Gordon Serfontein 

 

TWOJE NADPOBUDLIWE DZIECKO 

Poradnik dla rodziców 

 

Przełożył Jacek Jankowski 

 

Tytuł oryginału  

THE HIDDEN HANDICAP 
 
Prószyński i S-ka SA WARSZAWA 1999 
Wydanie I 
Konsultacja merytoryczna Krystyna Zielińska 
 
ISBN 83-7180-539-X 
 
 
Książkę niniejszą dedykuję mojej żonie Barbarze, która pomogła mi w 
zrozumieniu wielu problemów związanych z zaburzeniami koncentracji uwagi, a 

także moim dzieciom: 

Sebastianowi, Susanne, Dorianowi, Christianowi i Arabelli, którzy wiele 

mnie nauczyli. 

 

 

Przedmowa 
 

Moje zainteresowanie problemem trudności w uczeniu się wynika z 

wykonywanego przeze mnie zawodu, a moje własne bolesne doświadczenia 

jeszcze je pogłębiły. 

Rodzice noworodka nie zdają sobie sprawy, że ich dziecko kiedyś może mieć 
poważne kłopoty w nauce, z prawdopodobieństwem wynoszącym 1:10. Dziecko może 
mieć problemy z przeliterowaniem wyrazów, czytaniem, pisaniem, pamięcią, 

organizacją pracy, matematyką, koncentracją, językiem. 

Co gorsza, wszystkie te problemy są zwykle związane z bardzo trudnym 
zachowaniem dziecka. 

 

Mimo dużej obecnie wiedzy na ten temat, wielu uczniów boryka się w szkole z 

bolesnymi problemami, których przyczyny nie są jeszcze znane. Nie jest 

sprawiedliwe to, że niektóre dzieci muszą włożyć dwa razy więcej pracy, aby 

osiągnąć przynajmniej połowę sukcesu swoich kolegów. W dodatku do takiego 

dziecka przyczepia się etykietkę leniucha bez motywacji, z którym są same 

kłopoty wychowawcze, i postrzega je jako osobę nie umiejącą  żyć w 
społeczeństwie. 
 

Życie rodziców takich dzieci również nie jest łatwe. Nie wiemy, co dzieje 

się z naszym ukochanym dzieckiem; jesteśmy zasypywani lawiną drobiazgowych 
ćwiczeń, które musimy z nim wykonywać. Zaczynamy zajmować się dietą, uczuleniem, 
zażywaniem witamin, noszeniem barwionych soczewek (Według jednej z teorii, 

wyjaśniającej przyczyny dysleksji, trudności z czytaniem można usunąć lub 

przynajmniej zmniejszyć poprzez zmianę koloru liter i ich tła. W tym celu 

na czas czytania zakłada się dyslektycznemu dziecku kolorowe soczewki, 

zmieniające barwę widzenia, (przyp. tłum.) ), ćwiczeniami gałek ocznych, 

ćwiczeniami ruchowymi i organizacją korepetycji. Wszystkie te działania 

mogą pomóc w rozwiązaniu pewnej części problemu, ale w pojedynkę stanowią 

niepełną odpowiedź. Powodują ponadto, że cała uwaga zostaje skupiona na 

dziecięcych słabościach i niepowodzeniach. Dorośli potrafią przetrwać 

dzięki skrywaniu słabości i uwypuklaniu swoich umiejętności. Nasze dzieci 

mają te same potrzeby i muszą umieć cieszyć się sukcesami, jeśli chcą być 

szczęśliwe i silne emocjonalnie. 

 

Moim zdaniem, trudności w uczeniu się to problem bardzo złożony, ponieważ 

sukces w szkole w ogromnym stopniu zależy od zachowania, motywacji, uczucia 

szczęścia, szacunku i rodzicielskiej presji. Rodzice czują się zagubieni, 

potrzebują szerszego spojrzenia na dziecko i uświadomienia sobie, jak 

problem dziecka wpływa na całą rodzinę. Rodzicom tym gorąco polecam książkę 

doktora Serfonteina, która moim zdaniem jest lepsza od wszystkich innych 

wydanych uprzednio na ten temat. 

 

Znam Gordona od 10 lat i wciąż zdumiewa mnie jego ogromna znajomość tematu 

oraz jego umiejętność rozumienia i pomagania rodzinom. Rodzice dostrzegą, 

że ich dzieci zostały opisane z niezmierną dokładnością, i nie będą mieli 

cienia wątpliwości, że autor wykazuje zrozumienie i chęć pomocy. 

 
Na samym końcu  chciałbym podzielić się refleksją, jak wielu rodziców jest 
bliskich odkrycia przyczyn swoich szkolnych niepowodzeń.  Szkoła często 
kojarzy się nam z poczuciem braku sukcesu, ale dzięki temu autorowi możemy 

uchronić nasze dzieci przed podobnymi negatywnymi przeżyciami. 

 

Dr Christopher Green, 

ordynator Oddziału Rozwoju Dziecka, 

The Children's Hospital, 

Camperdown, Sydney 

 

Spis treści 
 
Przedmowa  
Wprowadzenie  
 

1. Co tkwi w nazwie?  

2. Co to za dziecko?  

* Koncentracja uwagi  

* Poziom aktywności  

* Popędliwość  

* Koordynacja  

* Pamięć krótkotrwała  

* Nieustępliwość  

* Inne cechy emocjonalne  

* Model snu  

* Apetyt  

* Mowa  

* Podsumowanie 

3. Skąd to się bierze? - Do czego to prowadzi?  

4. Zwracanie uwagi  

5. Aktywność - za dużo czy za mało?  

6. Impulsywność - czy to mnie dotyczy?  

7. Koordynacja - chwianie się i guzdranie  

8. Mowa  

9. Pamięć krótkotrwała - jednym uchem wpada, drugim wypada  

10. Problemy osobiste - czarne czy białe?  

* Nieustępliwość  

* Poszanowanie własnej godności  

* Depresja  

* Niedojrzałość socjalna 

11. Sen i apetyt  

12. Trudności w uczeniu się  

13. Podstawowe umiejętności - tradycyjne trzy R  

* Trudności w czytaniu (dysleksja)  

* Literowanie  

* Pisanie  

* Zdolności matematyczne 

14. Szkoła  

 

15. Diagnoza i wykrywanie  

16. Sposoby działania  

Terapia behawioralna  

* Nauczanie wyrównawcze - zaangażowanie rodziców  

* Terapia mowy i języka  

* Terapia zajęciowa  

* Kontrola dietetyczna  

* Leczenie farmakologiczne  

* Efekty działania  

* Skutki uboczne 

17. Umiejętne postępowanie i inne trzy R (rutyna, regularność, repetycja)  

18. Specyficzne zachowania  

Zaburzenia behawioralne  

* Nagłe wybuchy złości  

* Agresja  

* Poszanowanie własnej godności  

* Impulsywność  

* Zaburzenia czasu koncentracji uwagi  

* Ocena farmakoterapii 

19. Zaburzenia koncentracji uwagi i rodzina nuklearna  

* Ojciec i matka  

* Matka  

* Ojciec  
* Rodzeństwo 
20. Chłopiec to ojciec mężczyzny  
 

Dodatek. Wskazówki praktyczne oraz zabiegi terapeutyczne  

 

I. Trudności ze słyszeniem  

* Odbiór słuchowy i rozumienie mowy  

* Rozróżnianie za pomocą słuchu  

* Pamięć słuchowa 

 

II. Trudności z widzeniem 777 

* Odbiór za pomocą wzroku  

* Rozróżnianie za pomocą wzroku  

* Pamięć wzrokowa 

 

III. Trudności w poruszaniu się  

* Koordynacja motoryki dużej  

* Koordynacja motoryki małej  

* Wizerunek ciała 

 

IV. Problemy z położeniem w przestrzeni  

V. Problemy z orientacją lewo/prawo  

VI. Nadpobudliwość  

VII. Rozpraszanie się oraz krótki czas koncentracji uwagi  

Podziękowania  

 

 

Wprowadzenie 
 

Wszyscy rodzice troszczą się o rozwój swoich dzieci i wychowują je tak, aby 

gdy dorosną mogły poradzić sobie z trudnościami życia. Dzieciom, które mają 

w porównaniu ze swoimi rówieśnikami nierówne szansę na starcie w dorosłe 

życie/ okazujemy nie tylko współczucie, ale i konkretną pomoc, np. w 

ośrodkach rehabilitacyjnych. Innymi słowy, dzieci w widoczny sposób 

upośledzone, np. niewidome, niesłyszące, cierpiące na mózgowe porażenie 

dziecięce lub umysłowo upośledzone, wywołują w nas współczucie, staramy się 

im ulżyć w ich ciężkim losie, by mogły radzić sobie i cieszyć się pełnią 

życia. 

Dziecko mające trudności w uczeniu się, zdaniem wielu osób, nie ma żadnych 

problemów ani wad. Normalnie wygląda, bawi się z dziećmi z sąsiedztwa i nie 

ma kłopotów z mową, wzrokiem ani ze słuchem. W związku z tym, większość z 

nas uważa,  że takie dziecko nie jest wcale upośledzone i nie wymaga 

szczególnej troski. Prezentuje ono jednak tzw. ukrytą ułomność. 

Mimo  że słowo "ułomność" ma wydźwięk pejoratywny, użycie go w tym wypadku 

wydaje się wyjątkowo trafne. Jeśli przez ułomność rozumiemy ograniczenie 

prawidłowego rozwoju dziecka, to dziecko mające trudności w uczeniu się lub 
cierpiące na rozwojowe zaburzenia zachowań  jest  w  podobnym  stopniu  upośledzone 
jak dziecko z jakimikolwiek innymi zaburzeniami rozwoju. 

 

Jako ojciec dziecka z tego rodzaju ukrytą  ułomnością jestem świadomy 
odrzucenia pojęcia rozwojowych trudności w nauce i zaburzeń  zachowania  przez 
pewne grupy ludzi, szczególnie nauczycieli i lekarzy. Dla większości z nich te dzieci 
nie są upośledzone, lecz jedynie w nieodpowiedni sposób 

uczone, wychowywane czy trzymane w ryzach. Tak więc nieszczęśliwie się 

składa,  że ludzie którzy w pierwszej kolejności powinni przyjść z pomocą, 

nie uznają problemu takich dzieci. 

 

Napisałem tę książkę, aby podzielić się doświadczeniem nie tylko ojca, ale 

i lekarza, który ma do czynienia z dziećmi dotkniętymi tego rodzaju 

zaburzeniami rozwoju i z ich rodzicami borykającymi się z problemami swoich 

pociech. Mam również nadzieję,  że moje przemyślenia trafią do szerszego 

grona odbiorców, m.in. do nauczycieli i lekarzy, aby lepiej zrozumieli 

stan, w którym znajduje się duży odsetek naszych dzieci. 

 

Rozwojowe trudności w uczeniu się i zaburzenia zachowania nie są również 
dostrzegane przez rządzących państwami.  Jeśli znaliby oni przyczyny tych 
przypadłości, przeznaczono by niezbędne  środki finansowe na pomoc tym 

dzieciom. Jednak nawet w krajach rozwiniętych, z niezrozumiałych 
względów, nie wdraża się odpowiednich programów i udogodnień, które pomogłyby 
wychować dzieci z tego rodzaju problemami na pełnowartościowych obywateli. 

Programy zapobiegawcze przyniosłyby również korzyści  w postaci redukcji 

kosztów związanych ze zwalczaniem przestępczości, ponieważ większość dzieci 

z problemami wychowawczymi staje się  młodocianymi przestępcami lub 

nieletnimi kryminalistami. 

 

Celem tej książki jest dotarcie do jak najszerszego kręgu rodziców, lekarzy 

i innych zainteresowanych, dlatego też szczegółowe informacje zostały 

przedstawione w bezpośredni sposób. 

Zwracam się do wszystkich rodziców, krewnych, nauczycieli i lekarzy 

borykających się z problemami dzieci mających trudności w nauce i 

przejawiających zaburzenia w zachowaniu: mam nadzieję,  że książka ta da 

lepszy wgląd w problemy, z jakimi spotykają się dzieci przez większą część 

swojego życia. Mam nadzieję, że podpowie, jak pomóc waszym dzieciom. Jeśli 

bowiem nie będą miały wsparcia ze strony swoich rodziców lub opiekunów, to 

do kogo mają się zwrócić? 

 

 

ROZDZIAŁ 1 

Co tkwi w nazwie? 
 

 

Dwa pytania, które zadają sobie rodzice dzieci mających wkrótce rozpocząć 

naukę w szkole, brzmią: "Czy to odpowiednia szkoła dla mojego dziecka?" 

oraz "Czy moje dziecko jest gotowe, aby pójść do szkoły?". Odpowiedzi na te 

pytania bowiem będą miały ogromne znaczenie dla przyszłej edukacji dziecka 

w szkole podstawowej i średniej. 

 

Od pierwszych dni w przedszkolu dziecko napotyka nowe sytuacje, z którymi 

musi sobie poradzić. Musi się nauczyć przebywać w grupie innych dzieci, 

zająć się sobą, bez pomocy ze strony wychowawcy. Musi się też nauczyć 

współżyć z innymi dziećmi i z wychowawcą, stosując kulturowe 

i socjalne narzędzia, którymi uczono je posługiwać się w domu. Dla wielu 

dzieci głównym problemem okaże się rozstanie z rodziną. Niektóre będą to 

bardzo przeżywały. Przez cały okres edukacji dziecko zetknie się z różnymi 

systemami wartości i w różny sposób będzie postrzegane.  

 

Będzie się uczyło awiązywać kontakty z kolejnymi nauczycielami i z kolegami 

z klasy. 

Większość dzieci potrafi się odnaleźć w nowym otoczeniu i zintegrować ze 

środowiskiem szkolnym. Inne mają problemy wynikające z odmienności 
kulturowej lub zaburzeń  osobowościowych. Mogą to być problemy przejściowe, 
które same się rozwiążą, niektóre jednak pogłębią się w miarę przechodzenia 

dziecka z klasy do klasy. Innym czynnikiem utrudniającym integrację dziecka 

ze  środowiskiem szkolnym są problemy domowe, takie jak choroba, śmierć 

bliskiej osoby lub rozwód rodziców. 

 

W niektórych przypadkach dziecko staje się ofiarą nieodpowiedniego lub 

złego systemu nauczania, z czym musi radzić sobie samo. Większość dzieci 
kończy  szkołę podstawową z zadowalającym wynikiem. Niektóre jednak mają 
znaczne trudności i nie radzą sobie z nauką. 

Przyjmuje się, że układ nerwowy dziecka uczęszczającego do przedszkola jest 

rozwinięty w stopniu pozwalającym mu na pełne wykorzystanie swoich 

umiejętności poznawczych. W szkole podstawowej dziecko powinno nabierać 

biegłości w czytaniu, literowaniu, pisaniu, umiejętnościach matematycznych 

oraz w mowie. Aby to wszystko osiągnąć, jego układ nerwowy musi 

być odpowiednio dojrzały. 

 

Niestety wiele dzieci, zwłaszcza chłopców, nie osiąga odpowiedniego stopnia 
dojrzałości we wczesnym dzieciństwie  i  dlatego  nie  są gotowi do pójścia do 
szkoły w tak młodym wieku. Niedojrzałość okolic mózgu odpowiedzialnych za 

procesy poznawcze (lub naukę), nie pozwala im nabyć podstawowych 

umiejętności w oczekiwanym stopniu. Ta niedojrzałość rozwoju jest zazwyczaj 

dziedziczona, można ją prześledzić u innych członków rodziny. 

 

Dlatego oczywisty jest fakt, że trudności w uczeniu się lub odpowiednim 

zachowaniu się w szkole, mogą mieć dwie przyczyny. Po pierwsze – problemy 
środowiskowe prowadzące do zaburzeń w uczeniu się lub zachowaniu, po drugie - 
niedojrzałość obszarów mózgu odpowiedzialnych za naukę. Ze względu na dwie 

główne przyczyny trudności w uczeniu się wygodnie jest podzielić dzieci 

dotknięte tymi problemami na dwie grupy: te, których niedojrzałość jest 

pochodzenia  środowiskowego, oraz te, u których jest to niedojrzałość o 

podłożu rozwojowym. Naturalnie obydwie grupy będą miały pewne cechy 

wspólne, ale postępowanie z każdą z nich jest odmienne. 

Z grupą dzieci z zaburzeniami środowiskowymi powinien pracować psycholog 

zajmujący się problemami rozwojowymi, psychiatra lub psycholog 

specjalizujący się w problemach edukacji. Dzieci z niedojrzałością rozwoju 

powinny mieć kontakt z lekarzem, korepetytorem, logopedą, psychoterapeutą, 

a nawet z dietetykiem. 

 

Ta książka skoncentruje się przede wszystkim na dzieciach z zaburzeniami 

pochodzenia rozwojowego. Medycznym terminem stosowanym przez ostatnie 

dziesięć lat, a opisującym zaburzenia rozwoju związane z uczeniem się i 

zachowaniem, jest termin "zaburzenia koncentracji uwagi". "Specyficzne 

zaburzenia związane z uczeniem się" to termin edukacyjny nadawany problemom 

związanym z rozwojem. Terminem tym określa się wszelkie trudności w nauce, 

a więc dysleksję, dyskalkulię, dysgrafię i dysfazję. Został on wybrany z 

tego powodu, że w ogólnym odbiorze ma mniejszy ładunek emocjonalny i 

mniejszy wydźwięk pejoratywny. Niektórzy jednak opisując "specyficzne 

zaburzenia związane z uczeniem się", używają terminu "dysleksja rozwojowa". 

Termin "zaburzenia koncentracji uwagi" jest o tyle niefortunny, że opisuje 

chorobę, definiując jeden objaw (chociaż najbardziej znaczący). Zaburzenia 

te dzieli się również na zaburzenia z nadaktywnością i bez nadaktywności.  

 

Powszechnie uznaje się,  że zespół ten nie jest zbyt częstym schorzeniem, 

choć jego występowanie waha się w granicach 5-20% u wszystkich chłopców. 

Jest to przypadłość dotykająca głównie chłopców - około 90% dzieci 

borykających się z tym problemem to chłopcy. 
Postrzeganie zespołu zaburzeń  koncentracji  uwagi  jako  występującego jedynie w 
ciągu ostatniego stulecia jest błędne. Choć badania nad trudnościami w 

uczeniu się i zaburzeniami zachowania były prowadzone dość intensywnie w 

ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat, zainteresowanie zdolnością ludzkiego 

umysłu do uczenia się oraz czynnikami determinującymi zachowanie sięga 

czasów starożytnej Grecji. Stwierdzenie Hipokratesa, że "mózg jest 

siedliskiem ludzkiej inteligencji, zaś serce siedliskiem duszy człowieka", 

stanowi bezpośrednie ogniwo łączące poglądy starożytnych ze współczesnym 

rozumieniem funkcji mózgu, o którym wiemy, że oczywiście jest siedliskiem 
inteligencji, ale również pełni wiele innych zadań. 
 
Pod  koniec  XIX  wieku  neurolodzy  i  neurochirurdzy  interesowali  się funkcjonowaniem 
mózgu. Badali ludzi, którzy przeszli wylew krwi do mózgu, w wyniku czego 

utracili zdolność komunikowania się, a więc przestali mówić, pisać i 

rozumieć mowę. Utrata poszczególnych funkcji została następnie 

skojarzona z uszkodzeniem różnych okolic mózgu, co pozwoliło na głębszy 

wgląd w działanie tego złożonego organu. 

Na początku obecnego stulecia pewien brytyjski pediatra opisał grupę dzieci 

mających trudności w uczeniu się. Podejrzewano, że ich kłopoty są wynikiem 
zaburzeń  procesów  myślowych zachodzących w mózgu. Następnie w latach 40. 
dwóch lekarzy, dr Strauss oraz dr Lehtinen, opisało grupę dzieci z 

trudnościami w uczeniu się oraz zaburzeniami zachowania, u których 

podejrzewano uszkodzenie mózgu. 

 

W latach 60. powstał termin "minimalne uszkodzenie mózgu" opisujący problem 

dzieci mających trudności w uczeniu się, rozwojowe zaburzenia zachowania, 

koordynacji oraz mowy. Uznano, że mają miejsce dziedziczne zaburzenia 

rozwojowe w procesach neurochemicznych dotykające określonych części mózgu. 

Terminu "minimalne uszkodzenie mózgu" używano następnie przy opisywaniu 

dzieci z zaburzeniami rozwojowymi w uczeniu się i zachowaniu. 

 

W latach 70. dokonano odkrycia, że u dzieci z "minimalnymi uszkodzeniami 

mózgu" występowały zaburzenia funkcjonowania różnych neuroprzekaźników w 

rejonach mózgu odpowiedzialnych za funkcje poznawcze (lub za proces uczenia 
się). Powrócę do tego tematu w jednym z kolejnych rozdziałów, teraz 

zasygnalizuję jedynie, że dzieci te w fazie rozwoju miały niedobór 

chemicznych substancji przekaźnikowych, niezbędnych do przenoszenia 

informacji między komórkami w różnych częściach mózgu. 

 

Ostatnio termin "minimalne uszkodzenie mózgu" został zamieniony na 

"zaburzenia koncentracji uwagi". Stało się tak przede wszystkim dlatego, że 

większość rodziców dzieci z takimi problemami niesłusznie uznała termin 

"minimalne uszkodzenie mózgu" jako oznaczający zniszczenie komórek 

mózgowych. Jakiegokolwiek byśmy jednak terminu nie użyli, zaburzenie jest 

wciąż takie samo. 

 

 

Punkty kluczowe 

 

 

* Dzieci rozpoczynające naukę w szkole muszą sprostać nowym wyzwaniom 

socjalnym. 

* Naukę w szkole dzieci powinny podejmować na odpowiednim dla swojego wieku 

poziomie rozwoju psychicznego. 

* Trudności w nauce mają dwa zasadnicze źródła: 

1. Przeszkody środowiskowe 

2. Niedojrzałość rozwojowa 

* Rozwojowe trudności w nauce są spowodowane zaburzeniami koncentracji 
uwagi, występującymi wcześniej pod nazwą "minimalnych uszkodzeń mózgu". 
 
 
ROZDZIAŁ 2 

Co to za dziecko? 
 

 

Rozdział ten w sposób skrótowy opisuje dzieci cierpiące na zaburzenia 
koncentracji uwagi. Dokładniej powrócę do poszczególnych zagadnień w dalszych 
rozdziałach. 
Zespół zaburzeń  koncentracji  uwagi  można podzielić na dwie podgrupy 
charakterystycznych objawów. Do jednej podgrupy należą dzieci z 

zaburzeniami koncentracji uwagi, u których występuje większość objawów, 

m.in. problemy ze skupieniem uwagi i pamięcią krótkotrwałą oraz 

nadaktywność, impulsywność, niski próg tolerancji na frustrację, a także 

brak dążenia do kompromisu. Dzieci należące do drugiej podgrupy wykazują 

jedynie problemy związane z koncentracją uwagi, pamięcią krótkotrwałą lub 

percepcją. Mają mniej problemów z zachowaniem i z reguły nie odstają od 

reszty rówieśników. Różnią się jedynie tym, że z powodu kłopotów związanych 

z zaburzeniami koncentracji uwagi nie robią postępów w nauce. 

 

Koncentracja uwagi 

 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mają  kłopoty ze skupieniem uwagi 

przez dłuższy czas. Inaczej mówiąc, mają trudności w skupieniu i utrzymaniu 
uwagi na określonym zadaniu od momentu jego rozpoczęcia aż do zakończenia. 
Bardzo łatwo doprowadzić je do rozproszenia jakimkolwiek 
bodźcem, np. hałasem czy poruszeniem się. Poważne zaburzenia koncentracji 

uwagi mogą prowadzić do zamyślania się w ciągu dnia i wyłączania się, co 

sprawia,  że wydaje się,  że dziecko żyje we własnym  świecie. Powszechnie 

mówi się o tych dzieciach, że myślą o niebieskich migdałach, lub, że są z 

innej planety. 

 

Poziom aktywności 

 

W porównaniu ze swoimi rówieśnikami, wiele z tych dzieci, o ile nie 

większość, charakteryzuje się wzmożoną ruchliwością. Często są niespokojne, 

nerwowe i nie mogą usiedzieć w jednym miejscu przez dłuższą chwilę. Te, u 

których powyższe objawy są nasilone, opisywane są jako dzieci z nadmierną 

pobudliwością lub dzieci hiperaktywne. 

 

Popędliwość 

 

Duży procent dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, a zwłaszcza te z 

nadmierną pobudliwością, ma skłonności do impulsywności i popędliwości. 

Często nie zatrzymują się one nawet na chwilę, aby pomyśleć o 
konsekwencjach i skutkach swoich działań;  zazwyczaj  też nie zastanawiają się 
nad tym, co robią w danej chwili. W rezultacie mają problemy zarówno z 

zachowaniem, jak i z uczeniem się. Nie potrafią myśleć systematycznie, 

planować i organizować swoich codziennych zajęć. Ich popędliwość może 
prowadzić np. do kłamstwa czy kradzieży, a nawet do większych wykroczeń. 

 
Koordynacja 
 
Jednym  z  dawniej  używanych określeń  opisujących zaburzenia koordynacji był 
syndrom niezdary. Zaburzenie to dotyczy takich umiejętności ruchowych jak 

wiązanie sznurowadeł, zapinanie guzików, opanowanie trudnej sztuki pisania. 

Niepowodzenia w opanowaniu tych umiejętności frustrują dziecko. Zdarzają 

się również problemy z tzw. dużą motoryką, które opóźniają osiągnięcie 

pierwszego symbolu samodzielności, jakim jest jazda na rowerze. Dzieci z 

zaburzeniem koordynacji mają problemy ze skakaniem na jednej nodze, 

skakaniem na skakance lub podskakiwaniem, trudność sprawia im również 

kopanie lub łapanie piłki. 

 

Pamięć krótkotrwała 

 

Osłabienie pamięci krótkotrwałej okazuje się największą przeszkodą w 

uczeniu się. Pamięć krótkotrwała jest to zdolność do zachowywania w pamięci 

nowo pozyskanych informacji na kilka godzin, dni lub tygodni. Pamięć 

długotrwała to zapamiętywanie informacji na okres miesięcy lub lat. Nowa 

wiedza musi być zachowana w pamięci do czasu, gdy człowiek zetknie się z 

nią po raz kolejny. Wówczas wcześniejsza informacja zostaje wzmocniona i 

przesłana do pamięci długotrwałej. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

mają szczególne trudności z zachowaniem w pamięci informacji słuchowej (lub 

słownej). W konsekwencji, gdy uczą się czegoś ponownie, nie dochodzi do 

wzmocnienia wcześniej zasłyszanych wiadomości, ponieważ nie mogą ich sobie 

przypomnieć. 

 

Nieustępliwość 

 

Wiele dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi charakteryzuje się 

nieelastyczną osobowością. Są nieustępliwe w swoim postępowaniu i nie 

akceptują  żadnych zmian w środowisku. Wszelkie odstępstwa od rutyny mogą 

wywoływać wybuchy złości lub prowadzić do huśtawki nastrojów. Próg radzenia 

sobie z frustracjami jest u tych dzieci niższy, co potęguje jeszcze 

bardziej ich nieustępliwość. 

 

Inne cechy emocjonalne 

 

Dzieci nadmiernie pobudliwe mają szczególne tendencje do pewnych 
agresywnych zachowań  i  generalnie,  bardziej  niż inne dzieci, są narażone na  
niebezpieczeństwa  czyhające ze strony otaczającego  środowiska. Gdy coś im 
zagraża, wycofują się lub próbują dominować, często okazując agresję. 

Dzieci te wyróżnia pewna powierzchowność uczuć i nie potrafią wyciągać 
wniosków z własnych doświadczeń,  co  prowadzi  do  osłabienia poczucia pewności 
siebie. Brak wiary w siebie wynika również z zahamowania rozwoju 

poszanowania własnej godności. W skrajnych przypadkach brak pewności siebie 

może prowadzić do uczuć paranoicznych. 

 

Model snu 

 

Niegdyś uważano,  że u dzieci nadmiernie pobudliwych występują zaburzenia 

snu. Nie jest to cała prawda, ponieważ wiele dzieci nadpobudliwych śpi 

bardzo twardo. Jednak występują u nich pewne znamienne cechy. Te dzieci, 

które  śpią twardo, dużo mówią przez sen lub przeżywają koszmary senne, a 

czasem nawet lunatykują. Inne mają  kłopoty z zaśnięciem lub często budzą 

się w nocy. Jeszcze inne to ranne ptaszki, które od 5-6 rano są już na 

nogach. 

 

Apetyt 

 

U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują zakłócenia apetytu. 

Niektóre mają wzmożony apetyt lub pragnienie. Wynika to z potrzeby 

uzupełniania ogromnych pokładów energii, zużywanych w ciągu całego dnia. 

Inne jedzą mało lub grymaszą w czasie jedzenia, okazując z reguły swoje 

preferencje co do konsystencji pożywienia. Z mojego doświadczenia wynika, 

że większość dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi od wczesnego 
dzieciństwa cierpi na pewnego rodzaju zaburzenia apetytu. 
 
Mowa 
 
Kolejną cechą wyróżniającą dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi jest 
opóźnienie rozwoju mowy wyrazistej. W pierwszym roku życia u tych dzieci 

mowa rozwija się prawidłowo, zahamowania następują dopiero wraz z 

pojawieniem się struktur zdaniowych. Wiele dzieci ma też  kłopoty z 

artykulacją. Trudności z wymową powodują problemy językowe w szkole 

związane z mówieniem, czytaniem czy pisaniem. 

 

Podsumowanie 

 

Przedstawiono powyżej główne objawy występujące u dzieci z zaburzeniami 

koncentracji uwagi. Nie u każdego dziecka będą występowały wszystkie te 

objawy, ale z pewnością pojawi się większość z nich na wyższym lub niższym 

poziomie jako część problemów rozwojowych. 

 

Punkty kluczowe 

 
Głównymi cechami zaburzeń koncentracji uwagi są: 
krótki czas koncentracji uwagi, podwyższony poziom aktywności, 

impulsywność, brak koordynacji, słaba pamięć krótkotrwała, nieustępliwość, 

zmniejszenie poszanowania własnej godności, kłopoty w relacjach z 

rówieśnikami, kłopoty ze snem, zmiany apetytu, zaburzenia mowy. 

Nie u wszystkich dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują 

wszystkie wymienione wyżej objawy. 

 

 

ROZDZIAŁ 3 

Skąd to się bierze? - Do czego to prowadzi? 
 

 

Skoro problemy rozwojowe są tak powszechne, zastanówmy się, co je wywołuje? 

Podobnie jak w przypadku wszelkich innych problemów związanych z dziećmi i 

tym razem instynkt kieruje nasze obserwacje do okresu ciąży i pierwszych 

tygodni po narodzeniu dziecka. Badania dowiodły,  że  zapadalność na 

zaburzenia koncentracji uwagi nie jest większa u dzieci z obciążającym 

wywiadem okołoporodowym w porównaniu z tymi, które rodziły się bez 

większych problemów. 
Na podstawie badań prowadzonych na bliźniętach dowiedziono, że jeśli u jednego 
z bliźniąt dwujajowych występują zaburzenia koncentracji uwagi, to 
prawdopodobieństwo,  że drugie z bliźniąt również urodziło się z tymi 
zaburzeniami wynosi tylko 19% (trochę więcej niż  średnia w populacji). 

Natomiast jeśli jedno z bliźniąt jednojajowych obciążone jest dziedzicznie 
zaburzeniami koncentracji uwagi, to istnieje prawie 100% prawdopodobieństwo 
rozpoznania tego samego zespołu u drugiego.  
 

Powyższe fakty, jak również obserwacje krewnych wykazujących pewne cechy 

tego zespołu, doprowadziły do stwierdzenia, że jest to zaburzenie o podłożu 

genetycznym. 

Dziedziczenie odbywa się przede wszystkim w linii męskiej. U dziewczynek 
również występuje ryzyko wystąpienia zaburzeń  koncentracji  uwagi,  jednak 

przytrafia  im  się to znacznie rzadziej. Są natomiast nosicielkami materiału 
genetycznego odpowiedzialnego za powstanie tego rodzaju zaburzeń. 
 
