SPIS TREŚCI

1.WSTĘP ...................................................................................................................................3

1.1 TŁO ...................................................................................................................................3

1.2 SFORMUŁOWANIE PROBLEMU.................................................................................5

1.3 STRUKTURA PRACY ....................................................................................................5

2. CZĘŚĆ TEORETYCZNA - KULTURA ORGANIZACJI ..............................................6

3. CZĘŚĆ EMPIRYCZNA ......................................................................................................9

3.1 METODOLOGIA .............................................................................................................9

3.2 PREZENTACJA FIRMY I JEJ HISTORIA ...................................................................13

3.3 WYGLĄD BIURA..........................................................................................................17

3.4 LUDZIE ..........................................................................................................................19

3.4.1 LUDZIE O FIRMIE ..................................................................................................21

3.4.2 SZEFOWIE ...............................................................................................................25

3.4.3 CUDZOZIEMCY.......................................................................................................36

3.5 CODZIENNA

PRACA ...................................................................................................43

3.5.1 EWOLUCJA STOSUNKU DO PRACY.....................................................................54

3.5.2 REKRUTACJA I PERSPEKTYWA AWANSU ORAZ GLIWICE...............................59

3.5.3 MOTYWACJA ...........................................................................................................63

3.6 SZKOLENIA, WYJAZDY .............................................................................................67

3.7 SPOTKANIA TOWARZYSKIE ....................................................................................70

4. KONKLUZJE .....................................................................................................................72

BIBLIOGRAFIA ....................................................................................................................81

1.WSTĘP

1.1 TŁO

"Rozwój i postęp ściśle wiążą się ze sobą, gdyż w konkurencyjnej gospodarce nie ma
spoczynku dla przedsiębiorstwa. Pojawiają się przeszkody, konflikty, nowe problemy
w różnych postaciach i nowe perspektywy, pobudzające wyobraźnię i prowadzące do
dalszego rozwoju przemysłu".
(Alfred P. Sloan, Jr., 1963/1990, Moje lata z General Motors, s.20)

Długa historia przemysłu motoryzacyjnego w USA i na świecie obfituje w takie właśnie

momenty. Wzloty i upadki rozmaitych firm samochodowych, okresy ich świetności i

kryzysów zawsze pociągały za sobą rozwój przemysłu, przyciąganie nowych

przedsiębiorców do prężnej branży o dużym potencjale rozwoju, i co za tym idzie,

powolne nasycanie się rynku. Kurczenie się rynków zbytu zmuszało producentów

samochodów do wkraczania na nowe tereny. W ten sposób amerykańscy (i nie tylko)

producenci aut trafili na rynki europejskie. Ich działalność stopniowo poszerzała się o

coraz to nowe państwa i siłą rzeczy dotarła do Europy Środkowej i Wschodniej. Jednakże

renomowane firmy nie ograniczały się tylko do sprzedaży swoich wyrobów. Zaczęły także

inwestować. Taką drogę z USA do Polski odbył opisywany w tej pracy Automovilistico

Company.

Nasz kraj jest drugim partnerem europejskiego oddziału tej korporacji.

Pojawienie się AC jako nowego partnera dla polskiego przedsiębiorstwa motoryzacyjnego,

który AC obrał sobie za partnera, było wbrew wielu głosom, szansą na przetrwanie

podupadającej fabryki. Rządowi eksperci już od dłuższego czasu twierdzili, iż nasze

przestarzałe i zadłużone fabryki motoryzacyjne na zagranicznych rynkach nie mają

Nazwa firmy, jej znak firmowy oraz imiona pracowników zostały zmienione w celu ochrony anonimowości

rozmówców.

żadnych szans, a większość i tak z najwyższym trudem radzi sobie na rynku krajowym. Ich

działalność przetrwała do tej pory tylko dzięki interwencjom państwa. W związku z tym

bez pomocy zachodnich koncernów całej niemal branży prędzej czy później grozi

bankructwo (Gazeta Wyborcza, 1993). Na tym tle pojawienie się AC jako przyszłego

inwestora wywołało nie tylko wiele zamieszania i spekulacji, lecz i również nadzieję na

znaczną poprawę dotychczasowej sytuacji warszawskiej fabryki. Ocena tych rezultatów

wykracza poza ramy tej pracy, dlatego nie będzie przedmiotem moich rozważań.

Za przedmiot moich badań i opisu obrałam właśnie AC z dwóch powodów. Firma ta, jak i

wiele innych tego typu koncernów, jest obiektem marzeń wielu ludzi. Ich wyobrażenie o

pracy w takim przedsiębiorstwie często dochodzi do mitologicznych mrzonek o szybkiej i

zawrotnej karierze połączonej z fascynującą i samodzielną pracą. Głosy takie słyszałam od

kilku młodych osób i one m.in. sprawiły, że przedmiot moich badań stał się dla mnie tym

bardziej interesujący. Drugi powód obrania tej właśnie korporacji wynika niejako z

pierwszego. Otóż miałam szczęście napotkać na drodze swego życia osoby pracujące w

AC. Ich częste opowieści i rozważania na temat pracy w tej firmie nie tylko skłoniły mnie

do refleksji na temat konfrontacji wcześniej zasłyszanych marzeń młodych ludzi z

rzeczywistością, o której mi teraz opowiadano, lecz również wywołały we mnie

zwyczajną, ludzką chęć samodzielnego poznania przedmiotu mego zainteresowania. Ta

ciekawość sprawiła, że postanowiłam zająć się badaniem AC w ramach swojej pracy

magisterskiej. Decyzja ta zaprowadziła mnie na seminarium magisterskie pani profesor

Moniki Kostery, która zaakceptowała mój pomysł na tę pracę.

W tym miejscu chcę złożyć serdeczne podziękowania pani profesor Monice Kosterze,

dzięki której nauka stała się nie tylko przyjemnością, ale i niezapomnianą przygodą. Bez

jej pomocy, trafnych rad i wsparcia psychicznego zginęłabym w zamęcie własnych

domysłów, wątpliwości i przerażenia wynikającego być może z braku doświadczenia w

prowadzeniu takich badań. Chcę również bardzo gorąco podziękować moim przyjaciołom

- Uśmiechniętej Pani oraz Panu z Bródką, bez których inspiracji, wielkiej pomocy i

otwartości moja podróż w świat AC nigdy by nie zaistniała. Bardzo serdecznie dziękuję

także wszystkim moim pozostałym rozmówcom za to, że pozwolili mi stworzyć pracę o

sobie samych.

1.2 SFORMUŁOWANIE PROBLEMU

Praca jest analizą kultury pracowników średniego szczebla polskiego oddziału globalnej

firmy AC, przeprowadzoną na podstawie podłużnych badań terenowych według modelu

Scheina. Staram się odpowiedzieć na pytanie: co stanowi o specyfice tejże kultury, czy jest

ona spójna oraz jak wygląda codzienna konstrukcja rzeczywistości społecznej w tej firmie?

W tym celu opisuję m.in. to, jak ludzie w tej organizacji widzą swoje role społeczne, co

jest dla nich ważne, cenne?

1.3 STRUKTURA PRACY

Praca składa się z trzech części. Pierwszą stanowi nakreślenie tła, na którym powstała

przedstawiona organizacja, opis przyjętych przeze mnie założeń potrzebnych do napisania

tej pracy (rozdział 1) oraz wstęp teoretyczny, będący omówieniem najważniejszych

zagadnień kultury organizacyjnej (rozdział 2).

Część druga jest opisem przeprowadzonych badań, usystematyzowanym według

wybranych przeze mnie wątków przewijających się w wywiadach (rozdział 3).

W części trzeciej umieściłam konkluzje będące moją własną interpretacją części drugiej na

tle teoretycznej części pierwszej (rozdział 4).

2. CZĘŚĆ TEORETYCZNA - KULTURA ORGANIZACJI

Rozważania o kulturze organizacji nie sposób nie rozpocząć od zdefiniowania samej

organizacji, gdyż to ona jest miejscem gdzie owa kultura może się zadomowić. Definicji

organizacji i organizowania jest bardzo, bardzo wiele. Zwykle traktowały one organizacje

bardzo przedmiotowo stosując do ich opisu takich metafor jak maszyna. Teorie te

traktowały organizacje jako narzędzie do osiągnięcia celu, którym była wydajność i

efektywność. Na szczęście pojawiły się również i inne głosy, które zwróciły uwagę na

bohaterów organizacji, czyli ludzi. Wszak to oni je tworzą i bez nich organizacje nie

istniałyby. Istotę organizacji wspaniale uchwyciła Barbara Czarniawska - Joerges (1992)

zadając pytanie, czym byłaby organizacja, gdyby pewnego dnia nie przyszedł do niej

żaden pracownik? W tym duchu, organizacji, której rdzeń tworzą ludzie, powstawały

kolejne teorie głoszące podejście do organizacji jak do organizmu czy mózgu. Podążając

dalej tym torem dochodzimy do definicji organizacji jako kultury. Cytując definicję

zaczerpniętą ze Słownika wyrazów obcych (1964), kultura to "materialny i duchowy

dorobek ludzkości, wytworzony w rozwoju społeczno-historycznym". Na tle tej definicji

organizacja jest dorobkiem duchowym i materialnym członków organizacji. Dorobek ten

był zaczątkiem do wielu innych, bardziej złożonych definicji kultury organizacji. Schein

(1990) przedstawił ją rozbitą na trzy poziomy: artefakty, normy i wartości oraz założenia.

Do artefaktów zaliczamy łatwo obserwowalne tzw. manifestacje kultury, czyli wszystko,

na podstawie czego możemy wnioskować o normach i wartościach wyznawanych przez

uczestników organizacji i jej kultury. Do manifestacji tych możemy zaliczyć język,

wytwory materialne a więc architekturę, sztukę i wiele innych. Normy i wartości są

wyznacznikami celów danej ludzkości i dopuszczalnych sposobów osiągania tychże.

Założenia są najgłębszymi sferami, stanowiącymi trudny do zaobserwowania i czasem

tkwiący w podświadomości uczestników, fundament kultury organizacji. Takie ujęcie

kultury organizacji było podstawą pisania tej pracy. Nie jest to jednakże jedyna definicja, z

którą utożsamiam kulturę organizacji. Dla mnie jest ona przede wszystkim szeroko

rozumianym sposobem komunikowania się. Aby komunikacja była skuteczna, pomiędzy

uczestnikami organizacji musi być zrozumienie. Dla mnie rozumieniem jest procesem

dekodowania otrzymywanych sygnałów. Bez tego wszyscy zginęlibyśmy pod gradem

słów, obrazów i działań nie posiadających żadnego znaczenia ani celu. Proces

dekodowania jawi się w mej wyobraźni za pomocą prostej metafory. Tak jak

promieniowanie wysyłane przez słońce na ziemię zabiłoby nas gdyby nie otoczka

ozonowa, tak i rzeczywistość nie byłaby dla nas środowiskiem umożliwiającym

przetrwanie gdyby nie filtr kultury, przez który do nas dociera. Ten filtr został, moim

zdaniem, najtrafniej opisany przez Barbarę Czarniawską - Joerges jako "otoczka

pokrywająca świat, którą zarówno tworzymy, jak i w której żyjemy" (Czarniawską -

Jorges, 1991, cytowana przez Kosterę, 1996, s.75). Moja metafora kultury jest o tyle

uboga, że nie oddaje wpływu uczestników organizacji na tworzenie kultury. Za pomocą

metafory powłoki ozonowej mogę jedynie oddać naszą możliwość niszczenia, co nie jest

bez znaczenia w przypadku kultury. Jednakże mnie bardziej interesuje proces odwrotny -

tworzenia kultury.

