reguły   dotyczące   zasad   uznawania   za   obowiązujące   w   systemie   prawa   stanowionego   norm 

zwyczajowych i precedensowych (wyrażone w Konstytucji)

inne,   specyficzne   reguły   walidacyjne,   np.   dotyczące   zasad   uznawania   za   obowiązujące   norm 

65

recypowanych z poprzedniego typu systemu prawa.

106.Podmioty dokonujące wykładni

Każdy może “interpretować” tekst prawny na swój sposób, z tym, że interpretacja - jeśli ma mieć 

znaczenie prawne - musi być dokonana zgodnie z odpowiednimi zasadami i regułami.

Profesionalna wykładnia jest dokonywana przez różne podmioty dla różnych celów. Wykładnia może 

mieć charakter abstrakcyjny,  tj. może wyjaśniać poważne wątpliwości prawne, ale bez związku z 

konkretną,   indywidualną   sprawą.   Wykładnia   abstrakcyjna   to   np.   interpretacja   dokonywana   przez 

prawników-naukowców w ich pracach naukowych, artykułach, monografiach, studiach.

Wykładnia jest też dokonywana w toku rozstrzygania konkretnych spraw przez sądy,  trybunały i 

organy   administracji,   przez   radców   prawnych   i   adwokatów   przygotowujących   pisma   procesowe, 

doradzających przedsiębiorcom, piszącym opinie prawne itd.

Wykładnia dokonywana przez organy władzypublicznej nazywana jest ogólnie wykładnią formalną. 

Wykładnia ta może wiązać różne kategorie podmiotów (ma moc wiążącą); kogo i w jakim zakresie - o 

tym stanowią ustawy.

Ogólnie, z punktu widzenia podmiotów dokonujących wykładni, wyróżnia się:

wykładnię   autentyczną   -   formalna   wykładnia   dokonywana   przez   prawodawcę,tj.   organ,   który 

ustanowił   prawo,   a   następnie   je   sam   interpretuje.   Ex   autoritate   ustala   on,   co   jest   poprawnym 

rozumieniem tekstu prawnego. Np. minister interpretuje swoje rozporządzenie.

wykładnię   legalną   -   dokonywaną   przez   organ,   któremu   prawodawca   przyznał   kompetencje   do 

prowadzenia   interpretacji   o   mocy   powszechnie   obowiązującej,   tj.   wszystkie   podmioty   muszą   ją 

respektować.   Takie   kompetencje   ma   Europejski   Trybunał   Sprawiedliwości.   Rozstrzyga   on 

wątpliwości powstałe na gruncie prawa pierwotnego i pochodnego dokonując jego legalnej wykładni. 

Wykładnia   ta   wiąże   także   w   Polsce.   W   Polsce   najbardziej   korzysta   z   tej   możliwości   Minister 

Finansów,   ponieważ   uzyskał   na   mocy   ustawy   kompetencje   do   interpretacji   całego   prawa 

podatkowego, a nie tylko swoich aktów.

wykładnię operatywną - dokonywaną przez organ stosujący prawo (sąd, organ administracji)w toku 

rozpatrywania   indywidualnych   spraw   (karnych,   cywilnych,   administracyjnych,   z   zakresu   prawa 

pracy). jest to wykładnia dokonywana wyłącznie na użytek rozstrzygnięcia konkretnej sprawy i wiąże 

formalnie jedynie w tej sprawie.

wykładnię doktrynalną - dokonywaną przez naukę prawa (wykładnia teoretyczna). W tym wypadku 

interpretator często nastawia się na wykrywanie różnych  możliwości interpretacji przepisów, jego 

celem   nie   musi   być   doprowadzenie   do   ostatecznego   ustalenia   znaczenia   normy.   Wykładnia 

doktrynalna również krytycznie analizuje wykładnię operatywną w swoich glosach. taka wykładnia też 

66

nie jest wiążąca, choć argument z autorytetu ma bardzo istotne znaczenie w sztuce przekonywania do 

przyjęcia takiej, a nie innej interpretacji prawa

wykładnię  nieoficjalną  - dokonywaną  przez prawników na potrzeby podejmowania  decyzji  przez 

różne podmioty (prawnik jako doradca w firmie)

Ponadto w praktyce wykładni dokonują również inne osoby na potrzeby swojej działalności, w tym 

ekonomiści wykonujący różne zawody (biznesmeni, księgowi, urzędnicy).

107. Fazy wykładni

I.Faza  porządkująca  -  odtworzenie  określonej  normy  wymaga   odszukania  w   materiale  przepisów 

wszystkich   koniecznych   jej   elementów   treściowych   tj.   ustalenia   adresatów   normy,   zachowań 

nakazanych   albo   zakazywanych   adresatowi   normy,   okoliczności,   w   których   dane   zachowania   są 

obowiązkowe.

II. Faza rekonstrukcji normy prawnej - oznacza odtworzenie z przepisów o różnych formach (np. 

pozornie opisowych) reguły postępowania. Na ogół wiąże się z koniecznościa uzupełnienia przepisu 

podstawowego (kluczowego dla odtworzenia normy) o elementy treściowe innych przepisów ( z tego 

samego aktu albo z innych aktów), z uwzględnieniem analizy tekstów prawnych także pod kątem 

możliwej modyfikacji normy przez inne przepisy (np. inne przepisy przewidują wyjątki od zasady). 

Interpretator powinien więc dobrze znać cały obszar normatywny, w którym się porusza, nie tylko 

dany akt, ale co najmniej zasady danej gałęzi prawa, oraz wiedzieć, jak sprawnie odszukać stosowne 

przepisy, które mogą mieć znaczenie dla rekonstrukcji normy.

III.   Faza   ustalania   jednoznacznej   treści   normy   (zwana   też   fazą   percepcyjną)   -   przebiega   przy 

wykorzystaniu językowych, systemowych i funkcjonalnych reguł wykładni prawa. W tej fazie chodzi 

o ustalenie znaczenia poszczególnych słów i wyrażeń, tak aby każdemu z nich przypisać tylko jedno 

znaczenie.   W   przypadku   nieostrych   zwrotów   językowych   trzeba   ustalić,   czy   nieostrość   jest 

zamierzona, czy też jest wynikiem błędu prawodawcy.

108.Wykładnia dosłowna i korygująca

wykładnia dosłowna - jeśli reguły językowe  wyznaczają tylko jeden możliwy sposób rozumienia 

normy, a stopień jej sprecyzowania jest oceniony przez interpretatora jako wystarczający na określone 

potrzeby, wykładnię uważa się w zasadzie za zakończoną. Od ustaleń wykładni dosłownej należy 

odstąpić w dwóchprzypadkach. Są one traktowane jako wyjątki: po pierwsze, od reguł językowych 

języka naturalnego odstępuje się wówczas, gdy prawodawca zamieścił w tekście prawnym definicję 

legalną, która przypisuje zwrotowi normy zmodyfikowane znaczenie, niejako wbrew tymże regułom; 

po   drugie,   od   reguł   językowych   języka   naturalnego   można   odstąpić   wtedy,   gdy   stwierdzamy 

ewidentne   złamanie   zasady   racjonalności   prawodawcy:   norma,   choć   jednoznaczna   językowo, 

pozostaje w rażącej  sprzeczności z celami  regulacji. Sytuacja taka w zasadzie nie powinna mieć 

67

miejsca, jednakże praktyka w zakresie prawotwórstwa nie jest zadowalająca. Jeżeli więc zdarzy się, że 

znaczenie normy - ustalone zgodnie z językowymi regułami dotyczącymi zasad przekładu przepisów 

na normy prawne oraz zgodnie z językowymi  regułami określającymi  zasady ustalania znaczenia 

poszczególnych zwrotów normy prawnej - jest bezsporne, lecz norma tak wyinterpretowana wyraża 

wartości rażąco sprzeczne z innymi wartościami wyrażanymi przez normy prawne, to wówczas - na 

zasadzie wyjątku - odrzucamy wynik wykładni językowej.

wykładnia korygująca - podjęcie decyzji o przypisaniu normie znaczenia zmodyfikownego w wyniku 

zastosowania   reguł   funkcjonalnych.   Wykładnia   korygująca   może   przybrać   postać   wykładni 

rozszerzającej bądź zwężającej:

I.wykładnia   rozszerzająca   -   polega   na   przypisaniu   normie   szerszego   zakresu   (oznacza   to   danie 

pierwszeństwa   wykładni   pozajęzykowej   -   funkcjonalnej   i   systemowej   -   a   nie   językowej). 