Aby  ułatwić zrozumienie podstaw problemu, chciałbym porównać pracę komórki 
mózgowej do pracy akumulatora samochodowego. Jak wszyscy wiemy, akumulator 

składa się z elektrody dodatniej i ujemnej. Elektrody te są umieszczone w 

skrzynce zawierającej płyn akumulatorowy. Od elektrody 

dodatniej do elektrody ujemnej przez płyn akumulatorowy przepływa iskra, 

która następnie prowadzi do wytworzenia prądu. Gdy brakuje płynu 

akumulatorowego, żadna iskra nie przepłynie, (patrz rysunek I.) 

 

Komórka mózgowa ma budowę bardzo zbliżoną do budowy akumulatora 

samochodowego - wnętrze komórki wypełnione jest płynem. Komórka ma za 
zadanie przesłać przychodzącą informację z jednego końca na drugi, a następnie 
wysłać ją do kolejnych komórek. Informacja jest przesyłana za pomocą płynu 

chemicznego, znajdującego się we wnętrzu komórki. Płyny te są nazywane 

neuroprzekaźnikami, a ten, który odpowiada za zaburzenia koncentracji uwagi 

to dopamina. Neuroprzekaźniki są wytwarzane przez same komórki. Rysunek 2 

obrazuje podstawową strukturę chemiczną układu neuroprzekaźnika. 

Nadchodząca informacja wywoła uwolnienie substancji neuroprzekaźnikowej do 

przestrzeni między dwiema komórkami mózgowymi. Następnie substancja 

przekaźnikowa wędruje do kolejnej komórki, gdzie przyczepia się do błony 

zewnętrznej. W wyniku tego przyczepienia druga komórka zostaje pobudzona, a 

informacja wędruje z tej komórki do następnej. Kiedy neuroprzekaźnik spełni 

swoje zadanie, jest rozkładany, a następnie wydalany 

z organizmu wraz z moczem. 

 
Tak jak w każdym systemie lub społeczeństwie,  tak  i  tutaj  istnieje  instytucja 
policji.  W  przestrzeni  między dwiema komórkami znajduje się wiele enzymów, 
które działają jak policjanci. Kontrolują one ilość 

płynu 

neuroprzekaźnikowego wydzielanego do tej przestrzeni. Jeśli dojdzie do 

wytworzenia zbyt dużej ilości neuroprzekaźnika, wtedy enzymy niszczą go, 

aby utrzymać jego ilość na stałym poziomie. Jest to naturalny system 

sprawdzający, który istnieje we wszystkich żywych komórkach. 

 

U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi w obszarach mózgu dotkniętych 

chorobą pojawiają się niedojrzałe komórki mózgowe. Dochodzi do 

wyprodukowania niewystarczającej ilości neuroprzekaźnika i dlatego 

przesyłanie informacji między komórkami jest osłabione. Poza tym system 

policyjny działa zbyt szybko i substancje neuroprzekaźnikowe, gdy tylko 

dostaną się 

do przestrzeni międzykomórkowej, natychmiast są rozkładane przez enzymy. 

Prowadzi to do znacznego obniżenia ilości neuroprzekaźnika wydzielanego do 

przestrzeni międzykomórkowej. W konsekwencji, dochodzi do przerwania 

przekazywania informacji między komórkami okolic dotkniętych chorobą. 

 

Choć taka sytuacja w mózgu istnieje już przy urodzeniu dziecka, objawy 

pojawiają się dopiero w okresie niemowlęcym. Rozmaite cechy nasilają się 

wraz z wiekiem i są najwyraźniejsze w wieku wczesnoszkolnym. Od 14. roku 

życia, a więc w szkole średniej, objawy zaczynają ustępować. Okazuje się, 

że w tym wieku okolice mózgu dotknięte schorzeniem wchodzą w fazę 

dojrzewania, co prowadzi do zwiększenia ilości uwalnianego 

neuroprzekaźnika. Określa się to często jako fazę "przerwania", a o 

dzieciach mówi się wówczas, że "wyrastają z choroby". 

 

Jednak u pewnych ludzi problemy z koncentracją uwagi, popędliwością i 
nadmierną pobudliwością trwają  aż do osiągnięcia wieku dorosłego. Końcowy 
efekt  tych  zaburzeń  zależy od postępowania z osobnikiem w dzieciństwie.  Dzieci, 
które nie były w żaden sposób leczone ani odpowiednio traktowane, będą miały 

problemy emocjonalne również w dojrzałym wieku, a ich wcześniejsze 

trudności w uczeniu się utrudnią osiągnięcie sukcesów zawodowych. 

 

 

Punkty kluczowe 

 

 

Zaburzenia koncentracji uwagi są dziedziczone. 

 

* Podstawowym problemem Jest niedobór substancji neuroprzekaźnikowych w 

mózgu.  

* Komórki mózgowe dotknięte zaburzeniem są niedojrzałe. 

* Dojrzewanie następuje w większości przypadków w późnym okresie 
młodzieńczym. 
 
 
ROZDZIAŁ 4 

Zwracanie uwagi 
 

 

Charakterystyka osłabienia uwagi pozwoliła na nadanie temu zespołowi 

współczesnej nazwy. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mają 

niezmiennie pewne problemy z koncentracją lub uwagą. Pomiędzy uwagą a 

koncentracją bowiem jest znacząca różnica. 

Uwaga jest to świadomość, jaką dziecko ma w stosunku do swojego otoczenia, 

oraz czujność w stosunku do zmieniającej się rzeczywistości. Koncentracja 

to zdolność dziecka do skupiania się nad jedną szczególną cechą środowiska 

oraz kierowanie uwagi i procesów myślowych wyłącznie na tę  właśnie cechę. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mają zarówno problemy z uwagą, jak 

i z koncentracją, ale mogą mieć również kłopoty tylko z jedną z nich. 

Dzieci z problemami koncentracji uwagi łatwo jest wyprowadzić z równowagi. 

Reagują nawet na najmniejszy hałas w klasie. Nerwowość lub niepokój jest 

często cechą ich zachowania, która może przeszkadzać innym dzieciom. 

Dzieci, mające trudności z koncentracją, są fantastami. Pomimo świadomości 

zmian w swoim otoczeniu, mają problemy z koncentracją nad aktualnym 

zagadnieniem. Z reguły zamyślają się nad czymś, co jest dla nich bardziej 

interesujące, na przykład nad popołudniowymi zajęciami sportowymi lub 

nadchodzącą prywatką, a nie nad tym, o czym się mówi w danej chwili w 

klasie. 

W  życiu odkładają wszystko na później i zazwyczaj to, co mogliby zrobić 

dzisiaj, robią dopiero jutro. Mają  kłopoty z rozpoczęciem wykonywania 
polecenia, jak również z jego zakończeniem. 
Kariera  szkolna  tych  dzieci  pełna jest nie zakończonych  projektów.  Jedna  z 
najczęstszych skarg nauczycieli dotyczy tego, że dzieciom tym potrzeba dużo 
czasu,  żeby rozpocząć lub ukończyć zadanie, jeśli w ogóle jakiegokolwiek 
zadania się podejmą. Dziesięciominutowa praca domowa zajmuje im dwie do 

trzech godzin, ponieważ w międzyczasie oddają się fantazjom. 

Dziecko, które nie rozprasza się łatwo, ale lubi pofantazjować, nie będzie 

się niczym wyróżniało w klasie. Wiele takich dzieci siedzi cicho, nie 

zwracając na siebie uwagi i nie przeszkadzając w prowadzeniu lekcji. Są 

całkowicie szczęśliwe, gdy po lekcjach mogą się odprężyć i oddać bardziej 

interesującym zajęciom myślowym. W przypadku dziecka z zaburzeniami 

koncentracji uwagi łatwo jest zauważyć jego ucieczki myślowe, gdyż wykazuje 

ono roztargnienie i nerwowość. 

 

W domu fantasta nie będzie reagował szybko na polecenia rodziców, ponieważ 

myślami jest gdzie indziej. U młodszych dzieci jest to tak nasilone, że 

rodzice mogą pomyśleć,  że ich dziecko jest głuche. Gdy po badaniu okazuje 

się,  że słuch jest prawidłowy, rodzice wpadają w jeszcze większe 

zakłopotanie. Problemy u tych dzieci pojawiają się głównie w związku z ich 

słabą zdolnością słuchania, ale wiele z nich nie potrafi również obserwować 

- często patrzą na coś i wcale tego nie widzą. 

 

Dziecko, które łatwiej ulega rozproszeniu, w domu zajmuje się coraz to 

nowymi czynnościami i ani przez chwilę nie usiedzi spokojnie w miejscu. 

Będzie niespokojne w czasie oglądania telewizji i może przybierać różne 

dziwne pozy na podłodze lub na łóżku, wyprowadzając często z równowagi 

innych domowników. 

 

Niedobór koncentracji uwagi w przypadku tych dzieci jest niepełny. 

Rzeczywiście, na pewnym etapie, zespół ten nazwano "selektywnymi 

zaburzeniami koncentracji uwagi". Silna motywacja pomaga im koncentrować 

się i utrzymywać uwagę na poprzednim zainteresowaniu. Jednak obiekty 
zainteresowania nie są zbyt liczne i raczej słabo ugruntowane. W końcu, nawet 
jeśli dziecko bardzo się czymś zainteresuje, to jego uwaga zaczyna się 
osłabiać, a wielokrotna ekspozycja danego przedmiotu prowadzi w rezultacie 

do niedoboru uwagi, podobnie jak ma to miejsce w innych dziedzinach. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Uwaga to świadomość otoczenia i zmian w nim zachodzących. 

* Koncentracja to zdolność do skupienia się nad jedną specyficzną cechą w 

środowisku. 

* Zaburzenia koncentracji uwagi to zaburzenia zarówno uwagi, jak i 

koncentracji. 

* Problemy z koncentracją uwagi prowadzą do roztargnienia i zdenerwowania. 

* Problemy z koncentracją prowadzą do fantazjowania. 

 

 

ROZDZIAŁ 5 

Aktywność - za dużo czy za mało? 
 

 

Termin "zespół dziecka nadmiernie pobudliwego" to wcześniejsza nazwa 
zaburzeń koncentracji uwagi. Jednym z objawów zaburzeń koncentracji uwagi jest wzmożony 
stan aktywności ruchowej, który jednak nie zawsze występuje. Niewielka 

grupa dzieci natomiast charakteryzuje się zmniejszoną aktywnością ruchową 

(grupa hypoaktywna). 

Pierwsze objawy wzmożonej aktywności ruchowej widoczne są w okresie 

niemowlęcym lub w pierwszych latach życia. Rozwój ruchowy u takiego dziecka 

jest zaawansowany i gdy tylko nauczy się ono chodzić, porusza się 

błyskawicznie. Rodzice mają sporo zajęcia z dzieckiem biegającym z kąta w 

kąt. Prędkość, z jaką porusza się, oraz towarzysząca mu impulsywność 

sprawia, że działa szybciej niż myśli. Bliski związek między impulsywnością 
a nadmierną pobudliwością dał nazwę zespołowi zaburzeń  występujących u 
dzieci - zaburzenia hyperkinetyczno-impulsywne. 

Owa nadmierna pobudliwość nie pozwala dzieciom usiedzieć spokojnie. 

Nieustannie dotykają rozmaitych rzeczy, stale coś poruszając lub kręcąc. 

Nawet w starszym wieku, możemy zaobserwować,  że stale poruszają nogami, 
stopami, ramionami, dłońmi, wargami lub językiem. 
Rodzice bardzo aktywnych dzieci muszą unikać kupowania do domu przedmiotów, 

które mogłyby stanowić zagrożenie dla dziecka. Jednocześnie muszą liczyć 

się z tym, że każdy przedmiot może zostać zniszczony przez ich dziecko. 

Problem z nadaktywnością dziecka występuje również poza domem. Szczególnie 

wyczerpujące są zakupy w supermarketach. Półki pełne puszek są rajem dla 
dziecka nadmiernie pobudliwego. Wyprawy po zakupy kończą się często irytacją 
zarówno rodziców, jak i dziecka. 

 

W momencie rozpoczęcia szkoły dziecko nadmiernie pobudliwe ma problemy z 

dostosowaniem się do zajęć grupowych, woli indywidualnie wykonywać różne 

czynności. Coraz bardziej aspołeczne zachowanie prowadzi do pogorszenia 

kontaktów z rówieśnikami, często też dochodzi do nasilania się nadmiernej 

pobudliwości. 

Czas nauki w szkole podstawowej charakteryzuje się ciągłym odczuwaniem 

niepokoju i zdenerwowania. Dziecko nie może przez chwilę usiedzieć 

spokojnie w jednym miejscu. Musi wstawać i chodzić po klasie, chociaż wcale 

nie zamierza być nieposłuszne i nie chce celowo przeszkadzać w lekcji. Jego 

potrzeba ruchu fizycznego ma tu podłoże psychiczne. 

 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, które nie są nadmiernie 

pobudliwe, są po prostu niespokojne i nerwowe. Stale szurają krzesłami, 

bawią się linijkami lub kredkami czy też otwierają i zamykają szkolne 

torby. Większość z nich mogłaby być uważana za niesforne. 
Z drugiej strony dziecko hypoaktywne jest bardziej wyciszone w dzieciństwie, 
preferuje  siedzący tryb życia, jest bardziej senne i nie zainteresowane 
zabawami ruchowymi. Jest zadowolone, gdy może sobie spokojnie posiedzieć, 

ale przejawia problemy z koncentracją.  Łatwiej przychodzi mu natomiast 

skupienie uwagi. Dzieci te są większymi fantastami. 

 

Na szczęście około 12. roku życia zmniejsza się nadmierna pobudliwość 
dziecka, a w wieku młodzieńczym  nadaktywność może występować na przemian z 
obniżeniem aktywności. Z mojego doświadczenia wynika, że nadmierna 

pobudliwość u kilkuletnich dzieci przechodzi w obniżoną aktywność u 12-

latka. Innymi słowy, ruchliwe istoty przeradzają się w ślamazary. 

Duża część dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, gdy osiągnie wiek 

dorosły, wciąż ma podwyższony poziom aktywności i tę właśnie aktywność jest 

w stanie konstruktywnie ukierunkować.  

Nadmierna aktywność może być subiektywnie postrzegana. W dużej mierze 

zależy od atmosfery panującej w domu oraz od zachowania innych członków 

rodziny. W rodzinie, w której panuje spokój, dziecko tylko trochę  żywsze, 
ale nie bardziej od swoich rówieśników, przez członków swojej rodziny 

będzie uważane za nadmiernie aktywne. Z kolei w rodzinie, w której wszyscy 

są bardzo aktywni, zajęci i ożywieni, dziecko ze zwiększoną aktywnością 

ruchową nie będzie zwracało na siebie szczególnej uwagi. Znam dzieci, 

których rodzice przejmowali się ich osiągnięciami w nauce i ich 

koncentracją, natomiast nie zwracali uwagi na ich poziom aktywności, 

ponieważ nie różnił się on w znaczący sposób od ich własnego poziomu 

aktywności. Wzmożona aktywność staje się problemem, kiedy przeszkadza 

pozostałym członkom rodziny lub innym osobom w otoczeniu dziecka. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mogą być nadmiernie pobudliwe 

(takich jest większość) lub mniej pobudliwe. 

* Nadmiernie pobudliwe (nadaktywne) dzieci są stale w ruchu, z nielicznymi 

momentami uspokojenia w ciągu dnia. 

* Mniej pobudliwe (hypoaktywne) dzieci są guzdrałami, którym rzadko 

cokolwiek się udaje. 

* Ocena poziomu aktywności dziecka może dokonywać się przez porównanie z 

innymi dziećmi w rodzinie. 

 

 

ROZDZIAŁ 6 

Impulsywność - czy to mnie dotyczy? 
 

 

Impulsywność jest cechą utrudniającą  życie dzieciom z zaburzeniami 

koncentracji uwagi. Najczęściej występuje u dzieci z nadmierną 

pobudliwością. 

Dziecko impulsywne jest porywcze, a jego maksyma to "zrób, zanim 

pomyślisz". Przykładem może być dziecko przebiegające przez drogę bez 

rozglądania się lub skaczące z drzewa, bo myśli,  że jest Supermanem i nie 

zastanawia się nad konsekwencjami swojego czynu. W młodszym wieku dzieci te 
nie zdają sobie sprawy z grożących im niebezpieczeństw i są same dla siebie, 
a również dla otoczenia, największym zagrożeniem. W badaniach 

przeprowadzonych w australijskim Children's Hospital w Sydney wykazano, że 

najczęściej ulegają wypadkom impulsywni chłopcy w wieku 2-10 lat z 

zaburzeniami koncentracji uwagi. 

Impulsywność połączona ze zwiększoną aktywnością ruchową wystarcza, aby 

rodzice takiego dziecka znaleźli się w szpitalu dla psychicznie chorych. 

Dzieci te bowiem charakteryzuje ogromna szybkość i zręczność. Nadmierna 

pobudliwość w połączeniu z brakiem jakiegokolwiek skrępowania w działaniu 

powodują,  że robią to, co im przyjdzie w danej chwili do głowy. To są te 

dzieci, które wkładają palce do wentylatora podłączonego do prądu lub kładą 

dłonie na rozgrzanej kuchni, albo też piją dla zabawy herbatę prosto z 
imbryka, co kończy  się poważnymi oparzeniami jamy ustnej. Znam dzieci 
skaczące z balkonów, chodzące po dachach lub wysokich murach. Znam 

przypadek,  że dziecko zamknęło matkę w kurniku, gdy uciekała przed piłą 

elektryczną. 

Występują również  łagodniejsze postacie impulsywności, przejawiające się 

dezorganizacją pracy, złym planowaniem zajęć czy zdawaniem się na łut 

szczęścia. Reprezentujący tę grupę zawsze się spieszą i zawsze się 

spóźniają, przychodzą w niewłaściwe miejsce, nie mają ze sobą potrzebnych 

rzeczy. 

Impulsywność daje o sobie znać w czasie egzaminów w szkole. Dziecko, 

pragnąc jak najszybciej zacząć odpowiadać na pytania, nie czyta dokładnie 
poleceń.  Prowadzi  to  często do niezrozumienia tematu i w efekcie do błędnych 
odpowiedzi. Powyższy opis dotyczy większości dzieci na przestrzeni całego 

ich życia, ponieważ z powodu własnej porywczości wyciągają błędne wnioski i 

nie zmieniają swojego postępowania.  

Dzieci impulsywne niejednokrotnie są niecierpliwe i nietolerancyjne. 

Oczekiwanie na cokolwiek przychodzi im z trudem, a brak natychmiastowego 

przyzwolenia ze strony rodziców wywołuje wybuch gniewu. Uniemożliwienie 
realizowania pragnień prowadzi do kłótni, starć z rodzicami i uporu. 
Widziałem wiele dzieci nie tak impulsywnych, choć oczywiście 

niecierpliwych, będących  żywymi przykładami przysłowia: "spiesz się 

powoli". 

Dla lepszego zobrazowania dzieci impulsywnych opiszę te, które przychodzą 

do mojego gabinetu i które proszę, aby się rozebrały, a przy tym również 

zdjęły buty. Są zbyt niecierpliwe, aby rozwiązać sznurowadła przed 

zsunięciem butów, ciągną więc za nie mocno, żeby jak najszybciej je 

rozsznurować, a to prowadzi do powstania supłów. Gdy nie uda im się 

rozwiązać sznurowadeł, zrzucają buty z nóg, jak najdalej potrafią, i biegną 

do wagi, bym mógł je zważyć i zmierzyć. Po zbadaniu wracają na swoje 

krzesło i same się ubierają. Jednak i tym razem nie wystarcza im 

cierpliwości, by rozsupłać splątane sznurowadła i wręczają buty rodzicom. 

Są jednak zawiedzione, kopią buty, klną i złorzeczą, a nawet winią 

wszystkich obecnych w gabinecie za to, że na sznurowadłach powstały supły. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Impulsywność prowadzi do "skakania, zanim się popatrzy". 

* Impulsywność jest główną przyczyną wypadków wśród chłopców, 

* Dezorganizacja jest częstą cechą impulsywności. 

* Wiele impulsywnych dzieci jest również niecierpliwych. 

 

 

ROZDZIAŁ 7 

Koordynacja - chwianie się i guzdranie 
 

 

Koordynację można podzielić na trzy obszary: motorykę dużą, motorykę małą 
oraz koordynację oko/dłoń i oko/stopa.  
Motoryka  duża jest to zdolność dziecka do koordynacji ruchów powodowanych 
pracą dużych mięśni i wykonywania rozmaitych czynności. W wyniku tej 

koordynacji dziecko uczy się chodzić, biegać, skakać, jeździć na rowerku, 

balansować i podskakiwać na jednej lub dwóch nogach. 

 

Koordynacja motoryki małej polega na rozwinięciu umiejętności wykonywania 

drobnych ruchów, umożliwiających precyzyjne czynności, takie jak ustawianie 

wieży z klocków lub budowanie z klocków lego, zapinanie guzików i wiązanie 
sznurowadeł, a w końcu naukę pisania. 
Koordynacja oko/dłoń  lub  oko/stopa  pozwala  dziecku  na  ruchy  dłoni i stóp w 
powiązaniu ze wzrokiem. Ułatwia to takie czynności, jak łapanie, rzucanie 

lub kopanie piłki, posługiwanie się rakietą tenisową, a także ma znaczenie 

w rozwijaniu umiejętności pisania. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi bardzo często mają problemy z 

jednym lub z kilkoma z tych obszarów koordynacji. Większość ma oczywiście 

pewne trudności z motoryką małą, a w związku z tym z nauką pisania.  

W skrajnych przypadkach jedynie pismo drukowane tych dzieci jest czytelne. 

Ciekawy jest fakt, że niektóre dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

lepiej radzą sobie z pismem drukowanym niż z pisanym i odwrotnie. Trudno 

jest przewidzieć, któremu dziecku łatwiej będzie używać pisma drukowanego, 

a któremu pisanego. Wprawdzie pisownia niekoniecznie musi być arcydziełem, 

jednak dziecko musi nabyć biegłości w szybkim i zrozumiałym wyrażaniu 

swoich myśli w formie pisemnej. 

Trudności z koordynacją motoryki dużej występują nieco rzadziej. Dzieci 

mające trudności z koordynacją motoryki dużej są zwykle niezdarne, mniej 

sprawne, mają problemy z opanowaniem takich czynności jak jazda na rowerze 

czy deskorolce, a nawet sprawne bieganie. 
Zakłócona koordynacja oko/dłoń  przysparza  dziecku  dodatkowych  problemów  przy 
przepisywaniu  tekstu  z  tablicy.  Ma  ono  również  kłopoty w uprawianiu sportów z 
użyciem piłki. 

Dla chłopca niezdarność jest nie tylko problemem szkolnym, ale również 

utrudnia mu funkcjonowanie w grupie. Większość z nich gdy gra w piłkę na 

boisku szkolnym lub w parku koło domu, chce się pokazać z jak najlepszej 

strony. Każdy, który nie może się  włączyć do gry i dorównać poziomem 

kolegom, jest często w brutalny sposób wyłączany nie tylko z danej gry, ale 

i z innych zabaw. Terapia zajęciowa zwykle wpływa na poprawę koordynacji. 

Poprawa może nastąpić również w okresie dojrzewania, nie wcześniej jednak 

niż ok. 10-12. roku życia. Warto jest jak najszybciej zapisać dziecko na 

kurs terapii zajęciowej, by oszczędzić mu, w miarę możliwości/odrzucenia 

przez rówieśników. 

Należy pamiętać, że nie wszystkie dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

mają problemy z koordynacją. Niektóre z nich są bardzo rozwinięte ruchowo. 

Widziałem wiele dzieci, które niewątpliwie miały zaburzenia koncentracji 

uwagi, a potrafiły starannie rysować i wykonywać precyzyjne szkice. 

Widziałem też wiele dzieci bardzo utalentowanych sportowo, które bez trudu 

potrafiły przejść po równoważni, kontrolując każdy swój ruch.  

 

Punkty kluczowe 

 

* Wyróżnia się trzy główne formy koordynacji: 

1. Motoryka duża 

2. Motoryka mała 
3. Oko/stopa i oko/dłoń 
*  Większość dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi ma problemy 
przynajmniej z jedną z powyższych. 

* Brak sukcesów w dziedzinie sportu może prowadzić do problemów 

społecznych, zwłaszcza u chłopców. 

 

 

ROZDZIAŁ 8 

Mowa 
 

 

Szacuje się,  że u ok. 60% dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

występują pewne zaburzenia we wczesnym rozwoju mowy. Choć w pierwszym roku 

życia jej rozwój przebiega prawidłowo, to w dalszym etapie rozwój mowy 

wyrazistej jest opóźniony. 

Zwykle dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi tworzą specyficzny słownik 

mowy słyszanej i mogą zrozumieć to, co mówią członkowie rodziny lub inne 

osoby, z którymi mają kontakt. Zdolność dziecka do wypowiadania się jest 
często opóźniona. Tworzenie zdań złożonych z dwóch czy trzech słów następuje 
zwykle później, dopiero około 3. roku życia. Widziałem wiele dzieci 

mających izolowane opóźnienie mowy do 5.-6. roku życia, zanim nie pojawiła 

się mowa wyrazista, co mogło być spowodowane zaburzeniami koncentracji 

uwagi.  

Rodzice dziecka z izolowanym opóźnieniem rozwoju mowy błędnie sądzą, że ich 

pociecha ma przyrośnięty język. Przyrośnięcie języka dotyczy dzieci, które 

mają bardzo krótkie wędzidełko, czyli pasmo tkanki pod językiem. U 

większości ludzi, wędzidełko leży z tyłu i przymocowuje język do dna jamy 

ustnej. Niektóre dzieci rodzą się z wędzidełkiem wysuniętym do przodu, co 

ogranicza ruchy wykonywane przez język (Bywają tak krótkie wędzidełka,  że 

uniemożliwiają unoszenie języka do góry. Wtedy głoski wymagające pionizacji 

języka (ruch do góry) nie są wymawiane prawidłowo, na przykład l, r, sz, ż, 

cz, dz. (przyp. tłum.)). Nie ma to jednak związku z zaburzeniami 

koncentracji uwagi. 

Trudności z mową to nie tylko niemożność wytworzenia pewnych dźwięków i 
zgłosek, lecz również opóźnienie w konstruowaniu odpowiednich zdań  i 
właściwej składni. U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występuje 
ryzyko pojawienia się ciągłych trudności w wypowiadaniu pewnych 
słów i budowaniu zdań.  Dziecko  mające takie problemy często mówi "kamaron" 
zamiast "makaron", "mlemoniada" zamiast "lemoniada" oraz "piłka  łapę" 

zamiast "łapię piłkę". 

Mowa jest jedną z wyższych funkcji charakterystycznych dla człowieka i 

oczywiście odróżniającą nas od zwierząt. Zdolność komunikowania się za 

pomocą mowy wyróżnia nas w świecie przyrody. Dzięki niej możemy przekazywać 

sobie wzajemnie nasze myśli. Dzieci z zaburzeniami koncentracji 

uwagi są w grupie zwiększonego ryzyka wystąpienia problemów z mową i 

posługiwaniem się  językiem. Kłopoty z mową zaczynają się zwykle w okresie 

przedszkolnym, natomiast problemy z językiem ujawniają się przeważnie w 

okresie szkoły podstawowej. 

Zaburzenia języka pisanego to przede wszystkim brak umiejętności wyrażania 

myśli na piśmie. Wypracowania dziecka z tym problemem są zwykle bardzo 

konkretne, treści przekazywane dosłownie, w telegraficznym skrócie. 

Niewielka część problemów związanych z mową występuje w postaci jąkania 
się. Chodzi tu o jąkanie wynikające z zaburzeń  pamięci krótkotrwałej 
dziecka. Dziecko, wyrażając myśl, ma problemy z utrzymaniem w pamięci jej 

poszczególne elementy na tyle długo, aby wypowiedzieć ją w całości. Często, 
dochodząc do końca  procesu  myślowego, przekonuje się,  że zapomniało, o czym 
mówiło na początku, i próbuje jeszcze raz sformułować swoją myśl. 

W większości przypadków terapia mowy pomaga zlikwidować problem, a często 

dochodzi do samoistnego jego ustąpienia. 

Nie ulega wątpliwości, że dziecko z poważnymi zaburzeniami mowy lub języka 

będzie w grupie zwiększonego ryzyka powstania specyficznych trudności w 

nauce, zarówno w czytaniu, pisaniu, jak i literowaniu. 

Obecnie nie ma dowodów na to, że u dziecka z zaburzeniami mowy lub języka 

wystąpi izolowany problem z matematyką. Wielu specjalistów podkreśla,  że 

ośrodek mowy jest zlokalizowany w lewej półkuli mózgu, natomiast ośrodek 

odpowiedzialny za obliczenia matematyczne znajduje się w prawej półkuli. 

 

Punkty kluczowe 

 

* U wielu dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują pewnego 

rodzaju zaburzenia mowy lub języka, do których należą: 

1. Opóźnienie rozwoju mowy 

2. Kłopoty z artykulacją 

3. Problemy ze strukturą zdania 

4. Nieprawidłowe układanie dźwięków 

* Trudność stanowi również pisemne wyrażanie myśli. 

 

 

ROZDZIAŁ 9 

Pamięć krótkotrwała - jednym uchem wpada, drugim wypada 

 
 

Prawidłowy rozwój pamięci krótkotrwałej dziecka leży u podstaw rozwoju 

wszelkich umiejętności związanych z uczeniem się. Pamięć krótkotrwała różni 

się od pamięci długotrwałej tym, że jest tą częścią pamięci, która 

zatrzymuje nowe informacje na pewien czas, tzn. na okres dni,  tygodni lub 

kilku miesięcy. Jeśli w tym terminie powtórzy się dziecku tę samą 

wiadomość, dochodzi do zjawiska wzmocnienia, a w rezultacie 

zaszufladkowania w pamięci długotrwałej, gdzie pozostanie nawet przez kilka 

lat. Gdy dziecko chce przypomnieć sobie pewne informacje, sięga do pamięci 

długotrwałej. Następnie przenosi te informacje do pamięci krótkotrwałej, a 

tam po dodaniu nowych wiadomości dochodzi do sformułowania aktualnej myśli 

i wykonania danego polecenia. 

Nie ulega wątpliwości,  że pamięć krótkotrwała ma istotne znaczenie w 

procesie uczenia się. Jeśli dziecko nie potrafi zatrzymać nowej informacji 

przez pewien czas, traci wszelkie zdobyte informacje. Nie ma ono możliwości 

zbudowania czegokolwiek na podstawie zdobytej wcześniej  wiedzy - wciąż 

wraca do punktu wyjścia. To tak, jakby uczyć się z książki napisanej 

niewidocznym atramentem. 

Pamięć krótkotrwała jest w rzeczywistości przedłużeniem koncentracji uwagi, 

chociaż niektórzy uważają je za dwie różne jednostki. Jeśli dziecko 

zauważyło nadchodzący bodziec/ musi zachować go w pamięci na pewien czas, 

aby po kolejnej ekspozycji doszło do zjawiska wzmocnienia. Ma to podstawowe 

znaczenie w procesie uczenia się, który przy braku pamięci krótkotrwałej 

jest niemożliwy. 

Ponieważ dzieci prawie zawsze mają  słabą pamięć krótkotrwałą, to tak 

naprawdę obecnie używane pojęcie - zaburzenia koncentracji uwagi - jest 

nieadekwatne. 

Problemy z pamięcią krótkotrwałą u dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

pojawiają się  głównie w sferze słuchowej. Inaczej mówiąc, dzieci te mają 

większe trudności z zapamiętywaniem usłyszanych niż dostrzeżonych 

informacji. Zazwyczaj bardzo dobrze, a nawet lepiej od przeciętnej, 

zapamiętują widziane obrazy. Może się to wydawać rekompensatą niedoboru 

pamięci krótkotrwałej w odniesieniu do informacji usłyszanych. 
Dzieci te z reguły nawet po uważnym wysłuchaniu poleceń, nie zatrzymują ich w 
pamięci na tyle długo, aby móc wykonać według nich zadanie. Mylą często 
kolejność poleceń,  co  jest  objawem  trudności z sekwencyjną pamięcią  słuchową. 
Na przykład, jeśli powiemy Jasiowi, żeby poszedł do łazienki, umył zęby, a 

następnie włożył piżamę, możemy spotkać go później we własnym pokoju nie 

wiedzącego, co ma robić. 