"Kultura jest tworzona społecznie" (Kostera, 1998, s. 31). Oznacza to, że powstaje ona

przy współudziale wszystkich uczestników i stanowi niejako zestawienie różnych filozofii,

sposobów działania charakterystyczne dla tworzącej je grupy uczestników. W

niepowtarzalności i wyjątkowości tej mieszanki tkwi przyczyna mego zainteresowania

badaniem kultur organizacji. Każdą organizację traktuję jako niepowtarzalny obiekt,

rządzący się własnymi prawami i normami. Podejście do organizacji jak do obiektu

latającego zamieszkałego przez kosmitów może zwięźle scharakteryzować moje

nastawienie (i wszystkich innych badaczy) w badaniach antropologicznych organizacji.

Traktuje się w nich kulturę jako rdzenną metaforę, co implikuje sposób postrzegania

organizacji "jako form ekspresji, manifestacji ludzkiej świadomości" (Smircich, 1983,

cytowana przez Kosterę, 1996, s.64). W badaniach antropologicznych formy te postrzega

się jako rytuały, czy ceremonie. Badając je, dociekamy wartości tkwiących u ich źródła, a

jeśli potrafimy, założeń stanowiących o takim charakterze kultury organizacji. Taki też

tryb postępowania przyjęty został w niniejszej pracy.

3. CZĘŚĆ EMPIRYCZNA

3.1 METODOLOGIA

Rozważania na temat zastosowanej przeze mnie metody badawczej rozpocznę, zgodnie z

tym co zaleca Kostera (1998) za Morgan i Smircich (1980), od krótkiej refleksji odnośnie

paradygmatu będącemu najbliższym moim obecnym przekonaniom.

Dlaczego wspomniałam o paradygmacie, z którym właśnie teraz się utożsamiam? Otóż

uważam się za badacza zbyt młodego i posiadającego zbyt małe doświadczenie abym

mogła z pełnym przekonaniem stwierdzić, iż jestem wyznawcą jakiegokolwiek

paradygmatu naukowego. Jestem osobą dopiero poznającą nie tylko paradygmaty, lecz i

wszelkie badawcze metody naukowe. Badania przeprowadzone przeze mnie w tej pracy są

pierwszymi poważnymi badaniami, których podjęłam się w mym dotychczasowym życiu.

Pomimo, że obecnie wydaje mi się, że utożsamiam całkowicie z paradygmatem

interpretatywnym nie twierdzę, że pozostałe paradygmaty nie posiadają żadnych założeń, z

którymi nie mogłabym się zgodzić. Mój sceptycyzm odnośnie identyfikowania się z

jakimkolwiek paradygmatem wynika z mego przekonania, iż paradygmat też powinien być

niejako najpierw przedmiotem poznania a dopiero później można się z nim identyfikować.

Właśnie on stanowi o naszym sposobie postrzegania rzeczywistości i roli jaką pełni nauka.

Zgodnie z paradygmatem interpretatywnym, rzeczywistość społeczna jest względna oraz

niestabilna i jest wytworem intersubiektywnym uczestników, czyli ludzi żyjących w

świecie społecznym (Kostera, 1996). Rola badacza polega tutaj na analizowaniu badanej

rzeczywistości i odkrywaniu tajemniczych nici znaczeń i powiązań tworzących badaną

materię. Badacz schodzi do roli ucznia poznającego nową rzeczywistość, świat i żyjących

w nim ludzi. Naukowiec powinien dzielić się swoimi refleksjami z innymi, aby jego

przemyślenia były inspiracją dla innych i służyły im pomocą w rozwiązywanych przez

nich problemach. Z założeń dotyczących sposobu widzenia rzeczywistości wynika

metodologia prowadzonych badań (Kostera, 1998 za Morganem, 1983/1987). Pochodną

wyznawanego paradygmatu jest również sposób opisywania rzeczywistości, a więc

metafora, którą posłuży się badacz dzieląc się swymi refleksjami z innymi. W moim

przypadku, przyjęta w pracy metafora pojawiła się na końcu, już po ukończeniu badań.

Być może tkwiła w mej podświadomości i dopiero po ukończeniu badań zdałam sobie

sprawę z jej obecności, choć jak twierdzi Kostera (1996) "badacze zawsze działają na bazie

swoich założeń (nawet jeśli twierdzą, że takowych nie mają)". Wydaje mi się, że moje

założenia i pozycja epistemologiczna ewoluowała przez cały czas prowadzenia badań.

Muszę przyznać uczciwie, że rozpoczynając badania miałam w mej wyobraźni bardzo

silny obraz badanej organizacji jako narzędzia manipulacji jej uczestnikami. Przekonanie

to wynikało niewątpliwie z zasłyszanych wcześniej opowieści i przyznaję, bardzo

utrudniło mi pierwsze badania.

W celu poznania interesującej mnie organizacji przeprowadziłam wywiady

antropologiczne, czyli wywiady jakościowe nieustrukturalizowane, częściowo

standaryzowane. Moim rozmówcom zadawałam podobny zestaw pytań, który, w miarę

trwania badań, powiększał się o coraz to nowe elementy. Przeprowadziłam dwanaście

rozmów, z których każda została, za zgodą mojego rozmówcy, nagrana na dyktafon, a

następnie stranskrybowana. Najdłuższa rozmowa trwała dwie i pół godziny, a najkrótsza

piętnaście minut. Większość osób, co prawda, była lekko speszona na widok dyktafonu,

jednakże dosyć szybko oswajali się z jego obecnością i zaczynali swobodniej odpowiadać

na moje pytania. W czasie tych rozmów starałam się zachować pełną otwartość umysłu

potrzebną badaczom w trakcie wywiadu antropologicznego, choć z jakimś stopniu

musiałam się jej nauczyć. Pierwsza rozmowa, którą przeprowadziłam, nie była w pełni

udana, gdyż po pierwsze mój rozmówca był bardzo spięty, a po drugie zadawałam zbyt

wiele pytań sugerujących. Zabrakło mi "antropologicznego nastawienia badacza" (Kostera,

1996 za Czarniawską - Joerges, 1992). Drugi wywiad i wszystkie następne były dużo

lepsze. Nauczyłam się uważnie słuchać, nic nie sugerowałam i starałam się również zbyt

natarczywie nie dopytywać o pewne rzeczy, o których widziałam, że rozmówcy nie chcą

mówić. Podstawowymi pytaniami, które zadawałam była prośba o opisanie typowego dnia

pracy mojego rozmówcy, opisanie ludzi, z którymi pracuje czy rzeczy, które dają mu

największą satysfakcję z wykonywanej pracy. Moimi rozmówcami były osoby młode, w

wieku do 34 lat, Polacy, pracownicy średniego szczebla oraz jeden kierownik działu

marketingu. Niestety, nie udało mi się przeprowadzić rozmowy z żadnym obcokrajowcem,

głównie z powodu ich zapracowania i braku czasu. Pierwszy wywiad przeprowadziłam w

lipcu 1998r., zaś ostatni w marcu 1999r. Przez cały ten okres zmieniał się mój sposób

widzenia tej organizacji, każdy wywiad przynosił za sobą nowe refleksje. W miarę

prowadzenia rozmów zaczęłam się faktycznie czuć jak podróżnik, wracający wciąż na tę

samą wyspę i odkrywający za każdym razem kolejne rzeczy, których wcześniej nie

dostrzegał. Z każdą moją wizytą w AC moja sympatia do jej pracowników rosła. Wielu z

nich zaskoczyło mnie swoją otwartością i szczerością w swoich wyznaniach. Niektórzy

rozśmieszali mnie do łez. Powoli wyłaniał się w mojej wyobraźni zupełnie inny obraz tej

organizacji niż miałam na początku. Zza obrazu wielkiej korporacji na plan pierwszy

wyłonili się ludzie - ludzie, których szczerze polubiłam. Wywiady zakończyłam w

momencie kiedy nałożyły się na siebie dwa czynniki - po pierwsze miałam wrażenie, że

mam wystarczająco dużo puzzli do ułożenia obrazka, a po drugie zasób osób, do których

miałam możliwość dotrzeć był na wyczerpaniu. Wtedy zagłębiłam się w lekturze

stranskrybowanych wywiadów. Analiza tekstu uświadomiła mi, jak wiele rzeczy umknęło

mej uwadze w czasie przeprowadzania rozmów. Dopiero teraz uważnie przyjrzałam się

wszystkim wypowiedziom i zaczęłam się ponownie zastanawiać nad przedmiotem badań.

Metafora tej organizacji jako układu słonecznego nasunęła mi się w czasie powrotu do

domu po przeprowadzeniu ostatniego wywiadu. Początkowo nie zaprzątałam sobie zbytnio

tym głowy, lecz zagłębiłam się w literaturze fachowej traktującej o kulturze organizacji.

Dopiero po jakimś czasie, analizując tę metaforę uznałam, że ten obraz organizacji, który

pojawił się niejako znikąd w mej wyobraźni, jest moim zdaniem najtrafniejszy. Opisanie

AC za pomocą metafory układu słonecznego bardzo dobrze oddaje mechanizm rządzący tą

organizacją oraz sieć zależności międzyludzkich pomiędzy pracownikami korporacji.

Zastosowanie tej metafory przyczyniło się do mego głębszego zrozumienia tejże

organizacji, lecz zdaję sobie sprawę, że może również zasłonić jej inne elementy (Kostera,

1996). Staram się więc nie ograniczać w tej pracy do przedstawienia przedmiotu badań

tylko za pomocą tej metafory i dlatego wspominam o niej tylko w miejscach, w których

użycie jej uznaję za pomocne w zrozumieniu pewnych mechanizmów działania tejże

korporacji. W celu opisania AC wyszczególniłam pewne wątki, które wyłoniły się w czasie

wywiadów i analizy stranskrybowanych tekstów. W mym opisie starałam się przedstawić

jak najbardziej bezrefleksyjnie zaobserwowaną rzeczywistość, posługując się w tym celu

cytatami wypowiedzi moich rozmówców, pozwalając sobie na osobiste uwagi jedynie we

konkluzjach. Zdaję sobie sprawę, że czytelnik mimo wszystko otrzymuje mój sposób

widzenia AC, jednak mam nadzieję, że świadomość tego w czasie lektury niniejszej pracy,

pozwoli mu na stworzenie własnego obrazu opisywanego przedsiębiorstwa.

3.2 PREZENTACJA FIRMY I JEJ HISTORIA

"Przez pustkowia Układu Drogi Mlecznej mknie karłowata gwiazda, podobna do
miliardów gwiazd tego typu, nagminnie w nim występujących. To S ł o ń c e.
Słońce nie podróżuje samotnie w przestrzeniach międzygwiazdowych, lecz unosi
ze sobą 9 planet z ponad 40 ich księżycami, tysiące planetoid, miliony komet oraz
liczne roje meteorów". (Piotrowski S., red., 1967/1990, Astronomia popularna, s.
16)

Automovilistico Company powstała jako spółka akcyjna z siedzibą w Nowym Jorku.

Znana jest przede wszystkim z wytwarzania samochodów, jednakże produkuje również

silniki i lokomotywy. Stanowią one wszakże margines działalności tej firmy przodującej w

świecie pod względem liczby sprzedawanych aut.

Automovilistico Company została założona w 1908r. przez Williama Crapo Durranta,

amerykańskiego milionera marzącego o stworzeniu wielkiego koncernu motoryzacyjnego.

Od początku jego organizowanie polegało na wykupywaniu znanych już wytwórni

samochodów i włączaniu ich do jego imperium. Dlatego wozy opuszczające fabryki AC

mają tradycyjne marki. Tę tradycję kontynuowano, gdy AC zaczął inwestować poza

Amerykę Północną (Sloan, 1993). W 1923r. uruchomiono pierwszą europejską montownię

w Kopenhadze. W dwa lata później AC wykupił brytyjskie zakłady Vauxhall Motors Ltd.

A w 1929r. niemiecką firmę Adam Prisa AG. To właśnie Prisa stał się największym poza

USA oddziałem AC, chociaż europejska ekspansja koncernu trwa. Poza fabrykami

samochodów i części zamiennych działa ośrodek badawczo - rozwojowy, zlokalizowany w

Niemczech. Powstają tam projekty samochodów wprowadzanych na rynki europejskie

oraz do pozostałych krajów świata, z wyjątkiem USA. Europejski oddział AC znajduje się

w Szwajcarii. To właśnie on kieruje wszystkimi przedsięwzięciami Prisy w Europie

Wschodniej (Życie Warszawy, 1992).