Dopuszczalność takiej wykładni jest ograniczona zakazami np. nie można rozszerzająco interpretować 

wyjątków od zasad, lex specialis, przepisów prawa karnego i podatkowego.

II.wykładnia zwężająca - polega na przypisaniu normie węższego zakresu na podstawie reguł wykładni 

pozajęzykowej niż zakres wynikający wprost z dosłownego brzmienia normy.

Wykłądnia korygująca jest obecnie w Polsce dość szeroko stosowana. Korygowanie treści prawa za 

pomocą wykładni jest niestety często koniecznościa, ale jest zawsze dyskusyjne.

Ograniczenia stosowania wykładni korygującej:

nie wolno dokonywać wykładni korygującej definicji legalnej

nie   wolno   dokonywać   wykładni   rozszerzającej   w   prawie   karnym,   jeśli   wykładnia   taka   miałaby 

prowadzić do rozszerzenia należności podatkowych

nie wolno dokonywać wykładni rozszerzającej w prawie podatkowym, jeśli taka wykładnia miałaby 

prowadzić do rozszerzenia należności podatkowych

nie wolno rozszerzająco interpretować prawa określającego wyjątki od zasad

nie wolno rozszerzająco intepretować przepisów o charakterze lex specialis

nie   wolno   dokonywać   wykładni   korygującej   przepisu   jednoznacznie   wyznaczającemu   jakiemuś 

podmiotowi kompetencje.

109.Koncepcje wykładni

koncepcja   derywacyjnej   wykładni   -   według   niej   wykładni   podlega   zawsze   każdy   przepis   prawa. 

Oznacza to odrzucenie zasady clara non sunt interpretanda(jasne prawo nie wymaga interpretacji). 

Intuicyjne, bezpośrednie rozumienie przepisów to wstępny fragment procesu wykładni. Zarówno w 

sytuacji, gdy podmiot w ogóle nie rozumie zwrotu czy wyrazu, jak i w sytuacji, gdy ma wątpliwość, 

jak rozumieć jakieś wyrażenia, oraz w sytuacji, gdy intuicyjnie przepis rozumie, trzeba z jednakową 

68

starannością przebyć całą drogę interpretacyjną. Konieczne jest odszukanie w materiale przepisów 

wszystkich elementów treściowych normy, odkodowanie jej, ustalenie znaczeń słów i wyrażeń. Jeśli 

słowo jest wieloznaczne, zostaje poddane klasyfikacji (ujednoznacznieniu), jeśli zwrot jest nieostry 

(niedookreślony), określa się albo przecina (w przypadku błędu) ów pas nieostrości.

koncepcja semantyczna (klaryfikacyjna) - zakłada, że to co jasne, nie podlega interpretacji (clara non 

sunt interpretanda). Interpretuje się tylko te elementy prawa, które są w jakimś sensie niejasne. Proces 

wykładni koncentruje się na ustalaniu (klasyfikacji) językowego sensu tekstu, nie poświęcając uwagi 

procesowi rekonstruowania normy z tego tekstu.

koncepcja fazowa - ujmuje wykładnię jako proces składający się z dwóch faz: fazy walidacyjnej i fazy 

derywacyjnej (zawierającej w sobie oczywiście klasyfikację znaczeń)

koncepcja   argumentacyjna   -   twierdzi,   że   wykładnia   nie   odpowiada   ściśle   żadnej   z   powyższych 

koncepcji, ponieważ nie jest tak uporządkowana i strukturalizowana. Zasady i reguły wykładni tworzą 

zbiór argumentów, z tego zbioru czerpie się je w zależności od konkretnej sytuacji argumentacyjnej i z 

ich pomocą przekonuje się ważąc argumenty

110.Językowe reguły wykładni

Językowe reguły wykładni spełniają podstawową rolę w procesie wykładni prawa. Z punktu widzenia 

funkcji pełnionej przez te reguły w procesie wykładni prawa można je podzielić na reguły określające 

zasady:

- rekonstrukcji normy postępowania

ustalania znaczeń poszczególnych zwrotów normy prawnej

Do językowych reguł rekonstrukcji normy można zaliczyć następujące:

jeżeli przepis ma postać zdania opisującego czyjeś zachowanie, to należy go interpretować jako nakaz 

(bądź zakaz) tego postępowania

jeżeli przepis zawiera nakaz (bądź zakaz) i określenie zachowania, to należy go uznać za podstawowy, 

kluczowy dla odtworzenia normy

jeżeli przepis nie zawiera nakazu (bądź zakazu) i określenia zachowania, to należy go interpretować w 

powiązaniu z jakimś przepisem podstawowym

jeżeli z interpretowanego przepisu nie da się odtworzyć któregoś z istotnych elementów notmy np. 

adresata czy okoliczności, należy go uzupełnić, odszukując stosowne elementy w innym miejscu aktu 

lub w innym akcie normatywnym

jeżeli norma z przepisu została odtworzona, należy sprawdzić, czy nie ma przepisów modyfikujących 

treść normy w tym albo innym akcie

Do   kluczowych   językowych   reguł   dotyczących   przyjmowania   takiego   lub   innego   znaczenia 

poszczególnych zwrotów normy prawnej należą następujące:

69

w celu objaśnienie znaczenia normy należy objaśniać znaczenie poszczególnych słów składowych i 

zbitek słownych(wyrażeń)

jeżeli   w   systemie   prawnym   istnieje   wiążące   ustalenie   znaczenia   terminu   używanego   w   normach 

prawnych tego systemu, to należy tego pojęcia używać w tym znaczeniu, chyba że z interpretowanej 

normy w sposób oczywisty wynika, iż trzeba użyć zwrotu w znaczeniu odmiennym od ustalonego

jeżeli normy prawne nakazują liczyć się z cudzymi decyzjami interpretacyjnymi (Sądu Najwyższego), 

należy uznać je za wiążące

jeżeli nie ma definicji legalnej, a możliwe są różne wersje znaczeniowe słowa, to należy przyjąć to 

znaczenie, które jednoznacznie wynika z systemowego kontekstu językowego przepisu (miejsca w 

akcie i w gałęzi prawa, lub usytuowania w prawie unijnym)

jeżeli nie ma definicji, a systemowy kontekst językowy nie daje podstaw przyjęcia jednego znaczenia, 

należy odwołać się do reguł interpretacyjnych języka prawniczego (języka doktryny prawniczej) i 

przyjąć to znaczenie wskazane w literaturze naukowej, co do którego panuje w nauce powszechna 

zgodność

dopiero w przypadku, gdy nie ma definicji legalnej, nie ma wiążącej interpretacji, nie ma jednolitego 

stanowiska doktryny, znaczenie danego zwrotu należy ustalić na gruncie języka powszechnego. W tym 

celu wykorzystuje się m.in. słowniki (zwykłe, etymologiczny, frazeologiczny itd.)

w przypadku wieloznaczności należy ustalić, jaki sens słowo lub wyrażenie ma na gruncie kontekstu 

językowego

zwrotom interpretowanym nie należy bez dostatecznych powodów przypisywać swoistego znaczenia 

prawnego, ale  gdy się ustali,  że takie  znaczenie  mają, wówczas  należy się posługiwać  nimi  bez 

względu na to, jakie znaczenie mają równokształtne zwroty w języku potocznym

zwrotom interpretowanym nie należy przypisywać znaczenia specjalnego mającego walor jedynie dla 

części systemu prawa. Jeżeli się jednak ustali specjalne znaczenie takiego zwrotu na gruncie określonej 

gałęzi prawa (bądź aktu normatywnego), to wówczas należy się nim posługiwać bez względu na to, 

jakie znaczenie ma ten zwrot w systemie prawnym jako całości

ustalenia   znaczenia   normy  należy  dokonywać   tak,   aby  żaden   ze   zwrotów   wchodzących   w  skład 

interpretowanej normy nie został uznany za zbędny

111.Systemowe reguły wykładni

Wśród systemowych reguł wykładni wyróżniamy 3 grupy:

dyrektywy odwołujące się do postulatów zupełności i niesprzeczności systemu prawa

dyrektywy opierające się na właściwościach struktury systemu prawa i budowy aktów normatywnych

dyrektywy odwołujące się do zasad systemu prawa

Oto przykłady dyrektywy z grupy pierwszej:

70

- należy tak ustalać znaczenie normy, by nie pociągało to za sobą jej sprzeczności z inną normą 

systemu prawa i wiążącymi Polskę aktami prawa wspólnotowego

jeżeli z danego zbioru przepisów prawnych można wyinterpretować dwie normy, tzn. można ustalić 

dwie   wersje   znaczeniowe   normy,   a   przyjęcie   jednej   z   tych   wersji   prowadzi   do   tego,   że 

zrekonstruowana w jej wyniku norma okazuje się sprzeczna z normą uznaną za obowiązującą, to 

należy wybrać drugą z możliwych interpretacji

znaczenie normy należy ustalać tak, aby harmonizowało ono z treścią innych norm gałęzi prawa, do 

której interpretowana norma należy, oraz szerzej: z treścią norm systemu prawa, w tym także z treścią 

wiążącego prawa unijnego i innych ratyfikowanych umów międzynarodowych

interpretacja, która doprowadza do konstrukcji normy już uznanej za obowiązującą, czyli do wniosku, 

że interpretowany przepis jest zbędny, jest niepoprawna. Jeżeli więc konkuruje ona z jakąś wykładnią 

nieobciążoną tą wadą, to ma ona pierwszeństwo

Do zasad systemu prawa odwołują się takie dyrektywy jak:

w razie sprzeczności normy z zasadą systemu prawa należy tak ustalić znaczenie tejże normy, aby nie 

była ona w konflikcie z normą-zasadą

jeżeli przepis pozostaje w konflikcie z normą-zasadą należy sprawdzić, czy nie występuje tu wyjątek 

od zasady

jeżeli z danego zbioru przepisów prawnych można wyinterpretować 2 wersje znaczeniowe normy 

prawnej, to należy uznać za właściwe to znaczenie, które jest zgodne z normami-zasadami systemu 

prawa i zasadami prawa UE

jeżeli interpretator powołuje się na zasadę systemu prawa albo zasadę prawa UE to powinien wskazać 

konkretne przepisy prawne ją zawierające albo przepisy prawne, z których  zasada ta wynika.  W 

przypadku UE może to być także orzeczenie ETC albo ETPCz

Do   grupy   dyrektyw   opierających   się   na   elementach   strukturalnych   systemu   prawa   i   aktów 

normatywnych   można   zaliczyć   np.   dyrektywę   o   następującej   treści:   ustalając   znaczenie   normy 

interpretator powinien brać pod uwagę systematykę  wewnętrzną aktu, w którym  dana norma jest 

zawarta.

112.Funkcjonalne reguły wykładni

Funkcjonalne reguły wykładni są mniej ściśle formułowane w doktrynie i często bywają przedmiotem 

sporów. Wprawdzie niesporna jest ogólna zasada, iż przepisy prawne należy interpretować tak, aby 

znaczenie przypisane normie było zgodne z założonymi jej celami, chronionymi fundamentalnymi 

wartościami   i   funkcjami   spolecznymi,   jednakże   różne   doprecyzowania   tej   reguły   -   zwłaszcza 

71

określenie źródeł wiedzy o celach, wartościach i funkcjach prawa - prowadzi do ujawnienia pewnych 

rozbieżności w głoszonych poglądach, a co za tym idzie w praktycznym stosowaniu reguły.

Są to następujące reguły:

jeżeli użycie językowych reguł interpretacji nie przynosi jednoznacznego rezultatu, należy z wielu 

możliwych   znaczeń   zwrotu   wybrać   takie,   które   w   najwyższym   stopniu   będzie   realizowało   cele 

prawodawcy wyrażone w akcie, do którego należą interpretowane przepisy. Cele te ustalamy przez 

odwołanie do celów całego aktu (ratio iuris) i celu samego przepisu. Cele te ustala się też w oparciu o 

wiedzę naukową i zasady doświadczenia życiowego, odwołując się do ustaleń specjalistów danej 

dziedziny prawa, dziedziny nauki związanej z regulacją, a także do własnych ustaleń interpretatora, o 

ile oczywiście odpowiadają one standardom naukowym

należy wybrać takie znaczenie normy, które będzie prakseologiczne najtrafniejsze, będzie odpowiadało 

najnowocześniejszej wiedzy i najszerszej aprobowanemu społecznemu systemowi wartości

priorytetowo należy traktować wartości chronione przez Konstytucję, Europejską Konwencję Praw 

Człowieka, Międzynarodowe Pakty ONZ, a więc np. godność człowieka, prawa człowieka, dobro 

wspólne, naród i państwo, sprawiedliwość

Dość   często   spotykane   spory   o   wyniki   wykładni   funkcjonalnej   sąw   istocie   sporami   o   wartości 

wyrażane, zakładane, popierane lub chronione przez prawo. Aksjologię konkretnego systemu prawa 

tworzy zbiór wartości, do których system prawa odsyła, oraz wartości zawartych explicite lub implicite 

w danym systemie prawa. Zbiór tych wartości obejmuje zarówno wartości moralne, jak i pozamoralne, 

przy   czym   kryteria   odróżniania   tych   dwóch   kategorii   wartości   są   nieostre   oraz   uwarunkowane 

kulturowo i historycznie zmienne.

113.Wykładnia statyczna i dynamiczna

statyczna koncepcja wykładni prawa - przyjmuje, że znaczenie norm prawnych powinno być stałe, nie 

ulegać zmianie, być niezależne od kontekstu społecznego, politycznego i kulturowego, w jakim norma 

funkcjonuje.   Ta   koncepcja   wyklucza   ewolucję   znaczenia   przepisu.   Wola   prawodawcy   to   fakt 

historyczny.

dynamiczna   koncepcja   wykładni   -   wychodzi   z   założenia,   że   znaczenie   normy   należy   ustalać   na 

podstawie szeroko rozumianego aksjologicznego kontekstu jej funkcjonowania. Sens normy podlega 

ewolucji w miarę zmian w życiu społeczno-politycznym, zmian w znaczeniach pojęć samego języka, a 

także w miarę doskonalenia się techniki interpretacyjnej. Zmienność znaczenia jest nieuchronna. Liczy 

się wola aktualnego prawodawcy.

114.Postawy wobec prawa

Legalizm to postawa o motywacji zasadniczej, zawierająca oceny formalne norm prawnych. Wzór 

72

postępowania zawarty w normie jest akceptowany ze względu na to, że norma ta należy do systemu 

obowiązującego prawa. Można mówić w tym przypadku o instrumentalnej wartości prawa (oceny 

wewnętrzne) lub na przykład o poparciu jej przez określony autorytet (oceny zewnętrzne).

Legalizm krytyczny to postawa o motywacji zasadniczej, gdzie norma prawna jest aprobowana 

z uwagi na to, że jest oceniana jako słuszna czy sprawiedliwa. W tym przypadku występuje ocena 

materialna.

Konformizm to postawa o motywacji celowościowej, w której norma jest oceniana z uwagi na jej 

skuteczność w realizacji założonych celów. Mogą ją uzasadniać oceny wewnętrzne lub zewnętrzne. 

Mają one charakter materialny.

Oportunizm to postawa o motywacji celowościowej, gdzie aprobata normy następuje z uwagi na to, że 

postępowanie zgodne z prawem prowadzi do realizacji założonych celów, i odwrotnie - dezaprobata 

dla normy następuje z uwagi na to, że tylko łamiąc normę można realizować założone cele. Oceny 

mają charakter formalny.