Czasami wydaje się,  że dzieciom tym informacje wpadają jednym uchem, a 

drugim natychmiast wylatują. Znam dzieci, które doskonale opanowały 

tabliczkę mnożenia, ale przepytywane po pół godzinie nie pamiętały już 

tego, czego się ostatnio nauczyły. Nowo nabyta wiedza matematyczna 

ulatywała bardzo szybko. Inne dzieci po przeczytaniu jednej strony w 

książce i przewróceniu kartki na następną nie pamiętały, co było napisane 

na poprzedniej. 

W niektórych przypadkach problemy z pamięcią krótkotrwałą mogą być mniej 

nasilone. Na przykład dziecko może mieć trudności z dodawaniem lub 

odejmowaniem słupków. Problemy pojawiają się wówczas, gdy trzeba pamiętać 

liczby przeniesione do następnej kolumny lub odejmowane od poprzedniej. 

Trudności związane z pamięcią krótkotrwałą dziecka uwypuklają się, gdy 

dochodzi potrzeba wyrażenia myśli w formie pisemnej lub ustnej. Gdy dziecko 

zbiera informacje i próbuje złożyć je w jedno zdanie, różne elementy tego 

zdania ulegają zagubieniu, zanim dziecko zdąży wypowiedzieć całą myśl. Po 

wielokrotnych próbach sformułowania myśli, dziecko czuje się zawiedzione 

lub wyraża myśl w telegraficznym skrócie. 

Poruszam ten problem również w rozdziale poświęconym mowie. Wielu 

nauczycieli zauważyło,  że dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi gorzej 

wyrażają swoje myśli na piśmie niż w formie ustnej. Powodem jest trudność 

jaką mają z zachowywaniem informacji, przypominaniem ich sobie oraz 

przelewaniem ich na papier. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Sprawna pamięć krótkotrwała ma istotne znaczenie dla zdobywania 

podstawowych wiadomości szkolnych. 

* Pamięć krótkotrwałą można postrzegać jako rozszerzenie koncentracji 

uwagi. 

* Większość dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi ma trudności ze 

słuchową pamięcią krótkotrwałą. 

 

 

ROZDZIAŁ 10 

Problemy osobiste - czarne czy białe? 

 
 

Pewne cechy osobowości są wspólne dla dzieci z zaburzeniami koncentracji 

uwagi (szczególnie tych z grupy nadmiernie pobudliwych).  

 

Nieustępliwość 

 

Jedną z bardziej widocznych cech u tych dzieci jest ich nieustępliwość lub 

dogmatyczność. Z natury są ludźmi o zdecydowanym charakterze. Nie ma dla 

nich  żadnych stopni pośrednich między dwiema przeciwnościami. Kiedy 

przyjmują pewną postawę lub podejmują decyzje, jest im ogromnie trudno 

zmienić swój punkt widzenia w obliczu zmieniających się okoliczności. 

Dla przykładu, matka chłopca z zaburzeniami koncentracji uwagi powiedziała 

mu,  że w zbliżającą się sobotę pojedzie na piknik z kilkoma kolegami z 

klasy. Chłopiec był podniecony myślą wspólnego wyjazdu i miał wielką ochotę 

wybrać się na ten piknik. Jednak w dniu wyjazdu okazało się,  że nie może 

jechać. Większość dzieci w takim przypadku byłaby rozczarowana, ale 

zajęłaby się czymś innym przez resztę dnia. Dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi odebrało tę wiadomość jako coś specjalnie wymierzonego 

przeciwko niemu, aby pokrzyżować mu plany. Zaczął winić swoją matkę, 

wybuchnął gniewem, a potem chodził nadąsany. 

Wydaje się,  że dzieci te mają niższy poziom tolerancji na stres niż inne 

dzieci i dlatego łatwiej je wyprowadzić z równowagi. To, co dla większości 

ludzi jest sprawą bez znaczenia, dla dziecka z zaburzeniami koncentracji 

uwagi urasta do rangi ogromnego problemu. 

Dzieci z zaburzeniami nie potrafią przystosować się do zmian w otoczeniu i 

wiele z nich ma ogromny problem z dokonywaniem wyborów. Widziałem dziecko, 

któremu matka proponowała lody waniliowe lub czekoladowe, zaś ono nie mogło 
się zdecydować. Po kilku minutach dyskusji i targowania się w końcu zgodziło 
się na lody czekoladowe, ale gdy trzymało je już w dłoni zażądało 

waniliowych. Na pierwszy rzut oka można sądzić,  że to problem braku 

dyscypliny, ale u dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi jest to słaba 

zdolność do podejmowania decyzji i trwania przy niej.  

 

Poszanowanie własnej godności 

 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi cierpią również z powodu bardzo 

niskiego poszanowania własnej godności. Centralna część mózgu, zwana 

układem limbicznym, odgrywa ważną rolę w rozwoju samooceny u dziecka. Układ 

limbiczny w połączeniu z ośrodkami wyższymi mózgu pozwala  na rozwój 

samoświadomości dziecka oraz poczucia własnej wartości w odniesieniu do 

otoczenia i innych dzieci, szczególnie w zbliżonym wieku. Z powodu 

nieprawidłowego funkcjonowania części  środkowej mózgu nie dochodzi u nich 

do prawidłowej samooceny. 

Brak poszanowania własnej godności powoduje zakłopotanie i brak swobody w 

kontaktach z rówieśnikami, zwłaszcza w grupie. Dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi łatwiej nawiązuje kontakt z dziećmi w tym samym wieku, 

gdy ma do czynienia z jednym lub dwoma kolegami. 

Wraz z dojrzewaniem dziecka oraz pojawianiem się kolejnych trudności 

związanych z zachowaniem i uczeniem się, dochodzi u niego do powstania tzw. 

wtórnych problemów z poszanowaniem własnej godności. Brak odpowiednich 

postępów w nauce lub zachowaniach socjalnych dołącza do pierwotnych 

problemów z poszanowaniem własnej godności i ulega nasileniu, co powoduje 

już dość poważny stan. Gdy dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi osiąga 

wczesny wiek pokwitania, jego wiara w siebie jest osłabiona, a nadejście 
wieku młodzieńczego nasila jeszcze bardziej brak pewności siebie.  
Z powodu słabego poszanowania własnej godności dzieci te stosują różne 

zabiegi, aby zyskać akceptację ze strony grupy rówieśników.  Łatwo ulegają 

wpływom, pozwalają sobą kierować, w wielu przypadkach stają się  łatwą 

zdobyczą. Dzieci zazwyczaj szybko rozpoznają,  że mają do czynienia z kimś 

słabszym od siebie, i często wykorzystują  tę  słabość. Dziecko z 

zaburzeniami koncentracji uwagi niejednokrotnie jest manipulowane przez 

grupę rówieśników. Poddaje się im, wierząc naiwnie, że dzięki temu zyska 

ich akceptację. 

Niskie poszanowanie własnej godności prowadzi dziecko do poczucia, że do 

niczego się nie nadaje. Czuje się zagrożone w swoim środowisku, wydaje mu 

się, że ludzie wciąż o nim mówią i to niezbyt pochlebnie.  

 

Depresja 

 

Okazuje się,  że depresja dość często pojawia się u dziecka z zaburzeniami 
koncentracji uwagi we wczesnych latach życia. Jedno z badań przeprowadzonych w 
Sydney  w  Australii  wykazało,  że depresja w dzieciństwie  częściej występuje u 
chłopców, a po osiągnięciu dojrzałości, także u dziewcząt. 

U znacznej części chłopców cierpiących na depresję rozpoznaje się zespół 

zaburzenia koncentracji uwagi. 
Nie jest do końca  jasne,  czy  owa  depresja  wynika  z  braku  postępów w nauce, czy z 
braku powodzenia w życiu towarzyskim, czy też jest wynikiem zaburzeń 
neurochemicznych.  Jednak  u  tysięcy dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, z 
którymi miałem do czynienia, nie stwierdziłem  żadnego przypadku depresji, 
która rozwinęłaby się do tego stopnia, aby dziecko poważnie myślało o 

popełnieniu samobójstwa. 

 

Niedojrzałość socjalna 

 

Niedojrzałość zachowania jest dość stałą cechą występującą u chłopców z 

zaburzeniami koncentracji uwagi. Jak wiemy, generalnie chłopcy dojrzewają 

wolniej od dziewcząt. Zwykle zachowanie i emocje chłopca dziesięcioletniego 

są mniej dojrzałe od zachowania i emocji dziewczynki będącej w tym samym 

wieku. U dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi niedojrzałe zachowania 

są nasilone. Dzieci te, zarówno w domu, jak i w szkole, zachowują się 

infantylnie. W szkole odgrywają rolę klasowego błazna i wydaje im się,  że  

zyskują akceptację, zabawiając w ten sposób innych. 

Niedojrzałość emocjonalna może objawiać się  płytkością uczuć. Wielu 

rodziców zauważa, że dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi nie przeżywa 
emocji tak głęboko jak inne dzieci lub że są one nieadekwatne do wydarzeń. 
Przykładem może być dziecko, które przez kilka miesięcy płacze po śmierci 
psa z sąsiedztwa, ale nie okazuje żadnych uczuć po śmierci własnej babci. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Główne cechy osobowości dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi to: 

1. Nieustępliwość 

2. Niskie poszanowanie własnej godności 

3. Okresowo występująca depresja 

4. Niedojrzałe zachowanie 

 

 

ROZDZIAŁ 11 

Sen i apetyt 

 
 

Jedną ze stałych i utrzymujących się cech dziecka nadpobudliwego jest 

bezsenność. Jest to pojęcie tak zakorzenione w opisie tego dziecka, że 

wielu ludzi nie przyjmuje do wiadomości rozpoznania nadpobudliwości, jeśli 

nie towarzyszą jej zaburzenia snu. 

To oczywiście nieprawda. Często dzieci nadpobudliwe śpią bardzo dobrze. Są 

czynne w ciągu dnia, ale o godzinie 19 szybko idą do łóżka. Mogą być za to 

rannymi ptaszkami i zrywać się następnego dnia o 5-6 rano.  

Niektóre nadpobudliwe dzieci mają skłonność do częstego wstawania w nocy. 

Całymi nocami potrafią wędrować od swojego łóżka do rodziców. 

Zaburzenia snu występują dość często u dziecka z zaburzeniami koncentracji 

uwagi. Przybierają one rozmaite postacie, ale najczęściej są to kłopoty z 

zasypianiem. Dziecko nie chce iść do łóżka. Gdy rodzice kładą je do 

łóżeczka i mają nadzieję na parę chwil w spokoju dla siebie, ono pojawia 

się niespodziewanie w drzwiach. 

Dzieci mające głęboki sen śpią jednak bardzo niespokojnie. Często wołają 

rodziców, a niektóre nawet lunatykują. Ich sen jest bardzo czynny, gdy 

budzą się rano, są zmęczone. U tych dzieci również częściej występują 

koszmary senne. Pojawiają się po upływie godziny lub dwóch od momentu 

zaśnięcia. Dziecko budzi się nagle z głośnym płaczem, przewraca się z boku 

na bok i oczy ma szeroko otwarte. Nie zdaje sobie jednak sprawy, co się 

wokół niego dzieje, i po chwili znowu zapada w sen. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi znacznie częściej niż zdrowe 

dzieci moczą się w nocy. Jest to spowodowane późnym dojrzewaniem płatów 

czołowych mózgu, które odpowiadają za kontrolę skurczów pęcherza.  

W związku z tym często, albo wręcz stale aż do 16.-17. roku życia moczą się 

w nocy. Większość jednak wyrasta z tego w wieku 9-10 lat. 
Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi we wczesnym dzieciństwie  mogą mieć 
zaburzenia apetytu lub odczuwają inne smaki. Ogólnie rzecz biorąc, dziecko 

nadpobudliwe ma zwiększony apetyt, ponieważ musi uzupełniać duże ilości 

energii, zużywanej każdego dnia. Ma wilczy apetyt i je jeden posiłek 
dziennie, tzn. je przez cały dzień. To, co mu się postawi na stole, zostanie 
zjedzone. 

 

Z drugiej strony dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi, które 

charakteryzuje się normalną lub zmniejszoną aktywnością, jest niejadkiem. 

Przy tym nie tylko zjada mniejsze ilości, ale również ma określone potrzeby 

smakowe. Niektóre dzieci np. nie lubią pokarmów zmielonych, a inne twardych 

i kruchych. Wiele z nich nie lubi jeść  tłusto, inne nie lubią mięsa. Nic 
nie jest w stanie zmienić oczekiwań  smakowych  dziecka,  stąd jego niechęć do 
jedzenia lub skłonność do leniwego przeżuwania. Pod żadnym pozorem nie 
wolno dziecka zmuszać do jedzenia. Tak czy inaczej przyjmie ono potrzebną 

mu ilość pokarmu i procesy wzrostowe nie zostaną zahamowane. 

U dzieci nadpobudliwych w okresie niemowlęcym występują problemy związane z 

przewodem pokarmowym, objawiające się wymiotami, ulewaniem lub biegunką. 

Objawy te z reguły ustępują po zmianie mieszanki pokarmowej lub pozycji 

dziecka podczas karmienia. Wynika z tego, że zaburzenia przewodu 
pokarmowego we wczesnym dzieciństwie  nie  mają związku z zaburzeniami 
koncentracji uwagi, wynikają raczej z reakcji uczuleniowej lub 

nieprawidłowości anatomicznych. Oprócz schorzenia neurologicznego, duża 

zapadalność na alergie predysponuje dziecko z zaburzeniami koncentracji 

uwagi do powstania reakcji uczuleniowych. 
Zaburzenia snu i apetytu są objawami zaburzeń  koncentracji  uwagi,  którym  można 
najwcześniej przeciwdziałać. Zaburzenia snu zwykle ustępują w wieku 10-11 

lat i dziecko zaczyna spać spokojnie. Zaburzenia apetytu ulegają poprawie w 
wieku 13-14 lat, towarzysząc nagłemu wzrostowi ciała w okresie młodzieńczym. 
 
Punkty kluczowe 
 
* Wśród zaburzeń snu rozróżniamy: 
1. Wczesne budzenie się 

2. Trudności z zaśnięciem 

3. Niespokojny sen 

4. Lunatykowanie lub mówienie przez sen 

5. Koszmary nocne 
* Wśród zaburzeń apetytu rozróżniamy: 
1. Przejadanie się 

2. Wybredność 

3. Specyficzne gusta smakowe 

 

 

ROZDZIAŁ 12 

Trudności w uczeniu się 

 

 
Szkoła jest miejscem poszukiwań,  zdobywania  wiedzy,  a  dla  większości dzieci 
także odnoszenia sukcesów. Dziecko uczy się w szkole niezależności. Nie 

dotyczy to jednak dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi. Dla większości 
z nich szkoła jest źródłem frustracji, niepowodzeń,  a  w  końcu  utraty  wiary  w 
siebie i poszanowania własnej godności. 
W szkole podstawowej dziecko ma za zadanie nabyć pięć podstawowych 

umiejętności koniecznych do podjęcia nauki w szkole średniej. Są to: 

umiejętność czytania, literowania, liczenia, pisania i wysławiania się. Pod 

koniec nauki w szkole podstawowej umiejętności te powinny być automatyczne. 

Mają one służyć poszerzeniu możliwości dalszego uczenia się, zwiększeniu 

kom- 

petencji dziecka i pogłębieniu jego wiedzy. Niestety w wielu szkołach 

praktykowane jest tzw. nowoczesne nauczanie, w którym mniej uwagi poświęca 

się opanowaniu tych podstawowych umiejętności, a główny nacisk kładziony 

jest na rozwój społeczny i umiejętność prowadzenia dyskusji. Dlatego dzieci 

podejmują naukę w szkole średniej bez świadomości swoich podstawowych 

braków. 

 

Nawet w szkołach o podejściu tradycyjnym dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi może nie nabyć tych umiejętności, ze względu na 

trudności z koncentracją, zapamiętywaniem, odbiorem informacji, koordynacją 

oraz mową. Pewna wiedza o działaniu okolic mózgu odpowiedzialnych za 

procesy uczenia się może pomóc w zrozumieniu problemów szkolnych dziecka. 

Mózg ludzki można porównać do maszyny lub komputera. Komputer jest to 

system, który przetwarza nadchodzące informacje, a w razie potrzeby 

dostarcza danych. Do mózgowego komputera informacje dostają się przez 

narządy zmysłu, czyli oczy, uszy, skórę oraz mięśnie. Podobnie jak zwykły 

komputer posługuje się specjalnym językiem do obróbki danych, tak i mózg 

posiada swój własny język. Obrazy widziane oczami lub dźwięki słyszane 

uszami są przetwarzane na informacje i odczytywane przez połączenia 

nerwowe, a następnie przesyłane do mózgu w celu centralnej obróbki. 

Nadchodząca informacja jest rejestrowana przez mózg, a następnie 

porównywana z otrzymanymi wcześniej wiadomościami. Jest to tzw. 

Rozróżnianie i analiza. Komputer mózgowy chce natychmiast ustalić, czy 

otrzymana ostatnio informacja jest podobna czy różna od materiału 

otrzymanego poprzednio. Jeśli nowy materiał jest podobny do przesłanego 

wcześniej, dochodzi do 

zjawiska wzmocnienia i utrwalenia go w banku pamięci. Jeśli materiał jest 

całkowicie nowy, przypisuje mu się nową kategorię, tworzy nowy zbiór i 

przechowuje go w banku pamięci. 

Cały proces ulega odwróceniu, gdy informacja ma zostać wyartykułowana. 

Przywołuje się  ją wówczas z ośrodka pamięci, integruje z nowym zestawem 

instrukcji, które przez drogi nerwowe z powrotem są przesyłane do narządów 

obwodowych - głośni, dłoni czy innych mięśni ciała - aby wyrazić myśl w 

formie mówionej, pisanej lub za pomocą gestów. 

Podczas zapamiętywania lub przypominania sobie informacji, bodziec wędruje 

po kolejnych stopniach: od najniższego do najwyższego, aby informacja 

została zapamiętana, i odwrotnie - od najwyższego do najniższego, aby myśl 

została wyrażona w mowie, piśmie lub gestem. Jest to tzw. Hierarchia 

uczenia się. 

Hierarchia uczenia się jest procesem uporządkowanym, podczas którego 

dochodzi do pozyskiwania lub wytwarzania informacji. Gdy dziecko za pomocą 

oczu, uszu lub skóry odbiera pewną informację, koncentruje na niej swoją 

uwagę. Informacja jest wówczas zatrzymywana na krótki czas (pamięć 

krótkotrwała), podczas którego nowy materiał zostaje zarejestrowany oraz 

porównany z innymi zapamiętanymi już informacjami (postrzeganie). Gdyby w 

ciągu następnych dni lub tygodni dokładnie ten sam materiał został 

przedstawiony dziecku, doszłoby do wzmocnienia poprzedniej wiadomości i 

zatrzymania jej w pamięci długotrwałej. 

Częściową hierarchię uczenia się posiadają wszystkie zwierzęta wyższych 

gatunków. Ludzie różnią się od zwierząt przede wszystkim niepowtarzalną 

zdolnością  łączenia ze sobą bodźców (wzrokowych, słuchowych czy 

czuciowych). Dlatego dziecko, które widzi napisane słowo "kot", może 

automatycznie powiązać je z wyuczoną poprzednią sekwencją zgłosek "k-o-t". 

Tak samo może połączyć kolor "czerwony" z dźwiękiem "cz-e-r-w-o-n-y". Ten 

proces nazywa się integracją. 

Drugim "małym kroczkiem dla człowieka, ale ogromnym skokiem dla rodzaju 

ludzkiego" jest zdolność ludzkiego mózgu do wytworzenia niezależnego 

procesu myślowego, nie zaburzonego żadnymi mocami instynktu. Potrafimy też 

myśleć abstrakcyjnie, a myślenie to nie jest oparte na żadnych konkretnych 

przesłankach ułatwiających zrozumienie idei. Nazywamy to często 

konceptualizacją. 

Gdy patrzymy na hierarchię uczenia się, wydaje się oczywiste, że 

współoddziaływanie na jakimkolwiek poziomie będzie miało wpływ na wszystkie 

funkcje występujące przed nim, zarówno te wstępujące, jak i zstępujące. Na 

przykład, jeśli dziecko ma kłopoty ze wzrokiem, wszystkie informacje 

zdobywane za pomocą oczu będą zniekształcone, podobnie jak cały proces 

przesyłania informacji, co w efekcie spowoduje zapamiętanie 

zniekształconego obrazu. Kiedy dziecko zacznie odwoływać się do tego 

obrazu, doprowadzi to do powstania nieprawidłowej wymowy lub błędnego 

zapisu. Podobnie dziecko mające problemy z koncentracją uwagi nie będzie w 

stanie skupić jej w odpowiednim stopniu ani utrzymać pod wpływem 

określonego bodźca. 

Dlatego też przyswojona przez nie informacja nie jest całkowita i tylko jej 

część dociera do wyższych ośrodków w mózgu. Prowadzi to z kolei do 

nieprawidłowego przechowywania informacji, jej rozumienia i integracji. 
Najwyższym poziomem, na którym dochodzi do zaburzeń,  są  ośrodki 
odpowiedzialne za myślenie koncepcyjne. Jeśli dziecko ma problemy na tym 

etapie, to wszystkie ośrodki poniżej funkcjonują prawidłowo. Mamy wtedy do 

czynienia z upośledzeniem intelektualnym, ale dziecko takie potrafi się 

nauczyć mówić, a także odpowiednio zapamiętywać i integrować mowę. Jest to 

dziecko o niezbyt błyskotliwym intelekcie, ale potrafiące na podstawowym 

poziomie czytać, pisać, literować, a także liczyć i posługiwać się mową, 

niezdolne jednak rozwinąć bardziej posiadane umiejętności. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mają problemy ze skupieniem uwagi 

oraz pamięcią krótkotrwałą. Wiele z nich ma również trudności na poziomie 

postrzegania, ale tylko u nielicznych występują problemy z integracją i 

konceptualizacją. 

Dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi największe trudności ma na 

poziomie skupienia się i utrzymania uwagi na informacji zdobytej w dowolnym 

czasie. Ponieważ nie może ono utrzymać uwagi i zdobyć informacji, nie może 

jej też zachować, a co za tym idzie, odpowiednio jej zrozumieć.  
Niektóre dzieci mają trudności na poziomie postrzegania i chociaż otrzymują 

informację w prawidłowej postaci, nie mogą jej zapamiętać, ocenić ani 

porównać z poprzednio otrzymanymi wiadomościami. Istnieje ryzyko, że dzieci 

te popełniają fundamentalne błędy w postrzeganiu, co często jest związane z 

rozwojową dysleksją. Dla przykładu, dziecko uparcie czytające słowo "nam" 
jako "mań",  najprawdopodobniej  będzie skupiało swoją uwagę i zapamięta je 
odpowiednio, lecz potem kategoryzując i porządkując tę informację, będzie 

ją rozumiało wspak. Podobnie jak dziecko, które zamiast słowa "kot", 

usłyszy nieprawidłowo "kod". Głoski "t" i "d" są bardzo zbliżone i trudno 

je od siebie odróżnić. Jest to problem dyskryminacji słuchowej (przykłady 
zaburzeń postrzegania znajdują się pod koniec książki, w rozdziale poświęconym 
wskazówkom praktycznym). 

U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi najczęściej dochodzi do 

izolowanych trudności z pamięcią krótkotrwałą. Dotyczy to szczególnie 

zapamiętywania informacji przekazywanej ustnie. Ponieważ dzieci te nie 

potrafią zapamiętać nowych informacji, nie mogą na ich podstawie budować 

swojej wiedzy i zawsze będą miały poważne braki w zdobywaniu podstawowych 

umiejętności. 

 

Punkty kluczowe 

 

* W szkole podstawowej dziecko powinno nabyć pięć podstawowych 

umiejętności: 

1. Czytanie 

2. Literowanie 

3. Pisanie 

4. Umiejętności matematyczne 

5. Zdolność wypowiadania się 

* Mózg zawiaduje procesami uczenia się w następującej kolejności: 

1. Narządy zmysłu (oczy, uszy, skóra) 

2. Koncentracja uwagi 

3. Pamięć krótkotrwała 

4. Postrzeganie 

5. Integracja 

6. Pamięć długotrwała 

7. Konceptualizacja 

* Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mają zaburzenia na poziomie 

koncentracji uwagi, pamięci krótkotrwałej oraz percepcji. 

 

 

ROZDZIAŁ 13 

Podstawowe umiejętności - tradycyjne trzy R 
 

(Trzy R - czytanie, pisanie, arytmetyka - uważane jako podstawa edukacji 

dzieci. Wyrażenie pochodzi od początkowego dźwięku angielskich słów: 

reading, writing, arithmetic. (przyp. tłum.)) 

 

 

U większości dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują również 

inne trudności w uczeniu się. W wielu przypadkach są to niewielkie 

zaburzenia, powodujące brak osiągania pozytywnych wyników w nauce, 

odpowiednich do wieku. U niektórych jednak problem jest bardziej nasilony i 

wiąże się z trudnością w nabywaniu podstawowych umiejętności. 

U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występuje ryzyko trudności w 

nauce lub powstania dysleksji rozwojowej. Dysleksja jest terminem o 

zabarwieniu emocjonalnym, stosowanym do opisywania dzieci mających problemy 

z czytaniem. Rzeczywiście, termin "dysleksja" pochodzi z języka greckiego i 

oznacza "trudności w czytaniu". My odnosimy ten termin do dzieci, u których 

trudności w czytaniu są związane z zaburzeniami rozwojowymi w obszarach 

mózgu odpowiedzialnych za proces uczenia się. Dla przypomnienia dodam, że 

dysleksja oznacza trudności z czytaniem, dysgrafia - z pisownią, dysfazja - 

z mową i językiem, zaś dyskalkulia - z liczeniem. Używanym współcześnie 

terminem jest "specyficzne trudności w uczeniu się". 

Dzieci zostają zaklasyfikowane do grupy specyficznych trudności w uczeniu 

się, jeśli spełniają trzy kryteria międzynarodowej definicji. Po pierwsze, 

musi istnieć stwierdzona rozbieżność między intelektualnym potencjałem 

dziecka a aktualnymi osiągnięciami w zakresie umiejętności podstawowych.  

Innymi słowy, sformalizowane testy muszą wykazywać brak osiągnięć u dziecka 

według oczekiwanego poziomu, określonego na podstawie testów na 

inteligencję. Po drugie, nie może istnieć  żadne emocjonalne, socjalne lub 

stwierdzane fizykalnie zaburzenie mogące powodować ten problem. Po trzecie, 

trzeba wykazać zaburzenie procesów poznawczych (związanych z procesem 

uczenia się) w mózgu. Badanie psychologiczne lub neurologiczne musi wykazać 

jakieś nieprawidłowości w hierarchii uczenia się (patrz rozdział 12). 

Większość dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi ma zmniejszoną zdolność 

czytania, literowania oraz pisania. Mniejsza grupa ma kłopoty głównie z 

matematyką. Istnieje jednak również grupa mająca problemy ze wszystkimi 

podstawowymi umiejętnościami bez rozróżniania na pierwotne zaburzenia 

językowe czy trudności z matematyką. 

Dziecko z zaburzeniami językowymi ma jednocześnie problem z umiejętnością 

słuchania. Czytanie jest zadaniem słuchowym - brzmienie każdego słowa 

analizowane jest przez mózg. Dziecko mające trudności w czytaniu nie 

potrafi dostatecznie skoncentrować się na słowie mówionym, następnie 
zapamiętać je, a w końcu przypomnieć sobie i zanalizować. 
Dzieci, u których występują zaburzenia zarówno wzroku, jak i słuchu, mają 

trudności ze wszystkimi podstawowymi umiejętnościami, również z matematyką. 

 

Trudności w czytaniu (dysleksja) 
 

Dziecko opanowuje sztukę czytania, jeśli dwa procesy przebiegają 

prawidłowo. Po pierwsze, musi odróżniać  dźwięki nie znanych sobie słów i 

dzielić je, a następnie składać w pełne słowa. Są to tzw. umiejętności 

foniczne. Po drugie, potrzebna jest zdolność wyobrażenia sobie 

poszczególnych części słowa lub całego słowa jako takiego. Kiedy dziecko 

słyszy dane słowo, musi wiedzieć, jak ono wygląda. W ten sposób rozwija w 

sobie zdolność łączenia tego, co słyszy, z tym co widzi - w rezultacie może 

automatycznie dodawać nowe słowa do przyswojonego już zasobu słownictwa. 

Nauczone nowe słowo wędruje do pamięci wzrokowej, gdy tylko dziecko się z 

nim zetknie, i dzięki temu potrafi je natychmiast przeczytać. Bez 

prawidłowego funkcjonowania tego procesu dziecko nigdy nie nauczy się 

literować wyrazów. 

Z powyższego wywodu wynika, że u wszystkich uczniów szkoły podstawowej 

powinno się rozwijać zarówno zdolności foniczne, jak i umiejętności uczenia 

się metodą wzrokową. Zwykle wcześniej rozwijają się umiejętności foniczne, 

ponieważ słuchowa składowa czytania jest o wiele większa od wzrokowej. Jest 

to podstawą nauki czytania nie znanych słów. Metoda nauki, posługująca się 

wyłącznie systemem fonicznym lub wzrokowym (patrz i mów), jest 

nieprawidłowa. Dopiero rozwinięcie obydwu systemów umożliwi prawidłowe 

literowanie wyrazów i płynne czytanie. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi czytając popełniają wiele 

podstawowych błędów, nie jest to jednak spowodowane zaburzeniami w 

postrzeganiu, różnicowaniu czy analizowaniu. Dzieci te z powodu osłabionej 

zdolności koncentracji, połączonej często z impulsywnością, rozpoznają 
nieprawidłowo litery w słowie jako początkowe, środkowe lub końcowe dźwięki. 
Nie zwracają również uwagi na kolejność liter w wyrazie i często 

wypowiadają  słowa inaczej, ponieważ  złożyły litery w nieprawidłowym 

porządku. W innych przypadkach połykają początek lub koniec słowa, bo 

czytając, bardzo się spieszą. Dzieci impulsywne czytają tak szybko, że 

omijają całe grupy wyrazów lub zmieniają je na inne. Stale mylą się przy 

krótkich słowach (zaimkach, przyimkach itp.). 

Wiele dzieci ma skłonność do czytania od prawej części strony do lewej lub 

składania liter od prawej do lewej, co wynika z trudności z 

sekwencjonowaniem. Zjawisko to jest normalne u dziewczynek do lat siedmiu, 

a u chłopców do lat ośmiu. Powyżej tego wieku można przypuszczać,  że 

występują jakieś zaburzenia neurologiczne, np. zaburzenia koncentracji 

uwagi. 

Dziecko mające trudności w czytaniu początkowo ma kłopoty z nauczeniem się 

na pamięć wyrazów dwu-, a następnie trzyliterowych, później z wymawianiem 

samogłosek oraz z nauczeniem się reguł rządzących ich stosowaniem. 

Często występują także problemy z wymawianiem spółgłosek, a zwłaszcza z 

takimi zlepkami spółgłosek, jak "st", "fl" lub "str". 

Kolejnym krokiem w nauce czytania jest sylabizowanie, czyli umiejętność 

dzielenia długich wyrazów na poszczególne sylaby, a po ich odczytaniu, 

złożenia w jeden spójny wyraz. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

mają trudności z sylabizowaniem i trzeba im tę sztukę zademonstrować. 

Dodatkową trudnością jest to, że po prawidłowym podziale wyrazu na kilka 

sylab, mają problemy z zapamiętaniem tych pojedynczych sylab i ich 

łączeniem. Powodem są zaburzenia pamięci krótkotrwałej. 