AC jest największą korporacją świata i odwiecznym symbolem prężności amerykańskiego

przemysłu. W szczycie powodzenia w latach pięćdziesiątych kontrolował ponad 60%

północnoamerykańskiego rynku samochodowego. Stał się taką potęgą, że jeden z szefów

firmy o przydomku "Dynamo Charlie" miał odwagę oświadczyć w Kongresie, że co jest

dobre dla AC, jest dobre dla Ameryki (Aeppel i Mapes, 1992).

Czasy świetności i rozkwitu firmy nie trwały jednak wiecznie. Wszystko w firmie toczyło

się utartym trybem, aż do momentu, gdy przed AC pojawiło się widmo bankructwa. Na

początku 1990r. koncern tracił ogromne sumy: $500 mln miesięcznie. Dane przedstawione

przez prezesa zarządu AC w 1992r. zostały natychmiast uznane za dowód niepomyślnej

sytuacji gospodarczej kraju. Eksperci z Wall Street, którzy już od 1989r. uważnie

obserwowali pogłębiającą się nierentowność firmy, od jakiegoś czasu spodziewali się tych

złych wieści. Po pełnych chwały latach pięćdziesiątych udział AC w rynku

samochodowym USA spadł z 60% do 30%. Jeden z menedżerów tak skomentował

ówczesną sytuację

"To była ostateczna nauczka. Musieliśmy prawie zbankrutować, żeby zrozumieć, że
nie możemy już dyktować warunków amerykańskim konsumentom. Trzeba było
schudnąć i fundamentalnie zmienić sposób prowadzenia interesu".
(Matys, 1994, s. 16)

Ówczesny prezes AC powiedział w wywiadzie udzielonym Fortune, że firma musi

zmniejszyć liczbę roboczogodzin potrzebnych na wyprodukowanie jednego samochodu,

zwiększyć wydajność oprzyrządowania, zlikwidować nadmiar zatrudnienia, poprawić

koordynację między projektantami, inżynierami i organizatorami produkcji. (Aeppel i

Mapes, 1992).

Po tak fundamentalnych zmianach firma przezwyciężyła kryzys i powoli zaczęła odbijać

się od dna. Obecna pozycja rynkowa AC w USA to wprawdzie tylko cień dawnej potęgi,

ale analitycy z Wall Street są przekonani, że AC najgorsze chwile ma już za sobą. W

poprawie sytuacji firmy fundamentalne znaczenie miało wejście na rynek europejski.

Koncern jest wprawdzie niedochodowy na rynku USA, ale odnosi za to sukcesy w

Europie, gdzie opanował ponad 12% rynku. Dzięki temu i powstaniu AC Europa firma

jako całość przestała przynosić straty (Kozierkiewicz, 1993).

Koncern pierwszy raz przymierzał się do montażu swoich samochodów w Polsce już w

1928r., jednakże plany te zniweczył światowy kryzys. Po raz drugi próbę taką podjęto w

1936r. również bez większego powodzenia. Pierwsza polska filia AC powstała we

wrześniu 1991r., jednak działalność koncernu ograniczała się wówczas do stworzenia sieci

dealerskiej. Szefowie koncernu już przed 1990r. podjęli decyzję o wejściu na rynek polski

z produkcją swych samochodów. W tym celu przez prawie cztery lata prowadzono twarde

rozmowy z Polską. Negocjacje rozpoczęte w grudniu 1989r. otaczała atmosfera

niedopowiedzeń i tajemniczości. Wywołały one masę domysłów, przetwarzanych czasami

w fakty prasowe. Dotyczyły one min. ulg podatkowych, spraw związanych z ustalaniem

cła, bezcłowym kontyngentem itd. Ogłoszenie zasad współpracy FSO z AC położyło kres

spekulacjom. Wbrew sceptykom obie strony podpisujące kontrakt zdają się być

zadowolone. Polacy, bo udało się ostatecznie uratować przed nadciągającą zagładą fabrykę

na Żeraniu. Przedstawiciele AC, bo po czterech latach wreszcie doprowadzili do

szczęśliwego finału negocjacje, w których rywalizowali z silnymi przeciwnikami jak Fiat

czy Citroen (Gazeta Wyborcza, 1993). Dnia 13.12.1993r. szefowie AC Europa i FSO oraz

resortu przemysłu i finansów podpisali porozumienie o współpracy i utworzeniu spółki

joint venture, która będzie montowała w Polsce samochody osobowe Prisa. Pierwsze

samochody mające opuścić taśmę zaplanowano na jesień 1994r. Obie strony posiadają po

50% udziałów spółki. Fabryka wniosła do niej aport rzeczowy (hale, budynki, załoga) a

koncern - wkład pieniężny. Umowa obejmuje nie tylko montaż, ale i również pomoc

techniczną i organizacyjną dla fabryki, czyli rzeczy, na których FSO najbardziej zależało.

Po osiągnięciu i podpisaniu porozumienia prezes ACE powiedział:

"Być może nie jesteśmy najpiękniejszą panną młodą. Jesteśmy jednak bardzo
wierni i rzetelni, więc mamy nadzieję, że będziemy mieli mnóstwo dzieci z FSO".
(Kozierkiewicz, 1993, s. 95)

Szefowie koncernu wyrazili swoje zamiary odnośnie polskiego rynku bardzo konkretnie i

zdecydowanie:

"Chcemy jak najszybciej wytwarzać tu samochody, które staną się konkurencyjne
na rynku". (Nowa Europa, 1993)

Dyrekcja FSO również wiązała duże nadzieje związane z nowo powstałą spółką.

"Przestajemy być Fabryką Samochodów Omawianych jak przez dwa lata określano
nasz zakład. Nareszcie znów wracamy do produkcji". (Kozierkiewicz, 1993, s.96)

Dla FSO była to duża szansa, gdyż firma ta od jakiegoś czasu chyliła się ku upadkowi i

dość długo poszukiwała odpowiedniego partnera. Owocem wspólnych wysiłków AC i

FSO powinien być również następca Poloneza. Nie byłby to jednak zupełnie nowy

samochód, a raczej "inny samochód" (Sroka, 1995, s.13). Zdaniem prezydenta ACE

koncern będzie jedną z najpoważniejszych firm motoryzacyjnych w Polsce.

3.3 WYGLĄD BIURA

Na warszawskie zakłady Prisy składają się dwa budynki. Jeden stanowi tzw. centralę drugi

jest dawną fabryką polskich samochodów osobowych przerobioną stosownie do potrzeb

obecnej produkcji.

Centrala znajduje się w nowoczesnym budynku otoczonym przez parking zapełniony

równo ustawionymi samochodami pracowników. W budynku znajdują się siedziby kilku

firm. Przestronne, błyszczące wnętrza sprawiają wrażenie luksusu i bogactwa

urzędujących tu firm. Prisa mieści się na piętrze, na które prowadzą nas marmurowe

schody bądź winda. Biuro wita nas wielkim, złotym logo firmy umieszczonym na tle

nieskazitelnie białych ścian. Na wprost przeszklonego wejścia znajduje się recepcja. Obok

stoi kilka telewizorów cały czas wyświetlających reklamy Prisy. Stoi tu również gablotka z

różnymi materiałami informacyjnymi a obok fotele dla gości. Z boków recepcji znajdują

się wejścia do różnych pokoi pracowników oraz do sal konferencyjnych oddzielonych od

korytarz przezroczystą szybą. Z tyłu recepcji widzimy nowoczesne schody prowadzące w

górne rejony firmy. W biurze przy wejściu jest dosyć cicho, słychać lekkie dźwięki

dzwoniących telefonów, rozmów. Co jakiś czas przechadzają się różni ludzie ubrani w

oficjalne stroje, jak garnitury, żakiety itp. Każdy pracownik tej firmy nosi identyfikator.

Ogólnie, biuro stwarza wrażenie eleganckiego aczkolwiek nieco zimnego i w opinii

niektórych pracowników trochę kiczowatego miejsca.

Odmienne wrażenie sprawia dział firmy zajmujący się produkcją. Teren, na którym

znajduje się montownia, jest bardzo duży. Większość stanowią ogromne parkingi i

trawniki. Na codzień jest tu czysto i porządnie, choć bywają podobno momenty kiedy

szczególnie dba się o otoczenie montowni.

"Jak kiedyś przyjechał sam prezydent Prisy tutaj na montownię, to od razu cała
produkcja była na nogi postawiona. Malowanie krawężników, koszenie trawy. Tak
jak za starych, dobrych komunistycznych czasów. Pierwszy sekretarz".
[Pan z Długimi Rzęsami]

Aby wejść do samego budynku musimy wpierw pokonać przejście przez bramkę

strażników, którzy nas zaopatrzą w odpowiedni identyfikator i zaprowadzą do osoby, z

którą jesteśmy umówieni. Całość sprawia wrażenia miejsca, gdzie wytwarza się raczej leki

niż samochody. Wszędzie jest bardzo czysto, podłogi są błyszczące nie tylko na

korytarzach i biurze, lecz również w samej hali montażowej. Na korytarzu wiszą różne

tablice ze zdjęciami, dyplomami i innymi informacjami, często napisanymi w języku

angielskim. Na parterze znajduje się właśnie hala produkcyjna oraz dział techniczny. Hala

jest podzielona na sektory oznaczone różnymi kolorami. Każdy kolor to inny etap montażu

samochodu. Ułatwia to pracę i drogę części do odpowiedniego sektora. Na podłodze

znajdują się również wydzielone żółtymi taśmami miejsca, gdzie powinny znajdować się

różne urządzenia, miejsca, po których wolno chodzić, a po których nie. Wszystko ma

swoje określone miejsce, od różnokolorowych kubłów na śmieci (każdy kolor odpowiada

innym odpadkom) po telefon. Miejsca te również są wyznaczone żółtymi liniami.

Pracownicy montujący samochody ubrani są w białe koszulki z napisem AC oraz

granatowe spodnie. Na hali jest zaskakująco cicho i spokojnie. Na piętrze znajduje się hala

biurowa. Na wielkiej sali stoją pogrupowane w kilka sztuk obok siebie biurka. Całość jest

jasna i dosyć przestronna. Panuje tu lekki gwar. Rozmowy, telefony i inne odgłosy pracy

biurowej. Ludzie pracujący w tej części ubrani są, podobnie jak ci w centrali, w typowe

ubrania biurowe. Zakład jako całość sprawia wrażenie zaskakujące z uwagi na czystość,

przestronność i porządek, lecz wydał mi się miejscem bardzo trudno dostępnym i

odległym. Będąc tam, czułam się jakbym wyprawiła się na obcą wyspę, która choć leży

niedaleko jest zupełnie inna od tej, na której mieszkam.

3.4 LUDZIE

"Są młodzi, gniewni, zdolni
(nie za bardzo)
i tym, co stare
programowo gardzą.

Są młodzi, zdolni, gniewni
(lecz z umiarem)
co tylko mogą
wydzierają starym". (Marianowicz A., 1988, Za czym pani stoi?..., s.22)

Zwiedzanie AC było bardzo miłą i pouczającą przygodą. Pomimo, że byłam niejako

obcym przybyszem, moi rozmówcy potraktowali mnie bardzo ciepło tak, że bardzo szybko

zaczęłam wśród nich czuć się jak u siebie. Każda osoba, z którą rozmawiałam jest inna i o

każdej można by wiele napisać, jednak jest kilka cech łączących ich ze sobą.

"Przede wszystkim są to ludzie młodzi albo bardzo młodzi. Tak naprawdę starych
ludzi to chyba nie ma". [Pan Wysoki]

W czasie mojej wyprawy wszędzie widziałam młodych ludzi przechadzających się po

budynku. Lecz to nie ich wiek uczynił to zwiedzanie przyjemnym, a ich charakter. Byli

mili, sympatyczni i w większości otwarcie opowiadali mi o swoich współpracownikach.