115.Dzienniki Publikacyjne w Polsce

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (ogłaszane są powszechnie obowiązujące źródła prawa, 

wydaje go Premier, ogłaszane są obligatoryjnie: Konstytucja, ratyfikowane umowy międzynarodowe, 

ustawy,   rozporządzenia   z   mocą   ustawy,   rozporządzenia,   teksty   jednolite   konstytucji,   ustaw, 

rozporządzeń, uchwały Rady Ministrów uchylające rozporządzenia ministra, orzeczenia Trybunału 

Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw)

Dziennik   Urzędowy   RP   „Monitor   Polski”(zarządzenia   Prezydenta   wydane   na   podstawie   ustawy; 

uchwały Rady Ministrów i zarządzenia Prezesa Rady Ministrów wydane na podstawie ustawy; teksty 

jednolite powyższych aktów; orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów ogłoszonych w 

“Monitorze” albo nie publikowanych; uchwały Zgromadzenia Narodowego, Sejmu, Senatu (wskazane 

w ustawie); inne akty, jeśli ich ogłoszenie w “Monitorze” jest przewidziane w tych aktach lub w 

ustawach; inne akty na podstawie zarządzenia Premiera)

Dziennik Urzędowy RP „Monitor Polski B”

 Dzienniki urzędowe ministrów i urzędów centralnych (akty normatywne organu wydającego dziennik 

i nadzorowanych przez niego urzędów centralnych; uchwały Rady Ministrów uchylające zarządzenia 

ministra wydającego dziennik urzędowy; orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wyżej 

wymienionych aktów; inne informacje, komunikaty i obwieszczenia ministrów i urzędów centralnych)

Wojewódzki dziennik urzędowy (ogłaszane są źródła prawa miejscowego, wydają je wojewodowie: 

73

akty prawa miejscowego stanowione przez wojewodę i organy administracji niezespolonej; akty prawa 

miejscowego stanowione przez sejmik województwa, organy powiatu i organy gminy; akty Prezesa 

rady Ministrów uchylające akty prawa miejscowego; wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego 

uwzględniające skargi na akty prawa miejscowego; statuty województwa, powiatu, gminyl przepisy 

porządkowe)

116.Publikacja prawa UE w Polsce

Od 1 maja 2004r. ukazują się w Polsce bieżące numery Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej, 

publikowane w języku polskim równolegle z innymi wersjami językowymi.

Oprócz tego wydawany jest Specjalny Dziennik Urzędowy UE w języku polskim zawierający akty 

normatywne UE opublikowane przed przystąpieniem Polski do Wspólnoty.

Dziennik Urzędowy UE zawiera w serii L(legislacja): rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia, 

opinie

w   serii   C   -   komunikaty   oraz   informacje,   w   szczególności:   streszczenia   wyroków   Europejskiego 

Trybunału   Sprawiedliwości   i   Sądu   I   Instancji,   raporty   Trybunału   Obrachunkowego,   protokoły   z 

posiedzeń Parlamentu Europejskiego

w serii S - suplement - publikuje się różne inne dokumenty, przede wszystkim umowy np. umowy 

publiczne dotyczące pracy, dostaw i usług ze wszystkich państw członkowskich, umowy użyteczności 

publicznej

Tylko teksty opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE są tekstami oryginalnymi i autentycznymi.

117.Prawnicze Bazy Danych

baza unijna EUROVOC - dokument opisywany przez słowa kluczowe, które opisują treść dokumentu. 

Jest to tzw. system indeksowy stosowaany w bazach UE.

Wśród prawniczych baz danych wyróżniają się:

programy horyzontalne - to bazy o najszerszym zakresie, których celem jest objęcie całości informacji 

o   tekstach   prawnych,   orzecznictwie   i   doktrynie   prawniczej   (ISAP   -   Internetowy   System   Aktów 

Prawnych Sejmu RP)

programy   wertykalne   -   bazy   zawierające   wybrane   regulacje   tematyczne   przygotowywane   dla 

konkretnej   branży,   mogą   to   być   programy   adresowane   do   prawników,   albo   do   nieprawników 

korzystających na codzień z prawa

programy dedykowane - bazy przeznaczone dla konkretnej prawniczej grupy zawodowej

Bazy unijne - CELEX (oficjalna publikacja UE) i EUR-Lex (ogólnodostępna baza prawa UE, oferuje 

dostep   do   prawa   pierwotnego   i   wtórnego),   Curia   -   najszersza   baza   pełnotekstowa   zawierająca 

orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości itp.

74

Polskie:

LEX, (horyzontalny)

ABC,

INFOR,

LEX Polonica (horyzontalny)

118. Organizacja adwokatury w Polsce

Adwokatura powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw 

i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa.

Zadaniem samorządu zawodowego adwokatury jest:

  1)  tworzenie warunków do wykonywania ustawowych zadań adwokatury,

  2)  reprezentowanie adwokatury i ochrona jej praw,

  3)  sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów o wykonywaniu zawodu adwokata,

  4)  doskonalenie zawodowe adwokatów i kształcenie aplikantów adwokackich,

  5)  ustalanie i krzewienie zasad etyki zawodowej oraz dbałość o ich przestrzeganie,

  6)  sprawowanie zarządu majątkiem samorządu adwokackiego i rozporządzanie nim.

Na listę adwokatów może być wpisany ten, kto: 

jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego 

wykonywania zawodu adwokata, 

korzysta w pełni z praw publicznych oraz ma pełną zdolność do czynności prawnych, 

ukończył   wyższe   studia   prawnicze   w   Rzeczypospolitej   Polskiej   i   uzyskał   tytuł   magistra   lub 

zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej,

odbył w Rzeczypospolitej Polskiej aplikację adwokacką i złożył egzamin adwokacki, 

Organy: Krajowy Zjazd Adwokatury, Naczelna Rada Adwokacka, Izby Adwokackie

119. Radca prawny w Polsce

Radca prawny wykonuje zawód w ramach stosunku pracy, na podstawie umowy cywilnoprawnej, 

w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej lub komandytowej, przy 

czym wspólnikami w spółkach cywilnej, jawnej i partnerskiej oraz komplementariuszami w spółce 

komandytowej   mogą   być   wyłącznie   radcowie   prawni   lub   radcowie   prawni   i   adwokaci,   a   także 

prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. 

75

o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej

 

Organy:   Krajowy   Zjazd   Radców   Prawnych,   Krajowa   Rada   Radców   Prawnych,   Okręgowa   Izba 

Radców Prawnych

 

Zawód radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, a w szczególności na udzielaniu 

porad  prawnych,  sporządzaniu  opinii  prawnych,  opracowywaniu  projektów  aktów  prawnych  oraz 

występowaniu  przed sądami  i urzędami.  Pomocą  prawną jest w szczególności udzielanie  porad i 

konsultacji prawnych, opinii prawnych, zastępstwo prawne i procesowe.

Na listę radców prawnych może być wpisany ten, kto: 

  - ukończył wyższe studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w 

Polsce

 - skreślony

 - korzysta w pełni z praw publicznych

 - ma pełną zdolność do czynności prawnych

 - jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem

 - daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego

 - odbył aplikację radcowską i złożył egzamin radcowski

Wpisu   na   listę   radców   prawnych   dokonuje   rada   okręgowej   izby   radców   prawnych   na   wniosek 

zainteresowanego. Listę prowadzi rada okręgowej izby radców prawnych właściwa dla miejsca jego 

zamieszkania. Podstawą wpisu jest uchwała rady okręgowej izby radców prawnych.

120. Notariusz jako osoba zaufania publicznego.

Notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać 

formę notarialną (czynności notarialnych).

 

Notariuszem może być powołany ten, kto:

  1)  posiada obywatelstwo polskie i korzysta w pełni z praw cywilnych i obywatelskich,

  2)  jest nieskazitelnego charakteru i daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza,

  3)   ukończył  wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej  Polskiej i uzyskał tytuł  magistra lub 

zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej,

  4)  odbył aplikację notarialną,

  5)  złożył egzamin notarialny,

76

  6)  pracował w charakterze asesora notarialnego co najmniej 3 lata,

  7)  ukończył 26 lat.