Wymieniłem tylko nieliczne przykłady trudności, jakich doświadczają dzieci 

z zaburzeniami koncentracji uwagi w czasie nauki czytania. Pod koniec 
książki znajduje się spis ćwiczeń do stosowania przez rodziców i nauczycieli, które 
mogą pomóc tym dzieciom w ich trudnościach z czytaniem. 
 

Literowanie 

 

Literowanie jest procesem podobnym do czytania, z jednym, bardzo 

obciążającym dziecko wyjątkiem - musi ono przypominać sobie słowo, bez 

niczyjej pomocy, w jego konkretnej postaci i pamiętać je w czasie pisania.  

Gdy dziecko zostanie poproszone o przeliterowanie słowa "kot", po pierwsze 

musi wysondować, jakie litery wchodzą w skład słowa "kot", następnie 

ustawić je w odpowiednim porządku i pamiętać na tyle długo, aby móc je po 
kolei napisać. Cały proces jest o tyle złożony,  że w końcowym  etapie  trzeba 
zaangażować motorykę małą oraz koordynację oko/dłoń,  aby  przenieść  słowo z 
pamięci na papier. 

Przy literowaniu dzieci borykają się z takimi samymi problemami jak przy 

czytaniu, a jeszcze dodatkowo potrzebna jest im sprawna pamięć 

krótkotrwała, ponieważ nie widzą napisanego słowa. 

Trudności w literowaniu mogą się różnie objawiać. Niektórym dzieciom 
problem sprawia końcowy  etap  przeniesienia  słowa na papier. Gdy poprosi się 
takie dziecko o przeliterowanie danego słowa ustnie, zrobi to z łatwością, 

natomiast na piśmie popełni wiele błędów. Trudność dla tego dziecka tkwi w 

przeniesieniu myśli na papier. Dokładnie nie wiadomo, czy jest to wynikiem 

wyłącznie problemów związanych z koordynacją, czy też z pamięcią 

krótkotrwałą. Podczas pisania słowa, trzeba je utrzymać w pamięci dłużej 

niż w przypadku mówienia. Mamy więc do czynienia ze spiętrzeniem problemów 

związanych z krótką pamięcią i z umiejętnością pisania. 

W rezultacie dzieci potrafią wcześniej czytać niż literować oraz czytają 

lepiej niż literują. Większość nauczycieli-terapeutów zaobserwowała,  że 

łatwiej jest walczyć z trudnościami w czytaniu niż z trudnościami w 

literowaniu. 

Znaczna trudność w literowaniu jest uwarunkowana genetycznie i dlatego 

nieraz całe rodziny borykają się z tym problemem. 

Badania przeprowadzone ostatnio przez szwedzkich lekarzy wykazały,  że 

nieprawidłowe literowanie związane jest z problemami ze skupieniem uwagi i 

z pamięcią krótkotrwałą. Zauważono,  że dziecko nie potrafi zapamiętać 

poszczególnych części literowanego słowa w logicznym porządku aż do momentu 

zapisania go na kartce papieru. Badania te dały początek stwierdzeniu, że 
trudności w nauce wynikają, w dużym stopniu, z zaburzeń  koncentracji  uwagi  i 
kłopotów z pamięcią.  
 

Pisanie 

 

Trudności w pisaniu wynikają  głównie z częstych problemów z motoryką małą 
oraz koordynacją oko/dłoń występujących u dzieci z zaburzeniami koncentracji 
uwagi. Podstawą trudności jest nieumiejętne trzymanie ołówka. 

Zwykle dzieci te chwytają ołówek jak małpa, tzn. bez użycia kciuka. 

Poza słabym chwytem ołówka mają  kłopoty z koordynacją ruchów związanych z 

motoryką małą oraz ruchów dłoni i gałek ocznych nad kartką papieru. W wielu 

przypadkach dochodzi również do niewielkiego drżenia dłoni, co uniemożliwia 

prawidłowe trzymanie ołówka. 

Wszystkie te problemy rozwojowe powodują,  że dziecko nie umie zachować 

kontroli nad trzymanym w dłoni ołówkiem i nad tym, co ma napisać.  

W wyniku tego ruchy ołówka po papierze nie są w pełni płynne, a pismo - 

nienaturalnej wielkości i nierówne. Litery różnią się kształtem i 

rozmiarami, różne są również odległości między nimi. Nierówne odstępy 

między literami spowodowane są najprawdopodobniej zaburzoną koordynacją 
oko/dłoń i postrzeganiem wizualnym. 
Dla  wielu  z  tych  dzieci  pisanie  od  strony  prawej  do  lewej  wydaje  się bardziej 
naturalne, a pisanie we właściwym kierunku sprawia im trudność. Może to być 

następstwem lateralizacji skrzyżowanej występującej u tych dzieci. 

Wśród dzieci z dysgrafią preferowanie pisania drukiem bądź pismem pisanym 

rozkłada się mniej więcej 50% na 50%. Około połowie z nich łatwiej jest 

pisać literami drukowanymi. Pismo drukowane bowiem składa się z krótkich 

odcinków, które dziecko może kontrolować. Inne dzieci jednak wolą 

posługiwać się pismem pisanym. Brak przerw między literami pozwala im 

uchwycić rytm pisania słów. 

 

Kłopoty z pisownią, jakie mają dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, 

nie muszą oznaczać trudności technicznych z pisaniem. Ich problem dotyczy 

raczej wyrażania myśli na piśmie. Z pewnych powodów dzieci te, mające bujną 

wyobraźnię i bardzo dobrze wypowiadające się ustnie, piszą w sposób 

skrótowy i konkretny. Wynika to z trudności w formułowaniu myśli i 

pamiętaniu ich na tyle długo, aby móc przelać je na papier.  

Dzieci te mają problemy z pisaniem jako takim i traktują je jako męczące 

ćwiczenie. Dlatego wszystko, co mają napisać, redukują do absolutnego 

minimum. Z mojego doświadczenia wynika, że wyrażanie myśli na piśmie 

sprawia dzieciom trudności najdłużej spośród innych podstawowych 

umiejętności i może być problemem nawet w szkole średniej. Jednak nabycie 

biegłości w posługiwaniu się pismem jest niezbędne dla wszystkich dzieci. 

Przeprowadzone ostatnio badania wykazały,  że dzieciom z trudnościami w 

pisaniu dobrze jest podawać leki takie, jak metylfenidat lub 

deksamfetaminę"'. Przynoszą one poprawę od pierwszego dnia leczenia. Jeśli 

terapia zajęciowa nie wystarcza, by zmniejszyć trudności dziecka, powinno 

zostać ono poddane leczeniu. Problemy z pisaniem powodują bowiem poważne 

konsekwencje w przyszłości. 

 

Zdolności matematyczne 

 

Dzieci, którym nauka matematyki przysparza najwięcej problemów, stanowią 

20% wszystkich dzieci mających trudności w uczeniu się. 

Trudności w nauce matematyki zaczynają się od wyliczenia kolejnych liczb, a 

potem pojawiają się na każdym następnym etapie: kłopot sprawia dodawanie, 

ale prawdziwym problemem okazuje się odejmowanie. 

Zaburzenia pamięci krótkotrwałej utrudniają umiejętność mnożenia. Jest to 

największa trudność w matematyce i dlatego dzieci te mają  kłopoty z 

tabliczką mnożenia nawet w szkole średniej. Najbardziej frustruje je to, że 

chociaż nauczą się tabliczki mnożenia i w danej chwili dobrze ją znają, za 

godzinę nie będą w stanie jej powtórzyć. Jedyną szansą dla tych dzieci jest 
powtarzanie tabliczki mnożenia co drugi dzień,  przez  co  najmniej  sześć 
miesięcy, aż wryje się w pamięć. Z mojego doświadczenia wynika, że jest to 

jedyna metoda przyswojenia tej umiejętności. Pomóc też może  śpiewanie 

tabliczki mnożenia. Poczucie rytmu i muzykalność u dzieci z zaburzeniami 

koncentracji uwagi są prawidłowe i pomagają utrwalić nowo nabyte 

informacje. 

Dzielenie sprawia trudności z takich samych powodów jak mnożenie, natomiast 

połączenie trudności z mnożeniem i dzieleniem prowadzi do problemów z 

ułamkami. (Uwagi o leczeniu są zamieszczone w rozdziale "Leczenie 

farmakologiczne" na stronie 77. (przyp. tłum.)) 

Trudności z matematyką wynikają z nieumiejętności myślenia abstrakcyjnego 

oraz z kłopotów z utrzymywaniem informacji w pamięci krótkotrwałej.  

Te dwa czynniki nakładają się i tak naprawdę na ustąpienie problemu można 
liczyć dopiero wtedy, gdy mózg stanie się w końcu  dojrzały lub gdy dziecko 
otrzymuje standardową pomoc z matematyki. 

Podobnie jak w przypadku innych podstawowych umiejętności, sukces w 

leczeniu zależy od pragnienia dziecka, aby przezwyciężyć problemy, od 
wytrwałości w rozwiązywaniu zadań i od stopnia złożoności tych trudności. 
 

Punkty kluczowe 

 

* U dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce występuje rozbieżność 

między potencjalnymi a zdobytymi osiągnięciami. 

* Większość dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce ma częściej 

kłopoty z czytaniem i literowaniem niż z matematyką. 

* Czytanie wymaga opanowania umiejętności słuchania i spostrzegania. 
* Pisanie wymaga sprawnej motoryki małej i koordynacji oko/dłoń oraz  nabycia 
wprawy przy przesuwaniu ręki po papierze od strony lewej do prawej. 
 

 

ROZDZIAŁ 14 

Szkoła 
 

 

Jedną z ważniejszych decyzji, jaką trzeba podjąć w przypadku dziecka z 

zaburzeniami koncentracji uwagi, jest wybór odpowiedniej dla niego szkoły. 

Jest to decyzja ważna dla każdego dziecka, ale wybór szkoły dla zdrowego 

dziecka jest o wiele łatwiejszy niż wybór szkoły dla dziecka z 

zaburzeniami. 

W szkole, którą dla niego wybierzemy, powinny być przestrzegane następujące 

zasady: 

 

Zasada pierwsza 

 

Szkoła powinna mieć ściśle określone poziomy klasowe. Dzieci z zaburzeniami 

koncentracji uwagi ze względu na swoją niedojrzałość i różnice w rozwoju 

okolic mózgu odpowiedzialnych za procesy poznawcze, powinny być 

kwalifikowane do klas odpowiednio do swoich zdolności. Dobrze, aby dziecko 

miało możliwość rywalizowania z innymi w klasie, ale w rozsądnym zakresie. 

Powinno przebywać w grupie dzieci o zbliżonych możliwościach, bo ma wówczas 

szansę osiągnięcia sukcesu, który zachęci je do dalszej pracy i wykonywania 
poleceń. 
Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi osiągają słabe wyniki w klasach o profilu 
ogólnym lub nawet w klasach integracyjnych. Nie radzą sobie przede 

wszystkim z ciągłymi zmianami poziomu pracy w tych klasach. Sytuacja jest 

niedogodna również dla nauczyciela, który powinien poświęcić więcej czasu 

dziecku z zaburzeniami, a w klasie ogólnej, o zróżnicowanym poziomie 

osiągnięć uczniów, nie ma takiej możliwości. 

 

Zasada druga 

 

Szkoła powinna mieć stały plan codziennych zajęć, a praca powinna 

przebiegać w określonym porządku. Dzieci muszą wiedzieć, czego się od nich 

oczekuje, i zdawać sobie sprawę,  że ich praca jest kontrolowana, 

poprawiana, a wszystkie poprawki wyjaśniane. W klasie, na korytarzu i na 

boisku potrzebny jest porządek i dyscyplina. 

Z dzieckiem z zaburzeniami koncentracji uwagi należy postępować w sposób 

tradycyjny i uporządkowany. Jest ono bardzo roztrzepane, a porządek, 

regularność i powtarzające się czynności ułatwiają mu skupienie się i 

wzbudzają zaufanie. 

Niskie poczucie własnej wartości tego dziecka jest przyczyną jego problemów 

także w czasie zabawy z innymi dziećmi na boisku. Często jest odludkiem i 

bywa napastowane przez inne dzieci z powodu swojej inności. Niejednokrotnie 

jednak zachowuje się ono w sposób agresywny w stosunku do rówieśników. 

Trzeba je pilnować i łagodzić spory, gdy już do nich dojdzie. 

 

Zasada trzecia 

 

Nauczyciel sprawujący kontrolę nad klasą powinien być osobą  życzliwą i 

ciepłą, powinien być też jednak surowy, ale nie autokratyczny. Dzieci z 

zaburzeniami koncentracji uwagi bardzo dobrze reagują na pochwały, 
indywidualne zajmowanie się nimi i rozbudzanie ich zainteresowań.  Pozytywne 
efekty  ich  pracy  są wówczas widoczne z dnia na dzień.  Spotkałem wiele dzieci, 
które nie 

czyniły w ciągu roku dosłownie  żadnych postępów w nauce, gdy zajmował się 

nimi niezaangażowany nauczyciel, podczas gdy w następnym roku pracując z 

nauczycielem rozumiejącym ich problemy, osiągały bardzo wiele. 

Najlepiej, gdy dziecko nie zmienia nauczyciela w ciągu roku. Ma ono bowiem 

ogromne trudności z przystosowaniem się do zmian w otoczeniu i do nowych 

zasad postępowania, a częste zmiany nauczycieli zwiększają dodatkowo 

problemy. W wielu szkołach zdarza się, że nauczyciele często się zmieniają 

z różnych powodów. Znam dzieci, którym osiem razy zmieniano nauczycieli w 

ciągu ośmiu tygodni, co brzmi jak ponury żart. Takie tempo zmian wpłynęłoby 

negatywnie na zachowanie każdego dziecka, a co dopiero dziecka z 

zaburzeniami koncentracji uwagi. 

 

Zasada czwarta 

 

Szkoła powinna być na tyle elastyczna, aby zezwalać dziecku z zaburzeniami 

na powtarzanie roku na etapie szkoły podstawowej. Dzieci z zaburzeniami 

koncentracji uwagi później dojrzewają i na ogół później od swoich 

rówieśników nabywają pięć podstawowych umiejętności. Z mojego doświadczenia 

wynika,  że wielu dzieciom, jeśli nie wszystkim, dodatkowy rok w szkole 

podstawowej przynosi korzyści. Korzyścią tą jest zyskanie czasu na zdobycie 

lub utrwalenie podstawowych umiejętności, a także na rozwój układu 

nerwowego. Dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi, które otrzymuje ten 

nadprogramowy rok w szkole podstawowej, jest lepiej przygotowane do 

rozpoczęcia nauki w szkole średniej. 

Powtórzenie roku zazwyczaj sprawia, że dziecko czuje się pewniej w klasie, 

a jego stosunki z kolegami poprawiają się dzięki pewności siebie, którą 

zyskuje. 

Najlepiej jest powtarzać rok w okresie od zerówki do drugiej klasy. Nie 

zaburza to w poważniejszy sposób poszanowania własnej godności, daje zaś 

dużo czasu na nawiązanie dobrych stosunków z innymi dziećmi. Powtarzaniu 

klasy muszą jednak towarzyszyć zabiegi terapeutyczne w przeciwnym razie 

pożądany efekt nie zostanie osiągnięty. 

 

Zasada piąta 

 

Mniejsze klasy mają przewagę nad większymi. Dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi wymaga indywidualnej opieki, dlatego im mniejsza klasa, 

tym lepsza. W dużych klasach, w których jest ponad 30 uczniów, dziecko 

łatwiej się rozprasza. Klasy 10-20-osobowe pozwalają na lepsze nawiązanie 

kontaktów z innymi dziećmi i z nauczycielem. 

 

Zasada szósta 

 

Atutem szkoły jest możliwość prowadzenia w niej zabiegów terapeutycznych. 

Wspominałem już,  że dodatkowa edukacja dzieci z zaburzeniami koncentracji 

uwagi przynosi najlepsze rezultaty, jeśli ma miejsce w środowisku szkolnym. 

Idealnym rozwiązaniem jest zabieranie dziecka z jego klasy na 1-2 

nadplanowe lekcje dziennie, w czasie których uzupełniłoby swoje braki w 

podstawowych umiejętnościach. Po takich lekcjach mogłoby wracać do swojej 

klasy i kontynuować naukę innych przedmiotów. Nie widzę powodów, dla 

których w krajach rozwiniętych miałoby nie być odpowiednich szkół, w 

których odbywałaby się nauka wyrównująca poziom, taka, o jakiej 

pisałem powyżej. 

Wiele dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi odznacza się wysoką 

inteligencją, dlatego opieka nad nimi we wczesnym etapie ich życia 
przyniesie korzyść nie tylko samym dzieciom, ale i całemu społeczeństwu. 
Cena,  jaką trzeba zapłacić, jest niska w porównaniu z zyskiem, który 
zaobserwujemy w następnych latach. Dla dzieci wymagających terapii 

językowej czy terapii 

zajęciowej najkorzystniejsze byłoby wprowadzanie takich zajęć już w szkole 

podstawowej. Cały pomysł terapii dziecka opiera się na całkowitej 

integracji ze zdrowymi dziećmi w klasie. 

 

Zasada siódma 

 

Jeśli dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi przyjmuje leki w ciągu 

dnia, nauczyciel powinien mu w tym pomóc. Nie będzie to dla niego wielkim 

wysiłkiem, a dziecko otrzyma w odpowiednim czasie odpowiednią dawkę leku, 

który ułatwi mu nabywanie podstawowych umiejętności i dostosowanie swojego 
zachowania do wymagań  szkoły. Dzięki kontroli nauczyciela wykluczone 
zostanie przypadkowe zażycie leków przez inne dzieci w klasie. Z lekami 

zażywanymi przy zaburzeniach koncentracji uwagi należy obchodzić się w 

podobny sposób jak z lekami stosowanymi w cukrzycy, padaczce, astmie czy 

innej długotrwałej chorobie. Słyszałem o nauczycielach, którzy nie chcą 

angażować się w podawanie dzieciom leków. Jest to podejście niczym nie 

uzasadnione. Dziecko spędza kilka godzin dziennie w szkole i szkoła jest 

odpowiedzialna za jego rozwój i dobre samopoczucie. Analogiczna sytuacja ma 

miejsce w przypadku dzieci przewlekle chorych, które przebywają  dłuższy 

czas w szpitalu i są zmuszone tam właśnie pobierać naukę. 

 

Zasada ósma 

 

Dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi w szkole średniej powinno mieć 

możliwość wyboru przedmiotów, w których ma szansę osiągnąć dobre wyniki. 

Większość z tych dzieci wykazuje np. zdolności manualne. Jeśli będą mogły 

wykorzystywać je i rozwijać, pomoże im to w zyskaniu poczucia własnej 
wartości. Gdy dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi rozpoczyna naukę 

w szkole średniej, jest często oszołomione zmianą klasy i nauczycieli. 

Postawa pełna zrozumienia pozwoliłaby mu bez większych problemów dostosować 

się do nowej sytuacji. 

 

Zasada dziewiąta 

 

Sprawdziany są szczególną trudnością dla dziecka z zaburzeniami 

koncentracji uwagi. Brak umiejętności organizowania sobie pracy, planowania 

oraz oceny, co jest ważne, a co nie, powodują,  że słabiej wypada ono na 

egzaminach. Dodatkowo trudności z pisaniem oraz powolny proces 

przetwarzania informacji prowadzą często do osiągnięcia na sprawdzianach 

wyników, które 

nie odzwierciedlają faktycznego stanu wiedzy. Egzaminy ustne lub asysta 

osoby przepisującej pracę może być dużą pomocą dla takich uczniów. 

Dziecku z zaburzeniami koncentracji uwagi lepiej służy taki system, który 

wprowadza częstą ocenę ucznia w ciągu roku. Wydaje mi się,  że nie należy 

chronić dzieci z zaburzeniami przed sprawdzianami, ponieważ dzięki nim uczą 

się rozwiązywać swoje problemy i podejmować decyzje. Umiejętne połączenie 

ciągłego oceniania dziecka z przeprowadzaniem sprawdzianów daje większą 

szansę na rozwinięcie jego potencjalnych zdolności. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Szkoła dla dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi powinna mieć: 

1. Klasy o ściśle określonych poziomach 

2. Stały plan zajęć 

3. Wyrozumiałego, lecz wymagającego nauczyciela 

4. Możliwość dodatkowego roku nauki 

5. Małe liczebnie klasy 

6. Możliwość podjęcia zajęć terapeutycznych 

7. Możliwość kontrolowania podawania leków 

8. Dużą liczbę przedmiotów do wyboru 

9. Odpowiedni system przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów 

 

 

ROZDZIAŁ 15 

Diagnoza i wykrywanie 
 

 

Jak rozpoznać u dziecka zaburzenia koncentracji uwagi we wczesnej fazie i 

jak postawić diagnozę? Oczywiście, im wcześniej wykryje się chorobę, tym 

lepsze będą efekty odpowiedniego postępowania.  

Na szczęście mamy dzisiaj ośrodki wczesnego wykrywania (W Polsce 

funkcjonują poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Jednak już 6-latki są 

badane przez psychologa w przedszkolach, (przyp. tłum.)), do których wysyła 

się dzieci nieprawidłowo rozwijające się w celu dalszej diagnostyki.  

Jeśli dziecko jest upośledzone fizycznie lub psychorozwojowo, zostanie 

poddane wczesnej terapii w celu złagodzenia istniejącego już upośledzenia. 

Jeśli rodzice podejrzewają,  że ich dziecko ma problemy rozwojowe, muszą 

udać się na konsultację do specjalisty, który skieruje je do takiego 

ośrodka. Naturalną rzeczą jest, że dzieci z deformacjami ciała zostaną 

zauważone wcześniej niż te z problemami poznawczymi. 
Problemy można wykryć we wczesnym dzieciństwie, jeśli zrodzą się wątpliwości, 
że dziecko nie rozwija się tak, jak powinno. Pierwsze podejrzenie pada na 

dziecko nadpobudliwe z powodu jego ciągłej aktywności ruchowej. 

Następnym wczesnym sygnałem dla rodziców, że coś jest nie w porządku z ich 

dzieckiem, jest opóźniony rozwój mowy. W pierwszych latach życia nie jest 

to aż tak wyraźne, często staje się zauważalne w momencie pójścia dziecka 

do szkoły. 

U wielu dzieci w ciągu pierwszych lat życia ujawniają się problemy ze snem. 

Polegają one na braku odpowiedniego nawyku spania. U dzieci tych mogą 

pojawić się też problemy z jedzeniem, łącznie z występowaniem wymiotów, lub 

słaby odruch ssania. Kolejnym objawem są ataki kolki, które mogą wynikać z 
uczulenia, ale również mogą być wynikiem zaburzeń  koncentracji  uwagi.  Wielu 
rodziców zgłasza, że ich dzieci nie lubią, gdy się je przytula, i wręcz wtedy 
sztywnieją. 

Nadpobudliwość, impulsywność lub opóźnienie rozwoju mowy są sygnałami 

alarmującymi o nieprawidłowościach we wczesnych latach życia dziecka. 

Gdy dziecko osiąga wiek szkolny, po raz pierwszy wymaga się od niego, aby 

uczestniczyło w zajęciach grupowych w klasie, z reguły w pozycji siedzącej. 
Dziecko nadpobudliwe nie dostosuje się do takich wymagań.  Będzie 
przeszkadzało innym swoją ruchliwością i nieustannym mówieniem, a jego 

impulsywność narzuci mu rolę błazna w oczach całej klasy. 

Na tym etapie najczęściej obserwuje się u dziecka problemy z koordynacją, 

objawiające się przede wszystkim nieprawidłowym chwytaniem ołówka lub 

brakiem umiejętności zabawy w grupie. Trudności z mową stają się coraz 

bardziej wyraźne, a kłopoty językowe coraz bardziej widoczne dla 
nauczyciela. Brak zachowań socjalnych prowadzi do izolacji dziecka z grupy. 
W  niewielkiej  liczbie  przypadków  dochodzi  do  aktów  agresji  już w tym wieku, chociaż 
zwykle pojawiają się one nieco później. Dzieci te mają nie najlepsze 
relacje z rówieśnikami. Często kończą się one bójkami. 
W końcu  dziecko  takie  trafia  do  lekarza  i  cały proces diagnostyczny prowadzi do 
rozpoznania u niego zaburzeń koncentracji uwagi. Lekarz śledzi wywiad chorobowy 
dziecka, aby stwierdzić, czy choroba jest długotrwała i czy nie występują 

inne ważne czynniki emocjonalne lub socjalne, które byłyby odpowiedzialne 

za problemy związane z zachowaniem lub nauką. Badanie lekarskie często 

ujawnia u starszych dzieci objawy niedojrzałości układu nerwowego, tzw. 

miękkie objawy neurologiczne.  

Dokonuje się również oceny profilu psychoedukacyjnego, w skład którego 

chodzi test na inteligencję oraz ocena osiągnięć dziecka w zakresie pięciu 

podstawowych umiejętności: czytania, literowania, liczenia, pisania i 

mówienia. 

Test na inteligencję (IQ) przeprowadza się z dwóch powodów. Po pierwsze, 

aby ocenić ogólne możliwości dziecka oraz zorientować się, czy istnieje 

znacząca różnica pomiędzy możliwym a aktualnym poziomem osiągnięć w 

zakresie podstawowych umiejętności. Po drugie, dzieci z zaburzeniami 

koncentracji uwagi mają charakterystyczną dużą rozpiętość w wynikach testu 

na inteligencję. Test na inteligencję składa się z 10-11 podrozdziałów, 

które dotyczą różnych aspektów, takich jak koncentracja, pamięć 

krótkotrwała, odbiór wzrokowy i słuchowy, rozumienie, myślenie abstrakcyjne 

oraz zdolności ruchowe. Dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi zazwyczaj 

dorze radzi sobie z niektórymi testami, z innymi średnio, a jeszcze z 

innymi 

poniżej przeciętnej. Najsłabiej wypadają podrozdziały sprawdzające pamięć 

krótkotrwałą i koncentrację. 

Inną integralną częścią procesu diagnostycznego jest stwierdzenie pewnego 

stopnia niedojrzałości ośrodkowego układu nerwowego dziecka. Dawniej 
stosowano elektroencefalografię (EEG) do stwierdzenia zaburzeń  czynności 
elektrycznych w mózgu. Badania wykazały, że u około jednej trzeciej dzieci 

z zaburzeniami koncentracji uwagi występują pewne nieprawidłowości 

w zapisie EEG. 

Postęp, jaki dokonał się w dziedzinie EEG i innych badaniach mierzących 

czynność elektryczną mózgu, np. w badaniu o narwie "korowe potencjały 
wywołane", pozwala na dokładne stwierdzenie zaburzeń  koncentracji  uwagi  u 
dzieci, a nawet na ich sklasyfikowanie. 
Potencjały wywołane są to fale elektryczne wychodzące z mózgu, powstające w 
wyniku pokazania dziecku błyskającego  światła lub dania mu do słuchania 

brzęczących dźwięków. Te fale są mierzone w czasie, kiedy przechodzą z oczu 

lub uszu do określonych okolic mózgu. W różnych punktach rejestruje się 

szybkość i kształt fal płynących z mózgu. Jakakolwiek przeszkoda, stająca 

na drodze tym falom, np. zniszczone komórki lub upośledzone przewodzenie 

chemiczne, będzie opóźniać ich szybkość przepływu lub zmieniać ich kształt. 

Ostatnie osiągnięcia, jakie dokonały się w tej dziedzinie, wywodzą się z 

uniwersytetów nowojorskiego i harwardzkiego w Stanach Zjednoczonych. 

Powstały dwa systemy, jeden o nazwie Neurometrics, drugi o nazwie BEAM. 

Systemy te mierzą dojrzałość każdego obszaru mózgu dziecka, a następnie 

porównują z dojrzałością mózgu większości dzieci dla poszczególnej kategoii 

wiekowej. Na tej podstawie powstał program komputerowy pozwalający na 

identyfikację dzieci, u których występują nieprawidłowości w obszarach 

mózgu odpowiedzialnych za funkcje poznawcze. Program ten pozwoli na 
rozpoznanie takich zaburzeń  jak  zaburzenia  koncentracji  uwagi  lub  specyficzne 
trudności w procesie uczenia się.  
Do niedawna Neurometrics oraz BEAM używane były w celach ściśle naukowych. 

Obecnie używa się ich jedynie do diagnostyki i wykrywania problemów 
związanych z nauką, a także w wielu amerykańskich ośrodkach do monitorowania 
mózgowego przepływu krwi w czasie dużych operacji kardiologicznych i 

neurochirurgicznych. Neurometrics stał się bardzo pomocny w wykrywaniu 

chorób psychiatrycznych, m.in. schizofrenii, depresji czy poalkoholowego 

uszkodzenia mózgu. 

Kolejne kroki procesu diagnostycznego prowadzą do oceny mowy i języka u 

dzieci, u których spodziewamy się stwierdzić zaburzenia tych funkcji oraz 

do oceny procesów koordynacji. 

Dzięki wszechstronnemu badaniu dziecka, w skład którego wchodzi badanie 

lekarskie, badanie psychopedagogiczne, badania neurofizjologiczne, ocena 

mowy oraz terapia zajęciowa, tylko u nielicznych dzieci z zaburzeniami 

koncentracji uwagi diagnoza nie ujawnia problemu. Zdecydowana większość 

będzie sklasyfikowana jako pacjenci z łagodną, średnią lub ciężką postacią 
zaburzeń koncentracji uwagi. Badania wykażą też, czy nadpobudliwość jest częścią 
obrazu klinicznego choroby, czy nie. W ten sposób zdiagnozowane dziecko 

można poddać właściwej terapii. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Ważne jest jak najszybsze rozpoznanie zaburzenia. 

* Należy szukać: 

1. Nadpobudliwości 

2. Opóźnienia rozwoju mowy 

3. Braku koordynacji 
4. Zaburzeń snu 
5. Opóźnionego rozróżniania kolorów 
* W skład oceny dziecka wchodzą: 

1. Pediatryczne badanie lekarskie 

2. Ocena pedagogiczna 

3. Badania neurofizjologiczne 

4. Możliwość oceny rozwoju mowy oraz terapia zajęciowa 

 

 

ROZDZIAŁ 16 

Sposoby działania 
 

 

Wszystkie programy terapeutyczne prowadzą do stworzenia dzieciom z 

zaburzeniami koncentracji uwagi odpowiednich warunków rozwoju.  

Różni ludzie pracujący nad tym dzieckiem stwierdzają, że ich własne wysiłki 

mają wpływ na wysiłki innych specjalistów w osiąganiu poprawy w rozwoju 

dziecka. 

Zwykle leczenie opiera się na: 

* Terapii behawioralnej 

* Nauczaniu wyrównawczym 

* Terapii mowy i języka 

* Terapii zajęciowej 

* Kontroli dietetycznej 

* Leczeniu farmakologicznym 

 

Terapia behawioralna 

 

Celem terapii behawioralnej jest taka modyfikacja zachowania dziecka, 

dzięki której doświadczenia pozytywne zdominują doświadczenia negatywne w 

jego  życiu. Terapia polega na wzmacnianiu dobrych nawyków dziecka i 

eliminowaniu złych. 

Ponieważ nikt nie żyje w izolacji, jest całkiem zrozumiałe,  że cokolwiek 

robimy w naszym środowisku, odbija się to na nas samych. Dziecko 

impulsywne, agresywne lub mające częste napady złości musi mieć świadomość 

konsekwencji takiego postępowania zarówno z rodziną, kolegami w szkole czy 

nauczycielami. Potrzebuje ono pomocy, aby zmienić swoje zachowanie. 

Pozytywne reakcje na wszelkie pożądane społecznie przejawy postępowania 

wzmocnią naturalne pozytywne cechy dziecka. 
W niektórych przypadkach w terapii modyfikacji zachowań  stosuje  się system 
nagród. Jest to system nagradzania pozytywnego, w ramach którego dziecko 

otrzymuje coś w zamian za poprawę zachowania. 