"Jest grupa ludzi, których lubię prywatnie (…). W pracy mogę nie mieć z nimi
wiele wspólnego, natomiast znam ich i lubię. Wiem, że ich styl życia i myślenia mi
odpowiada". [Zagadkowa Pani]

Dla niektórych rozmówców kontakty międzyludzkie były najważniejszym elementem

pracy.

"Nie potrafiłabym zrezygnować z tej pracy tylko i wyłącznie ze względu na ludzi,
ale wiem, że jak parę osób które bardzo lubię odeszłoby, to w tym momencie i ja
bym odeszła. Chyba, że na ich miejsce przyszłyby równie super osoby". [Pani o
Orientalnej Urodzie]

Oczywiście nie wszystkie wypowiedzi były takie entuzjastyczne. Zdarzały się i narzekania.

"Relacje… Różnie, jak to w życiu bywa." [Pan z Długimi Rzęsami]

"Tak jak ja na tych ludzi patrzę, to nie ma tak wielu osób (…), które są tak
naprawdę indywidualnościami. Aczkolwiek takie osoby się zdarzają i gdzieś tam
stanowią koloryt firmy. Generalnie mam takie wrażenie, że firma nie jest w ogóle
pro indywidualnościowa, to nie jest to, co tak naprawdę się liczy". [Zagadkowa
Pani]

Jeśli chodzi o nastawienie ludzi do ich pracy większość z nich ma entuzjastyczny stosunek

do tego, co robią. Chcą jak najwięcej się nauczyć a przy tym są chętni do pomocy i

współpracy. Wielu rozmówców podkreślało życzliwość i otwartość panujące w zespołach.

"To są zupełnie młodzi ludzie, bardzo entuzjastyczni, chętnie pracują, nie mają
przyzwyczajeń żadnych, ludzie do ukształtowania. To czego nauczą się tutaj w
firmie będą przekazywać potem dalej. Wobec czego bardzo mocno oczekują też
poparcia i jakiś takich modeli, z których mogą skorzystać, modeli zachowań,
modeli szefa, szukają też własnej roli w tej pracy. Starają się zdefiniować siebie. To
nie są ludzie ukształtowani. Oni się wszystkiego uczą, wobec czego rzadko mają
pewność tego co robią, potrzebują poparcia, dobrego słowa, ale jednocześnie są
bardzo aktywni, bardzo ciężko pracują i pozytywnie traktują tą pracę". [Pan
Wysoki]

Praca w AC nie jest oczywiście pozbawiona konfliktów i stresu. Jednakże wszyscy

rozmówcy podkreślali, że większość konfliktów jest rozwiązywana w zarodku i nie

wpływa na pogorszenie stosunków międzyludzkich. Nie zaobserwowałam żadnych

długotrwałych wojen czy jawnych antypatii. Te nieporozumienia, o których usłyszałam

świadczyły raczej o nastawieniu ludzi do rozwiązywania konfliktów niż do ich tworzenia.

"Ja tu miałem kolegę, z którym pracowałem - socjologa. No straszny w ogóle
układ, straszne nieporozumienie. Człowiek po socjologii, który tak naprawdę z
techniką to chyba miał niewiele wspólnego (…). No i przez dwa lata prawie
wszystko musiałem robić sam, bo on był dobry w gadce. Usiąść, jakiś problem
rozwinąć no i na tym się kończyło a tu nie ma czasu, trzeba spojrzeć, pomyśleć,
wiedzieć co, zrobić i zapomnieć. No i na tym koniec. Natomiast nie wszyscy to
lubią. Niektórzy lubią sobie usiąść, na spokojnie pomyśleć. I z nim miałem
fatalnie". [Pan Żartowniś]

"Mam świadomość tego, że jeśli czegoś nie zrobiłem albo zrobiłem to źle to
konsekwencją tego jest to, że będę musiał wysłuchać. A dużo ludzi jest takich (…),
którzy nie są tacy wiesz, oni to nie. Zawsze jest nie ich wina. Na zasadzie "Paweł,
nie zrobiłeś tego czy tamtego." "A twój ojciec jest złodziejem!" Szybciutko odsuwa
się albo zmienia się temat albo znajduje u innych problem. To mnie strasznie
denerwuje w tej firmie". [Pan Żartowniś]

Dobrym kontaktom międzyludzkim w firmie sprzyja niewątpliwie bezpośredniość i brak

dystansu w rozmowie, którą osiągnięto dzięki zwyczajowi przywiezionemu przez

obcokrajowców zwracania się do siebie "na ty". Wszyscy podkreślali jak bardzo to pomaga

im we wzajemnych kontaktach z szefami i innymi współpracownikami.

"Jest takie założenie, że sobie mówimy na ty, co ja bardzo doceniam, bo to z góry
odcina taką granicę, dystans". [Pan z Długimi Rzęsami]

Ogólnie pracowników AC można podsumować jako przebojowych, miłych ludzi

tworzących zgrany zespół gotowy do wzajemnej pomocy i współpracy.

"Energiczni, elastyczni, tacy po prostu umiejący się sprzedać i w większości
rozumiejący "o co ho" w świecie wiesz internetu, szybkiego życia, zarabiania
pieniędzy itd." [Zagadkowa Pani]

3.4.1 LUDZIE O FIRMIE

"… cały nasz układ planetarny tworzy współzależną całość, podlegającą sile
przyciągania Słońca. Nie tylko jednak Słońce przyciąga planety, ale i planety z taką
samą siłą przyciągają ku sobie Słońce."
(Piotrowski S., red., 1967/1990, Astronomia popularna, s. 17)

Przynależność ziemi do układu słonecznego bardzo silnie wpływa nie tylko na samo

funkcjonowanie planety, lecz również na postrzeganie jej przez mieszkańców. Rozmiary

korporacji, jej udział w na rynku globalnym często przyczyniły się do wybrania jej spośród

innych firm na miejsce pracy. "Magia" nazwy zadziałała na wielu pracowników i działa na

wielu ich znajomych, gdy opowiadają im o swojej pracy. Obraz AC jako firmy globalnej

był często podawany jako jej najważniejsza cecha. Moi rozmówcy z dumą podkreślali jak

duże znaczenie zyskuje ich praca dzięki możliwości współpracy z zagranicznymi firmami.

"Mamy tu kontakt z ludźmi z całej Europy. Pracujemy na programie, który działa
na całym świecie. To jest takie dość niesamowite, że możemy tutaj zrobić coś dla
ludzi z innych krajów. Nie liczy się odległość". [Pani z Burzą Włosów na Głowie]

Pracownicy AC tworzą bardzo otwartą społecznością. Cieszy ich możliwość uczestnictwa

w życiu innych firm. Są chętni do nawiązywania kontaktów z innymi społeczeństwami i

obcymi ludźmi. Międzynarodowy charakter firmy wydał mi się jedną z najbardziej

cenionych wartości warunkującą wiele innych aspektów tej pracy. Konieczność podróży,

kontakt z obcokrajowcami zmuszający do używania obcych języków często były

przytaczane jako bardzo ważne aspekty ich pracy.

"Nauczyłam się jak latać samolotem, jak poruszać się po lotnisku. Do tej pory
nigdzie nie latałam, bo nie było mnie po prostu na to stać. (…) Pracując w takiej
firmie i mając takie kontakty ogólnoeuropejskie nabywa się takiego obycia. Nic ci
nie jest straszne".
[Bardzo Konkretna Pani]

Jeden z szefów pewnego działu z dumą podkreślał dobrą opinię jaką cieszy się jego firma

wśród dealerów jeśli chodzi o organizację, metody zarządzania i pomysły. Jego zdaniem

właśnie AC jest najlepiej zorganizowaną firmą motoryzacyjną w całej galaktyce

korporacji. Poza tym podkreślał również świeżość organizacji, entuzjazm pracowników i

szerokie perspektywy rozwoju.

" Teraz jest bardzo żywiołowo, przynajmniej u mnie w dziale. Nowe funkcje, nowe
rzeczy do nauczenia się, nowe systemy, nowe wyzwania". [Pan Wysoki]

Innym ludziom AC kojarzy się przede wszystkim z poczuciem humoru ludzi tu

pracujących.

"Generalnie z czym mi się kojarzy AC, to tylko z dowcipami. (…) No i jest takie
hasło "Prisa jest inna". I oczywiście jest ono powodem wszelkich podśmiechiwek.
Wszystko sprowadza się do tego, że jak coś jest nie tak, to dlatego, że Prisa jest
inna! Jak wiemy, że tu jest kompleks GTC i widzimy, że jest Wigilia, wszystkie
firmy wyszły o 12:00 a my pracujemy do 15:00, to dlaczego? Bo Prisa jest inna!"

Przynależność firmy do wielkiej, światowej korporacji niesie za sobą również pewne

uzależnienie, z którego wynika wiele niemiłych rzeczy. Przede wszystkim brak

samodzielności w podejmowaniu decyzji.

"AC jest bardzo rozległą strukturą i jest masa osób zaangażowanych w bardzo
wiele. Decyzje nie są podejmowane przez jedną osobę; każda decyzja wymaga
konsultacji z bardzo wieloma osobami. Uzyskanie opinii na temat jakiejś
propozycji zabiera czas i wymaga dużej inwencji. (…) Centrala wymyśliła coś w
Zurychu, organizują spotkanie po to, aby omówić dany pomysł wobec czego
jedziesz i zgłaszasz jakieś swoje opinie. Później organizujesz spotkanie na własnym
poziomie tak, żeby też omówić, zaprezentować, zatwierdzić i dać zlecenie agencji
na podstawie dokumentu (…)".
[Pan Wysoki]

Zarząd stara się narzucić warszawskiej firmie wiele rzeczy. Począwszy od sposobu pracy

aż po wygląd biura. Służą temu nie tylko procedury, lecz i tak proste sposoby jak …

obklejanie.

"Wszędzie w Prisie wszystkie urządzenia na linii, maszyny, wózki, wózeczki,
koszyki, pierdółki, wszystko jest obklejone. To jest paranoja dla mnie. Kiedyś
mieliśmy biurka poobklejane nawet. Do tego stopnia, że skoro tu stoi ten
przybornik to był róg, róg, róg. I on ma stać tu i tylko tu. Na linii jest tak w dalszym
ciągu, wszystko jest poobklejane, są linie, dotąd tu wolno tam nie, to ma stać tu i tu.
To zmierza ku temu żeby był porządek, żeby zawsze wszystko było na swoim
miejscu". [Pan Żartowniś]

Procedury służące ujednolicaniu sposobów pracy we wszystkich filiach AC były częstym

powodem narzekań moich rozmówców. Tak jak Słońce bezlitośnie narzuca ziemi pory

roku i długość dnia tak w świecie korporacji Centrala również narzuca swym oddziałom

procedury mające regulować w określony sposób tryb życia.

"Wszystko stara się ogarnąć jakąś procedurą. Jakie te procedury są głupie. Nikt nie
pomyśli o tym, żeby je dostosować do polskich warunków. Ujednolica się je z
całym światem na siłę". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Mieszkańcy AC starają się z tym walczyć na ile to możliwe jednak z pewnymi "prawami

natury" zwyciężyć się nie da.

"W tym momencie jest dodatkowa robota, bo wszystko co żeśmy sami
wypracowali, jakieś własne pomysły, to teraz musimy uzgadniać, nieraz
przekonywać, że to nie ma sensu, bo wszystko jest inaczej i systemy księgowe są
inne, wszystko jest inne, więc to nie ma sensu". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Takie narzucone odgórnie procedury wprowadziły nieco nerwowości do stylu pracy wielu

osób. Niektórzy w całym tym szaleństwie posuwają się do przestrzegania procedur na

zapas i gromadzą różnego rodzaju dowody na to, że wykonali określonego rodzaju

czynność. Wynika to z tego, że ludzie często boją się pretensji z powodu ominięcia jakiejś

procedury. Gromadzi się w ten sposób masę dokumentów zwanych w firmie

"dupokrytkami".