 

Notariusz jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość 

ze względu na wykonywane czynności notarialne. Notariusz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu 

od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności.

 

Samorząd notarialny obejmuje izby notarialne i Krajową Radę Notarialną.

 

Notariusz dokonuje następujących czynności:

a)sporządza akty notarialne,

b)sporządza poświadczenia,

c)doręcza oświadczenia,

d)spisuje protokoły,

e)sporządza protesty weksli i czeków,

f)przyjmuje na przechowanie dokumenty, pieniądze i papiery wartościowe,

g)sporządza wypisy, odpisy i wyciągi dokumentów,

h)sporządza, na żądanie stron, projekty aktów, oświadczeń i innych dokumentów,

i)sporządza inne czynności wynikające z odrębnych przepisów.

121. Obowiązki adwokata

Zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej, a w szczególności na udzielaniu porad 

prawnych,   sporządzaniu   opinii   prawnych,   opracowywaniu   projektów   aktów   prawnych   oraz 

występowaniu przed sądami i urzędami.

122. Rzecznik patentowy

Rzecznik patentowy – prawnik świadczący pomoc prawną podmiotom gospodarczym, jednostkom 

organizacyjnym oraz osobom fizycznym w sprawach własności przemysłowej.

Zasady wykonywania zawodu rzecznika patentowego określa ustawa o rzecznikach patentowych z 

dnia 11 kwietnia 2001. Mówi ona o zasadach i warunkach wykonywania zawodu, jak również określa 

organizację i zakres działania samorządu rzeczników patentowych, reguluje świadczenie pomocy w 

sprawach własności przemysłowej, a także wskazuje wszystkie formy wykonywania zawodu. Drugą 

ważną ustawą poświęconą temu zawodowi prawnemu jest Prawo własności przemysłowej z dnia 30 

czerwca 2000, które ustala zakres umocowań rzecznika patentowego w postępowaniu przed Urzędem 

Patentowym RP.

77

Zawód rzecznika patentowego jest wolnym zawodem oraz należy do zawodów zaufania publicznego.

123. Doradca podatkowy

Doradca podatkowy - wolny zawód zaufania publicznego. Formalnie powołany ustawą z dnia 5 lipca 

1996r. o doradztwie  podatkowym.  Praktycznie  zawód wykonywany jeszcze przed ustanowieniem 

samorządu   zawodowego   tzn.   Krajowej   Izby   Doradców   Podatkowych   .   Czynności   doradztwa 

podatkowego określone są ustawą. Wykonywane być one mogą zawodowo tylko przez:

osoby fizyczne, które uzyskały wpis na listę doradców podatkowych prowadzoną przez Krajową Radę 

Doradców Podatkowych , 

osoby prawne wpisane do prowadzonego przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych 

rejestru osób prawnych uprawnionych do wykonywania doradztwa podatkowego. 

Zawodowe   wykonywanie   czynności   doradztwa   podatkowego   podlega   ochronie   ustawowej. 

Wykonywanie   ich   przez   podmioty   nie   uprawnione   jest   zabronione   i   podlega   karze   grzywny. 

Czynności doradztwa podatkowego obejmują:

udzielanie podatnikom, płatnikom i inkasentom, na ich zlecenie lub na ich rzecz, porad, opinii i 

wyjaśnień z zakresu ich obowiązków podatkowych, 

prowadzenie, w imieniu i na rzecz podatników, płatników i inkasentów, ksiąg podatkowych i innych 

ewidencji do celów podatkowych oraz udzielanie im pomocy w tym zakresie, 

sporządzanie,   w   imieniu   i   na   rzecz   podatników,   płatników   i   inkasentów,   zeznań   i   deklaracji 

podatkowych lub udzielanie im pomocy w tym zakresie. 

Doradca podatkowy uprawniony jest do występowania w charakterze pełnomocnika w postępowaniu 

w   zakresie   sądowej   kontroli   decyzji   administracyjnych   w   sprawach   dotyczących   obowiązków 

podatkowych.   Może   także   sam   uwierzytelnić   odpis   udzielonego   mu   pełnomocnictwa.   Doradca 

podatkowy jest uprawiony do usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych .

Na doradcy podatkowym   ciąży obowiązek   zawarcia   umowy ubezpieczenia  od odpowiedzialności 

cywilnej z tytułu wykonywania zawodu. Niedopełnienie tego obowiązku stanowi jedną z przesłanek 

wykreślenia   z   listy   doradców   podatkowych   i   utraty   prawa   do   wykonywania   zawodu   doradcy 

podatkowego.

124.Usługi prawnicze w UE

W 1960 roku została utworzona Rada Izb Adwokackich Unii Europejskiej (CCBE), która została 

oficjalnie   uznana   w   Unii   Europejskiej   i   w   Europejskiej   Przestrzeni   Ekonomicznej   (EEE)   jako 

78

organizacja o charakterze przedstawicielskim, reprezentującą zawód adwokata. Jako organ skupiający 

izby   adwokackie   państw   członkowskich   Unii   Europejskiej   CCBE   reprezentuje   wobec   instytucji 

europejskich około pięćset tysięcy osób wykonujących zawód adwokata.

Rada Izb Adwokackich jest organem, któremu przyznano status doradczy przy Radzie Europy. Posiada 

ona również stałe przedstawicielstwo przy Trybunale Sprawiedliwości, Trybunale Pierwszej Instancji 

Wspólnoty   Europejskiej,   Sądzie   Europejskiego   Stowarzyszenia   Wolnego   Handlu   oraz   przy 

Europejskim Trybunale Praw Człowieka. CCBE spełnia wiele różnych zadań; wśród nich znajdują się 

studia nad problemami związanymi z zawodem adwokata, a bardziej ogólnie - obrona i promocja 

interesów   związanych   z   wykonywaniem   tego   zawodu   oraz   wypracowanie   rozwiązań   służących 

harmonizacji,   koordynacji   i   rozwojowi   praktyki   adwokackiej.   CCBE   składa   się   z   członków 

rzeczywistych, będących przedstawicielami izb adwokackich państw członkowskich UE i EEE, oraz 

członków obserwatorów reprezentujących inne państwa europejskie, w tym także Polskę. Polskich 

przedstawicieli rad adwokackich przyjęto w czerwcu 1996 roku. Uzyskiwanie informacji dotyczących 

rozwoju zawodu adwokata w ramach UE, udziału w pracach Rady Izb Adwokackich jest bardzo 

ważne, szczególnie dla państw kandydujących do Unii Europejskiej, które będą musiały recypować 

rozwiązania wspólnotowe.

125.KLUCZOWE UMIEJĘTNOŚCI PRAWNICZE

profesjonalizm - głęboka wiedza prawnicza, ale także inne kompetencje i umiejętności przydatne w 

skutecznym   wykonywaniu   powierdzonych   zadań.   Powinien   wpływać   na   to,   aby   wszelkie   więzi 

prawne, jakie nawiązuje przedsiębiorca z innymi podmiotami w czasie swej działalności, były zgodne 

z obowiązującym prawem i nie niosły dla klienta zbyt dużego ryzyka ekonomicznego. Profesjonalne 

doradztwo prawne pozwala uniknąć wielu strat

niezależność intelektualna

odwaga cywilna

dyscyplina zawodowa

sumienność

zakres oferowanych usług

postawa moralna

człowiek odpowiedzialny, rzetelny, budzący zaufanie

powinien posiadać umiejętność odnajdywania nawet w najtrudniejszych sprawach tych obszarów, w 

których można znaleźć porozumienie, w których możliwa jest ugoda, a następnie powinien szukać 

możliwości powiększenia tego obszaru

umiejętność dostosowywania stylu pracy do konkretnych okoliczności

79

dobry prawnik nieustannie się uczy i umie odważnie przekonywać do zaproponowanych rozwiązań

zna reguły gry i reguły wygrywania(retoryka, sztuka negocjacji, erystyka)

126.Klauzule generalne

Klauzula generalna - Norma ogólna:świadomie niedoprecyzowana, która ocenę konkretnego stanu 

faktycznego powierza podmiotowi przestrzegającemu prawo lub organowi stosującemu prawo.Taka 

swoboda(luz ocenny, luz interpretacyjny) nie jest jednak absolutna, gdyż granice decyzji wytyczone są 

przez zawarte w przepisach odesłania pozasystemowe.Ma więc miejsce wprowadzanie do tekstów 

aktów normatywnych pozaprawnych kryteriów ocen poprzez użycie nieostrych określeń, jak "dobra 

wiara", "społeczno-gospodarcze przeznaczenie rzeczy", "należyta staranność", "niskie pobudki", bądź 

też odesłanie wprost do pozaprawnych porządków normatywnych, np. do norm miejscowego obyczaju 

kupieckiego, zasad współżycia społecznego itp.

przepisy odsyłające do interpretatorów prawa dany przedmiot wykładni prawa. Klauzula generalna 

zapewnia prawu elastyczność, dając możliwość podejmowania decyzji, powołując się na indywidualną 

ocenę sytuacji występującej w danym przypadku lub w oparciu o pozaprawne zasady postępowania. 