Jeśli dziecko zachowuje się niewłaściwie, nie daje mu się czegoś, co lubi, 

lub czegoś, co bardzo chce, a jego złe zachowanie jest negatywnie 

wzmacniane. 
Sukces terapii modyfikacji zachowań  zależy w dużej mierze zarówno od 
terapeuty, jak i od dziecka. Wiele dzieci ma zbyt małą koncentrację uwagi 

lub słabą pamięć krótkotrwałą, aby zapamiętać to, czego nauczyły się w 
trakcie terapii modyfikacji zachowań.  W  wielu  przypadkach  również duża 
impulsywność  tłumi instynkty dziecka i powoduje, że wciąż popełnia ono te 

same 

wykroczenia. 

Od terapeuty wymaga się dużo cierpliwości, gdyż pierwsze postępy widoczne 

są dopiero po długim czasie. Terapeuta powinien być też obiektywny i nie 

angażować się emocjonalnie, ponieważ może to osłabić skuteczność leczenia. 

 

Nauczanie wyrównawcze - zaangażowanie rodziców 

 

Zaangażowanie rodziców jest szalenie ważne dla każdego dziecka, mającego 

trudności w uczeniu się. Podobnie jak terapeuta, tak i nauczyciel musi 

zaangażować się w problem dziecka, ale nie emocjonalnie, tylko tak, by 

zachować dystans do uwidaczniających się postępów. 

Celem nauczania wyrównawczego jest taka praca z dzieckiem, która pozwala 

wykorzystywać tkwiące w nim siły w celu zwalczania jego słabości. 

Na przykład, jeśli dziecko dobrze rozpoznaje słowa i litery za pomocą 

wzroku, natomiast słabo uczy się brzmienia słów, nauczyciel powinien 

wykorzystać silniejsze umiejętności wzrokowe dla poprawienia słabszych 

umiejętności słuchowych. Dodatkowym atutem indywidualnego nauczania jest 

to,  że nauczyciel skuteczniej potrafi wówczas zachęcić dziecko do 

skoncentrowania się na pracy. Często jednak nie da się przeskoczyć 

problemów z pamięcią krótkotrwałą. 

Najlepszym miejscem do nauczania wyrównawczego jest szkoła. Idealną 

sytuacją jest zabranie dziecka ze zwykłej klasy na 2-3 godziny dziennie, 

aby otrzymało indywidualną pomoc w zakresie tych podstawowych umiejętności, 
z którymi ma trudności. Innymi słowy, dziecko mające trudności z czytaniem 

jest w godzinach rannych zabierane przez nauczyciela z klasy i wraz z 

dwojgiem lub trojgiem innych dzieci otrzymuje dokładne, indywidualne 

korepetycje. Grupka dzieci wymagających nauczania dodatkowego nie powinna 

przekraczać liczby pięciu osób, gdyż straci wtedy indywidualny charakter. 

Program dla każdego dziecka powinien być tak ułożony, aby skupiać się na 

jego konkretnych potrzebach. Dobrze by miał ściśle określoną strukturę. 

Dzięki regularności i stałemu powtarzaniu dziecko nabierze pewnych nawyków. 

Jeśli dana szkoła nie dysponuje nauczaniem wyrównawczym, najlepiej wysłać 

dziecko na lekcje prywatne, które jednak nie powinny trwać  dłużej niż 1-2 

godziny tygodniowo, i należy je organizować, gdy dziecko jest w miarę 

wypoczęte. Może to być wcześnie rano przed pójściem do szkoły lub po 

południu zaraz po lekcjach. Mogą to być także sobotnie poranki. 

 

Terapia mowy i języka 

 

Jak już wspomniałem wcześniej, wiele dzieci z zaburzeniami koncentracji 

uwagi charakteryzuje nieprawidłowa wymowa i zaburzenia językowe. 

Dzieci te mają problemy z artykulacją, jąkają się, kłopoty sprawia im także 

struktura języka. Jeśli problemy te nasilają się, niezbędna jest terapia 

logopedyczna. 

Niestety, szkoły często nie dysponują zajęciami logopedycznymi. Trzeba 

wówczas poświęcić na nie godzinę tygodniowo poza szkołą. 

Logopeda spotyka się z takimi samymi problemami u dzieci przychodzących do 

niego, co i inni terapeuci. Dzieci te mają bowiem np. problemy z pamięcią 

krótkotrwałą, i to, czego zdołały się nauczyć w ciągu jednego tygodnia, nie 

zawsze zostaje zachowane w ich pamięci do następnego. Powtarzają więc wciąż 

wcześniej opanowane sprawności, zamiast przyswajać nowe. 

 

Terapia zajęciowa 

 

 

Problemy z koordynacją u dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi dotyczą 

całego obszaru związanego z koordynacją. Dzieci te będą miały 

najprawdopodobniej problemy związane z koordynacją motoryki dużej, z 
koordynacją motoryki małej oraz z koordynacją oko/dłoń  oraz  oko/stopa. 
Najczęściej dochodzi do zaburzeń w zakresie koordynacji motoryki małej. 
Poza tym u dzieci tych na ogół występuje zjawisko tzw. lateralizacji 

skrzyżowanej. Polega ono na tym, że dziecko może częściej używać prawego 

oka i prawej nogi, ale być leworęcznym. Nie ma określonej dominacji jednej 

strony ciała nad drugą. Większość ludzi ma dominację prawo- lub 

lewostronną. 

U około 95% populacji światowej występuje dominacja lewej półkuli mózgu, co 

oznacza,  że są praworęczni, widzą lepiej prawym okiem i używają częściej 
prawej nogi. U niewielkiej części społeczeństwa dominuje prawa półkula mózgowa, 
co oznacza leworęczność. Jeszcze mniejsza część ma stałą mieszaną 

dominację. Są to ludzie oburęczni. 

Lateralizacja skrzyżowana często występuje u dzieci z zaburzeniami 
koncentracji uwagi i zanika samoistnie w wieku młodzieńczym, gdy dojrzeje część 
mózgu zajęta procesem chorobowym. Do tego czasu dzieciom myli się, w której 

ręce trzymać nóż, a w której widelec, do pisania używają prawej ręki, a do 

gry w tenisa - lewej. 
Wiele osób uważa, że lateralizacja skrzyżowana jest przyczyną niepowodzeń w 
nauce,  a  nie  jedynie  zjawiskiem  towarzyszącym. Dlatego w niektórych terapiach 
pojawiła się teoria tzw. podzielonego mózgu. Zakłada ona, że jedna połowa 

mózgu odpowiedzialna jest za funkcje związane z językiem, 

zaś druga sprawuje kontrolę nad zdolnościami muzycznymi, matematycznymi 

oraz zadaniami niewerbalnymi. Celem terapii zgodnie z tą teorią jest 

przywrócenie funkcji odpowiednim połowom mózgu dzięki licznym ćwiczeniom 

fizycznym, technikom treningowym itp. Oczywiście założenie podobnych 

technik leczniczych jest fałszywe, ponieważ, jak wiemy, istnieje wiele 
połączeń  między obiema półkulami mózgu, a ośrodki odpowiedzialne za 
poszczególne funkcje nie leżą tylko w jednej okolicy mózgu.  

Dzieci, u których występują problemy z koordynacją, poddaje się terapii 

zajęciowej lub fizjoterapii. Specjalnie przeszkoleni terapeuci proponują 
dziecku szereg ćwiczeń  usprawniających, które angażują je w programy 
kontrolowania motoryki dużej, motoryki małej oraz koordynacji oko/dłoń.  

W  skład programu motoryki dużej wchodzą  wędrówki piesze, toczenie dużych 
piłek oraz zabawy na placach zabaw. Programy motoryki małej zawierają 

ćwiczenia poprawiające zdolności dziecka do manipulowania małymi 

przedmiotami, np. wkładanie kołeczków do otworów lub nawlekanie igły nitką. 
Koordynacja oko/dłoń  ulega  poprawie  dzięki ciągłym  ćwiczeniom, takim jak 
chwytanie, ocena odległości w czasie rzucania lub kopania piłką. 

Programy terapii zajęciowej trwają z reguły 12 tygodni i są regularnie 

przerywane sesjami sprawdzającymi. 

 

Kontrola dietetyczna 

 

Wiele napisano na temat wpływu diety na dziecko z zaburzeniami koncentracji 

uwagi, zwłaszcza na dziecko nadpobudliwe. Szczególną popularność zdobyła 

książka doktora Bena Feingolda na temat leczenia dietą dziecka 

nadpobudliwego. Podstawą do napisania tej książki były doświadczenia z 

pacjentami dorosłymi oraz ich reakcje na pewne pokarmy w trakcie leczenia 

alergii. Doświadczenie to rozszerzono na leczenie dzieci alergicznych, a 

następnie dzieci nadpobudliwych. Dietę zaczęto traktować jako panaceum na 
szereg schorzeń, z których nadpobudliwość była najbardziej zauważalna. 
Opublikowano rozmaite artykuły naukowe na temat leczenia dietetycznego, np. 

dotyczące diety Feingolda w leczeniu dzieci nadpobudliwych. Ze wszystkich 
prawie badań wynikało, że dieta nie przynosi znaczących korzyści w leczeniu 
nadpobudliwości. Prawdopodobnie jest to wniosek słuszny, ale jedynie dla 

parametrów mierzonych w tychże badaniach naukowych. Ja jednak byłem pod 

dużym wrażeniem, gdy wielu rodziców zgłaszało znaczną poprawę zachowania u 

swoich dzieci, którym nie podawano pewnych potraw. Jednym z takich 

składników są pochodne kakao, występujące w czekoladzie i coca-coli. Innymi 

szkodliwymi składnikami są  środki konserwujące, barwniki oraz cukier. Na 

liście substancji szkodliwych znalazły się również salicylany. 
Jak więc porównać doświadczenie poszczególnych rodziców z wynikami badań 
klinicznych?  W  badaniu  klinicznym  pewne  parametry  są stosowane do zaklasyfikowania 
dziecka jako nadpobudliwego. Dzieci te są pod obserwacją w określonym 

czasie i w szczególnych okolicznościach. Natomiast rodzice przebywają z 

dzieckiem 24 godziny dziennie, dlatego ich obserwacje są pełniejsze. Poza 

tym badania ilościowe nie są w stanie wychwycić zmian jakościowych. 

Występująca u tych dzieci huśtawka nastrojów, agresja oraz impulsywność, 

nie ujawniają się w standardowych testach psychologicznych, zwłaszcza w 

nienaturalnym środowisku, w którym są przeprowadzane. 

Moja rada dla rodziców dzieci nadpobudliwych jest taka, aby kontrolowali 

dietę swoich dzieci i nie przesadzali z produktami, które wyżej wymieniłem. 

U młodszych dzieci proponuję stosowanie diety eliminacyjnej przez kilka 

tygodni, a przy braku jakiejkolwiek poprawy (zazwyczaj objawia się poprawą 

snu lub zmniejszeniem poziomu aktywności) trzeba tę dietę kontynuować. 

Jeśli po upływie kolejnych tygodni poprawa nie następuje, zalecam 
zakończenie diety eliminacyjnej. 
Aby  dziecko  nie  odbierało diety eliminacyjnej jako kary i nie czuło się 
osamotnione, najlepiej włączyć w nią całą rodzinę. 

 

Leczenie farmakologiczne 

 

Leczenie farmakologiczne dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi jest 

jednocześnie najbardziej kontrowersyjne i najbardziej skuteczne. 
Początki sięgają roku 1937, kiedy to amerykański  naukowiec,  dr  Bradley,  badał 
nowy lek - deksamfetaminę. Sądzono,  że zmniejsza ona ból głowy u dzieci 

poddanych zabiegowi pneumoencefalografii. Pneumoencefalografia polega na 

wstrzyknięciu powietrza do ośrodkowego układu nerwowego dziecka, a 

następnie prześwietleniu promieniami rentgenowskimi w celu ustalenia, czy w 

mózgu nie znajduje się guz. Techniki tej nie stosuje się, odkąd wprowadzono 
skuteczniejszą tomografię komputerową. Jednym z głównych działań 

niepożądanych pneumoencefalografii był przykry ból głowy występujący po 
zabiegu. 

W 1937 roku przeprowadzono kontrolowane badanie z zastosowaniem 

deksamfetaminy, którą przez sześć miesięcy podawano grupie dzieci. 

Niestety, nie zaobserwowano ustępowania bólu głowy, ale zauważono, że wiele 

dzieci, które przed badaniem miały trudności w nauce, pod koniec badania 

poprawiły swoje osiągnięcia. Dlatego dalsze badania prowadzone nad 

deksamfetaminą dotyczyły leczenia dzieci mających trudności w uczeniu się, 

zwłaszcza tych z minimalnymi uszkodzeniami mózgu. 

Nie trzeba było długo czekać, aby deksamfetamina stała się uznanym lekiem w 

leczeniu dzieci z trudnościami w uczeniu się, wynikającymi z minimalnych 
uszkodzeń mózgu. Około dwadzieścia lat później na rynku pojawił się nowy lek 
- metylfenidat (nazwa handlowa Ritalin). Sądzono,  że jest lepszy od 
deksamfetaminy, ponieważ wywoływał mniej działań  niepożądanych i wydawał się 
bardziej skuteczny. Szybko przekonano się o jego wpływie na dziecko 

nadpobudliwe, co potwierdziły badania kliniczne prowadzone w latach 50. 

Obecnie prawie każde dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi reaguje na 

jeden z tych leków. Dla niektórych odpowiedni jest lek o nazwie Tofranil, 

choć mechanizm jego działania nie jest jeszcze w pełni zbadany. 

 

 

Efekty działania 

 

Jedną z wad związaną ze stosowaniem nowych leków było niezrozumienie 

mechanizmów ich działania. Z czasem zauważono,  że u dorosłych, którzy 

przyjmowali te leki, występowały objawy depresji lub przeciwnie – ich 

nastrój ulegał poprawie. Odkrycie, że leki te wpływają na poprawę nastroju, 

spowodowało ich nadużywanie. Jednak nadal były stosowane z dużym 

powodzeniem w leczeniu dzieci nadpobudliwych. Kolejne badania 

potwierdzi\ły, że przynoszą one poprawę ich stanu. 

Początkowo uważano,  że Ritalin i deksamfetamina wywołują u dzieci "efekt 

paradoksalny", ponieważ działały dokładnie odwrotnie niż u dorosłych. 

Innymi słowy, dzieci nadpobudliwe leczone przy użyciu tych leków uspokajały 

się, podczas gdy zdrowi dorośli pod ich wpływem działali na wysokich 

obrotach. 

Gdy poznano mechanizm działania tych leków u dzieci nadpobudliwych lub 

mających minimalne uszkodzenia mózgu, zaczęto przeprowadzać badania 
kontrolne w celu stwierdzenia działań  ubocznych.  Do  tej  pory  przeprowadzono  kilka 
długoterminowych badań, z których najsłynniejsze wykonał 
w drugiej połowie lat 50. dr Weiss w Montreal Chlildren's Hospital. 

Podawano wówczas dzieciom leki przez 5 lat, a następnie przez kolejne 5 lat 

obserwowano je. W badaniu uczestniczyły dwie grupy kontrolne: grupa dzieci 
nie leczonych oraz grupa dzieci nie mających minimalnych uszkodzeń mózgu. 
Ostatni  raport  opisuje  dwudziestoletni  okres  obserwacji,  w  którym  nie  odnotowano 
wystąpienia niepożądanych skutków u dzieci z grupy poddanej leczeniu. 
Najkorzystniejsze wyniki badań  uzyskały dzieci, które nie cierpiały na 
zaburzenia koncentracji uwagi, dobre wyniki miały również dzieci z 

zaburzeniami, ale poddane leczeniu farmakologicznemu. Najgorzej wypadły 

dzieci z grupy nie leczonych. 

Prawdopodobny mechanizm działania tych leków został w zasadzie odkryty 
dopiero w ciągu ostatnich 5-10 lat. Przypominam, że podstawą zaburzeń 
koncentracji  uwagi  jest  nieprawidłowe wytwarzanie neuroprzekaźnika, substancji 
chemicznej przenoszącej bodźce z jednej komórki do drugiej. 

Neuroprzekaźnikami biorącymi udział w przenoszeniu bodźców są dopomina i 

noradrenalina. 

Skład chemiczny metylfenidatu (Ritalin), deksamfetaminy (Dexedrine) i 

pemoliny (Cylert) jest bardzo podobny do naturalnie występujących 

substancji. Przypuszcza się,  że leki te działają wielokierunkowo. Po 

pierwsze, powodują bezpośredni wzrost ilości neuroprzekaźnika w przestrzeni 

między dwiema komórkami nerwowymi i w ten sposób działają tak samo jak 

neuroprzekaźniki. Po drugie, zmniejszają wytwarzanie zwrotne naturalnego 

neuroprzekaźnika przez pierwszą komórkę, zwiększając ilość neuroprzekaźnika 

w przestrzeni międzykomórkowej. 

Trzecim sposobem działania jest zwiększenie wrażliwości błony drugiej 

komórki na naturalne neuroprzekaźniki, co powoduje zwiększenie powinowactwa 

drugiej komórki do neuroprzekaźnika i przyciąganie go niczym magnez. 

Czwartym sposobem działania jest wpływ leków na układ enzymów 

rozkładających neutralne neuroprzekaźniki. 

W wyniku leczenia następuje poprawa przepływu impulsu elektrycznego z 

pierwszej komórki do drugiej, a w rezultacie w całym układzie nerwowym. 

Można z tego wywnioskować,  że u zdrowej osoby z prawidłowym poziomem 

neuroprzekaźnika leki te zwiększyłyby przekaźnictwo ponad normę, a to 
doprowadziłoby do działań  niepożądanych, których doświadczają dorośli nie 
mający zaburzeń koncentracji uwagi. 
 
Skutki uboczne 
 
Działania niepożądane tych leków są krótkotrwałe. Zaobserwowano, że 
pojawiają się one silniej u młodszych dzieci. Najczęściej dochodzi do 

utraty apetytu, co u małych dzieci może trwać od kilku tygodni do kilku 

miesięcy. 

Waga dziecka osiąga jednak pewną stałą wartość, a potem wzrasta. 

Niepożądane objawy można także złagodzić przez zaniechanie leczenia na 

krótki okres, aż dziecko odzyska apetyt i powróci do normalnej wagi. W 

wielu przypadkach po powtórnym podaniu leku masa ciała nie wzrasta już tak 

bardzo jak przy pierwotnym leczeniu. Dzieci skarżą się wówczas na uczucie 
przepełnienia i nie chcą jeść w szkole obiadów, a czasem nawet śniadań  w 
domu. 
Drugim  częstym objawem niepożądanym jest bezsenność. Wiele dzieci ma 
trudności z zaśnięciem w momencie rozpoczęcia leczenia. Objaw ten jest 
również bardziej nasilony u młodszych dzieci. W końcu jednak przyzwyczajają się 
one do leku i prawie we wszystkich przypadkach bezsenność ustępuje. 
Do innych działań  niepożądanych leku zalicza się uczucie zmęczenia, bóle 
głowy, zawroty głowy, w pojedynczych przypadkach - nieostre widzenie. 

Wszystkie objawy nie trwają  dłużej niż kilka dni i znikają, gdy dziecko 

przyzwyczaja się do podawanego leku. 

W 1972 roku ogłoszono raport, w którym opisywano wpływ tych leków na wzrost 

dzieci. Początkowe tezy raportu nie zostały jednak udowodnione przez innych 

naukowców, ja zaś wśród 5000 przypadków dzieci z zaburzeniami koncentracji 

uwagi leczonych farmakologicznie, z którymi miałem do czynienia, nie 

zaobserwowałem wpływu leków na wzrost tych dzieci. Pierwotne badanie 

wykazywało,  że u dzieci, u których podejrzewano opóźnienie wzrostu, po 
odstawieniu leków wzrost powracał do normy. W 1979 roku Amerykańska Akademia 
Pediatrii  opublikowała w jednym z pism medycznych stwierdzenie, że nie ma 
jasnych dowodów na to, że opóźnienie wzrostu jest działaniem niepożądanym 
leków stosowanych w leczeniu zaburzeń koncentracji uwagi. 
Bardzo częstym niepożądanym objawem stosowania leczenia u małych dzieci jest 
występowanie depresji. Dziecko poniżej 7. roku życia zażywające leki często 

płacze, jest rozdrażnione i objawy te utrzymują się szczególnie w 

pierwszych tygodniach, zanim organizm zdąży przystosować się do leków. 

Zmniejszenie dawki może spowodować ustąpienie objawów. 
Najmniej działań  niepożądanych zaobserwowano przy stosowaniu Tofranilu. U 
niektórych dzieci może wystąpić senność lub zwiększenie apetytu. 

Z reguły dziecko, u którego leczenie farmakologiczne przynosi oczekiwane 

skutki, lepiej reaguje również na inne zabiegi terapeutyczne.  

 

Punkty kluczowe 

 

* Terapie zachowań  mają na celu zwiększenie doświadczeń  pozytywnych  dziecka 
zamiast negatywnych. 
* Nauczanie wyrównawcze wzmacnia słabe punkty dziecka, wykorzystując nabyte przez 
nie umiejętności w szkole. 

* Terapia mowy pomaga zwalczyć problemy związane z mową  z językiem. 

* Terapia zajęciowa służy poprawie: 

1. Koordynacji motoryki dużej 

2. Koordynacji motoryki małej 
3. Koordynacji oko, dłoń 
4. Sprawnego posługiwania się prawą lub lewą ręką 
5. Umiejętności pisania od lewej strony do prawej 

* Zalecana dieta eliminuje pokarmy pogarszające działanie 

neuroprzekaźników. 

* Leki (Ritalin, Dexedrine, Cylert) poprawiają przebieg procesów 

neurochemicznych zachodzących w mózgu. 

 

 

ROZDZIAŁ 17 

Umiejętne postępowanie i inne trzy R 

(rutyna, regularność, repetycja) 
 

 

Rozdział ten jest ogólnym wstępem do zagadnienia tworzenia środowiska 

zewnętrznego dziecku z zaburzeniami koncentracji uwagi. Wymaga ono bowiem 

zarówno leczenia neurologicznego, jak i modyfikacji środowiska. 

Przede wszystkim trzeba sobie uświadomić,  że prawie wszystkie dzieci z 

zaburzeniami koncentracji uwagi mają  kłopoty z zorganizowaniem sobie czasu 

i oczekują od dorosłych,  że im w tym pomogą, zarówno w domu, jak i w 

szkole. 

W domu dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi potrzebuje rutyny w 

zakresie codziennych obowiązków. Wszystkie czynności musi wykonywać 

regularnie o ściśle określonych porach każdego dnia. Inaczej mówiąc, to co 

zrobi jednego dnia o godzinie 8 rano, następnego też musi zrobić 

o 8 rano. 

Jednym z największych problemów, z jakim boryka się dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi, jest odrabianie pracy domowej i nauka w domu.  

Dziecko nie wie, jak zorganizować sobie czas po szkole, aby zdążyć odrobić 

lekcje. Należy mu więc towarzyszyć w tworzeniu programu zajęć pozaszkolnych 

każdego dnia tygodnia i dzielić czas na odcinki półgodzinne. Każdy odcinek 

czasu powinien mieć przyporządkowane zajęcie, takie jak zjedzenie kanapki, 

zabawa, odrabianie pracy domowej, nauka, oglądanie telewizji, zjedzenie 

obiadu, kąpiel itp. Należy zachęcać dziecko do jak najściślejszego 

przestrzegania grafiku. Początkowo, zanim nabierze rutyny, dobrze jest je 

kontrolować. Taki program wprowadza urozmaicenia, wyznacza czas na 

przyjemności i na naukę. Trzeba zawsze brać pod uwagę,  że dziecko mające 

problemy z pamięcią krótkotrwałą musi mieć wciąż powtarzane instrukcje i 

informacje. 

Rutyna, regularność, repetycja - to trzy R, które dla dziecka z 

zaburzeniami koncentracji uwagi są równie ważne, jak podstawowe trzy R: 

czytanie, pisanie, arytmetyka. 

Postępowanie z dzieckiem powinno być jak najbardziej konsekwentne, 

natomiast jakiekolwiek zmiany w regulaminie domowym należy ograniczyć do 

minimum. Otoczenie dziecka powinno być stabilne i spokojne, w miarę 

możliwości bez hałasu. 

Z powodu małych ambicji i braku własnego systemu ochrony, dziecko musi być 

stale zapewniane, że jest akceptowane takie, jakie jest, i że jest 

pełnoprawnym członkiem rodziny. Bardzo ważną rolę w wychowywaniu odgrywają 

ojcowie. Chłopcy z zaburzeniami koncentracji uwagi, ze względu na rozmaite 

problemy emocjonalne, wciąż przekraczają granice wymaganej dyscypliny i 

wymykają się spod kontroli. Trudno jest matce samej, narażonej na takie 

postępowanie dziecka, wciąż borykać się z podobnymi wyzwaniami. 

Dlatego tak ważne jest regularne zaangażowanie się ojca w wychowanie i 

emocjonalny rozwój dziecka. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi w 

większości przypadków domagają się okazywania im miłości i czułości.  

Gdy swoim zachowaniem zasłużą na karę, musi ona być natychmiastowa i 

sprawiedliwa, a powstały problem szybko rozwiązany, aby nie zakłócał 

stałych relacji z dzieckiem. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi potrzebują rutyny w wykonywaniu 

codziennych czynności. 

* Zanim dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi zapamięta daną 

informację, należy mu ją wielokrotnie powtórzyć. 

* Informacje powinny docierać do dziecka systematycznie. 

 

 

ROZDZIAŁ 18 

Specyficzne zachowania 
 

 

Zaburzenia behawioralne 

 

U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi (zwłaszcza tych nadpobudliwych) 
występują różne rodzaje zachowań, odróżniające je od innych dzieci. 
Wiele z nich, od czasu do czasu, przejawia pewne cechy zaburzeń 
behawioralnych, które zwłaszcza u tych nadpobudliwych przeciągają się w czasie 
i trudno jest zaprowadzić dyscyplinę. 

 

Nagłe wybuchy złości 

 

Ponieważ dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi jest raczej osobą 

nieelastyczną, ciężko mu dostosować się do zmian zachodzących w jego 

otoczeniu. Stworzenie mu niezmiennego środowiska jest nierealne, ponieważ 

na różnych etapach życia stykać się  będzie z rozmaitymi zasadami 

postępowania. Wiele z tych dzieci łatwo ulega frustracjom, co prowadzi do 

częstych wybuchów złości szczególnie w sytuacjach zmiany otoczenia. Owe 

napady złości na ogół pojawiają się bez jakiejkolwiek przyczyny, a rodzice 

stoją oniemiali i nie wiedzą, co doprowadziło ich pociechy do takiego 

stanu. Powodem może być np. posmarowanie przez matkę chleba masłem nie do 

samych brzegów kromki. 

Dziecko wybucha w sposób niekontrolowany i stan taki trwa przez kilka 

minut, nie dłużej jednak niż 10-15 minut. Jedną z cech charakterystycznych 
napadu złości jest to, że trwa naprawdę krótko. W tym czasie najlepszą 

rzeczą, jaką matka lub ojciec może zrobić, jest nieangażowanie się w cały 

epizod. 

Najtrudniejszą metodą, ale za to przynoszącą rezultaty, jest pozwolenie na 

wyładowanie złości, skoro wybuch już nastąpił. Dobrze jest w takich 

sytuacjach zaprowadzić dziecko do oddzielnego pokoju, w którym będzie mogło 

się uspokoić. Jest to technika stara jak świat. Badania wykazują, że dzieci 

pozostawione same w pokoju szybciej się uspokajają. 

Niektórzy rodzice twierdzą,  że dobry skutek przynosi powstrzymanie dziecka 

w czasie wybuchu złości, na przykład poprzez mocne objęcie i przytulenie go 

do czasu uspokojenia. Bliskość i ciepło rodzicielskiego ciała działa jak 

katalizator w uspokajaniu dziecka. 

Jeśli dziecko jest już uspokojone, wówczas łatwiej mu coś wytłumaczyć. 

Nie jest to oczywiście metoda, którą matka może stosować w trakcie zakupów 

w supermarkecie, gdy dziecko krzyczy, tarzając się na podłodze jak samolot 

gotowy do startu. W takiej sytuacji jedynym, chociaż nie zawsze całkowicie 

satysfakcjonującym posunięciem, jest zignorowanie dziecka i kontynuowanie 

zakupów, tak długo, jak to możliwe. Najważniejsze jest, aby pokazać 

dziecku, że jego wybuch złości do niczego nie doprowadził. 

Jedną z cech nieustępliwości jest ogromna trudność w dokonywaniu wyborów. 

Najlepszą metodą jest niepozwalanie dzieciom na dokonywanie wyboru, lecz 

zawsze stawianie ich przed faktem dokonanym. Trzeba im mówić, co mają na 

siebie włożyć, gdzie pójść, jak coś zrobić, co zjeść itp. Wybór nie jest 
czymś, co można umieścić w społecznym repertuarze zachowań tych dzieci. 
 
Agresja 
 
Wielu nadpobudliwych chłopców zachowuje się agresywnie, szczególnie w stosunku 
do rodzeństwa  lub  rodziców.  Agresja  jest  przejawem  niskiego  progu  tolerancji  na 
frustrację. Jest prawdopodobnie jednym ze sposobów wyrażenia swojego zdania 
na temat otoczenia i trudności, jakie dziecko napotyka funkcjonując w tym 

środowisku. 

Z punktu widzenia jego matki przejawy agresji w wielu przypadkach są 

najgorszą cechą dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi. Na niej bowiem, 

jak na pierwszej linii obrony, odbija się akt agresji, którego dziecko się 

dopuszcza. Szybko zdobywa ono złą reputację, w wyniku czego zawsze jest 

obwiniane automatycznie, niezależnie od tego, czy popełniło niecny czyn w 

szkole lub na podwórku, czy nie popełniło go. Ostatecznie matka zamyka się 

ze swoim dzieckiem w domu, co prowadzi do dalszego wycofywania się z życia 

społecznego. 

Postępowanie z dzieckiem agresywnym jest bardzo trudne i nie powinno się 

uwalniać przy tym własnej agresji. Kara cielesna powoduje raczej dolanie 

oliwy do ognia. Najlepszą metodą jest ograniczenie przywilejów i 

nagradzanie za dobre sprawowanie. Należy robić to umiejętnie, mając na 

względzie pozostałe dzieci w rodzinie, którym może się wydawać, że dziecko 

nadpobudliwe zyskuje coś poprzez okazywanie swojej agresji. 
Jeśli objawy agresji zagrażają rodzeństwu  lub  sąsiadom, trzeba dziecko 
odseparować i dać mu czas, aby się uspokoiło. Prawo powrotu na łono rodziny 

powinno być stopniowane. Na szczęście zazwyczaj akt agresji trwa krótko, 

może jednak mieć poważne konsekwencje dla rodziny jako całości, zaburzając 

kontakty między jej członkami. 

 

Poszanowanie własnej godności 

 
Najtrudniejszą do leczenia cechą zaburzeń  koncentracji  uwagi  jest  obniżone 
poszanowanie własnej godności. Jak już wspominałem, trudności z 

poszanowaniem własnej godności wiążą się z zaburzeniami układu limbicznego. 

Zaburzenia te powodują, że dzieci wchodzą w życie, nie mając na nie pomysłu 

i czują się mniej wartościowe od swoich rówieśników. Nie zawsze da się to 

zauważyć w młodszych grupach żłobkowych, ale jest już widoczne w wieku 3-4 

lat, gdy dziecko idzie do przedszkola. 

Coraz większe trudności z utrzymywaniem dobrych stosunków z innymi dziećmi 

w grupie wiekowej są efektem braku poczucia pewności siebie. Dzieci te mają 

skłonności do unikania grupy lub wręcz przeciwnie, chcą dominować i 

przewodzić grupie, sprawując nad nią kontrolę. Chętniej przebywają z 

dziećmi starszymi lub młodszymi, ponieważ lepiej się czują w ich 

towarzystwie. 

Poszanowanie własnej godności poprawia się, gdy dziecko osiąga jakieś 

sukcesy, czy to w nauce, czy w relacjach z rówieśnikami. Jeśli ma ono 

trudności w nauce, sytuację mogą jeszcze skomplikować wtórne problemy 

związane z poszanowaniem własnej godności. Dlatego w momencie wykrycia 

trudności w uczeniu się, należy dziecku pomóc uwierzyć we własne siły. 