Jako inny element charakteryzujący AC pojawiła się liczba zatrudnienia i koszty. Jeden z

moich rozmówców scharakteryzował politykę firmy w ten sposób:

"Tu jest fabryka. Typ produkcji lean manufacturing, czyli bardzo oszczędnościowy.
(…) Jak większość koncernów tego typu. Jak najmniejszą ilością ludzi jak
najwięcej roboty. Niekoniecznie za jakieś normalne pieniądze". [Pan Żartowniś]

Ten rozmówca nie był również optymistą jeśli chodzi o przyszłość firmy.

"Ta fabryka jest skazana na klęskę. To jest manufaktura. (…) Kropla w
porównaniu z innymi fabrykami Prisy". [Pan Żartowniś]

Jednak muszę przyznać, że większość rozmówców nie była tak pesymistycznie nastawiona

do przyszłości swej firmy. Nikt nie wykazał się nielojalnością wobec firmy czy

współpracowników. Narzekania, które usłyszałam dotyczyły raczej formalności.

Większość rozmówców podkreślała raczej zalety swojej pracy, to czego się mogą nauczyć,

zyskać. Jednak szefowie pomimo, że mieli szczęście trafić na lojalnych pracowników, to

już wcześniej odpowiednio się zabezpieczyli przed ewentualnym ryzykiem związanym z

pokusami ze strony nieuczciwych konkurentów.

"To stwarza ogromne ryzyko korupcji. Ja spotykam się z wieloma sytuacjami,
gdzie ktoś mi proponuje ileś tam procent od sumy jeśli przejdzie jego oferta. Więc
z tego wynikają potem te kontrole. (…) W dziale u mnie nie podpiszą ci umowy
jeśli nie zagwarantujesz im, że po skończeniu pracy, w ciągu trzech miesięcy nie
podejmiesz pracy w konkurencji". [Pan z Bródką]

W przypadku tak dużej korporacji jak AC zaskakującą okazała się dosyć słaba znajomość

firmy na rynku. Kilku z moich rozmówców przyznało otwarcie, że nie wiedziało czym tak

dokładnie firma się zajmuje dopóki nie podjęli w niej pracy. Również w obecnej pracy

dzwoniąc do różnych firm, często muszą opisywać czym ich firma się zajmuje, gdyż sama

nazwa AC często mówi zbyt mało.

3.4.2 SZEFOWIE

"Tak się zaś składa, że w wielkim zespole zwraca się uwagę na dyrygenta".
(Arystoteles, 1993, Dzieła wszystkie tom 4, s. 631)

Opowieści o szefach były jednym z najchętniej poruszanych wątków w czasie moich

rozmów. Rozmówcy opowiadali chętnie i dość obszernie. Historyjki były różne;

począwszy od wesołych, pełnych uznania i podziwu dla ich bohatera skończywszy na

krytycznych i złośliwych. Szefowie stanowią niewątpliwie wdzięczny i często

wykorzystywany temat do rozmów i opowieści swoich podwładnych. Są to osoby

niewątpliwie bardzo znaczące w życiu firmy. Bardzo widoczni, zawsze dostępni,

interesujący się życiem firmy i swoich pracowników. Często podkreślano ich dostępność i

chęć pomocy w razie potrzeby. Są wojownikami, strażnikami swojej planety. Bardzo

trafnie scharakteryzował ich jeden z moich rozmówców, który sam zajmuje kierownicze

stanowisko w jednym z działów.

"Kiedyś byliby wojownikami a teraz prowadzą walkę konkurencyjną, bo przecież
ta konkurencja AC z innymi korporacjami to jest mniej lub bardziej krwawa
walka".
[Pan Wysoki]

I faktycznie wydaje się to bardzo trafne określenie istoty działalności szefów. Walka z

nieprzyjacielem, ochrona swojego plemienia. Pytanie teraz, jak ta walka będzie

prowadzona. Czy pochłonie wiele ofiar i będzie krwawa, czy będą to rozgrywki taktyczne,

prowadzone dyskretnie i mało widoczne dla obserwatorów? Sposób walki zależy tutaj

tylko od charakteru wojownika. Ponieważ jest ich bardzo wielu można zaobserwować cała

gamę różnych sposobów radzenia sobie w tej roli. Niektórzy bardzo angażują się w bitwę i

używają do niej wszystkich dostępnych sił. Wyciągają ciężkie działa i rzucają wszystkie

siły na jeden ogień. Są to najbrutalniejsi ze spotkanych przywódców. Walka jest ich

żywiołem. Nie jest tylko sposobem osiągnięcia przewagi nad przeciwnikiem, lecz stanowi

esencję, sens życia jej bohaterów. Tak opisany został jeden z tego rodzaju przywódców.

"Jacek trenował boks i jest to facet o naturze wojownika i wszyscy ci ludzie jak na
nich popatrzę, jakoś się w tej walce realizują. (…) Jacek prowadzi wojnę na
wszystkich frontach. To jest wojna totalna. Rozwija wszystko od razu tzn. rzuca
wszystkie siły na raz". [Pan Wysoki]

Ten typ przywódcy jest trudny do współżycia, gdyż walka przysłania mu wszystkie inne

aspekty życia firmy. Nie liczy się nic ponad zwycięstwo. Do tego jest on zwykle bardzo

mocno przekonany o słuszności swoich decyzji i jest to często przyczyną konfliktów jego z

innymi przywódcami.

"On nie jest sterowalny. Ma zawsze własne zdanie i przekonanie go do własnego
zdania jest albo możliwe albo niemożliwe. To zależy od sytuacji, wymiany myśli".
[Pan Wysoki]

Wraz z niezależnością poglądów tych osób ich bardzo wysoko cenioną zaletą jest

sprawiedliwość oraz odporność na uleganie jakimkolwiek wpływom tzw. układowym.

Dawało to ludziom gwarancję szczerości ich decyzji i postępowania. Dlatego, pomimo

pewnej konfliktowości takich osób, są to przywódcy niewątpliwie najbardziej podziwiani i

szanowani przez poddanych i innych przywódców również. Wydaje się, że będą wzbudzali

zazdrość i sprzeciw innych wojowników tymczasem tak się nie dzieje. Są bardzo cenieni

za zdecydowanie, przenikliwość swojego postępowania. Znani z pracowitości i

skrupulatności wymagają tego samego od innych. Pomimo lekkiej dominacji w

podejmowaniu decyzji są dobrymi partnerami, z których zdaniem i opinią wszyscy się

liczą. Często przyćmiewają swoich równorzędnych partnerów, lecz co mnie bardzo

zdumiało jest to odbierane jak najbardziej pozytywnie.

"Trochę straciłem wpływ na pewne rzeczy wraz z przyjściem Jacka. Ja czułem, że
ja rzeczywiście rządzę w tym dziale. (…) Jacek ma bardzo dużą wnikliwość w
sobie wpisaną, bardzo dużą pracowitość i taką chęć ogarnięcia całego biura. Wobec
czego bardzo intensywnie ze mną pracuje, czy też wpływa na moje decyzje, ale
zmianę uważam za pozytywną, bo jest to partner, z którym można porozmawiać.
(…) Także straciłem trochę władzy przez to, ale zyskałem partnera, z którym
można porozmawiać". [Pan Wysoki]

Osoby rządzące twardą ręką wydają się być bardzo cenione i pożądane w dowodzeniu

życiem planety. Ludzie lubią pewność podejmowanych przez nich decyzji i co za tym idzie

wydawanych rozkazów. Surowość ich rządów sprawia, że ludzie dokładnie wiedzą czego

się od nich oczekuje dzięki czemu pochwały, które otrzymują zyskują dużą wartość zaś

krytyka wydaje się być uzasadniona. Są to przywódcy bardzo lubiani, jeśli wraz ze

stanowczością rządów idzie w parze ich uczciwe i sprawiedliwe podejście do

pracowników.

"Jeśli chodzi o kogoś kogo mógłbym podziwiać, to powiem szczerze, że mieliśmy
szefa, który odjechał do Tajlandii i muszę przyznać, że był to bardzo
charyzmatyczny człowiek. On wtedy sam zarządzał firmą, nie było takiej
kolegialnej formy zarządzania. On był jedynym władcą i jego podpis wystarczał za
wszystkie podpisy. (…) On był takim wodzem. Robił to dobrze. Widać, że
pracownicy bardzo go lubili, dobrzy pracownicy go lubili, bo potrafił być bardzo
ostry i surowy dla ludzi, którzy nie spełniali jakiś standardów. I to był taki model".
[Pan Wysoki]

Taki model przywództwa uniemożliwiał partnerskie układy. Szef w taki sposób rządzący

stał nad wszystkimi i nikt raczej nie próbował kwestionować ani jego decyzji ani

sposobów ich podejmowania. Potęga jego osoby stymulowała ludzi do rozwoju i

poważniejszego traktowania swoich obowiązków.

"To był facet, do którego dość trudno było się zbliżyć i trudno było mówić o
jakimkolwiek partnerstwie. On był szefem, musiałeś się dobrze przygotować na
spotkanie z nim, mieć argumenty. Potrafił zadawać bardzo szczegółowe pytania,
bardzo ciekawe pytania i jeśli nie potrafiłeś się obronić to cię odsyłał: Przygotuj się
lepiej". [Pan Wysoki]

Pomimo tej swego rodzaju musztry stosowanej wobec swoich poddanych ludzie ich

wspominają z sentymentem i niejaką tęsknotą. Wydaje się, że takie osoby zapewniają

poczucie bezpieczeństwa w firmie a ich poddanym dają komfort w ich pracy. Bo przecież

skoro tak dociekliwie kontrolują i sprawdzają pracę poddanych, to poczucie

odpowiedzialności pracowników za błędy jest małe. Są niejako strażnikami pracy każdego

pracownika oddzielnie i firmy jako całości. Ludzie ponadto mieli świadomość obecności

osoby czuwającej nad całością, do której zawsze można się było udać po poradę w razie

jakichkolwiek wątpliwości. Czy rozrzewnienie, z jakim ludzie o nich opowiadali, świadczy

o braku takich osób? Czy jest to objaw poczucia zagrożenia?

Oprócz szefów prowadzących krwawe, zacięte, zażarte wojny są również przywódcy

preferujący bardziej partnerski i spokojny typ dowodzenia. Są oni określani jako przede

wszystkim pomocni, otwarci i dostępni szefowie. Oczekuje się od nich entuzjazmu,

pomysłowości i zapału do własnej i cudzej pracy. Pracownicy chętnie chodzą do nich po

porady i zgłaszają swoje ewentualne zastrzeżenia czy uwagi odnośnie funkcjonowania

firmy. Ten typ szefów nie kontroluje w tak rygorystyczny sposób swoich poddanych.

Bardziej zwracają uwagę na rezultaty ludzkiej pracy niż na sam jej przebieg. Ich rola

ujawnia się raczej w momencie pojawienia się jakiegoś problemu. Ich rola sprowadza się

jakby do roli interwencyjnej.

"Szefa mam takiego, który oczekuje efektów, albo nawet nie wnika w efekty. On
dopiero wnika kiedy jest problem". [Pan z Bródką]

Praca osób pod rządami takiego szefa niewątpliwie zyskuje na samodzielności i swobodzie

podejmowania decyzji. Niektórzy z pracowników usamodzielniają swoją pracę a jeśli nie

lubią swojego szefa, to niekiedy świadomie ograniczają z nim kontakt.

"Jak tylko mogę to go unikam i wszystko, co da się załatwić, co nie jest aż tak
ważne i podpisane, zatwierdzone przez niego, to staram się go omijać. (…) Ja do
niego z żadnym problemem, jak nie muszę, to nie idę". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Tak oziębły stosunek do swojego szefa wyraziła jedna z moich rozmówczyń, przy czym

nie skrywała ona swojej antypatii do jego osoby.