Jedną z klauzul generalnych w prawie cywilnym jest klauzula "zasady współżycia społecznego". M.in. 

czynność prawna wywołuje skutki w niej wyrażone, wynikające z ustawy oraz z zasad współżycia 

społecznego;   Czynność   prawna   sprzeczna   z   zasadami   współżycia   społecznego   jest   nieważna. 

Przykładem   sprzeczności   z   zasadami   współżycia   społecznego   jest   ustalenie   przez   stronę   umowy 

odsetek za opóźnienie 2% dziennie, czyli 750% w skali rocznej, gdy ta strona ma czterokrotnie niższą 

karę za własne opóźnienie. Obecnie jest już przepis przewidujący odsetki maksymalne za opóźnienie, 

jednak jeszcze niedawno materia ta była pozostawiona do regulacji między stronami. W tej sytuacji 

jednak zbyt wysokie odsetki mogły zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego

127.Nauki dogmatyczno-prawne, a nauki ogólno-teoretyczne

a)Nauki   dogmatycznoprawne   –   są   to   nauki,   których   przedmiotem   badań   jest   prawo   aktualnie 

obowiązujące   w   konkretnych   państwach   (prawo   wewnętrzne)   oraz   prawo   obowiązujące   we 

wzajemnych   stosunkach   między   państwami   (prawo   międzynarodowe   publiczne).   Każda   z   nauk 

dogmatycznych rozwiązuje problemy powstające w innej gałęzi (dziale) prawa obowiązującego w 

danym państwie i czasie.

Przez   gałąź   prawa   rozumie   się   zbiór   norm,   które   regulują   określoną,   wyodrębniającą   się   strefę 

stosunków społecznych.

Podstawowy podział nauk dogmatycznoprawnych odpowiada podziałowi prawa na gałęzie.

Podstawowym zadaniem każdej z nauk dogmatycznoprawnych jest komentowanie i wyjaśnienie treści 

obowiązujących w danym systemie (gałęzi) prawa norm. Chodzi o ustalenie i objaśnienie treści pojęć 

80

użytych w tekstach prawnych, ustalenie znaczenia norm w szerszym kontekście innych przepisów 

prawnych,   a   zwłaszcza   w   kontekście   gałęzi   prawa   i   zasad   systemu   prawa,   ustalenie   charakteru 

powiązania między normami dokonanie klasyfikacji i systematyzacji obowiązujących norm.

b) Nauki ogólnoteoretyczne -celem ich jest przede wszystkim opisanie i wyjaśnienie

podstawowych, uniwersalnych cech prawa i prawidłowości, jakim

ono podlega.Wyróżnić można trzy ogólne nauki o

prawie: - Filozofię prawa-pytania o istotę, idee i wartości jakim powinno służyć prawo  

 

- 

Jurysprudencję-formułowała   różnego   rodzaju   założenia   podstawowe   dla   uprawiania   nauk 

dogmatycznoprawnych

             -Teoria prawa-zagadnienia stawiane przez filozofię prawa,wzbogacając problematykę o tematy 

nowe istotne dla praktyki prawniczej.

128.Podział nauk prawnych

Nauki prawne dzielimy na:

dogmatycznoprawne

historycznoprawne

ogólnoteoretyczne   + nauki pomocnicze

129.Argumentum A Fortiori

Jest   to   typ   argumentacji   prawniczej,   który   przebiega   według   schematu:   „jeżeli   tak   ...   to   tym 

bardziej   ...”,   czy   też:   „jeżeli   A   to   tym   bardziej   B”;   wnioskowanie   z   uzasadnienia   słabszego   na 

silniejsze: „Jeżeli obowiązuje norma N1, która ma uzasadnienie aksjologiczne w ocenie O, to tym 

bardziej obowiązuje norma N2, która ma silniejsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenie O”, norma N1 

jest wyrażona w przepisach prawnych, natomiast norma N2 w przepisach wyrażona nie jest a mimo to 

jest uznawana za obowiązującą na mocy zastosowanej argumentacji; argumentum a fortiori występuje 

w dwóch wariantach:

argumentum   a   moiori   ad   minus   (z   większego   na   mniejsze)   przebiega   według   schematu:   jeżeli 

obowiązuje norma N1 nakazująca czynić więcej to tym bardziej obowiązuje norma N2 nakazująca 

czynić mniej; w nieco innej interpretacji wnioskowanie z większego na mniejsze polega na tym, że: 

„jeżeli   obowiązuje   norma   N1   zezwalająca   na   więcej   to   tym   bardziej   obowiązuje   norma   N2 

zezwalająca   na  mniej;  w  pierwszym   przypadku  podstawą   wnioskowania  jest   przepis  nakładający 

obowiązek tzn. nakazujący coś czynić, w drugim przypadku przepis uprawniający tzn. zezwalający na 

dokonanie jakiejś czynności

argumentum   a   minori   ad   maius   (z   mniejszego   na   większe)   przebiega   według   schematu:   „jeżeli 

obowiązuje norma N1 zakazująca czynić mniej to tym bardziej obowiązuje norma N2 zakazująca 

czynić więcej”

81

130. Luki w prawie

Luka w prawie to sytuacja, która nie ma uregulowania w przepisach prawa, choć z logiki pokrewnych 

regulacji wynika, że powinna zostać uregulowana.

Luki wynikają z tego, że prawo tworzone przez ustawodawcę tworzone jest do zdarzeń przyszłych. 

Czasami luka w prawie jest wynikiem nieudolności ustawodawcy.

Luki w prawie dzielą się na:

logiczne, które występują w sytuacji sprzeczności lub przeciwieństwa norm prawnych; 

konstrukcyjne - ustawodawca z góry pozostawia sytuacje nie uregulowaną, pozwalając, aby sytuacja 

sama się wyjaśniła, dojrzała. 

Sytuacja   luki   w   prawie   prowadzi   do   trudności   w   stosowaniu   prawa.   Rozwiązuje   się   je   poprzez 

zastosowanie:

analogii do prawa (analogia iuris) - ma zastosowanie, gdy analogii legis nie da się zastosować i polega 

na ocenie danej sytuacji w świetle fundamentalnych zasad prawa

bądź do ustawy (analogia legis) - polega na tym, że do danej nie uregulowanej sytuacji stosuje się 

przepisy regulujące podobną sytuację uregulowaną prawnie.