Rodzice powinni stale obserwować swoje dziecko i uświadamiać mu jego mocne 

strony. Jeśli dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi przejawia jakieś 

zainteresowania i jest w miarę dobre w tym, co robi, jego poszanowanie 

własnej godności ulega poprawie. Zajęcia takie, jak wędrowanie, uprawianie 

sportów, taniec, aktorstwo, umiejętność dyskutowania, modelarstwo, praca z 

komputerem, powinny być stale rozwijane. Sukces odniesiony przez dziecko w 

jakiejkolwiek dziedzinie zachęci je do przebywania z grupą rówieśników. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi lepiej się czują, przebywając z 

jednym lub z dwoma kolegami niż z całą grupą rówieśników. Dlatego, jeśli 

zaczynają się bawić z innymi dziećmi, trzeba dbać, aby ich grupa była jak 

najmniejsza. Najlepiej, aby było to właśnie jedno lub dwoje dzieci.  

W okresie dorastania poszanowanie własnej godności u wszystkich dzieci jest 

zagrożone. U dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi objawia się to w 

sposób bardziej widoczny. Jeśli dziecko osiągnęło już pewne sukcesy, jest w 

stanie lepiej radzić sobie z zagrożeniami wynikającymi z procesu 

dojrzewania. Niskie poszanowanie własnej godności, spowodowane zaburzeniami 

koncentracji uwagi, ulega znacznej poprawie, gdy dojrzewa układ limbiczny, 

co ma miejsce zwykle w trakcie lub pod koniec wieku dojrzewania.  

 

Impulsywność 

 

Najprawdopodobniej w dłuższej perspektywie czasowej impulsywność jest 
najbardziej upośledzającą cechą zespołu zaburzeń koncentracji uwagi. 
Najlepszą metodą walki z impulsywnością dziecka jest jak najwcześniejsze 
ustalenie stałych reguł postępowania. Rutyna sprawia, że dziecku łatwiej 

jest się skupić na różnych aspektach rozwoju (nauce, socjalizacji itp.), 

oraz pomaga podporządkować się regułom rządzącym  światem. Określone reguły 

postępowania są bardzo ważne w życiu dziecka z zaburzeniami koncentracji 

uwagi, bez nich trudniej byłoby mu radzić sobie z napotykanymi 

trudnościami. 

Należy również zachęcać dziecko, aby zanim przystąpi do działania, najpierw 

pomyślało o tym, co zamierza zrobić, bez względu na to, czy to będą 

ćwiczenia fizyczne, pisanie czy wypowiedź. Użyteczne może się okazać 

napisanie hasła "pomyśl, zanim zrobisz" i umieszczanie go w newralgicznych 

miejscach, np. nad łóżkiem, w torbie szkolnej, na ławce szkolnej. Pozwoli 

to 

dotrzeć tej informacji do podświadomości, co okaże się przydatne jako 

mechanizm kontrolny przed wykonaniem jakiejkolwiek czynności o charakterze 

impulsywnym. 

Małe dzieci wymagają nieustannej czujności ze strony rodziców. Ich nagłe, 
nieprzemyślane działania zagrażają bowiem ich bezpieczeństwu. Dziecko nie zdaje 
sobie sprawy, że wybieganie na ulicę bez rozglądania się lub skakanie ze zbyt 
wysokich podwyższeń może się skończyć dla niego tragicznie.  
W starszym Wieku impulsywność przejawia się inaczej. W szkole np. dziecko 

sprawia wrażenie,  że rozumie, czego się od niego wymaga, a potem błędnie 

wykonuje polecenia, wyrywa się do odpowiedzi, zanim pomyśli, czy zna 

odpowiedź. 

Impulsywność przejawia się również w rozmaitych wybrykach w szkole. 

Dziecko impulsywne daje się łatwo sprowokować innym. Nie zastanawia się nad 

konsekwencjami swojego zachowania i często zostaje przyłapane przez 

nauczyciela na gorącym uczynku. Sytuacja staje się poważna, gdy chcąc 

zyskać akceptację grupy rówieśników, daje się namówić na przestępstwa 

kryminalne, takie jak kradzieże lub akty wandalizmu. 

Gdy dziecko dorasta, trzeba w sposób regularny uświadamiać mu jego 

impulsywność i zapewnić kontrolę jego popędliwości. Wspominałem już o 

uwagach czynionych dziecku, które pozostają w podświadomości i pomagają w 

panowaniu nad swoją impulsywnością. 

Im dziecko starsze, tym więcej trzeba mu tłumaczyć, jakie mogą być 
konsekwencje jego impulsywnych zachowań. Najskuteczniejsze jest jednak ograniczanie 
sytuacji,  w  których  dziecko  jest  kuszone  lub  narażone na ryzyko. Rodzice powinni 
przewidywać i uprzedzać fakty, biorąc pod uwagę, że dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi ma skłonność do zaprzyjaźniania się z dziećmi 

wywierającymi na nie negatywny wpływ. 

 

Zaburzenia czasu koncentracji uwagi 

 

Najbardziej powszechną cechą zaburzeń  koncentracji  uwagi  jest  ta,  która  dała 
nazwę całemu zespołowi. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi nie 

potrafią skoncentrować uwagi przez dłuższy czas lub mają problemy z 

utrzymaniem koncentracji na konkretnym zadaniu. Rodzice i nauczyciele mogą 

próbować pomóc dziecku w różny sposób. Po pierwsze, za wszelką cenę powinni 

nie dopuszczać do rozpraszania uwagi dziecka. W klasie należy je posadzić z 

przodu i pośrodku, w miejscu dobrze widocznym dla nauczyciela, który szybko 

sprowadzi dziecko na ziemię, gdy za bardzo zacznie się ono oddawać 

marzeniom. Podobnie w domu - powinno uczyć się i odrabiać lekcje w osobnym 

pokoju, gdzie jest cisza i nikt nie przeszkadza. 

Po drugie, wszelkie zajęcia, które dziecko z zaburzeniami koncentracji 

uwagi ma wykonać, powinny się zamykać w krótkich przedziałach czasowych.  

Przykładem może być doskonały program dla dzieci "Ulica Sezamkowa". Jest on 

oparty na zdolności koncentracji uwagi dzieci w wieku 2-5 lat i żadna scena 

nie trwa dłużej niż kilka sekund, a w wyjątkowych przypadkach 30 sekund. W 

wyniku tego, dzieci z zainteresowaniem i radością oglądają półgodzinny 

program, którego nie obejrzałyby w innych okolicznościach. Podobną technikę 

stosuje się u dzieci mających problemy z koncentracją. 

Dziecko, które ma obniżoną zdolność koncentracji, zazwyczaj odkłada na 

później wszystko, co ma zrobić. Zaniedbywane zostają zarówno prace domowe, 

jak i nauka. Dziecko ma problem z rozpoczęciem jakiejkolwiek pracy, a potem 
z doprowadzeniem jej do końca.  Rodzice  powinni  pomóc  dziecku  zasiąść do pracy. 
Można stosować różne sposoby, m.in. przygotować otoczenie, aby było 

ciekawsze i bardziej sprzyjające skupieniu, stosować system małych nagród 
za rozpoczęcie i ukończenie  pracy  domowej.  Można na przykład powiedzieć 
dziecku,  że jeśli zacznie odrabiać lekcje, to zaraz dostanie gorącą 
czekoladę, mleko lub inny napój. Gdy zaś skończy,  może oczekiwać,  że 
dostanie batonik lub inny smakołyk. Chłopcy  łatwo ulegają takiemu 

przekupstwu przez żołądek, nie jest to jednak trwała metoda. Gdy minie 

początkowy entuzjazm, zainteresowanie słabnie. 

Często konieczne jest zastosowanie delikatnej, lecz stałej perswazji. Aby 
dziecko ukończyło rozpoczęte zadanie, trzeba wyrabiać w nim przyzwyczajenie 
do przestrzegania zasad. Ja nazywam to "wytrwałością". Rzeczywiście, dzieci 

z zaburzeniami koncentracji uwagi często porzucają rozpoczęte już zadania. 
Ważne jest ugruntowanie w nich przyzwyczajenia do kończenia pracy. Początkowo 
zadania do wykonania mogą być krótkie. Gdy dziecko nauczy się,  że 
rozpoczętą pracę należy doprowadzić do końca,  można powierzać mu zadania 
wymagające coraz dłuższego skupienia. 

 

Ocena farmakoterapii 

 

Zastosowanie farmakoterapii u dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

rozważa się w następujących przypadkach: 
a) Dzieci z umiarkowaną postacią zaburzeń,  czyli  te,  które  mają niewielkie 
trudności w nauce, a 4-6-miesięczny okres terapii behawioralnej lub nauki 

wyrównawczej nie przynosi poprawy. 

b) Dzieci mające duże trudności w nauce lub poważne zaburzenia 

behawioralne, czyli takie, których umiejętności podstawowe są opóźnione o 

trzy lata. Sprawiają one poważne problemy wychowawcze zarówno w szkole, jak 

i w domu, tak że ani nauczyciel, ani rodzice nie mogą sobie z nimi 

poradzić. 

   Są one kandydatami do leczenia farmakologicznego już przy pierwszej 

wizycie u lekarza. Do leczenia może zostać dołączona nauka wyrównawcza lub 

terapia behawioralna. 

Na początku szczególnie ważne jest ustalenie, czy danemu dziecku określony 

lek psychostymulujący przyniesie wymierne korzyści. Nie wszystkie dzieci z 

zaburzeniami koncentracji uwagi dobrze reagują na leczenie, zaś u części z 

nich występują działania niepożądane leków. Wówczas stan pogarsza się po 

przyjęciu leków: mają jeszcze większe trudności w uczeniu się, a ich 

zachowanie staje się coraz bardziej chaotyczne. 

Ocena wpływu leczenia na dziecko powinna być prowadzona pod kontrolą 

lekarza. Najpierw przed podaniem jakiegokolwiek leku ocenia się pamięć 

krótkotrwałą i koncentrację uwagi dziecka. Następnie czeka się godzinę lub 

dwie, aż lek zostanie wchłonięty do krwioobiegu i dotrze do mózgu. Po tym 

czasie jeszcze raz ocenia się pamięć krótkotrwałą i koncentrację uwagi, aby 

stwierdzić, czy doszło do poprawy. Jeśli tak, to uznaje się,  że dziecko 

dobrze zareagowało na lek i można go stosować przez kilka miesięcy. Kolejną 

ocenę należy przeprowadzić w 3. i 6. miesiącu leczenia. 

Oceniając leczenie w ten sposób, można zapobiec podawaniu leku dzieciom, 

których stan pogarsza się pod jego wpływem. 

Leczone dziecko należy regularnie kontrolować, początkowo co 3 miesiące, 

następnie co 6 miesięcy. Przy każdej wizycie kontrolnej trzeba dokonywać 

oceny postępów w nauce i w sferze behawioralnej, jeśli to one sprawiły 

zasadnicze problemy. Jeśli u dziecka równolegle przeprowadza się terapię 

mowy, terapię zajęciową lub kontrolę dietetyczną, to dla osiągnięcia 

lepszego efektu powinno się przedstawić lekarzowi sprawozdania od innych 

specjalistów o postępach dziecka. 
O zakończeniu  procesu  leczenia  decydują różne czynniki. Jeśli głównym problemem 
dziecka były trudności w uczeniu się, to leczenie należy przerwać, gdy 

nabierze ono pewności w posługiwaniu się podstawowymi umiejętnościami. W 

niektórych przypadkach jednak dzieci będą musiały kontynuować przyjmowanie 

leków, ponieważ ich kłopoty z koncentracją lub brak koncentracji mogą w 

poważnym stopniu zakłócić ich naukę w szkole średniej. 

Dziecko z problemami w zachowaniu wymaga podawania leków do czasu poprawy 
wzorca zachowań.  Jeśli osiągnie taki stan, można spróbować zaprzestać 
leczenia przez jakiś czas. W większości przypadków leczenie będzie 
konieczne aż do naturalnego ustąpienia zaburzeń. 
Pojawienie  się możliwości skomputeryzowanej oceny (Neurometics lub BEAM) 
dynamiki zaburzeń koncentracji uwagi spowodowało, że łatwiej jest stwierdzić, w 
którym momencie następuje u dziecka poprawa jego schorzenia neurologicznego 

i kiedy można przerwać podawanie leków. 

Jeśli skomputeryzowana ocena neurologiczna jest niedostępna, najlepiej 

zastosować metodę "uderz i zostaw". Polega ona na tym, że okresowo dziecku 

nie podaje się leku. Jeśli radzi sobie ono dobrze i stan zdrowia nie 

pogarsza się, nie powraca się do leczenia. Jeśli zdoła się utrzymać dziecko 

bez podawania leków przez okres dłuższy niż 6 miesięcy i nie pojawią się w 

tym czasie żadne poważniejsze problemy, można uznać,  że dziecko zostało 

wyleczone lub nauczyło się radzić sobie ze swoim problemem. Systematyczne i 

kontrolowane podawanie leku przynosi dziecku duże korzyści i nawet 

działania niepożądane nie mają wówczas większego znaczenia. 

 

Punkty kluczowe 

 

* W przypadkach napadów złości u dziecka najlepiej jest pozwolić mu samemu 

zapanować nad swoimi emocjami. 

* Stosowanie systemu nagród i ograniczanie przywilejów pomaga zapanować nad 

przejawami agresji u dziecka. 

* Odpowiednie strategie postępowania przyczyniają się do zmniejszenia 

impulsywności dziecka. 

* Zdolność do dłuższej koncentracji uwagi można poprawić dzięki: 

1. Stworzeniu otoczenia, które nie będzie rozpraszało 

2. Skracaniu okresów pracy 

3. Urozmaicaniu pracy 
4. Wręczaniu nagród po zakończeniu zadania 
* Skutki leczenia farmakologicznego ocenia się, mierząc wpływ leku na koncentrację 
uwagi i pamięć krótkotrwałą. 

 

 

ROZDZIAŁ 19 

Zaburzenia koncentracji uwagi 

i rodzina nuklearna 
 

 

Jak mawiał poeta John Donnę: "Nikt nie jest samotną wyspą". Dziecko z 

zaburzeniami koncentracji uwagi nie żyje w odosobnieniu - jego zachowanie 

ma wpływ na ludzi przebywających w jego bezpośrednim otoczeniu, a ich 

zachowanie natychmiast odbija się na nim samym. 

Rodzina nuklearna ma zasadnicze znaczenie dla rozwoju dziecka z 

zaburzeniami koncentracji uwagi. Z mojego doświadczenia wynika, że dziecko 

wychowujące się w rodzinie o ścisłych więziach interpersonalnych, a 

zwłaszcza takiej, w której relacje między matką i ojcem są stabilne, ma 

większe szansę na pokonanie wszelkich problemów w przyszłości. 

Wspominałem już wcześniej,  że wychowując dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi, trzeba trzymać się pewnych stałych zasad, być 

konsekwentnym i przestrzegać dyscypliny. Taki dom wyprowadza dziecko na 

właściwą drogę w kierunku przezwyciężenia jego trudności. 

Istotne są również relacje między poszczególnymi członkami rodziny, przede 

wszystkim między matką i ojcem, w dalszej kolejności między matką i 
dzieckiem, między ojcem i dzieckiem, a wreszcie między rodzeństwem.  
 
Ojciec i matka 
 
Brak  bliskości między matką i ojcem ma poważny wpływ na każde dziecko w 
rodzinie. Dzieci wychowujące się w domu, w którym matka i ojciec nie 

kochają się, ale jedynie tolerują się wzajemnie dla dobra dzieci, szybko 

wyczują chłód domu pozbawionego miłości. Dziecko z zaburzeniami 

koncentracji uwagi ma zwiększoną potrzebę posiadania stałego oparcia w 

życiu oraz poczucia, że jest kochane. Miłość  płynie od rodziców wzajemnie 

się kochających. 

Kłótnie między rodzicami zabijają serce w każdym dziecku, zaś u dziecka z 

zaburzeniami koncentracji uwagi paraliżują dodatkowo jego zmysły. Większość 

tych dzieci wchodzi wówczas w życie z ograniczoną zdolnością okazywania 

emocji, które nieraz pozostają głęboko ukryte. Są to ludzie, którym brakuje 

pewności siebie i poszanowania własnej godności. Kłótnie w rodzinie 

pogłębiają problemy osobowościowe i będą pogłębiać je przez lata. 

Dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi wykazuje większy spryt niż 

normalne dziecko w wykorzystywaniu kłótni między rodzicami dla własnej 

korzyści. Jeśli rodzice nie przyjmują wspólnego frontu w postępowaniu z 

dzieckiem i ono to zauważa, to ów krater w wulkanie robi się coraz większy. 

Gdy dziecko przyzwyczaja się do manipulowania rodzicami, ustawiając ich 

jedno przeciw drugiemu, zaczyna doświadczać coraz większych trudności w 

świecie zewnętrznym, w którym jego działania manipulacyjne nie są 
tolerowane. W końcu prowadzi to do jego jeszcze większej izolacji.  
Choć dziecko stara się zachować dobre relacje z rodzicami, często jego 

zachowanie jest powodem przełomowych momentów w rodzinie. Matka przebywając 
z dzieckiem cały dzień,  musi  sama  radzić sobie z jego nagłymi wybuchami 
agresji, impulsywnością, kłamstwami i oszustwami oraz uwagami 

ze strony sąsiadów i nauczycieli. Z drugiej strony ojciec wraca do domu po 

całym dniu pracy, chciałby odpocząć i cieszyć się swoją rodziną w ciszy i 

spokoju. Matka jednak wita go wiadomościami o różnych wykroczeniach dziecka 

i o tym, że ona już nie wytrzymuje nerwowo. Wtedy on musi zebrać wszystkie 

swoje siły i przejąć funkcje kierownicze w domu. Często nie udaje się to 

zbyt dobrze, gdyż ma już za sobą wiele męczących godzin w pracy. 

Czuje się zmęczony, brak mu cierpliwości. Jest to więc moment najwyższego 

ryzyka wszczęcia kłótni.  

Z powodu tych codziennych popołudniowych konfrontacji ojciec woli wracać do 

domu później, mając nadzieję,  że uniknie wówczas nieprzyjemności i 

problemów. Stopniowo, nie zdając sobie z tego sprawy, coraz mniej czasu 

poświęca rodzinie i żonie. Ona zaś czuje się opuszczona i osamotniona w 

wychowywaniu trudnego dziecka i wciąż obwinia zarówno dziecko, jak i męża. 

Udowodniono,  że w rodzinach, w których jest nadpobudliwe dziecko z 

zaburzeniami koncentracji uwagi, trzykrotnie częściej dochodzi do kłótni i 
rozpadu małżeństw. 
Gdy dojdzie już do rozwodu, sytuacja dziecka pogarsza się jeszcze bardziej. W 
wielu przypadkach rodzice rozstają się w okolicznościach niezbyt 

przyjaznych i często nie chcą nawet ze sobą rozmawiać. Wówczas wychowywanie 

dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi staje się trudniejsze. Rodzic 

samotnie wychowujący dziecko zwykle pełni rolę zarówno ojca, jak i matki, 

co po pewnym czasie powoduje wyczerpanie się pomysłów wychowawczych. W 

wielu przypadkach rodzice ośmieszają siebie nawzajem przed dzieckiem. 

Spotykałem rodziców, którzy celowo negowali metody wychowawcze stosowane 

przez współmałżonka, aby go sfrustrować. Rodzic opiekujący się dzieckiem na 
co dzień jest w gorszej sytuacji, ponieważ nie ma chwili wytchnienia i nie ma go 
kto zastąpić, gdy brakuje mu już sił. 

Oboje rodzice muszą zdać sobie sprawę, że trudności dziecka są ich wspólnym 
problemem i mogą być  źródłem licznych frustracji i rozczarowań.  Wraz  z 
upływem lat, w ciągu których muszą radzić sobie z dzieckiem, zmienia się 
zarówno ich postrzeganie, metody postępowania z dzieckiem, jak i stosunek 

do specjalistów służących radą i oferujących pomoc dziecku i całej 

rodzinie. 

Wielu rodziców, których dziecko cierpi na zaburzenia koncentracji uwagi 

szuka pomocy u różnych specjalistów. Często słyszą, że ich dziecku nic nie 

dolega;  że wyrośnie ze swoich problemów lub też  że niewłaściwie z nim 

postępują i powinni zastosować inne metody wychowawcze. Nieraz nawet mogą 

spotkać się z zaleceniem stosowania wobec swoich synów starej, dobrej 

dyscypliny, czyli bicia. 

Chodzenie od jednego specjalisty do drugiego nie zawsze powoduje poprawę 

sytuacji. Rodzice uważają jednak, że ich dziecko powinno być lepsze i 

często sami zaczynają mieć problemy z własną psychiką. Niektórzy rodzice 

mają szczęście i trafiają do dobrego specjalisty, który wskaże im właściwy 

kierunek wychowania ich dziecka. Inni tego szczęścia nie mają. 

Nie ulega wątpliwości,  że droga do ostatecznego sukcesu w wychowywaniu 

dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi jest długa, nużąca i niełatwo nią 

kroczyć. Jest to jednak jedyna droga i rodzina musi pokonywać ją wspólnie. 

W moim odczuciu jednym z poważniejszych czynników blokujących osiągnięcie 

sukcesu w rodzinie posiadającej dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi 

jest fakt, że rodzice nie zdają sobie sprawy z własnej tęsknoty za 

normalnym dzieckiem. Każdy zakładając rodzinę oczekuje z niecierpliwością 

pojawienia się potomka i chciałby zapewnić mu jak najlepszą przyszłość. 

Liczne kolorowe magazyny, które oglądamy, wytwarzają w nas przekonanie, że 

dziecko rodzi się w pełni chwały, zdrowe, inteligentne i z natury 

posłuszne, a wychowanie go nie wymaga żadnego wysiłku.  

Rodzice dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi zostają w brutalny sposób 

wyrwani z tych złudnych obietnic. Ich dziecko nie jest tym pokazywanym w 

książkach, a oni sami przeżywają kolejne fazy rozczarowania, zanim 

zaakceptują fakt, że ich dziecko jest okresowo upośledzone (odpowiednie 

postępowanie z nim może sprawić,  że osiągnie ono wiek dojrzały w pełnym 

zdrowiu). Większość ojców w pierwszym okresie poddaje się temu 

rozczarowaniu, natomiast matki lepiej sobie radzą, może dlatego, że mają 

widoczne predyspozycje do wychowywania dzieci. 

Każde z rodziców przechodzi od etapu początkowego zaprzeczenia, że istnieje 

problem, przez złość, poczucie winy i wycofanie się, aż do akceptacji 

sytuacji. Większość ojców zatrzymuje się w fazie zaprzeczenia. Nie chcą oni 

rozmawiać z dzieckiem o problemie i doprowadzają przez to do kształtowania 

fałszywych relacji. Dziecko tymczasem musi dojrzewać bez odpowiedniej 

pomocy rodzicielskiej. 

Nagromadzoną  złość rodzic wyładowuje na dziecku, współmałżonku, a nieraz 

nawet na specjaliście, do którego zwraca się o pomoc. Na szczęście ten etap 

jest krótkotrwały. Wzajemne obwinianie się rodziców przeciąga się w czasie 

i jest bardziej ukryte. Spotkałem rodziców, którzy przeszli przez pierwsze 

dwie fazy i zaakceptowali przypadłość dziecka, ale podświadomie 

wciąż poszukują winnego takiego stanu rzeczy. Nic tak dobrze, jak 

posiadanie chorego dziecka, nie pokazuje nam naszej bezsilności i 
znikomości. Będziemy szukać przyczyn i wyjaśnień,  lecz  wewnętrznie będziemy 
czuć, że los nie obszedł się z nami łaskawie. 
W końcu, po fazie wycofania i po rozpoznaniu sytuacji, rodzic poddaje się i akceptuje 
zaistniały stan rzeczy. Jest wówczas gotowy do niesienia dziecku 

najbardziej konstruktywnej pomocy. 

Gdy któreś z rodziców zatrzyma się na jednym z etapów przeżywania  żalu 

będzie mu potrzebna pomoc specjalisty, aby ostatecznie zaakceptować 

trudności swojego dziecka, i dopiero wtedy może pomóc jemu i całej 

rodzinie.  

 

Matka 

 

Matka jest najważniejszą osobą w życiu dziecka z zaburzeniami koncentracji 

uwagi. Jak już wspominałem wcześniej, zaburzenia koncentracji uwagi mają 

podłoże genetyczne i dotyczą przede wszystkim chłopców. Jest to szczęśliwy 

zbieg okoliczności, ponieważ  są duże szansę,  że matka nie będzie miała 
żadnych cech charakterystycznych dla tych zaburzeń. Radzenie sobie z dzieckiem z 
zaburzeniami koncentracji uwagi jest o wiele trudniejsze w rodzinie, w której u matki też 
występują pewne objawy tego zespołu.  

Matka dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi nie ma większego wyboru i 

pozostaje w domu, aby zająć się dzieckiem. Często cierpi na niskie 

poszanowanie własnej godności i czuje się gorsza, nie mogąc rozwijać się 

intelektualnie, duchowo czy finansowo, ograniczając się jedynie do 

urodzenia i wychowania dziecka. Taka postawa jest zaprzeczeniem centralnej 

pozycji matki w rodzinie i jej głównej roli w kształtowaniu charakterów i 

postaw dzieci, a także męża. 

W rodzinach, w których matka jest nie tylko przewidująca, dbająca, a także 
kochająca, jej członkowie zwykle dobrze dostosowują się do społeczeństwa  i 
bez problemów wkraczają w normalne, dorosłe życie. Jeśli jednak taka nie jest, 
wszystko dzieje się odwrotnie. Dla dziecka z zaburzeniami koncentracji 

uwagi jest niezmiernie ważne, aby matka zdawała sobie sprawę z jego 

trudności,  świadomie lub podświadomie, i była gotowa oddać siebie i swój 

czas, aby wspólnie z nim przezwyciężać problemy. 

We wczesnym etapie życia dziecka, nawet zaraz po jego urodzeniu, matka 

zauważa,  że jest ono inne. Wkrótce dowiaduje się,  że dziecko nie rozwija 

się prawidłowo i próbuje powiedzieć o tym swojemu mężowi i innym członkom 
rodziny. W końcu  rodzice  razem  udają się do lekarza, który patrzy na matkę i 
dziecko, dobrze odżywione i zdrowe, i informuje, że nie ma powodów do 

zmartwienia, a problemy dziecka same się z czasem rozwiążą. Matka 

uspokojona wraca do domu, ale uporczywe wątpliwości i obawy powracają, 

ponieważ widzi, że jej dziecko rozwija się wciąż w nieprawidłowy sposób, 

który zaobserwowała na początku. 
W końcu  udaje  się z dzieckiem do innego lekarza, który również nie widzi 
powodów do zmartwień,  ale  odsyła ją do specjalisty. Jeśli będzie miała 
szczęście, trafi do specjalisty w dziedzinie schorzeń  wieku  dziecięcego, 
który przynajmniej uważnie jej wysłucha i uspokoi. Jeśli trafi mniej 

szczęśliwie, odwiedzi specjalistę, który będzie słuchał jej przez krótką 

chwilę, a następnie powie że to ona jest winna problemom dziecka z 

zachowaniem, że powinna wrócić do domu i być dobrą matką. W mojej karierze 

widziałem wiele matek przeżywających olbrzymie kryzysy emocjonalne, 

załamania nerwowe, a nawet uciekających w alkoholizm, co było wynikiem tzw. 

poinformowania w dobrej wierze przez specjalistę, że nie mają odpowiedniego 

instynktu matczynego.  
Wytrwała matka trafi w końcu  do  specjalisty,  który  pomoże jej w problemach z 
dzieckiem cierpiącym na zaburzenia koncentracji uwagi. Do tego czasu jednak 

wielokrotnie zostanie nazwana neurotyczką, osobą nieudolną, niedołężną lub 
nie mającą odpowiednich predyspozycji macierzyńskich.  

W  wielu  przypadkach  współcześni psychologowie i psychiatrzy lubują się w 
używaniu takiego eufemizmu jak "zbyt twardy koszyk". 

Wiele matek potrafi jednak zachować spokój mimo licznych przeciwności i 

uparcie szukać sposobu, aby pomóc swojemu dziecku. Takie kobiety zasługują 

na uznanie, a nie na zniewagę. 

Matka jest tą osobą, która najlepiej radzi sobie z frustracjami dziecka 

(bez względu na to, czy są to problemy szkolne czy socjalne) i chroni je 

przed jego własną impulsywnością,  łatwym uleganiem sterowaniu przez innych 

lub pomaga w zorganizowaniu się. Może także odegrać rolę korepetytora, 

pomóc w osiągnięciu podstawowych umiejętności, w zwiększeniu poszanowania 

własnej godności poprzez rozwijanie talentów dziecka lub w radzeniu sobie z 

nagłymi wybuchami złości. Jej ciągła obecność w domu wpływa uspokajająco na 
dziecko w przeciwieństwie  do  szkoły, gdzie wszystko wciąż się zmienia. Jej 
chęć do rozmowy pokonuje lęki dziecka, poczucie winy oraz agresję, a nade 

wszystko jej miłość koi, gdy naprawdę coś mu się stanie. 

Sytuacja jest bardziej złożona, gdy matka sama przejawia cechy 

zaburzeniowe. Gdy podobnie jak jej dziecko ma problemy z utrzymaniem uwagi, 

jest impulsywna i nie potrafi ułożyć sobie spraw domowych i osobistych, ma 

coraz większe trudności z wychowaniem dziecka z zaburzeniami koncentracji 

uwagi. W wielu przypadkach matki te mają obniżony próg odporności na 

frustrację i wŻ związku z tym częściej czują się bezradne i szukają pomocy 

u specjalistów. Zasługują one na nasze współczucie i wsparcie, ponieważ ich 

los jest bardzo ciężki. Ja zawsze radzę moim studentom, aby uważnie ich 

słuchali. Mogą one bowiem dostarczyć wszelkich potrzebnych informacji, a 

nawet same stawiają trafne diagnozy. 

 

Ojciec 

 

Rola ojca w rozwoju i wychowaniu dziecka jest prawie tak samo istotna jak 

rola matki. Generalnie, ojcowie mają jednak mniejszy, w porównaniu z 

matkami, wkład w rozwój dziecka w okresie niemowlęcym.  

Gdy dziecko rośnie, ojciec staje się coraz ważniejszy. Chłopcy z 
zaburzeniami koncentracji uwagi potrzebują nawet większej opieki, uwagi i 

miłości od ojców niż od matek. Z powodu niskiego poszanowania własnej 

godności i braku wiary w siebie dzieci te mają większe problemy z 

samoidentyfikowaniem się i potrzebują dobrych i silnych wzorców do 

naśladowania. Są to dzieci z natury kapryśne, impulsywne i 

niezdyscyplinowane. To ojciec musi zaprowadzić dyscyplinę niezbędną w 

wychowywaniu dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi i sprawiedliwie 

egzekwować jej przestrzeganie. Dziecko musi mieć  ściśle określone granice 

postępowania, które przesuwa się z roku na rok. Matka obarczona licznymi 

zajęciami domowymi nie zawsze jest w stanie dopilnować przyjętych rygorów.  

Rola ojca jako osoby wprowadzającej dyscyplinę nie oznacza ciągłego 

wymierzania kary przez niego. Chodzi raczej o to, aby dziecko i reszta 

rodziny miała w nim oparcie i wiedziała,  że zawsze może na niego liczyć. 

Powinien on przy tym być osobą, która dostarcza dziecku rozrywki i jest 

towarzyszem zabaw. 

Ojciec musi starać się zrównoważyć te dwie role: osoby wprowadzającej 
dyscyplinę i powiernika, do którego można udać się z każdym problemem.  

Jednak ojcowie często wracają do domu tak późno,  że ich dzieci już  śpią. 

Coraz mniej więc angażują się w wychowanie, co nie jest dobre dla nikogo z 

rodziny. 