Utrata kontaktu pomiędzy szefami a podwładnymi nie zawsze występuje z inicjatywy

pracowników. Niektórzy przywódcy po prostu otwarcie prezentują brak zainteresowania

"szeregowymi" pracownikami na niższych stanowiskach, co niewątpliwie sprzyja

narastaniu ogólnej antypatii w stosunku do władzy.

"To nie jest tak, że on wnika w każde ogniwo. Po prostu są ludzie, z którymi on nie
ma żadnego kontaktu, nie zna ich nawet z imienia chociaż jest nas osiemnaście
osób w sumie w dziale finansów. Tak naprawdę nie wie, kto jest kto i zwraca się
dowcipnie typu "sir". Mamy trzech chłopaków, a on nie jest w stanie zapamiętać
ich imion".
[Pani o Orientalnej Urodzie]

Brak indywidualnego podejścia do ludzi jest bardzo rażący i drażnił moich rozmówców.

Mówili o tym z pewną goryczą i wydawała się być to pozornie drobna kwestia jednak

moim zdaniem bardzo waży ona na współpracy szefa ze swoim działem.

Z największą krytyką spotkał się młody, ambitny lecz nie do końca znający się na rzeczy

szef.

"Ten człowiek jest przede wszystkim człowiekiem młodym, nie ma takiego
szerokiego doświadczenia, jeśli chodzi o zakupy. (…) Bardzo często jest trudno
człowiekowi, który nigdy nie miał z tym kontaktu, jest młody i trochę niepewny,
wytłumaczyć, z mojego punktu widzenia, takie najprostsze sprawy. (…) To jest tak,
że ja mówię o czymś z przekonaniem, że jest to oczywiste, a ten człowiek tego nie
rozumie. Istnieją dodatkowo takie czynniki jak czas, że coś trzeba zrobić do jutra i
jego podpis jest tu akurat kluczowy". [Zagadkowa Pani]

Na szczęście takich opowieści usłyszałam bardzo mało. Przeważały historie o dobrych

kontaktach i miłym stosunku szefów do pracowników. W tych przypadkach kontakt z

szefami był częsty, bezpośredni, a osoba szefa zawsze osiągalna. Większość osób

podkreślała gotowość tych szefów do rozmowy i zrozumienie w wielu kwestiach.

"Jeśli chodzi o stosunki z szefami, to jeżeli ja mam jakiś problem, to natychmiast o
tym mówię i jest to jak gdyby wspólne rozwiązywanie (…). Ona mówi nam o
pewnych zastrzeżeniach albo wymaganiach i ja mogę o tym z nią porozmawiać, np.
jeżeli nie mam czasu przejąć danego obowiązku. (…) Tu nie ma żadnych nakazów
czy przykazań. Można o tym dyskutować". [Uśmiechnięta Pani]

Tak dobrym kontaktom interpersonalnym pomiędzy przywódcami a podwładnymi sprzyja

z reguły mała różnica wieku pomiędzy tymi stronami. Przywódców działu marketingu i

sprzedaży tak opisał jeden z moich rozmówców:

"Jest grupa kierowników działów i mój szef (…), który jest raptem o rok ode mnie
starszy czyli ma 34 lata. (…) Czyli ta grupa zarządzająca działem sprzedaży i
marketingu ma średnio 35 lat. Też są to ludzie młodzi i bez doświadczeń z
poprzedniego systemu". [Pan Wysoki]

Bardzo często rozmówcy podkreślali bezpośredniość kontaktów interpersonalnych, brak

barier związanych z tytularnością czy mówienie sobie pan czy pani. Wszyscy zwracają się

do siebie per ty. Szefowie, zwłaszcza zagraniczni, są na tym punkcie bardzo wyczuleni i

nie pozwalają się zwracać do siebie inaczej, niż po imieniu. W większości przypadków, o

których słyszałam podkreślano dobry kontakt z przełożonymi.

"Tak jak kolega z kolegą niemalże. To jest w porządku, według mnie i to ułatwia
współpracę. (…) Nie dawał odczuć, że jest szefem. Byliśmy kilka razy na piwie.
Oczywiście jeśli musiał podjąć jakąś decyzję, to było krótko tak, tak i koniec".
[Pan Żartowniś]

Wydają się oni być ludźmi dbającymi o swoich pracowników, ich samopoczucie w pracy i

jej rezultaty. Poza takimi poprawnymi stylami szefowania, dominującymi moim zdaniem

w AC, spotkałam się z szefami pełniącymi niejako rolę matek swoich podwładnych.

Charakteryzują się tacy szefowie bardzo silnym przywiązaniem do ludzi w firmie w ogóle.

Zależy im na dobrych kontaktach interpersonalnych w pracy, z czego wynika pewien

rodzaj dbałości o podwładnych, często wykraczający poza obowiązki służbowe. Szefowie

tacy lubią dawać swoim podwładnym prezenty - niespodzianki, zwłaszcza po jakiś

drobnych nieporozumieniach. Takie drobnostki niewątpliwie miłe, nie zawsze są przez

obdarowywanych chętnie przyjmowane, gdyż pozostawiają po sobie poczucie

zobowiązania wobec przełożonego. Poczucie takie jest również w inny sposób

wywoływane w pracownikach a mianowicie poprzez spotkania i wyjazdy towarzyskie, o

czym szerzej będzie mowa w rozdziale poświęconym specjalnym okazjom. Matkowanie

szefów objawia się również poprzez zacieśnianie kontaktów z pracownikami na gruncie

prywatnym. Wspólne obiady, organizowanie pracownikom czasu po pracy. Tak opisany

został właśnie taki szef przez jedną z jego podwładnych.

"To jest wspaniały szef, który jest Niemcem i który na każdą okazję czy to imienin
czy urodzin czy Mikołajek czy Bożego Narodzenia przywozi nam prezenty. Jak
wraca z Niemiec przywozi ciasta, które piecze jego Mama i jest w ogóle bardzo
miło".
[Bardzo Konkretna Pani]

Inna rozmówczyni tak opisała swojego przełożonego.

"Organizuje nam czas, nie tylko biurowy. Jak jesteśmy w Niemczech dba o nas.
Traktuje nas jak własne córki i tego nie ukrywa". [Pani o Pięknym Głosie]

Tego typu szefowie stanowią niewątpliwie mniejszość w firmie, a ich zachowania są

różnie odbierane. Jedni traktują to jako największy pozytyw swojej pracy, inni są tym

skrępowani i chcieliby tego uniknąć.

A teraz chciałabym pokrótce zastanowić się nad przywódcami z punktu widzenia

pracowników i ich sympatii do swoich przełożonych. Najbardziej pożądaną cechą wśród

szefów wydaje się być tolerancja i ludzkie podejście do swoich podwładnych. Najbardziej

zachwalani byli właśnie tacy szefowie, którzy umożliwiali rozwój swoim pracownikom nie

traktując ich jak stopnie, po których wspinają się na szczyty kariery.

"Dobry szef, wyrozumiały ludzki, żaden ambitniak, który chce po plecach innych
wspiąć się gdzieś w górę. Jest naprawdę fantastyczny. To jest olbrzymi plus naszej
pracy. Niestresujący". [Bardzo Konkretna Pani]

Bardzo ważną cechą dającą ludziom poczucie bezpieczeństwa w pracy jest tolerancja ich

przełożonych. Oczywiście tolerancja w granicach zdrowego rozsądku, służąca uczeniu się

na błędach, a nie dawaniu ludziom poczucia bezkarności. Tak opisał właśnie taką osobę

mój rozmówca.

"To była osoba, która wierzyła w ludzi. Miała taką politykę, że jak coś się stało to
dawała szansę nam się wykazywać a jeżeli nie to tą czynność. To nie było żadnym
takim terrorem tylko raczej "Ok. Trudno, nie udało się." To był szereg takich
różnych zdarzeń". [Pan z Długimi Rzęsami]

Możliwość otrzymania szansy w przypadku popełnienia błędu wydaje się być dla ludzi

bardzo ważna. Daje im nie tylko komfort psychiczny, lecz sprzyja również atmosferze

szczerości w pracy.

"Jest właśnie taki gość, że idzie się do niego, przyznaje się, że się zrobiło coś tam, a
on mówi "Ok. Nie ma sprawy." Przystawi jakieś pieczątki i sprawa jest załatwiona.
Chyba też cieszy się szczerze, że ktoś mówi, co było nie tak, że obiecuje poprawę".
[Pani o Orientalnej Urodzie]

Ludzie nie lubią ustawicznej krytyki. Preferują typ partnerski, który nie zawsze jest

możliwy do wcielenia w życie.

"Odbieram negatywnie taką sytuację, którą niestety mam od półtora miesiąca w
pracy na jeden temat z moim szefem (…) dlatego, że on stara się być taki
pedantyczny, wszystko zapięte na ostatni guzik (…). Natomiast okazało się, że z
nim to dokładnie tak nie jest, bo ja tego człowieka np. nie mogę się doprosić o
wykonanie jednego telefonu do banku w momencie, gdy chodzi o podpisanie
umowy na parędziesiąt milionów". [Pan z Długimi Rzęsami]

Brak profesjonalizmu jest bardzo szybko wyłapywaną i zauważaną cechą przez

pracowników. Trudno im się dziwić. Skoro wymaga się tego od nich, to ich zwierzchnicy

powinni być pod tym względem nienaganni i lepsi od nich. Taki szef nie daje im

bynajmniej poczucia bezpieczeństwa, lecz staje się kulą u nogi. Wydaje się on być

przeciwieństwem szefa - wojownika opisanego na początku rozdziału. Tak opisał jednego

ze swoich byłych szefów mój rozmówca.

"Był zamknięty w sobie, bardzo wystraszony, bardzo mało podziwiany, sterowany
generalnie. Jeśli znalazłeś sposób, jak dotrzeć do tego człowieka, to on w zasadzie
realizował to, co mu podpowiedziałeś, bez zadawania zbędnych pytań. Natomiast
nie było w naszych relacjach partnerstwa, elementu podziwu, szacunku,
rzeczywiście szczerego szacunku i przekonania, że ten facet jest lepszy od ciebie,
dlaczego jest normalne, że on jest wyżej a ty jesteś niżej". [Pan Wysoki]

Brak profesjonalizmu, zdecydowania i pewności w podejmowaniu decyzji bardzo razi i

drażni pracowników, gdyż dla nich często oznacza to po prostu więcej pracy i stresów.

" Miałem tu szefa kiedyś Holendra i on więcej jeździł, jak siedział tu na miejscu.
On przyjeżdżał po jakiejś wizycie, wracał i mówi "Posłuchaj Darek, widziałem
takie urządzenie, zrobiłbyś." No dobrze mówię "Ale jakie?" "No wiesz takie, tu
kładziesz, tu się kręci. "No dobrze ja mówię, ale jakiś rysunek, zdjęcie, cokolwiek
żebym ja wiedział. "Zrób, zobaczymy jak będzie działało." To jest to, czego ja
panicznie nienawidzę, bo to człowiek się narobi, nakombinuje, no bo żebym miał
rysunek zwymiarowany, no to robię według rysunku i jakby nie tracę już czasu na
koncepcyjne myślenie. Ale tu muszę, robię, nakombinuję się, tu tak zrobię, po
czym on przychodzi "Nie, to nie to." Przecież to jest dla mnie strata czasu, nerw,
nie mówię że pieniędzy bo to, to tam… To też na pewno, ale już mniej, ale strata
czasu. Takie jest zupełnie niefachowe podejście do sprawy. Zrób, zobaczymy jak to
działa. Nie - zrobimy, bo chcemy żeby działało tak i tak, tylko zrób a zobaczymy
jak nam wyjdzie. Rzeźbienie w… Tego też panicznie nie cierpię". [Pan Żartowniś]

Relacje takich szefów z ich podwładnymi często przybierają dziwny obrót. Zamieniają się

w fikcyjne przywództwo istniejące tak naprawdę tylko na papierze natomiast w

rzeczywistości ich pracownicy niewiele liczą się z ich opinią, nie mówiąc już o zasięganiu

ich rad. Kontakt wynika z konieczności i jest narzucony przez istniejącą hierarchię, lecz

pracownicy starają się w takich przypadkach ograniczać go do niezbędnego minimum.