131.Sprzeczności w prawie

sprzeczności   pozorne   -   takie   sprzeczności   są   efektem   niedostatecznej   precyzji   języka   tekstów 

prawnych i są wadami, które można usunąć bez interwencji prawodawcy. Reguły kolizyjne pozwalają 

na usuwanie na poziomie stosowania prawa sprzeczności pozornych w prawie.

sprzeczności   realne   -   mogą   mieć   źródło   polityczne   i   techniczne.   W   tym   przypadku   normy   są 

ewidentnie w kolizji(np. jedna zakazuje czynić A, a druga nakazuje czynić A tym samym adresatom w 

tych  samych  okolicznościach).Sprzeczności realne może usunąc tylko  prawodawca albo Trybunał 

konstytucyjny

132.Usuwanie luk i sprzeczności w prawie

reguły kolizyjne - można zastosować, jeśli powstają wątpliwości, jakie prawo obowiązuje. Inaczej 

mówiąc, mamy do dyspozycji 2 normy dotyczące tej samej kwestii, które pozostają w kolizji. Trzeba 

wówczas ustalić, którą z nich zastosować w konkretnym przypadku. Reguły kolizyjne stosuje się 

zgodnie z milczącą wolą prawodawcy, który godzi się na użycie tych narzędzi przez organy stosujące 

prawo do “poprawienia” stanu prawa. Zastosowanie reguły kolizyjnej nie uchyla obowiązywania in 

abstracto przepisów prawnych, pozwala natomiast na zastosowanie jednej z dwóch pozostających w 

kolizji norm w konkretnej rozpatrywanej sprawie przez organ administracji lub sąd. Reguły kolizyjne 

pozwalają na usuwanie na poziomie stosowania prawa sprzeczności pozornych w prawie

82

Wyróżnimy trzy podstawowe reguły: chronologiczną, merytoryczną, hierarchiczną:

- reguła chronologiczna - (lex posteriori derogat legi priori) norma późniejsza (decyduje data wejścia w 

życie) uchyla normę wcześniejszą, ale pod warunkiem, że norma późniejsza nie jest niższego rzędu.

I tak późniejsza norma ustawowa uchyla sprzeczną z nią wcześniejszą normę ustawową, ale późniejsza 

norma   zawarta   w   przepisach   rozporządzenia   Rady   Ministrów   nie   uchyla   wcześniejszej   normy 

ustawowej.

Rozstrzyganie kolizji norm w czasie odbywa się też na zasadzie „lex retro non agit”  - prawo nie działa 

wstecz. Oznacza ona, że dany akt normatywny odnosi się tylko do tych stosunków, które powstały po 

dniu wejścia w życie tego aktu, czyli pod rządami tego aktu. Dlatego bardzo ważne jest określenie daty 

wejścia w życie danego aktu normatywnego. Ma to doniosłe znaczenie zwłaszcza w dziedzinie prawa 

karnego   w   związku   z   obowiązującą   zasadą   „nullum   crimen   nulla   poena   sine   lege”   –   nie   ma 

przestępstwa bez ustawy. Oznacza to, że jeżeli w dacie popełnienia dany czyn nie był przestępstwem, a 

następnie   nastąpiła   zmiana   ustawy,   w   wyniku   której   nastąpiła   penalizacja   tego   czynu   (stał   się 

przestępstwem), to nie można sprawcy za to ukarać. 

Np. art. 157a kk –„ kto powoduje uszkodzenie ciała dziecka poczętego podlega karze …” wszedł w 

życie w 1999 r. A zatem czyny pop

reguła merytoryczna - (lex specialis derogat legi generali) – norma szczególna uchyla normę ogólną 

pod warunkiem, że nie jest normą niższego rzędu. 

reguła hierarchiczna - (lex superior derogat legi inferiori), w myśl której norma wyższego rzędu uchyla 

normę   niższego   rzędu,   np.   norma   zawarta   w   ustawie   uchyla   sprzeczną   z   nią   normę   zawartą   w 

rozporządzeniu Rady Ministrów, które jest aktem niższej rangi. 

Analogia z ustawy pozwala usuwać luki w prawie.

133.Postulaty de lege lata  i de lege ferenda

de lege lata (też lex lata) - według obowiązującego prawa, z punktu widzenia prawa w obecnym 

kształcie

de lege ferenda (też lex ferenda) - według postulowanego prawa 

134.Sankcja nieważności

Sankcja nieważności polega na uznaniu czynności dokonanej niezgodnie z nakazem dyspozycji za 

nieważną, czyli pozbawioną skutków prawnych. Nieważność ta może dotyczyć czynności od samego 

początku (ex tunc), bądź od orzeczenia wydanego przez kompetentny organ.

sankcja nieważności bezwzględnej nazywana również w nauce prawa cywilnego bezskutecznością. 

Istota   tej   sankcji   przejawia   się   w   tym,   iż   pomimo   istnienia   zewnętrznych   “pozorów"   dokonanej 

czynności   prawnej   odpowiadających   treści   oświadczenia   woli,   nie   zachodzą   skutki   prawne 

83

przewidziane normą, która takie skutki łączy.z danym stanem faktycznym.

sankcja nieważności względnej, nazywana wzruszalnością, bądź sankcją unieważnialności.   Co do 

zasady   czynność   prawna   dotknięta   tą   sankcją   wywołuje   wszystkie   skutki   odpowiadające   treści 

oświadczenia   woli.   Sankcja   nieważności   względnej   w   porównaniu   z   sankcją   nieważności 

bezwzględnej, charakteryzuje się tym,  że może  na nią powołać się tylko  ta osoba, która złożyła 

wadliwe oświadczenie woli.

Rodzaje norm ze względu na sankcję nieważności:

Leges   perfectae   -   prawa   doskonałe   są   wtedy,   gdy   za   ich   przekroczenie   grozi   tylko   sankcja 

nieważności.

Leges plusguam perfectae - więcej niż doskonałe są wtedy, gdy za naruszenie dyspozycji grozi sankcja 

nieważności   oraz   sankcja   karna   (np.   za   popełnienie   bigami   przewidziana   jest   nie   tylko   sankcja 

nieważności drugiego małżeństwa, ale także kara pozbawienia wolności).

135.Sankcja egzekucyjna

Sankcja   egzekucyjna   -   polega   na   przymusowym   wykonaniu   tego   co   stanowiło   niedopełniony 

obowiązek adresata np. przymusowa eksmisja z lokalu. 

Sankcja egzekucyjna może również polegać na przymusowym unicestwieniu tego co zostało przez 

adresata uzyskane wbrew zakazowi np. zburzenie budynku, który został wzniesiony bez zezwolenia.

Sankcja egzekucyjna polega następnie na przymuszeniu adresata do wykonania ciążącego na nim 

obowiązku np. zmuszenie do zapłacenia zaległych alimentów.

Występuje w normach prawa cywilnego i administracyjnego.

Przejawia się w dwóch postaciach: 

przymus osobisty (zastosowanie przymusu osobistego) np. doprowadzenie świadka przez policję na 

rozprawę; 

przymus   zastępczy   (zastosowanie   przymusu   zastępczego;   przymusowe   wykonanie   zastępcze)   np. 

działalności windykacyjna, działalność komornika; a polega na zmuszeniu adresata zachowującego się 

niezgodnie   z   prawem   (nakazami   lub   zakazami   prawa)   do   osiągnięcia   takiego   stanu   rzeczy,   jaki 

powinien mieć miejsce w wyniku dobrowolnego zastosowania się do postanowień przepisu.

136.Hipoteza i dyspozycja normy prawnej

Hipoteza - element składowy normy prawnej według koncepcji trójczłonowej wyznaczające adresata i 

okoliczności.   Wyznacza   zakres   stosowania   normy,   to   znaczy   określa,   wobec   kogo   i   w   jakich 

okolicznościach norma jest stosowalna. Adresatem normy jest podmiot, do którego skierowana jest 

dyrektywa   postępowania,   a   więc   podmiot,   któremu   prawo   wskazuje   określony   sposób 

84

postępowania(podmiot prawa). Jest określany generalnie, ponieważ w ten sposób prawodawca stwarza 

formalną równość wszystkich osób wobec prawa.

Dyspozycja   -   drugi   element   składowy   normy   prawnej.   Wyznacza   sposób   postępowania,   jakiego 

prawodawca wymaga od adresata normy w okolicznościach wskazanych w hipotezie. Dyspozycja 

określa   zakres   normowania,   to   jest   klasę   zachowań,   których   dana   norma   dotyczy.   Wymagane 

postępowania określane są w normach prawnych abstrakcyjnie. Dyspozycja czyni obowiązkowym 

zachowanie się oznaczone w pewien rodzajowo określony sposób.