Okresy rozłąki z ojcem są bardzo przeżywane przez dziecko cierpiące na 

zaburzenia koncentracji uwagi. Namawiam każdego ojca, aby spędzał jak 

najwięcej czasu z rodziną. Jego obecność jest potrzebna wszystkim 

domownikom.  

 
Rodzeństwo 
 

Inne  dzieci  w  rodzinie  są nie tylko w grupie zwiększonego ryzyka wystąpienia 
pewnych cech zaburzeń  koncentracji  uwagi,  mających podłoże genetyczne, ale 
również mogą przejmować cechy już występujące u chorego dziecka. 

Jeśli dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi jest najstarsze w rodzinie, 

to często młodsze dzieci naśladują jego zachowanie, uznając,  że jest ono 

godne naśladowania. Nie bardzo rozumieją, dlaczego są karcone za podobne 

zachowanie. Sytuacja jest tym bardziej skomplikowana, że wychowywanie 

dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi wymaga innego traktowania niż 

dzieci zdrowych. 
Rodzice muszą zdawać sobie sprawę z ograniczeń  i  możliwości dziecka z 
zaburzeniami koncentracji uwagi, a dyscyplina i system karania powinien być 

dostosowany do niego. Nie można stosować tych samych metod wychowawczych w 

stosunku do dzieci prawidłowo rozwijających się. Przykładem 

niech będzie dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi podkradające 

pieniądze z matczynej portmonetki. Robi to stale i nie sposób karać je za 

każdym razem lub bić. Rodzice mogą jedynie często przypominać dziecku, że 

jest to niewłaściwe postępowanie, i ostrzec je przed konsekwencjami 

mogącymi pojawić się w wieku dorosłym. Jeśli natomiast inne dziecko będzie 

podkradać pieniądze z portmonetki, zazwyczaj dostanie odpowiednią 

reprymendę. Odczuje ono wtedy różnicę w postępowaniu rodziców wobec siebie 
i wobec rodzeństwa  z  zaburzeniami  po  popełnieniu tego samego wykroczenia. Do 
takich sytuacji może dochodzić wielokrotnie, lecz wraz z wiekiem dzieci 

zaczynają rozumieć rodziców i to, że brat czy siostra ma szczególne 

trudności i nie zawsze można z nim postępować tak samo jak z innymi. 

W miarę możliwości trzeba starać się traktować dzieci z zaburzeniami 

koncentracji uwagi tak samo jak inne dzieci. Aby zachować harmonię w 

rodzinie, w większości przypadków najlepiej stosować zasadę bezstronności i 

sprawiedliwości. Nie popsują się wówczas stosunki między dzieckiem z 
zaburzeniami a jego rodzeństwem.  Wszyscy  członkowie rodziny powinni jednak 
zdawać sobie sprawę, że jedno z nich nie radzi sobie w pewnych sytuacjach i 

dlatego trzeba traktować je z pewną pobłażliwością. W tym kontekście 

dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi można uważać za dziecko ułomne, 

choć nie ma widocznych objawów kalectwa. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Stabilne środowisko domowe pomaga w wychowaniu dziecka z zaburzeniami 

koncentracji uwagi. 

* Rodzice potrzebują czasu, by zaakceptować fakt, że ich dziecko nie jest 

całkiem zdrowe. 

* Matka i ojciec powinni mieć równy wkład w wychowanie dziecka. 

* Prawidłowo rozwijające się dzieci nie powinny odczuwać zaniedbania ze 

strony rodziców z powodu dziecka z zaburzeniami w rodzinie. 

 

 

ROZDZIAŁ 20 

Chłopiec to ojciec mężczyzny 
 

 

Wszelkie badania, jakie do tej pory przeprowadzono nad zaburzeniami 

koncentracji uwagi, wskazywały, że jest to choroba dotykająca dzieci, która 
ustępuje w średnim lub późnym wieku młodzieńczym.  Dlatego  nazwano  ją chorobą 
okresu rozwojowego. Jest to zasadniczo prawda i u większości dzieci z tego 
typu zaburzeniami stwierdza się znaczną poprawę w okresie młodzieńczym.  
Na  podstawie  dalszych  badań  stwierdzono,  że istnieje pewna liczba dzieci, u 
których nie obserwuje się znacznej poprawy w późnym okresie młodzieńczym, a u 
niektórych  w  ogóle  ona  nie  występuje. Osoby dorosłe, u których rozpoznano 
zaburzenia w dzieciństwie i które nie wyrosły z nich, odróżniają się od swoich 
rówieśników. 

Można powiedzieć,  że na występowanie zaburzeń  u  dorosłych mają wpływ dwa 
czynniki. Po pierwsze, wszyscy cierpiący na zaburzenia w dzieciństwie,  będą 
mieli pewne cechy zachowań jako wynik przebiegu choroby.  
Niezależnie od tego, czy była leczona, czy nie, w końcu stanie się częścią ich 
osobowości. Na ile takie zaburzenia utrwalą się jako część osobowości 

zależy od odpowiedniego wychowania. 

Po drugie, w tej niewielkiej liczbie osób, u której nie dochodzi do 

znacznej poprawy funkcji neurochemicznych, pełny obraz schorzenia przedłuża 

się  aż do wieku dojrzałego. Jest on nieco łagodniejszy dzięki zdolności 

człowieka dorosłego do radzenia sobie z trudnościami i do wymyślania 

sposobów na ich pokonywanie. Skuteczność dzieci w rozwijaniu takich 

strategii jest o wiele mniejsza niż w przypadku dorosłych. 

 

Jakie są cechy człowieka dorosłego z zaburzeniami koncentracji uwagi? 

 

Badania przeprowadzone na uniwersytecie w Kalifornii wykazały,  że duży 

odsetek dzieci nadpobudliwych rozwija osobowość "typu A" ( Typ osobowości A 

- to ludzie, którzy żyją pod presją czasu, nadmiernie ambitni, ze 

skłonnością do rywalizacji, reagujący agresją na niepowodzenia. Występuje u 
nich skłonność do chorób wieńcowych,  (przyp.  tłum.)) w wieku dorosłym. Są to 
ludzie wiecznie zajęci, aktywni i stale w drodze, dążący do celu lub nawet 

ten cel przekraczający. Odpoczynek i relaks przychodzą im z trudem. Często 

uważa się ich za ludzi   żyjących w napięciu, nastawionych na osiąganie 

sukcesów. Można u nich stwierdzić nadmierne napięcie mięśniowe, prowadzące 

do odczuwania zmęczenia. Mają wilczy apetyt, lecz nie przybierają na wadze, 

gdyż spalają ogromne ilości energii.  

Ludzie ci mają kłopoty z poszanowaniem własnej godności. Dążenie do sukcesu 

powoduje,  że osiągają bardzo dobre rezultaty w pracy zawodowej, ale z 

powodu nieustannych wątpliwości, wciąż nie wierzą w swoje możliwości i 

wartość  własnych osiągnięć. Nawet gdy są chwaleni za wyniki w pracy, 

wykazują podejrzliwość i wydaje im się,  że nie sprostali narzuconym sobie 

wysokim wymaganiom. 

Są oni dobrymi obserwatorami, mają jednak trudności ze skupieniem uwagi 

słuchowej. Może to być przyczyną niezręcznych sytuacji towarzyskich np. gdy 

nie są w stanie zapamiętać nazwiska osoby, która im się przedstawia. 

Nie czytają nigdy dla przyjemności, jeśli już, to wyłącznie dla zdobycia 

informacji. Czasem dla rozrywki czytają gazety i magazyny o interesującej 

tematyce. Powieści czytają bardzo rzadko. Nie lubią też pisać listów, gdyż 

wyrażanie myśli na piśmie sprawia im duże trudności. 

W wielu przypadkach ludzie ci są doskonałymi menedżerami, mają inspirujące 
pomysły i talent do wyznaczania głównych kierunków działań.  Dzięki 
niespożytej energii, nieugiętości i dogmatyzmowi są w stanie wprowadzić w 

życie wszystko, co zaplanują. Nie ma wątpliwości, że są to ludzie czynu, a 

nie obserwatorzy. 

Nieustępliwość połączona z impulsywnością często bywa przyczyną konfliktów. 

W większości przypadków są to ludzie, którzy widzą tylko czarne i białe, 

mają natomiast problem z różnymi odcieniami szarości. Wolą, gdy przedstawia 

im się propozycję lub problem w prostych słowach, i są szczęśliwsi, mogąc 

podejmować konkretne i szybkie decyzje. Często nie zauważają pewnych 

subtelności w relacjach międzyludzkich, nie rozumieją aluzji lub źle je 

odczytują. Może to mieć niekorzystny wpływ na stosunki z kolegami czy z 

partnerami życiowymi. 

Właściwie potrafię zidentyfikować człowieka dorosłego z zaburzeniami 

koncentracji uwagi na podstawie uścisku dłoni. Jest to osoba, która mocno 
chwyta naszą  dłoń  i  prawie  miażdży ją w uścisku. Gdy usiądzie, możemy 
zaobserwować u niej powtarzające się ruchy mięśni. Buja się na krześle, 

bawi się  ołówkiem lub gryzie jego koniec; bawi się sznurowadłami, zakłada 

nogę na nogę i wymachuje nią;  żuje coś, nawet jeśli nic nie ma w ustach, 
bawi się  dłońmi  lub  splata  palce  itp.  Ludzie  ci  mają ogromne trudności z 

odprężeniem się i jest to jedna z głównych przyczyn ich zmęczenia, 

nasilającego się pod koniec dnia.  

 

Wraz z wiekiem pojawiają się problemy ze snem, choć mogło ich nie być w 
dzieciństwie.  Napięcia nerwowe i problemy emocjonalne spowodowane niskim 
poszanowaniem własnej godności sprawiają,  że sen staje się niespokojny. 

Wieczorem człowiek czuje się zmęczony i szybko kładzie się do łóżka, jednak 

zaraz budzi się i nie może ponownie zasnąć. 

Sposób mówienia osoby dorosłej z zaburzeniami koncentracji uwagi często 

zdradza jej gwałtowność, słowa wypowiadane bardzo szybko nakładają się, a 

mówienie przez zaciśnięte usta pogarsza artykulację.  

W większości przypadków trudności z koordynacją ustępują w wieku 
młodzieńczym, czasem jednak zdarza się, że i dorośli mają z nią problem. 
Objawia się to u nich ociężałością, a ich charakter pisma jest nieczytelny. 
Jeśli u kogoś występowały w dzieciństwie problemy z pismem ręcznym, to będą one 
trwały również w wieku dojrzałym.  

Człowiek dorosły, mający problemy z czytaniem lub pisaniem, może tak sobie 

zorganizować pracę, aby unikać czynności stanowiących dla niego trudność. 

Dużą pomocą może być dla niego sekretarka, zajmująca się między innymi 

korespondencją: pisaniem listów i odczytywaniem rękopisów. Nie zawsze 

jednak udaje się ukryć swój problem i zdarzają się sytuacje, gdy człowiek 

odbierany jest jako analfabeta. Odbija się to niekorzystnie na jego 

karierze, a jednocześnie uderza w poszanowanie własnej godności. Spotykam 

się jednak z ludźmi dorosłymi mającymi ogromne specyficzne trudności w 

nauce, ale nie mającymi problemów z poszanowaniem własnej godności. Brak 

poszanowania własnej godności wywiera piętno na wszystkich płaszczyznach 

ludzkiego  życia, tak zawodowego, jak i osobistego, wpływa na poczucie 

pewności siebie, a ono z kolei na jakość pracy. 

Może się zdarzyć,  że człowiek dorosły z zaburzeniami koncentracji uwagi 

założy rodzinę i doczeka się dziecka z podobnymi zaburzeniami. Wówczas 

ojciec,  świadomy wszelkich trudności, z jakimi będzie się zmagało jego 

dziecko, może je wcześnie dostrzec i pomóc mu. Bywa jednak, że z powodu 

braku elastyczności i samokrytyki ojciec nie potrafi zaakceptować problemów 

swojego dziecka i nie pozwala przypominać sobie o własnych trudnościach, 

które teraz występują u jego potomka. Człowiek taki zamyka się na etapie 

zaprzeczenia i żalu i nie chce mieć nic wspólnego z problemami dziecka. 

Czasem, nawet jeśli zaakceptuje te problemy, może nie być w stanie pomóc 
dziecku z powodu własnych ograniczeń w sytuacjach stresowych. 
Obserwując karierę osoby dorosłej z zaburzeniami koncentracji uwagi, w 
większości przypadków można stwierdzić wielokrotne zmiany zatrudnienia. W 

początkowym okresie charakterystyczne są częste zmiany stanowisk - wraz ze 

zdobywaniem doświadczenia osoba ta uświadamia sobie, że wybrana droga 

kariery jest dla niej nieodpowiednia lub też praca dawniej uznawana za 

ciekawą wkrótce przestaje być interesująca. Ludzie ci zmieniają po kilka 

razy drogę swojej kariery, zanim osiągną to, do czego dążą, a okres ten 

wiąże się zwykle z ich neurologicznym i emocjonalnym dojrzewaniem. Dlatego 

całkiem logicznym wydaje się fakt, że dziecko, które miało problemy z 
ukończeniem rozpoczętej pracy i nie miało swojego hobby, wyrasta na człowieka, 
który nie jest w stanie doprowadzić  żadnego projektu ani żadnej pracy do 
końca. Taka sytuacja ulega zazwyczaj poprawie wraz z dojrzewaniem. 
W moim przekonaniu dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi (zwłaszcza nadpobudliwe) 
jest prototypem dorosłego o cechach osobowości "typu A". W neurologii 

istnieje pojęcie: "łagodne samoistne drżenia". U niektórych dorosłych osób 
występują drżenia kończyn,  np.  rąk, które nie są spowodowane żadną chorobą, 
ale utrzymują się przez całe życie. Widziałem takie drżenia u ojców dzieci 
z zaburzeniami koncentracji uwagi i u dorosłych z objawami tych zaburzeń. 
W  podręcznikach historii można przeczytać o wielkich ludziach, którzy mieli 
wyraźne cechy zespołu zaburzeń  koncentracji  uwagi.  Albert  Enstein,  genialny 
matematyk  i  naukowiec  naszej  ery,  miał wiele cech typowych dla tego zespołu. Po 

pierwsze, nie mówił  aż do osiągnięcia wieku 3 lat, a nawet w późniejszym 

okresie miał problemy z prawidłowym wysławianiem się. W szkole osiągał 

słabe wyniki i niczym szczególnym się nie wyróżniał. Nie miał również 

znaczących osiągnięć w dziedzinie matematyki w czasach szkolnych i mówiono 

mu,  że do niczego w życiu nie dojdzie. Porozumiewanie się za pomocą mowy 

czy pisma sprawiało mu trudności i był postrzegany jako człowiek myślący 

powoli, który ma problemy z podejmowaniem decyzji. 

Tym, kim był Einstein dla nauki, tym Ludwig van Beethoven był dla muzyki. W 

epoce romantyzmu był  głównym rewolucjonistą w dziedzinie muzyki. W 
dzieciństwie  miał znaczne trudności w nauce czytania i literowania, a 
odręczne pisanie sprawiało mu szczególny kłopot. Był bardzo impulsywny, 

działał pod wpływem pierwszej myśli, co często doprowadzało do katastrofy, 

a dorośli wciąż narzekali na jego złe zachowanie. Miał trudności w 

nawiązywaniu kontaktów, szczególnie z osobami przeciwnej płci. Uważano go 

za samotnika. 

Leonardo da Vinci jako dziecko potrafił świetnie pisać, naśladując odbicie 

lustrzane pisma. Niektórzy twierdzili, że pisze w ten sposób, chcąc ukryć 

treść tajnych dokumentów. Wielu uważa takie jego pisanie za jeszcze jeden 

przejaw geniuszu, lecz znając inne cechy jego osobowości, można to odebrać 
raczej jako jedną z cech wynikających z zaburzeń koncentracji uwagi. Powszechnie 
wiadomo,  że Leonardo da Vinci interesował się wieloma dziedzinami, m.in. 
sztuką, rzeźbą, nauką, architekturą i techniką. Wielu projektów jednak nie 
był w stanie dokończyć i część z nich pozostała w formie szkiców. 
Był bardzo zręczny manualnie, choć występowała u niego lateralizacja 

skrzyżowana. Poza tym uważano go za samotnika, miał bowiem problemy w 

nawiązywaniu kontaktów z innymi ludźmi. Cecha ta odróżniała go od innego 

geniusza epoki renesansu, Rafaela, który łatwo nawiązywał kontakty z ludźmi 
a silne przyjaźnie utrzymywał do końca życia. 
U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, zwłaszcza tych nadpobudliwych i 
impulsywnych, występuje zwiększone ryzyko zachowań  aspołecznych, a nawet 
przestępczych w wieku młodzieńczym.  Wynikają one między innymi z braku 
poszanowania własnej godności i impulsywności. Wiele z tych dzieci przebywa 
w dzieciństwie  w  domach  poprawczych  z  powodu  drobnych  przestępstw, a następnie w 
więzieniach. Badania wykazały,  że w populacji dzieci z zaburzeniami 
koncentracji uwagi częściej dochodzi do zachowań 

aspołecznych i 

kryminogennych. 
Istnieje też większe prawdopodobieństwo,  że dzieci z zaburzeniami będą 
nadużywały alkoholu i narkotyków. Różne badania dowiodły,  że alkoholizm 

jest nałogiem znacznie częściej występującym u dziecka z zaburzeniami 

koncentracji uwagi, zwłaszcza u nadpobudliwego, niż u jego rówieśników. 

Ze wszystkich wyżej wymienionych powodów wynika, że dziećmi tymi należy się 

zająć tak wcześnie, jak tylko jest to możliwe. Ważna jest przede wszystkim 

ocena ich sytuacji rodzinnej i pomoc w sytuacjach stresowych, a także 
zapewnienie programu wyrównawczego w szkole oraz czynienie starań,  by 
wzrastało ich poszanowanie własnej godności. Jest to bowiem jedna z 
podstawowych cech, która pozwoli pokonać późniejsze trudności z 

zachowaniem. W rodzinie należy stworzyć dziecku takie warunki, aby czuło 

się integralną jej częścią. Powinno również czuć się zintegrowane z grupą 

rówieśników, okolicą w której mieszka, kościołem, społecznością itp. W ten 

sposób stworzy sobie mocny fundament, na którym będzie mogło budować, 
wkraczając w wiek młodzieńczy, pełen burz i niepokojów.  
Można zaobserwować,  że odpowiednie postępowanie z dzieckiem z zaburzeniami 
i terapia w dzieciństwie  prowadzą do przywrócenia prawidłowego unkcjonowania 
nie tylko w okresie dziecięcym, ale również w życiu dorosłym. 

 

Punkty kluczowe 

 

* Niewielki procent dorosłych dotkniętych zaburzeniami koncentracji uwagi 

ma wciąż ich objawy. 

* Dorośli z zaburzeniami koncentracji uwagi są nieraz sławnymi udźmi. 

* Dorośli z zaburzeniami koncentracji uwagi mają często problemy socjalne. 

 

 

Dodatek I. 

Wskazówki praktyczne oraz zabiegi terapeutyczne 

 
I. Trudności ze słyszeniem 

 

Odbiór słuchowy i rozumienie mowy 

 

Dziecko mające trudności z odbiorem słuchowym słyszy dobrze i jego narządy 

czuciowe słuchu funkcjonują prawidłowo, nie umie jednak przypisać znaczenia 

temu, co słyszy, i dlatego nic nie rozumie. Słyszy objaśnienia i instrukcje 

nauczyciela dotyczące danego tematu, ale ponieważ ich nie rozumie nie 

podporządkowuje się im. Uczniom mającym trudności z odbiorem słuchowym może 

sprawić  kłopot słuchanie, czyli odbieranie bodźców słuchowych, rozumienie 

znaczenia słów abstrakcyjnych, odpowiedzi "tak" lub "nie" na jednoznaczne 

pytania ogólne, odpowiadanie ze zrozumieniem na pytania dotyczące 

przeczytanego materiału, rozumienie materiału wysłuchanego z taśmy, 
wykonywanie ustnych poleceń,  rozpoznawanie  przedmiotów  na  podstawie  ustnego  opisu 
oraz przypisywanie znaczenia słowom i rozróżnianie bodźców słuchowych. 
 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Umiejętność  słuchania przez dziecko poprawia się, jeśli nauczyciel 

wydaje polecenia, formułując krótkie zdania, zawierające tylko jedną myśl, 

a następnie prosi dzieci, aby powtórzyły to, co usłyszały. 

2. Uprzedź dziecko, zanim wypowiesz polecenie, i zachęć je do uważnego 

słuchania. 

3. Za każdym razem wydawaj tylko jedno polecenie. 

4. Gdy tylko to możliwe, dostarczaj bodźców wzrokowych. 

5. Proste polecenia powinny stopniowo stawać się coraz bardziej 

skomplikowane, np. (a) idź do drzwi; (b) idź do drzwi i zapukaj w nie; (c) 

idź do drzwi, zapukaj w nie i naciśnij klamkę; oraz (d) idź do drzwi, 

zapukaj w nie, naciśnij klamkę i otwórz je. 

6. Poproś dziecko, aby zamknęło oczy. Weź znany mu przedmiot, który wydaje 

dźwięki, i poproś je, by rozpoznało go po wydawanym dźwięku. 

7. Poproś dziecko, aby wykonało jakąś czynność. Niech to będzie czynność, 

którą można wykonać natychmiast, np. klaśnięcie w dłonie. 

8. Wręcz dziecku czystą kartkę papieru i kredki w różnych kolorach. 

   Upewnij się, czy dziecko odróżnia kolory. Poproś je, aby narysowało, np. 

(a) 

   niebieskie kółko, następnie (b) niebieskie kółko i czerwony krzyżyk, (c) 

niebieskie kółko i czerwony krzyżyk i połączyło niebieskie kółko z 

czerwonym krzyżykiem brązową linią. Można przeprowadzić różnorodne 

ćwiczenia, używając takich pojęć jak: poniżej, powyżej, mniej, więcej i 

dużo. Na przykład: poproś dziecko, aby narysowało wazon, w którym będzie 

mniej niż siedem kwiatów, ale więcej niż pięć. 

9. Przeczytaj dziecku kilka razy krótką historyjkę. Za każdym razem uprzedź 

je, że zadasz mu pytanie lub wydasz polecenie odnośnie tej historyjki: (a) 

niech wymieni postacie występujące w historyjce; (b) niech odpowie na 

krótkie pytania dotyczące historyjki; (c) wspomnij jakieś wydarzenie z 

historyjki i poproś dziecko, aby je opisało; (d) poproś  dziecko,  aby          

opowiedziało historyjkę własnymi słowami. 

 

10. Powiedz trzy słowa, z których dwa będą takie same. Dziecko natychmiast 

powinno zauważyć to inne słowo, np. słowo "krzesło", w zestawie: 

    "stół, krzesło, stół". Można zwiększać liczbę  słów z czasem, gdy u 

dziecka  rozwinie się zdolność usłyszenia i zapamiętania coraz większej 

ilości różnic np. stół, krzesło, nóż, widelec, stół. 

11. Poproś dziecko, aby za pomocą mimiki i gestów wyraziło to, co słyszy 
np. dziecko zamyka oczy, stąpa po podłodze, uderza dłońmi  kolana,  przyciska 
jedną  rękę do brzucha, a drugą  kładzie na plecach. Dziecko pokazuje to co 
widzi i słyszy. 

12. Pisanie pod dyktando. Podyktuj dziecku krótkie zdanie. Powinno napisać 

je bez konieczności powtórzenia przez nauczyciela. Z czasem zdania powinny 

być coraz dłuższe. 

13. Poproś dziecko, aby posłuchało zdania i użyło poprawnego słowa, np. 

Myślę o słowie, które opisuje rzecz stosowaną do jedzenia zupy. 

14. Poproś dziecko, aby uzupełniło brakujące fragmenty krótkich historyjek 

i wierszy. 

 

Rozróżnianie za pomocą słuchu 

 

Rozróżnianie słuchowe oznacza zdolność do odróżniania dwóch dźwięków; 
innymi słowy jest to umiejętność  słyszenia podobieństw  i  różnic między 
dźwiękami. Nie należy mylić tego z dobrą ostrością słuchową. Dziecko słyszy 

doskonale, ale często myli dźwięki i kombinacje dźwięków w słowach takich 

jak but, bat, pot, pet. Te dzieci mają wiele problemów, szczególnie jeśli 

stosuje się wobec nich metodę fonetyczną do nauki czytania. Dziecko, które 

na przykład nie wychwytuje różnicy brzmienia takich symboli wzrokowych jak 

"b" i "d", będzie miało problemy podczas czytania słów zawierających te 

litery. Chcąc rozwijać rozróżnianie słuchowe, trzeba pamiętać o kilku 

ogólnych zasadach: 

* Zaczynaj od dźwięków, które są zupełnie różne, np. "k", "s". 

* Zaczynaj od znanych dziecku dźwięków. 

* Przechodź stopniowo od rozpoznawania dużych różnic dźwiękowych o 

mniejszych, np. najpierw dzwonek telefonu i pukanie do drzwi, a potem 

ardziej subtelne różnicowanie, np. dzwonek telefonu i dzwonek do drzwi. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Naśladowanie dźwięków. Poproś dziecko, by naśladowało szczekanie psa, 

różnicując dźwięki, np. szczekanie psa wesołego lub psa przestraszonego. 

2. Pokaż dziecku obrazek ze znanymi mu zwierzętami lub przedmiotami, np. 

kot, pies, dzwonek, samochód i poproś je, aby wydało dźwięk 

charakterystyczny dla każdego z nich. 

3. Zabawy z dźwiękiem. Wydaj dźwięk i poproś dziecko, by zgadło, skąd 

pochodzi. 

4. Zagraj długie lub krótkie dźwięki na fortepianie lub flecie. Dziecko 

powinno odróżnić  długie dźwięki od krótkich i podnieść  rękę, gdy rozpozna 

długi dźwięk. 
5. Nagraj dźwięki wydawane przez określone znane dziecku przedmioty, np. 

odkurzacz, dzwonek szkolny, gwizdek lokomotywy. Zadaniem dziecka będzie 

zidentyfikowanie dźwięków. 
6. Stań  z tyłu za dzieckiem i klaśnij cztery, siedem lub dziesięć razy. Za 
każdym razem dziecko ma powiedzieć, ile razy klasnąłeś w dłonie. Można do 

tego celu używać fletu, młotka, ksylofonu lub kołatki do drzwi. 

7. Włóż parami do jednakowych nieprzezroczystych plastykowych pojemników: 

(a) skrawki papieru; (b) piasek; (c) suszone ziarna kukurydzy; (d) rodzynki 

lub winogrona. Ustaw pojemniki w przypadkowy sposób. Poleć dziecku, aby 

ustawiło obok siebie pojemniki z taką samą zawartością, rozpoznając je na 

podstawie potrząsania. 

8. Przeczytaj dziecku 2-3 razy krótkie wierszyki. Dziecko powinno wskazać 

rymujące się słowa. 

9. Napisz na tablicy kilka słów jednosylabowych. Przeczytaj je dziecku na 

głos, np. bat, but, pan, kret. Poproś dziecko, aby wskazało samogłoski 

najczęściej występujące w tych słowach. 

10. Nagraj na taśmę kilka jednosylabowych wyrazów. Odtwarzaj w wolnym 

tempie, najpierw jedno słowo, a następnie dwa, trzy, cztery i pięć  słów 

itd. Za każdym razem dziecko ma rozpoznać: (a) początek; (b) środek; (c) 

koniec dźwięku oraz zapisać je. 

 

Pamięć słuchowa 

 

Uczniowie, u których występują trudności z pamięcią słuchową, mają kłopoty 

z zapamiętaniem tego, co usłyszeli. Najczęściej występującym problemem z 

pamięcią  słuchową jest słuchowa pamięć sekwencyjna, czyli inaczej mówiąc, 

brak umiejętności zapamiętania prawidłowej kolejności określonych sylab, 

które dziecko usłyszało. Dziecko takie ma także małą pojemność pamięci, 

tzn. ma trudności w zapamiętaniu tego, co usłyszało, a zwłaszcza sekwencji 
słów w zdaniu. Czasem dziecko pamięta słowa przez chwilę, jeden dzień  lub 
nawet  przez  tydzień,  ale  nie  pamięta kolejności zdarzeń,  o  których  słyszy 
wystarczająco długo, aby się ich nauczyć. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Powtórz przeczytane wcześniej polecenia, na które dzieci próbowały już 

   odpowiedzieć. 

2. Namów dziecko do robienia notatek podczas uczenia się materiału na 

pamięć, by wzrokowe i kinestetyczne sprzężenie zwrotne wzmocniły proces 

zapamiętywania. 

3. Poproś dziecko, by słuchało wypowiadanych sekwencji z zamkniętymi 

oczami. Przekonasz się w ten sposób, czy bodźce wzrokowe nie zakłócają 

słyszenia. 

4. Ćwicz z dzieckiem kolejne polecenia składające się z kilku etapów. 

5.  Ćwicz z dzieckiem przypominanie ważnych sekwencji liczb, takich jak 

numery telefonów, adresy. 

6. Skłaniaj dziecko, by uczyło się na pamięć piosenek, opowieści, 

wierszyków. 

7. Jeśli to możliwe, dziecko powinno otrzymywać polecenia również na 

piśmie. 

8. Przeczytaj powoli kilkanaście słów. Dziecko musi zapisać każde słowo 

kiedy tylko je usłyszy. 

9. Dyktowanie znajomego tekstu jest jedną z najlepszych metod. Dziecko 

najpierw uczy się tekstu napisanego, następnie słucha go, a później samo go 

pisze. 

10. W celu rozwinięcia sekwencyjnej pamięci słuchowej stosuj jak najwięcej 

pomocy wzrokowych. 
11. Połóż przed dzieckiem 5-6 przedmiotów i wydaj mu kilka poleceń, np. połóż 
zielony klocek na kolanach Joasi, połóż żółty kwiatek pod krzesłem Jasia i 
włóż pomarańczową piłkę pod krzesło Józia. Listę można wydłużyć w miarę jak 
dziecku poprawia się pamięć słuchowa. 

12. Poproś dziecko, aby obejrzało program telewizyjny i zapamiętało pewne 

szczegóły, np. niech obejrzy "Czarnoksiężnika z Krainy Oz" i powie, w 

jakich miejscach była Dorotka. 

13. Baw się z dzieckiem w "Lecimy na księżyc". Powiedz: "Lecę na księżyc i 

zabieram moją rakietę". Następnie dziecko powtarza to zdanie i dodaje do 

niego jeden element. 

 

II. Trudności z widzeniem 

 

 
Wiele badań dowiodło, że odbiór wzrokowy ma ścisły związek z osiągnięiami w 
nauce, a zwłaszcza z czytaniem. Badania udowodniły,  że niektóre 

umiejętności odbioru wzrokowego mają podstawowe znaczenie. W tym miejscu 

zostaną omówione: odbiór za pomocą wzroku, wzrokowe różnicowanie oraz 

pamięć wzrokowa. 

 

Odbiór za pomocą wzroku 

 

Odbiór za pomocą wzroku to zdolność uzyskania informacji na podstawie 

symboli wzrokowych. Często się zdarza, że dziecko mające prawidłowy wzrok 

nie potrafi zinterpretować obrazka lub rozpoznać napisanego słowa.  

Uczniowie, mający problemy z odbiorem wzrokowym, mogą mieć  kłopoty z 

wyborem podstawowych wskazówek, przeglądaniem pola percepcyjnego w 

poszukiwaniu informacji, organizowaniem tego, co tworzy rozpoznawalną 

całość, oraz przypisywaniem widzianym symbolom wzrokowym określonego 

znaczenia. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1.  Ćwiczenie z planszą z otworkami. Narysuj kolorowe geometryczne wzory, 

które będzie można odtworzyć za pomocą kolorowych kołeczków na planszy z 

otworkami. 

2. Ćwiczenie z klockami. Weź drewniane lub plastykowe klocki jednokolorowe 

lub mające jedną  ścianę w innym kolorze. Poproś dziecko, by ułożyło 

geometryczne kształty i zbudowało kopie modeli. 