Tacy szefowie stają się przyczyną wielu narzekań, lecz i również obiektem żartów i drwin.

Są pod ciągłą obserwacją pracowników a każde ich najmniejsze potknięcie napotyka na

silną, ukrytą oczywiście, krytykę podwładnych. Nieświadomi tego bynajmniej nie

skrywają swoich słabostek, czasami szczerzy "aż do bólu" są wdzięcznym tematem

anegdot zabarwionych drwiną. Na tym tle szefów - nieudaczników dość silnie rzuciła mi

się tęsknota za szefem - prawdziwym przywódcą. Przywódcą z zachowania i wyglądu.

"Dla mnie szef musi mieć wygląd szefa. Nie chodzi tu o specyfikę w ubraniu. Musi
mieć posturę". [Pan Żartowniś]

Opisany na początku szef - wojownik należy do mniejszości i wyraźnie ludziom brakuje

prawdziwych wzorców i modeli przywódców. Opowieści o takich władcach przeobrażają

się w krążące po firmie mity i są często przyczyną do refleksji nad rozwojem firmy w złym

kierunku.

Wśród galerii postaci przywódców bardzo wyraźnie odcina się postać pewnej kobiety, do

niedawna należącej do grona władców planety. Była osobą niewątpliwie

niekonwencjonalną. Wśród opowieści o niej dominują historie o jej nietypowym

zachowaniu - chodzeniu na bosaka po biurze, bagażniku zapchanym ubłoconymi gumo -

filcami (była pasjonatką koni), ogólnym braku skrępowania i nieprzestrzeganiu

konwenansów. Będąc osobą bardzo przyjazną, łatwo nawiązującą kontakt i przyjacielska

była niewątpliwie szefem z prawdziwego zdarzenia. Znana z profesjonalizmu, zdrowego

rozsądku w podejmowaniu decyzji wywarła wpływ na wiele osób. Wraz z fachowością

szła u niej otwartość do ludzi.

"Większość mojej pracy w AC była związana z tą kobietą. Miała ona na mnie
bardzo duży wpływ i na to, co się tutaj działo również. (…) Była bardzo
sympatyczna. Można do niej było pójść z każdym problemem. (…) Była bardzo
otwarta i każdy do niej szedł bez żadnego problemu o wszystkim porozmawiać,
przyznać się do błędu, prosić o pomoc". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Na popularność opowieści o niej krążących po biurze wydaje się bardzo wpływać sposób

jej odejścia z firmy. Przeniesiona z dnia na dzień do innego kraju, znikła niczym sen,

pozostawiając po sobie tylko ulotne wspomnienia. Przyczyna przeniesienia jej z firmy jest

oczywiście zawoalowana i głęboko schowana i tym bardziej powoduje domysły i

ciekawość ludzi. Zastanawiające może być, o czym świadczy tęsknota za jej osobą? Czy

jest to efekt ograniczania ludzi w ich zachowaniu w miejscu pracy, ograniczanie wolności?

Skoro na bardzo swobodne zachowanie nie mogła sobie pozwolić osoba z góry, to jakie

szanse ma zwykły pracownik? Jak widać pewne odgórnie narzucone reguły gry dotyczą w

tej firmie wszystkich, bez wyjątku na pozycję w hierarchii. Pytanie, kto ma aż taką władzę,

żeby kontrolować tak wiele aspektów życia pracowników? O tym w następnym rozdziale.

Podsumowując opowieści o przywódcach można ich podzielić na kilka podstawowych

typów:

1) wojownik - twardy, mocny szef, lubiany i podziwiany za profesjonalizm, odwagę i

uczciwość; osoba wydająca się mieć wszystko pod kontrolą;

2) partnerski - zawsze pomocny i dostępny, patrzy raczej na efekty pracy niż na jej

przebieg, tolerujący błędy podwładnych; bardzo lubiany;

3) matkujący - priorytetem dla niego są dobre stosunki interpersonalne z podopiecznymi,

których traktuje jak własne dzieci; daje pracownikom poczucie bezpieczeństwa i jest

często osobą motywującą ich do pracy;

4) mityczny - wydający się łączyć wszystkie zalety wyżej wymienionych typów z

ekstrawagancją, już nie pracujący w firmie, uwielbiany, przeszedł jako legenda do

galerii postaci podziwianych w firmie;

5) mało zaangażowany - traktujący swoich pracowników bardzo instrumentalnie, mało

sympatyczny, otwarcie nie lubiany;

6) fikcyjny - nieprofesjonalny, nie przygotowany do pełnienia swojej funkcji, nie cieszący

się szacunkiem wśród swoich podwładnych przejmujących de faco jego rolę, którą on

pełni tylko "na papierze".

3.4.3 CUDZOZIEMCY

"Cierpliwość polska znana,
Lecz to zrozumieć chciej,
Że pan już, proszę pana,
Mocno nadużył jej" (Boy, 1953/1987, Słówka, s. 199)

Dlaczego przybysz z obcej planety tak bardzo wzbudza naszą ciekawość? Czemu trudno

nam się porozumieć ze sobą? Dlaczego wydaje nam się dziwny? Ponieważ jest INNY. Ta

prosta cecha jest przyczyną reakcji łańcuchowej, która może przebiegać w dwóch

kierunkach: obrony bądź postępowania nastawionego na zrozumienie i zaprzyjaźnienie się.

W przypadku automatycznej obrony dość szybko pojawiają się nieporozumienia,

nietolerancja, przemoc, złość i wiele innych negatywnych emocji. Reakcja pokojowa,

nastawienie pozytywne może być przyczyną wielu miłych niespodzianek. Przybysz z obcej

planety po bliższym poznaniu może okazać się nie tylko interesujący i miły, lecz w gruncie

rzeczy może się niczym od nas nie różnić. Ta wyjątkowa istota będzie przypominać naszą

"wersję" mówiącą trochę innym językiem i reagującą trochę inaczej w niektórych

sytuacjach. Opisuję ten proces w ten sposób nie bez powodu. Problem postępowania z

przybyszami z obcej planety oraz ich postępowania z mieszkańcami tejże planety dość

szeroko ukazał mi się w czasie mojej podróży i rozmów z ziemianami. Myślę, że ich opis

najlepiej rozpocząć od tego skąd się biorą, dlaczego właśnie oni zostają wysłańcami

Słońca. Posłużę się w tym celu wypowiedzią jednego z moich rozmówców.

"To są ludzie, którzy zastali wyszkoleni jak maszynki. Jest taka w naszym
tłumaczeniu "Politechnika" Atomovilistico Company, taka Wyższa Szkoła
Automovilistico Company, którą się kończy. I to są ludzie, którzy jak tam się
dostaną też są już selekcjonowani i mają wpajane od najmłodszych lat pewne
zasady" . [Pan z Bródką]

Inny rozmówca tak opisał cudzoziemców i niejako pozycję na jakiej się znajdują po

przybyciu do Polski.

"Oni w większości są po tej szkole, a taka szkoła daje im w tym momencie, że w
każdym AC są specjalistami". [Uśmiechnięta Pani]

Życie takich przybyszów w obcym kraju nie jest wcale trudne. Przybysz zostaje od samego

początku wyposażony w pewien ekwipunek, który niewątpliwie dla miejscowych

mieszkańców ma dużą wartość i jest obiektem zazdrości.

"Ma zapewnione mieszkanie i to jest willa zawsze wynajęta na koszt firmy AC. Ma
samochód, ma komórkę, ma laptopa, płaci firma za sprowadzenie całej rodziny i za
naukę nawet dzieci. A przecież za wynajęcie willi płaci się miesięcznie kilka
tysięcy dolarów". [Pan z Bródką]

Tak wyposażony przybysz zostaje wysłany z misją na inną planetę. Są to ludzie

przeszkoleni do kontrolowania wielu firm, dlatego cechą charakterystyczną ich pracy są

częste podróże. Przerzucani z jednego państwa do drugiego, "jak roboty", jeżdżą spełniając

swoją misję. Określani są jako ISP czyli International Special Person. Nazywanie ich tym

skrótem powoduje, że są niejako ujednolicani i faktycznie postrzegani jak maszynki.

Tymczasem ISP też się między sobą różnią. Przede wszystkim są to ludzie różnych

narodowości. Większość z nich to Anglicy i Niemcy. Oprócz tego są Amerykanie,

Kanadyjczycy, Hindusi. Kontakt z nimi jest zwykle anglojęzyczny, bo choć niektórzy z

nich próbują się uczyć języka polskiego to: "…nikt nie osiągnął etapu wyższego niż Dzień

Dobry czy Bardzo Dobrze" [Pani o Orientalnej Urodzie]. Dlatego językiem powszechnie

używanym przez wszystkich ISP i większość miejscowych pracowników jest nieco

zniekształcony język angielski. Tak opisała go jedna z moich rozmówczyń.

"I siadają ci wszyscy ludzie przy stole i nawet jak na nich patrzysz to oni są tak
różni. Z drugiej strony jak otwierają usta to sączy się z tych ust taki oficjalny, AC-
oski slang nawet ubierający w angielskim te same struktury czasem. Tam się
tworzą związki frazeologiczne, które dokładnie coś tam znaczą a tak naprawdę
mogą się wydawać całkiem abstrakcyjne". [Zagadkowa Pani]

Ogólnie patrząc na zjawisko komunikacji pomiędzy ISP jest niemalże fenomenem jak

dobrze potrafią się oni porozumieć między sobą na płaszczyźnie biznesowej. Współpraca

wydaje się przebiegać bardzo gładko, pomimo spięć na tle czysto kulturowym.

"Jest taka wojna pomiędzy niemieckością a amerykanizmem. Amerykanie są tacy
"Hi! How are you?" Wiecznie szczęśliwi ludzie, którzy nigdy nie pokazują żadnych
problemów. I ci Niemcy, którzy są tacy kwadratowi i tylko łypią. To jest takie
starcie kultur, które podejrzewam nie działa". [Pan Wysoki]

Wśród wszystkich ISP bardzo wyróżniano Niemców. Jest to jedyna grupa, która

postrzegana jest odrębnie. Nie tylko jako ISP, ale do tego Niemcy. Opinie na ich temat

były różne jednak przeważały objawy antypatii. Niemcy przez większość są postrzegani

jako osoby bojaźliwe, mało elastyczne i zamknięte w sobie.

"Mam takie wrażenie obserwując Niemców, że oni się boją. Dla mnie to nie było
dobre odczucie. Ten strach nie był dla nich motywacją do robienia dobrze tego, co
maja robić, tylko do zachowywania pozorów. Oni więcej swojej energii poświęcali
na to, żeby stwarzać pozory". [Zagadkowa Pani]

Jest to najbardziej krytyczna opinia, jaką usłyszałam. Oczywiście nie wszystkie były takie.

Większość rozmówców wyrażała dyskretniej swoje odczucia w stosunku do Niemców i

przeważał po prostu brak zrozumienia i większego kontaktu pomiędzy tymi stronami.

Zdarzały się jednak opinie bardzo entuzjastyczne i miłe. Niektórzy z moich rozmówców

stwierdzili, że Niemcy po bliższym poznaniu okazują się zwyczajnymi, miłymi ludźmi,

niewiele różniącymi się od każdego Polaka.