Przedmiotem   dyspozycji   są   faktyczne   zachowania   psychofizyczne   (np.   zachowanie   czystości, 

działalność wytwórcza, prowadzenie samochodu, bójka) albo czynności konwencjonalnie, tj. takie 

zachowania,   którym   prawo   nadaje   odmienny   sens   (umowny)   od   ich   zwykłego   znaczenia 

psychofizycznego (np. akt głosowania - w istocie wrzucenie kartki do pudła)

137.Powiązania norm w systemie prawa

Koncepcja norm sprzężonych - wśród norm prawnych należy odróżniać 2 typt reguł: sankcjonowane i 

sankcjonujące, kierowane do różnych adresatów.

Norma sankcjonowana bezpośrednio określa wzór powinnego zachowania; 

Norma sankcjonująca zabezpiecza przymusem władzy państwowej realizację norm sankcjonowanych, 

określa obowiązki państwa związane z egzekwowaniem negatywnych następstw naruszenia normy 

sankcjonowanej.

Adresatów   norm   sankcjonowanych   nazywa   się   pierwszoplanowymi   (pierwotnymi),   natomiast 

adresatów norm sankcjonujących - drugoplanowymi (pochodnymi,warunkowymi).

Podział norm na sankcjonowane i sankcjonujące ma charakter relatywny, jako że norma sankcjonująca 

określone zachowania  sama  z kolei może być  sankcjonowana przez powiązanie  z kolejną normą 

sankcjonującą,   a   więc   i   adresat   drugoplanowy   może   znaleźć   się   w   pozycji   adresata 

pierwszoplanowego.   Zespoły   norm   prawnych   tworzą   więc   łańcuchy   norm   sankcjonowanych   i 

sankcjonujących. Więź między normami nie ma charakteru logicznego, lecz funkcjonalny, ponieważ 

nie dla każdej normy musi być ustanowiona jakaś norma sankcjonująca.

 138.Zawody prawnicze w Polsce

I.Publiczne   -   sędzia,   asystent   sędziego,   referendarz   sądowy,   radca   i   starszy   radca   Prokuratorni 

Generalnej, prokurator

II.Wolne - adwokat, radca prawny, doradca prawny (licencjonowany) 

III.Inne zawody łączące elementy funkcji publicznej z cechami wolnego zawodu: notariusz, komornik, 

nauczyciel prawa (akademiccy i szkolni)

IV.W organach prawodawczych pracują legislatorzy - są to prawnicy przygotowujący projekty aktów 

normatywnych.

85

139.Służba więzienna w Polsce

Służba więzienne w Polsce jest apolityczna i paramilitarna. Podlega Ministrowi Sprawiedliwości. Ma 

wypełniać funkcję izolacyjną i resocjalizacyjną.

Jednostkami organizacyjnymi Służby Więziennej są:

Centralny Zarząd Służby Więziennej, którym kieruje - Dyrektor Generalny Służby Więziennej,

okręgowe inspektoraty służby więziennej

zakłady karne i areszty śledcze

ośrodki szkolenia dla kadr służby więziennej

W Polsce działają 4 rodzaje zakładów karnych:

dla młodocianych (w zasadzie do 24 roku życia)

dla odbywających karę po raz pierwszy

dla recydywistów penitencjarnych

dla odbywających karę aresztu wojskowego

Zakłady karne mogą mieć charakter:

zamknięty

półotwarty

otwarty

Różnice dotyczą m.in. zakresu swobody poruszania się po zakładzie, możliwości zatrudniania poza 

zakładem, liczby widzeń, stosowania kar dyscyplinarnych (np. celi izolacyjnej), cenzury (lub nie) 

korespondencji osobistej.

Obecnie   w   Polsce   jest   156   zakładów   karnych   i   aresztów   śledczych   (86   zakładów   karnych   i   70 

aresztów), przebywa w nich ponad 80 tys. osób. W końcu 2006r. w zakładach karnych przebywało 

ponad 200 osób z prawomocnymi wyrokami dożywotniego pozbawienia wolności.

140.Kryteria obowiązywania prawa

3 znaczenia terminu “obowiązywanie prawa”: formalne (systemowe), aksjologiczne i behawioralne 

(realne, socjologiczne):

formalne kryteria obowiązywania prawa (tetyczne) - mają podstawowe znaczenie w systemie prawa 

ustawowego przy podejmowaniu decyzji (przez prawodawcę, sądy i administrację, a także wszelkich 

innych decyzji i działań na podstawie prawa, także w sferze gospodarczej). W celu stwierdzenia, czy 

przepis prawny obowiązywał w sensie formalnym w określonym czasie (np.kiedy fakt miał miejsce 

albo został ujawniony), w określonej przestrzeni (w Polsce lub za granicą) i co do określonych osób 

(np. w stosunku do Polaka za granicą albo cudzoziemca w Polsce), trzeba znać przyjęte w konkretnym 

86

systemie prawa kryteria obowiązywania (tzw. reguły walidacyjne). Kryteria te w różnych systemach 

prawa ustawowego są do siebie bardzo zbliżone, ale nie są jednakowe. Przyjmuje się, że norma prawna 

wyrażona w przepisach prawnych formalnie obowiącuje w systemie prawa ustawowego (a więc w 

Polsce), jeżeli: 1.została ustanowiona w odpowiedniej formie i trybie przez podmiot kompetentny do 

prawotwórstwa, podmiot, który ma formalną władzę nad adresatem regulacji; 2.nie została formalnie 

uchylona (derogowana); 3.nie jest sprzeczna z żadną inną prawnie obowiązującą normą, a jeżeli jest 

sprzeczna, to nie straciła mocy obowiązującej na podstawie przyjętych reguł kolizyjnych; 4.została 

urzędowo ogłoszona.

    Ponadto   za   obowiązujące   normy   prawne   uznaje   się   reguły,   które   nie   są   wprost   wyrażone   w 

przepisach prawnych, ale takie, które da się z przepisów wywnioskować zgodnie z przyjętymi w 

danym systemie prawa regułami wnioskowań

kryterium aksjologiczne obowiązywania prawa - odwołuje się do zgodności norm prawnych z innym 

systemem   wartości.   Na   ogól   chodzi   tu   o   porównanie   prawa   z   moralnością,   jakimiś   zasadami 

sprawiedliwości   bądź   religią.   Prawo   obowiązuje,   bo   jest   sprawiedliwe,   dobre,   moralne   albo   nie 

obowiązuje, ponieważ jest niesprawiedliwe, niedobre, niemoralne itd. Na tej podstawie nie można 

jednak ustalać co obowiązuje jako prawo, na potrzeby realizacji prawa, działania organów państwa i 

innych podmiotów, ponieważ każdy człowiek mógłby inne normy uznać za obowiązujące. Organ 

stosujący prawo nie może odmówić stosowania prawa, które formalnie  obowiązuje, z tego tylko 

powodu, iż ktoś uznaje to prawo za niesprawidliwe czy niesłuszne. (dopuszczalne jest tzw. cywilne 

nieposłuszeństwo - świadome naruszanie prawa przez jednostkę, jednak nie w celu prywatnym, ale w 

interesie publicznym)

kryterium   behawioralne   obowiązywania   prawa   -   prawo   jest   przestrzegane   przez   wszystkich   albo 

większość adresatów. Prawo nieprzestrzegane, nierealizowane, niestosowane nie obowiązuje w tym 

znaczeniu. Oczywiście, to kryterium także nie jest brane pod uwagę w toku podejmowania decyzji. 

Posługują się nim natomiast socjologowie w swoich badaniach. Nie można odmówić realizacji prawa, 

na tej podstawie, że “inni też go nie przestrzegają, a więc to prawo nie obowiązuje”. Wyjątkowo, 

według   tego   kryterium,   uznaje   się   za   nieobowiązujące   normy   na   podstawie   desuetudo   (tzw. 

odwyknienia). To instytucja dyskusyjna, podobnie jak cywilne nieposłuszeństwo.

   Na podstawie desuetudo uznaje się, że nie obowiązują prawnie akty prawotwórcze, tkóre przez 

odpowiednio długi czas nie były stosowane przez organy panstwa mimo zaistnienia okoliczności do 

ich stosowania.

87

88