3. Odnajdowanie kształtów na obrazkach. Poproś dziecko, by znalazło 

wszystkie okrągłe kształty lub wzory na obrazku, wszystkie przedmioty 

kwadratowe itd. 

4.  Ćwiczenie z koralikami. Podobne ćwiczenie można zrobić z koralikami i 

sznurkiem, układając różne kształty i wzory. 

5. Ćwiczenia z układankami. Poproś dziecko, aby złożyło układankę kupioną w 

sklepie lub wykonaną  własnoręcznie. Obrazki ludzi, zwierząt, kształtów lub 

liter można pociąć na kawałki, aby pokazać poszczególne części. 

6. Klasyfikacja. Poproś dziecko, aby ułożyło figury geometryczne, grupując 

je ze względu na rozmiary lub kolory. Figury mogą być wycięte z drewna lub 

tektury i umieszczone na małych kartach. 

7. Ćwiczenie z gumką. Poproś dziecko, aby skopiowało figury geometryczne za 

pomocą kolorowej gumki rozpiętej między gwoździkami wbitymi w deskę. 

8.  Ćwiczenia z planszami. Plansze służące do rozwoju postrzegania 

wzrokowego można kupić lub zrobić samemu. Poproś dziecko, aby znalazło 

przedmioty lub kształty różniące się, dobrało te same przedmioty, znalazło 

przedmioty znajdujące się w różnym położeniu w przestrzeni i oddzieliło 

kształty i figury od podłoża. Niektórzy producenci wkładają wszystkie 

materiały do jednego pudełka. 

9. Dobieranie geometrycznych kształtów. Poproś dziecko, aby grało kartami z 

narysowanymi obrazkami i dobierało pasujące do siebie kształty. 

10. Przygotuj słoiki z zakrętkami o różnym kształcie. Pomieszaj zakrętki i 

poproś dziecko o dopasowanie ich do słoików. 

11. Kostki domina. Można używać gotowych zestawów domino. Zabawa polega na 

dobieraniu kostek o takiej samej liczbie kropek. 
12. Gry karciane. Talia kart jest doskonałym materiałem szkoleniowym 
służącym do dobierania kolorów, figur, liczb i zestawień. 
13. Litery i liczby. Postrzeganie i rozróżnianie liter za pomocą wzroku jest ważną 
umiejętnością potrzebną w sztuce czytania. Gry z wykorzystaniem dobierania, 

porządkowania lub nazywania kształtów można wykorzystać do nauki liter i 

liczb. 

14. Literowe bingo. Karty bingo mogą zawierać litery. W momencie czytania 

liter dziecko rozpoznaje je i zakrywa przeczytane litery. 

15. Znajdź brakujące części. Użyj obrazków wyciętych z gazet. Odetnij 

części funkcjonalne od obrazków. Poproś dziecko, by odnalazło i uzupełniło 

brakujące części. 

16. Wzrokowy odbiór słów. Umiejętność rozumienia słów w dużym stopniu 

zależy od umiejętności czytania. Gry polegające na dobieraniu, układaniu, 

grupowaniu,  śledzeniu i rysowaniu geometrycznych kształtów i liter można 

wykorzystać do nauki słów. 

17. Używaj obrazków, opowiadając bajki. Pod koniec opowiadania dziecko 

powinno umieć skorzystać z ilustracji, aby powtórzyć opowiadanie i pokazać 

każde zdarzenie na obrazku. 

18. Poproś dziecko o takie ułożenie kart, aby zobrazować po kolei całą 

historię. 

 

Rozróżnianie za pomocą wzroku 

 
Rozróżnianie wzrokowe polega na umiejętności rozpoznawania podobieństw  i 
różnic między przedmiotami. Dziecko, mające trudności z rozróżnianiem za 
pomocą wzroku, nie umie dostrzec podobieństw  lub  różnic między różnymi 
słowami, literami, obrazkami i przedmiotami. Umiejętność rozróżniania liter 

i słów ma podstawowe znaczenie dla nauki czytania. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Zacznij od nauczenia dziecka rozróżniania między słowami, literami i 

rzedmiotami, między którymi istnieją oczywiste różnice, stopniowo 

wprowadzając takie przykłady, w których różnice są niewielkie. 

2. Poproś dzieci, aby mając zawiązane oczy, delikatnie dotykały różnych 
przedmiotów i rozpoznawały podobieństwa  i  różnice między nimi, np. duża i 
mała piłka, twardy i miękki pluszowy miś. Można pozwolić dziecku mieć 

otwarte oczy, ale powinno wówczas dotykać przedmioty za swoimi plecami. 

3. Poproś dziecko, aby ułożyło przedmioty, porządkując je od dużego do 

małego, od grubego do cienkiego, od miękkiego do twardego. 

4. Poproś dziecko, aby uporządkowało pasujące do siebie przedmioty, słowa 

lub litery. 

5. Wybierz jakiś artykuł z gazety lub magazynu. Poproś dziecko, aby 

wskazało w tym artykule wszystkie "a" lub inne samogłoski lub spółgłoski. 
   Później można poprosić o wskazanie takich połączeń, jak "nd", "ed" czy "dań", 
a następnie słów zaczynających się lub kończących na daną literę. Codziennie 
dziecko może przynosić swoją  własną gazetę do wykorzystania w tym 

ćwiczeniu. 

6. Nauczyciel pisze na kartce słowa nie mające sensu. Należy wyznaczyć 

dziecku czas, w którym ma przeczytać całą stronę i zakreślić wszystkie 

litery "a" i "b" lub jakąkolwiek inną literę, z którą ma problemy. Należy 

zapisać liczbę pomyłek lub opuszczonych liter oraz czas, w jakim dziecko 

wykonało to ćwiczenie. Pozwoli to na zmotywowanie go zarówno pod względem 

dokładności, jak i tempa pracy. 

7. Poproś dziecko o odnalezienie ukrytych przedmiotów, liter, słów oraz 

cyfr na obrazkach. 

 
Wiele  ćwiczeń  zamieszczonych  w  rozdziale poświęconym odbiorowi za pomocą wzroku 
może być z powodzeniem stosowanych w zakresie różnicowania za pomocą 

wzroku. 

 

Pamięć wzrokowa 

 

 

Uczniowie mający trudności z pamięcią wzrokową mogą mieć problemy z 
przechowywaniem lub przywoływaniem doświadczeń wzrokowych. Najwięcej trudności 
stwarza wzrokowa pamięć sekwencyjna. Dziecko mające kłopoty ze wzrokową 

pamięcią sekwencyjną nie pamięta kolejności występowania pewnych 

przedmiotów, liter w słowie, cyfr w numerze lub słów w zdaniu, które 

widziało. Tego typu problemom często towarzyszą trudności w czytaniu, 

ponieważ dziecko nie może dobrze wyobrazić sobie słów.  

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Stosuj metody słuchowe, aby rozwiązać ten problem, np. zanim dziecko 

napisze słowo, poproś je o głośne przeliterowanie. 

2. W celu poprawienia pamięci stosuj karty z wypisanymi słowami. 

Zapobiegnie to uniknięciu stosowania wyłącznie wymowy fonetycznej. Skracaj 

czas odsłaniania kart. Poleć dziecku napisać to, co zobaczyło. 

3. Poproś ucznia, aby wyjrzał przez okno i patrzył przez jedną minutę, a 

następnie poleć mu, żeby zapisał nazwy trzech przedmiotów zauważonych za 

oknem. Następnym razem można go prosić, żeby zapisał więcej przedmiotów  

4. Ułóż obrazki, przedmioty, litery lub liczby w pewien określony sposób. 

Pozwól dziecku dokładnie im się przyjrzeć. Gdy dziecko się odwróci, dokonaj 

pewnych zmian. Następnie poproś je, aby powiedziało, co zostało usunięte, a 

co się pojawiło nowego. Stopniowo zwiększaj liczbę przedmiotów, starając 

się, aby zmiany były mniej oczywiste. 

5. Zagrajcie w scrabble. Można także stosować literki ze scrabble'a w celu 

ułożenia słów, bez konieczności uczestniczenia w grze. 

6. Zagrajcie w jakąś grę karcianą, w której dziecko musi zapamiętywać 

cyfry, obrazki lub figury. Może to być gra w lotto. 

7.  Ćwiczcie zapamiętywanie zobaczonych numerów telefonicznych. Takie 

ćwiczenie można stosować przy istniejących problemach ze słuchową pamięcią 

krótkotrwałą, jeśli liczby są odczytywane dziecku. 

8. Ćwiczcie zapamiętywanie podczas jazdy samochodem kolejności liter i cyfr 

na tablicach rejestracyjnych samochodów. Aby zwiększyć motywację dziecka, 

można dawać mu jakąś nagrodę za poprawne powtórzenie numerów z kilku 

tablic. 

9. Skonstruuj ręczny tachystoskop; jest to urządzenie służące do szybkiego 

pokazywania przedmiotów, składające się z tekturowej przykrywki, drzwiczek, 

zasłony oraz szeregów wyrazów napisanych na paskach tektury. 

10. Sylabizowanie. Dzielenie słów na sylaby pomaga utrwalić sekwencję sylab 

w słowie i jest pomocne w nauce literowania. 

11. Pokaż dziecku napisane dla przykładu słowo i poproś, by je skopiowało. 

Nie chowaj przykładu. Jeśli dziecko popełni błąd, musi samo go odnaleźć i 

poprawić patrząc na przykład. 
12. Pokaż dziecku zestaw przedmiotów. Zakryj i usuń jeden z nich. Pokaż zestaw 
jeszcze raz i poproś dziecko, aby powiedziało, czego brakuje. 

13. Pokaż dziecku rysunek geometryczny, sekwencję liter lub cyfr. Poproś je 

o odtworzenie rysunku, liter lub numerów na papierze. 
14. Połóż białe litery na czarnym tle. Dzięki kontrastowi kolorów uczeń 
skoncentruje  się na detalach związanych z literami, na które zazwyczaj nie 
zwraca uwagi. 

 

III. Trudności w poruszaniu się 

 

Koordynacja motoryki dużej 

 

Dzieci mające problemy z koordynacją motoryki dużej są ociężałe, niezgrabne 

i mają nieskoordynowane ruchy. Często nie są w stanie współzawodniczyć ze 
swoimi rówieśnikami podczas ćwiczeń gimnastycznych. Wpadają na stoły, krzesła i 
inne sprzęty ustawione w klasie. Dodatkowo mają trudności z określeniem 

własnej tożsamości. Często mają poczucie, że do niczego się nie nadają. 

Czynności motoryki dużej wymagają zaangażowania wszystkich mięśni, 

zdolności poruszania wszystkimi częściami ciała na komendę i kontrolowania 

ruchów ciała w zależności od czynników zewnętrznych i wewnętrznych, takich 

jak przyciąganie ziemskie, przewaga jednej strony ciała czy poczucie 

równowagi. Celem tych czynności są  łagodniejsze, bardziej efektywne ruchy 

ciała, orientacja w przestrzeni i świadomość położenia ciała. Dziecko 

mające problemy z koordynacją motoryki dużej będzie wymagało indywidualnego 
programu ćwiczeń fizycznych. Gry zespołowe lub ćwiczenia grupowe nie przyniosą 
mu wielkich korzyści. Nauczyciel prowadzący naukę wyrównującą musi zapewnić 

takiemu dziecku pomoc indywidualną. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Dziecko powinno uczestniczyć w zajęciach fizycznych, w czasie których 

ćwiczyłoby chodzenie do tyłu, do przodu lub na boki, a także po prostych 

lub wijących się  ścieżkach narysowanych na podłodze, prowadzących do 

określonego celu. Ścieżka może być szeroka lub wąska, ale im jest węższa, 

tym zadanie trudniejsze. Ćwiczenia można urozmaicić, prosząc dziecko o 
wykonywanie dodatkowych zadań  np.  unoszenie  ramion  w  różny sposób, podnoszenie 
lub upuszczanie przedmiotów, takich jak piłki czy pojemniki, oraz skupianie 

wzroku na różnych punktach w pokoju w trakcie chodzenia. 

2. Kolejnym ćwiczeniem może być naśladowanie poruszania się różnych 

zwierząt. Chód słonia: należy pochylić się do przodu, zginając się w pasie, 

jednocześnie spuszczając ramiona w dół i robiąc duże kroki, kiwać się z 

boku na bok. Skoki królika: należy oprzeć ręce na podłodze, ugiąć kolana, a 
stopy złączyć pomiędzy dłońmi. Chód raka: należy pełzać do przodu i do tyłu z 
głową uniesioną do góry. Chód kaczki: należy chodzić z dłońmi  na  kolanach  w 
głębokim przysiadzie. Chód robaka: opierając dłonie i stopy o podłoże, 
należy robić małe kroczki najpierw stopami, potem dłońmi. 
3.  Chód  księżycowy. Dziecko może naśladować kroki skaczącego kangura, które 
mogą skojarzyć się z poruszaniem się astronauty na Księżycu. 

4. Chodzenie po kamieniach. Rozłóż przedmioty na podłodze, kolorując je 

odpowiednio dla stopy prawej i lewej lub pisząc na nich litery "p" i "l". 

Zadaniem dziecka będzie odpowiednie stąpanie po tak przygotowanych 

kamieniach. 

5. Zabawa z pudełkami. Ustaw dwa pudełka o rozmiarach pudełka po butach 

przed i za dzieckiem. Dziecko ma za zadanie wejść obiema stopami do pudełka 

stojącego przed nim, przesunąć tylne pudełko do przodu i wejść następnie do 

niego. Dziecko może używać obu rąk w celu przesuwania pudełka oraz raz 

jednej, raz drugiej nogi przy wchodzeniu do niego. Cały czas musi iść 
naprzód, aż dojdzie do linii końcowej. 
6.  Chodzenie  po  drabinie.  Połóż drabinę na ziemi. Poproś dziecko, by chodziło 
między szczeblami przodem, tyłem i skacząc. 

7. "Anioły w śniegu". Poproś dziecko, aby położyło się na plecach na 

podłodzę i poruszało rękami i nogami na komendę. Zacznij od komend 
dotyczących nóg, np. rozsuń jak najbardziej nogi, przesuwaj ramiona wzdłuż podłoża, 
aż spotkają się nad głową. Następnie wydawaj komendy dotyczące jednej 
kończyny, np. poruszaj tylko lewym ramieniem, poruszaj tylko lewą nogą. 
   Na koniec wydawaj polecenia dotyczące kończyn  naprzemiennych,  np.  poruszaj 
lewym ramieniem i prawą nogą. 
8. Bieg z przeszkodami. Ustaw przeszkody z pudełek, kółek, stołków, krzeseł 

itp. i poproś dziecko, by przechodziło przez, pod, nad i wokół różnych 

przedmiotów. 

9. Jazda na deskorolce jest kolejną metodą  ćwiczącą motorykę dużą. Można 

ćwiczyć leżąc na niej na brzuchu, klęcząc lub stojąc, zaś podłoże, po 

którym się jeździ może być płaskie lub pochyłe.  

10. Pajacyki. Poproś dziecko, by podskakiwało szeroko rozstawiając nogi i 
klaszcząc dłońmi  nad  głową. Można zastosować różne odmiany tej zabawy 
polegające na ćwierć-, pół- i pełnych obrotach lub skakaniu w lewo, w prawo 

na północ lub na południe. 

11. Podskakiwanie. Poproś dziecko, by skakało na jednej nodze. Może 

zmieniać nogi podczas skakania. Powinno skakać rytmicznie, dwa razy na 

lewej, dwa razy na prawej nodze lub dwa razy na lewej, raz na prawej, czy 

też dwa razy na prawej i raz na lewej. 

12. Fikanie koziołków. Najlepiej, gdy dziecko fika koziołki na trampolinie 

lub łóżku ze sprężynami, materacu lub dużej dętce. 

13. Skakanie przez skakankę. Jest to trudne ćwiczenie dla dzieci ze słabą 

koordynacją ruchową.  Łączy w sobie poczucie rytmu, równowagi, ruchu i 

koordynacji. Wiele dzieci wymaga pomocy w czasie nauki skakania przez 

skakankę. 

14. Zabawa z kółkami. Różnego rodzaju koła, poczynając od hula-hoop można 
wykorzystać do ćwiczeń  rozwijających różne umiejętności. Poproś dziecko, by 

kręciło kołem wokół ramion, nóg, nadgarstków, aby odbijało piłkę w kole, 

rzucało do niego woreczki z grochem, wchodziło i wychodziło z niego. 

15. Ćwiczenia z liną. Długa lina może służyć do przeprowadzenia rozmaitych 
ćwiczeń.  Poproś dziecko, aby zawiązało linę wokół pewnych części ciała: 
kolan, kostek, bioder, ucząc je w ten sposób wizerunku własnego ciała.  

    Zwiąż linę wokół krzeseł, pod stołem, pod żyrandolem i poproś dziecko, 

aby skakało przez nią do tyłu, do przodu i na boki, lub ułóż z niej różne 

kształty, litery albo cyfry. 

 

Koordynacja motoryki małej 

 

Uczniom mającym problemy z koordynacją motoryki małej sprawia trudność 

posługiwanie się drobnymi przedmiotami. Problemy te ujawniają się przy 

wykonywaniu czynności, takich jak: malowanie, pisanie, wiązanie 

sznurowadeł, zapinanie guzików, łączenie przedmiotów lub wycinanie 

nożyczkami. Uczniowie ci osiągają w tych dziedzinach wyniki na poziomie 

dużo młodszych od siebie dzieci. Niektóre dzieci dobrze sobie radzą z 

czynnościami motoryki dużej, jednak ich osiągnięcia w zakresie motoryki 

małej są nadal słabe. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Kalkowanie. Poproś dziecko o kalkowanie linii, obrazków, szkiców, liter 

   lub cyfr na papierze kalkowym lub na matrycy. Aby pomóc dziecku, używaj 

   pomocniczych strzałek, kolorowych wskaźników i cyfr. 

2. Kontrolowanie wody. Poproś dziecko, aby przelewało wodę z dzbanów do 

wiader z podziałką, osiągając określony poziom. Następnie niech dolewa 

mniejsze ilości, stosując dokładniejsze miary. Zadanie to można 

uatrakcyjnić, zabarwiając wodę. 

3. Cięcie za pomocą nożyczek. Pozwól dzieciom ciąć nożyczkami i używać 

   ich w zależności od potrzeb. Poproś, by wycinały wyraźne geometryczne 

   kształty, takie jak kwadraty, prostokąty i trójkąty. Narysuj dziecku 

kolorowe 

   linie, wskazujące kierunek cięcia. 

4. Sznurowanie. Do tego ćwiczenia można użyć kawałka kartonu z otworami. Na 

kartonie powinien być rysunek, a zadaniem dziecka jest przewlekanie 

sznurowadła lub wełny przez dziurki. 

5. Ustawianie klocków oraz dopasowywanie elementów. 

6. Ćwiczenia z użyciem ołówka i papieru. Dla rozwoju motoryki małej 
   i koordynacji oko,dłoń najlepiej stosować książeczki do kolorowania lub 
   z wykropkowanymi rysunkami, które trzeba dokończyć, łącząc kropki. 
 

7. Zabawa ze spinaczami do bielizny. Poproś dziecko, aby przypinało 

spinacze do bielizny wzdłuż linii lub brzegu pudełka. Zmierz czas, w którym 

dziecko przypina określoną liczbę spinaczy. 

8. Kopiowanie figur. Poproś dziecko, by przyjrzało się figurze 

geometrycznej, a następnie skopiowało ją na kawałku papieru. 

9. Składanie kartek papieru. Ćwiczenie to jest korzystne dla rozwijania 
koordynacji oko,dłoń oraz kontrolowania motoryki małej. 
10. Gra w warcaby. Stwarza ona możliwość rozwijania koordynacji oko,dłoń  i 
precyzyjnych ruchów palcami i dłońmi. 
11.  Jakakolwiek  praca  z  gliną lub modeliną wzmacnia mięśnie palców. Poproś 
dziecko, aby ulepiło różne kształty, zwierzęta lub przedmioty. Za każdym 

razem dodawaj więcej szczegółów do ulepienia. 

12. Nawlekanie koralików lub makaronu na nitkę. 

13. Bardzo dobrym ćwiczeniem jest szycie. Można narysować na materiale wzór 

i poprosić dziecko, aby wyszyło go kolorowymi nitkami. 

14. Zapinanie guzików, wiązanie butów, zasuwanie suwaków również może być 

przydatne w rozwijaniu koordynacji motoryki małej. 

15. Kółka. Dziecko może ćwiczyć, rysując duże koła na tablicy lub na kartce 

papieru, używając jednej ręki, zgodnie z ruchem wskazówek zegara lub 

odwrotnie do ruchu wskazówek zegara. 

 

Wizerunek ciała 

 

Wizerunek ciała odnosi się do świadomości osoby dotyczącej jej ciała i 

związanych z nim możliwości.  Ćwiczenia związane z wizerunkiem ciała są po 

to, aby pomóc dziecku w dokładnym określeniu położenia części ciała oraz 

poznania ich funkcji. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Wskazywanie części ciała. Poproś dziecko, aby wskazało różne części 

swojego ciała: nos, prawy łokieć, lewą kostkę itd. Ćwiczenie to jest 

trudniejsze, gdy dziecko ma zamknięte oczy. Można również poprosić je, aby 

położyło się na podłodze i wtedy dotykało różnych części swojego ciała.     

   Utrudnieniem  będzie dotykanie różnych części ciała w rytmie. Do tego 

celu   

   można np. używać metronomu. 

2. Poproś dziecko, aby narysowało kontur ciała kolegi w naturalnych 

rozmiarach, a następnie swojego ciała. 

3. Poproś uczniów, by na kawałku papieru rysowali zarysy swoich twarzy, 

paznokci i inne szczegóły ciała. 

4. Poproś uczniów, aby przechodzili przez przeszkody, pod i nad nimi. 

Poproś ich, aby opisywali, co robią w czasie przechodzenia przez 

przeszkody. 

5. Poproś uczniów, aby ćwiczyli poruszanie i dotykanie różnych części 

swoich ciał stojąc przed dużym lustrem. 

6. Przetnij obraz ciała na dwa kawałki, a następnie na kilka kawałków i 

poproś uczniów, aby je złożyli w całość. 
7. Rozdaj uczniom nie dokończone  rysunki  i  poproś, aby dorysowali brakujące 
części. 

8. Zrób z kartonu robota, którego stawy wykonane ze spinaczy będą ruchome. 
Dzieci mogą przesuwać kończyny robota i porównywać z pozycją własnego ciała. 
9. Układanki. Układanki z postaciami ludzi, przedmiotów, zwierząt itp. 

   można pociąć, by pokazać dziecku funkcjonowanie poszczególnych części 

ciała. 

10. Pantomima. Poproś dzieci o naśladowanie czynności charakterystycznych 

dla określonych zawodów, np. kierowcy autobusu, policjanta kierującego 

ruchem, listonosza przynoszącego listy lub szefa kuchni. 

 

IV. Problemy z położeniem w przestrzeni 

 

Duże znaczenie dla odniesienia sukcesu w procesie uczenia się ma zdolność 

określania prawidłowego położenia przedmiotów w przestrzeni. 

U dzieci mających z tym problemy występują trudności w czytaniu, 

literowaniu i liczeniu. Zdolność postrzegania to umiejętność lokalizowania 

przekręconych, odwróconych lub skręconych przedmiotów, rozpoznawanie 
podobieństw  i  różnic między przedmiotami oraz określanie położenia figur, 
liter i przedmiotów w przestrzeni. Dziecko, które nie potrafi określić 

związku 

między przedmiotami a własnym ciałem, często pisze odwrócone "b", "d" 

lub "p", pisze "są" zamiast "as" i 42 zamiast 24. 

 

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

 

1. Poproś dziecko o rozpoznanie figur geometrycznych, liter lub cyfr na 

stronie zawierającej przekręcone, odwrócone lub skręcone znaki. 

2. Poproś dziecko, by określiło kierunek położenia przedmiotów w stosunku 

do położenia własnego ciała. 

3. W trakcie ćwiczeń  fizycznych  proś dzieci o poruszanie różnymi częściami 
ciała, aby uświadomiło sobie ich istnienie. 

4. Poproś dziecko, aby odnajdywało przedmioty na podstawie wskazówek 

przekazywanych ustnie lub pisemnie. 

5. Poproś dziecko, aby naśladowało położenie ciała drugiej osoby. 

6. Czytajcie razem mapy i plany. 

7. Poproś dziecko, by ułożyło przedmioty według  ściśle określonych 

instrukcji, np. połóż piłkę pod krzesłem, włóż gumkę do górnej szuflady, 

włóż gumkę do drugiej szuflady od dołu. 

 

V. Problemy z orientacją lewo,prawo 

 

Dziecko, u którego występują problemy z orientacją lewo,prawo, ma kłopoty z 

rozróżnianiem prawej i lewej strony swojego ciała. Problem stanowi dla 

niego również rozpoznawanie strony prawej i lewej na zdjęciach lub innych 
przedmiotach. Programy terapeutyczne, pomagające rozwiązać problemy 

związane z położeniem w przestrzeni, koordynacją motoryki dużej, 

wizerunkiem ciała oraz pozycją przestrzenną, można również zastosować do 

rozwiązania problemu z orientacją prawo,lewo. Korzystnym ćwiczeniem dla 

dziecka może być kolorowanie lub rysowanie pewnych przedmiotów, np. kota z 

lewej strony drzewa, psa z prawej strony domu, buta na lewej nodze lalki. 

Inne czynności pomagające rozróżnić stronę prawą i lewą: 

1. Zaproponuj dziecku, aby pomalowało lakierem paznokieć małego palca u 

lewej dłoni. 

2. Naucz dziecko, że zarówno czytanie, jak i pisanie zaczynają się od 

strony lewej. Postaw zielony znaczek lub kropkę z lewej strony kartki 
papieru, skąd uczeń powinien zacząć. 
3. Poproś dziecko, by położyło dłonie na papierze, i oznacz, która jest 

lewa, a która prawa. Następnie poproś je, aby poukładało kartki papieru 

lewą i prawą ręką na dwa oddzielne stosy. 

4. Poproś dzieci, aby wskazały lewostronne i prawostronne części swoich" 

ciał, ciał kolegów oraz osób na fotografii, np. lewe ucho i prawą stopę. 

5. Ułóż kilka zdjęć od lewej do prawej tak, aby utworzyły historyjkę. 

6. Grajcie w takie gry, które zmuszają do intensywnego ruchu lewej lub 

prawej strony ciała. 

 

VI. Nadpobudliwość 

 

Nadpobudliwość charakteryzuje się zwiększoną liczbą ruchów i nadmierną 

aktywnością ruchową. Dziecko nadpobudliwe jest w ciągłym ruchu, tupie 

nogami, stuka ołówkiem, podnosi kartki papieru itp. Oto niektóre wskazówki, 

jak postępować z dzieckiem nadpobudliwym w klasie: 

1. Dobrze, aby lekcje miały określoną strukturę,dzięki czemu liczba 

dostępnych bodźców będzie ograniczona, i nikt nie będzie przeszkadzał 

uczniom w czasie pracy. 
2. Każda lekcja powinna być tak zorganizowana, aby uczeń  mógł opanować 
materiał w czasie odpowiadającym jego zdolności skoncentrowania uwagi. 
3. Poproś uczniów o wykonanie krótkich zadań, pozwalających im na poruszanie 
się po klasie i budynku szkolnym. Takie zajęcia można przeprowadzić w 

czasie przerwy lub specjalnie w tym celu zaplanować lekcję. 

4. Przygotuj kilka zabawnych zajęć, którym dzieci będą musiały poświęcić 

parę minut, i w tym czasie odprężą się. 

5. Zachęcaj uczniów do odpowiedniego zachowania się w czasie wolnym lub w 

czasie poświęconym ulubionym zajęciom. 

 

VII. Rozpraszanie się oraz krótki czas koncentracji uwagi 

 

Wielu nadpobudliwych uczniów, mających trudności w uczeniu się,  łatwo się 

rozprasza. Jakikolwiek hałas, ruch, światło lub kolor pojawiające się w 

klasie są w stanie odwrócić ich uwagę od wykonywanego zadania. Zwracają 

uwagę na wszystko, co dzieje się w klasie, zapominając o powierzonym im 

zadaniu. Często skupiają się na wyznaczonym zadaniu przez krótki czas, nie 
wystarczający jednak, by je ukończyć. Proponuję kilka metod, których 
zastosowanie pomoże w zmniejszeniu tego problemu. 

1. Postaraj się zlikwidować hałasy z otoczenia, tablice informacyjne, 

wystawy i inne źródła wzrokowych i słuchowych bodźców, które mogą prowadzić 

do rozproszenia uwagi uczniów. 
2. Usuń  z  biurka  ucznia  wszystkie  przedmioty  niepotrzebne  przy  wykonywaniu  zadania  lub 
odrabianiu lekcji. 
3. Pozwól uczniowi wykonać każde zadanie w ściśle określonym czasie. 
4. Aby osłabić oddziaływanie różnych rozpraszających odgłosów, załóż 

uczniom słuchawki na uszy, nie włączając ich do żadnego źródła dźwięku. 

5. Stosuj kartkę z wyciętym okienkiem lub ramkę, aby pomóc uczniowi skupić 

uwagę na określonym przedmiocie lub tekście. 

6. Rozłóż przed uczniem na biurku serwetkę w jego ulubionym kolorze, aby 

nie rozpraszały go inne barwne bodźce wzrokowe. 

7. Ułóż program dnia ucznia w taki sposób, aby był stymulowany do działania 

ruchowego po wykonaniu czynności wymagających dłuższego skupienia. 

8. Rozsadź uczniów tak, aby byli zwróceni do siebie plecami. 

9. Przygotuj dla dziecka duże pudło, wyściełane od środka wykładziną 

dywanową lub kocem, dobrze oświetlone i przewiewne, w którym będzie mogło 

się schronić, chcąc uciec od nadmiaru bodźców wzrokowych i słuchowych. 

Nigdy nie wykorzystuj tego pudła jako miejsca do odbywania kary. 

   Zamiast  podobnego  pudła można użyć kawałka kartonu jako bariery 

izolującej od otoczenia. 

 

Podziękowania 

 

Chciałbym wyrazić wdzięczność następującym osobom: 

Dooreen Murray za pomoc w stworzeniu wskazówek praktycznych znajdujących 
się na końcu książki. 
Profesorowi M.P. Keetowi z uniwersytetu w Stellenbosch w Republice 

Południowej Afryki, który rozbudził we mnie zainteresowanie i miłość do 

pediatrii. 

Profesorowi Marcelowi Kinsbourne'owi i doktorowi Tomowi Humptsowi z 

Hospital for Sick Chiidren w Toronto w Kanadzie za wprowadzenie mnie w 

dziedzinę medycyny wieku rozwojowego oraz zapoznanie z zagadnieniami 

związanymi z trudnościami w uczeniu się, jak również za fascynujące ich 

przedstawienie. 

Rogerowi Robertsowi, którego ilustracje służą podkreśleniu faktu, że szanse 

na sukces są większe, gdy okazuje się w swoich pracach poczucie humoru. 

Rosę Berger, która cierpliwie przepisała na maszynie kilka wersji rękopisów 

tej książki. 

 

Koniec. 

Opracowano jako plik tekstowy w maju 2000r. 

Korekta skanu SM 27-06-2003 
 
 
 
 
 
 
 
 

Przydatne linki ADHD 

http://adhd.org.pl/portal2/index.php

 

 

http://www.adhd.info.pl/

 

 

http://www.forum.ptadhd.pl/

 

 

http://wiadomosci.polska.pl/specdlapolski/article.htm?id
=132315

 

 

http://www.problemywychowawcze.republika.pl/nadpo
b.htm

 

 

http://sonia.low.pl/sonia/art2/adhd_wier.htm

 

 

http://www.newsweek.pl/wydania/artykul.asp?Artykul=
8174

 

 

http://www.poradnikmedyczny.pl/mod/archiwum/4650.
html

 

 

http://wiadomosci.wp.pl/kat,1016779,title,Nie-robmy-z-
ADHD-kuriozum,wid,10426804,wiadomosc.html

 

 

http://dziecko.onet.pl/636,6,10,co_czuje_dziecko_z_adh
d,artykul.html