"Bardzo in plus przekonałam się do Niemców, bo (…) miałam trochę inne
wyobrażenie o Niemcach, że są bardzo zadufani w sobie, sztywni, nie otwarci na
innych. Okazuje się, że to są naprawdę bardzo fajni ludzie". [Bardzo Konkretna
Pani]

Rozmówcy pozytywnie nastawieni do Niemców podkreślali brak większych różnic

kulturowych i to, że tak naprawdę zły charakter Niemców to mit. Znamienne się wydaje,

że wszyscy rozmówcy wyrażający takie opinie pracowali dosyć dużo z Niemcami i ich

początkowe nastawienie nie było bynajmniej tak optymistyczne. Wszyscy oni po dłuższym

kontakcie z tymi ludźmi po prostu zweryfikowali swoje dotychczasowe poglądy. Nie

spotkałam osoby, która byłaby od początku nastawiona pozytywnie do współpracy z

Niemcami. Niestety nie mogę nic powiedzieć o nastawieniu ISP do Polaków i współpracy

z nimi, gdyż nie udało mi się porozmawiać z żadnym przybyszem. Mogę natomiast opisać

jak zachowują się, będąc tutaj i jak traktują miejscowych pracowników. Temat ten był

dość szeroko poruszany w rozmowach, które przeprowadziłam. Moim zdaniem świadczy o

tym, że ludzi bardzo interesują i absorbują relacje pomiędzy Polakami a obcokrajowcami,

jak również zmiana pozycji tutejszych pracowników na tle obcokrajowców. Zacznę od

określenia, gdzie ISP lądują po przybyciu na planetę AC. Otóż, wszyscy oni zajmują

stanowiska kierownicze, co jest bardzo kontrowersyjnym faktem i wyraźnie stanowi

przyczynę niechęci do ISP ze strony Polaków.

"Struktura organizacyjna jest tutaj na tyle sztywna, że praktycznie 90% wyższych
stanowisk kierowniczych jest zajmowanych przez obcokrajowców".
[Bardzo Konkretna Pani]

Ludzie czują się przez to niejako pokrzywdzeni, ponieważ wiedzą, że te stanowiska są

odgórnie zarezerwowane nie dla nich i bariera pochodzenia jest bardzo trudna, wręcz

niemożliwa do przejścia, nawet mimo ciężkiej pracy i ogromnej wiedzy. Odbierane jest to

jako jawna niesprawiedliwość i jest często przyczyną rozczarowania tą pracą. Jedna z

moich rozmówczyń podała następujące wyjaśnienie takiego stanu rzeczy.

"Decydenci wolą wysłać tutaj kogoś swojego, zaufanego człowieka (…) niż
zatrudniać tutaj i szkolić Polaków, do których i tak nie będą mieć 100% zaufania".
[Bardzo Konkretna Pani]

Wiele osób uważa takie postępowanie za absurdalne z uwagi na ogromne koszty

utrzymania obcokrajowców w Polsce. Określają to jako "klapki na oczach" tym bardziej,

że firma słynie z oszczędnego gospodarowania kapitałem ludzkim.

"Ja nie potrafię sobie tego wytłumaczyć i nie potrafię znaleźć uzasadnienia, bo
rozumiem, kiedy jest wdrażany nowy projekt, albo jest otwierana nowa firma na
początku. Można ściągnąć kadrę wyszkoloną, która to rozrusza, ale potem
konsekwentnie ją wymieniać". [Pan z Bródką]

Inni rozmówcy tłumaczyli to, że taka jest po prostu polityka firmy i nie da się tego

zmienić, tym bardziej, że jakoś to wszystko sprawnie funkcjonuje. Jest to, owszem, rażące

dla większości osób jednak nikt nie próbuje tego zmieniać, ponieważ zakładają, że jest to

niemożliwe. Być może brak jakiegokolwiek wpływu powoduje narastanie frustracji

związanej z tą sytuacją. Narastaniu konfliktu sprzyja niewątpliwie samo podejście ISP do

miejscowych ludzi. Rozmówcy narzekali na ich alienowanie się, brak chęci zintegrowania

się z innymi pracownikami.

"Oni się tak trzymają ze sobą. (…) Mają swoje imprezy, Christmas Party we
własnym zakresie, gdzie reszta ma razem. (…) Widać to, że jeżeli rozmawiają to z
supervisorami, z managerami. Nie porozmawiają z każdym nawet pomimo tego, że
większość tutaj zna angielski i można by porozmawiać". [Pani o Orientalnej
Urodzie]

Brak kontaktów interpersonalnych, oschłość stosunków pomiędzy tymi grupami ludzi

powoduje duży dystans między nimi, niechęć i wzajemny brak zrozumienia. Kolejnym

argumentem wysuwanym przeciwko ISP był ich brak zrozumienia polskich realiów, prawa

i zwyczajów. Obcokrajowcy niewątpliwie są wybitnymi specjalistami w dziedzinie

całościowej polityki i procedur AC, jednak wielokrotnie nie potrafią umiejętnie dopasować

jej do realiów i warunków panujących tutaj.

"Ci zagraniczni managerowie traktują nas jak gorszy wschód, że my nie mamy
racji, że oni wszystko wiedzą lepiej, że ich procedury są najświetniejsze. W nosie
mają polskie przepisy. (…) W ich wszystkich procedurach jest zapisane, że
oczywiście prawo lokalne trzeba uwzględniać, bo jest bardzo ważne. Natomiast to,
co jest zapisane nie zawsze idzie w parze. Jeżeli jest taka procedura, że coś trzeba
odebrać, to jest przestrzegana idealnie. Natomiast jeżeli coś trzeba dać, to takie
procedury oni nie bardzo przestrzegają". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Problem łamania polskich praw i przepisów był przyczyną, za którą obcokrajowcy byli

bardzo ostro krytykowani. Od samego początku funkcjonowania montowni nikt nie

zatroszczył się np. o przetłumaczenie dokumentacji maszyn i urządzeń na język polski.

Pracownicy przez półtora roku walczyli o uzyskanie tłumaczenia, bez którego praca była

bardzo utrudniona, a poza tym niezgodna z polskimi przepisami. Ludzi bardzo denerwuje

arogancja, z jaką prawo się łamie i bezkarność tych, którzy to robią. Tak opisała to jedna z

moich sfrustrowanych rozmówczyń.

"Łamią przepisy i jestem bezsilna, chociaż jakby tak pójść do Sądu Pracy czy
gdzieś tam i na to wszystko naskarżyć, to by się uzbierało".
[Pani o Orientalnej Urodzie]

Kto wie, do czego dojdzie w przyszłości. Moim zdaniem, ta kwestia tak bardzo drażni

ludzi, że być może ISP chodzą po bardzo cienkim lodzie, zupełnie nieświadomi

czyhającego zagrożenia. Jednak nie tylko brak poszanowania polskich przepisów

wywołuje w ludziach takie zdenerwowanie. Przyczyną tego jest również niesprawiedliwe

traktowanie Polaków i obcokrajowców. Polak, który jest świetnym fachowcem, dobrze

przygotowanym merytorycznie, nie ma szans podważyć niesłusznej decyzji ISP. Mimo, że

rozwiązanie, które zaproponuje jest mądrzejsze, zawsze zostanie wybrany wariant

zaproponowany przez ISP. Przywileje, o których była mowa wcześniej są jeszcze jakoś

tłumaczone przez ludzi, bo skoro ktoś tu przyjeżdża, to musi gdzieś mieszkać itd. Jednak

występuje jawna niesprawiedliwość w zakresie obowiązków czysto służbowych.

"Są takie odczuwalne różnice, że np. financial officer (Anglik przyp. Doroty
Dobosz) podlega zarówno kontroler - Anglik jak i główny księgowy. Niby
wyraźnie było powiedziane, że mają równy status, ale oczywiście tamten jako
przyjezdny ma samochód, ma wynajmowane mieszkanie opłacone, on może iść na
urlop jak jest audyt, główny księgowy nie może, ma być na miejscu. Widać różnice
mimo, że się wszyscy zaklinają, że oczywiście żadnych różnic nie ma".
[Pani o Orientalnej Urodzie]

Faworyzowanie ISP w ramach relacji czysto służbowych nie zawsze idzie w parze z ich

większą wydajnością, czy wartością jako pracowników. Jest to bardzo wyraźnie

dostrzegane przez miejscowych i niewątpliwie jest solą w ich oku. Odbieranie stanowisk

polskim fachowcom, niejednokrotnie lepszym od ISP, stanowi wielki problem i bardzo

psuje opinie o firmie i pracy w niej. Na szczęście sytuacja ta powoli zaczyna się zmieniać.

Wydaje się, że pojawił się cień nadziei dla Polaków aspirujących do wyższych stanowisk.

"Jeszcze rok, dwa lata temu to do Polaków było takie podejście dość sceptyczne.
Natomiast gdzieś tak od roku Polacy zaczęli być doceniani w AC. Już trzy osoby
wyjechały za granicę, teraz w tym roku dwóch Polaków zostało członkami zarządu,
jedna osoba pracowała na stanowisku dyrektora salesu i marketingu, czyli to są
chyba pozytywne zmiany". [Pan z Długimi Rzęsami]

Ludzi bardzo cieszy ta zmiana. Wpływa ona również na niewielkie ograniczenie liczby ISP

w firmie. Polacy są dodatkowo bardzo lubiani za swoją odwagę i elastyczność w pracy na

wyższych stanowiskach. Tłumaczono to m.in. tym, że Polacy nie czują się tak bardzo

związani z centralą w Zurychu czy w Detroit i dlatego nie mają takiej potrzeby

"wykazywania się" jak przyjezdni, którzy są ustawicznie zagrożeni odesłaniem gdzie

indziej w razie popełnienia jakiegokolwiek błędu. Jak to określiła Pani o Orientalnej

Urodzie, Polacy

"… tak się nie boją o te swoje stołki i te procedury".

Na tle całej tej, dość nieprzyjemnej sytuacji pełnej konfliktów i frustracji, bardzo

obiecująco przedstawia się przełamanie pewnej magicznej bariery, jaką było przejęcie

stanowiska równorzędnego ISP przez Polaka. Trudno określić, czy jest to efekt

wytrwałości Polaków w walce o swoje prawa, o sprawiedliwość, czy tylko jest to reakcja

dowódców z centrali obawiających się dalszego rozwoju konfliktowej sytuacji. Nawet jeśli

jest to rozgrywka taktyczna, to niewątpliwie bardzo pozytywnie wpłynęła nie tylko na

poczucie własnej wartości wśród polskich managerów, lecz również bardzo ociepliła

atmosferę panującą w pracy. Jeden z rozmówców powiedział mi, że od czasu tej zmiany

jest "o wiele sympatyczniej". Mam nadzieję, że jest to początek pozytywnej przemiany w

relacjach pomiędzy oddziałami koncernu.

3.5 CODZIENNA PRACA

Firma posiada dwa biura: centralę oraz montownię. W centrali mieszczą się m.in. działy

finansów, marketingu i sprzedaży, personalny oraz główne kierownictwo, zaś w budynku,

w którym znajduje się montownia mają swoją siedzibę min. dział zakupów, logistyki.

Wszyscy pracują w tzw. systemie halowym. Oba budynki mają tę wspólną cechę, że ludzie

siedzą w jednym wielkim pomieszczeniu, każdy przy swoim biurku, przed swoim

komputerem. Wchodząc do biura słyszy się lekki szmer, delikatny dźwięk dzwoniących

telefonów, stukot piszących na komputerze i rozmowy. Panuje lekki gwar, lecz bynajmniej

nie określiłabym go jako hałas. Do pracy w takich warunkach wielu moich rozmówców

musiało się przez jakiś czas przyzwyczajać. Niektórych drażnił i rozpraszał panujący tu

nieustanny ruch.

"Nasza praca polega na tym, że się stuka na komputerze, wysyła faksy, dzwoni,
trzeba się kłócić z dostawcą, ktoś się tam sprzecza, przychodzi ktoś z działu
technicznego, jest mętlik. Ciągle coś się dzieje. I to jest kwestia przyzwyczajenia.
Ja już mogę tak pracować a niektórzy wiem, że nie mogą". [Pan z Bródką]

Praca w takim systemie zdaniem moich rozmówców ma jednak wiele zalet. Przede

wszystkim jest lepszy przepływ informacji, na bieżąco widać co się dzieje, czy ktoś jest

przy swoim biurku czy nie, poza tym sprzyja pracy zespołowej. Nie trzeba niegdzie

wychodzić, żeby się kogoś o coś spytać. Szefowie są cały czas w zasięgu ręki i nie trzeba

daleko ich szukać w razie potrzeby. Co prawda ten ostatni aspekt pracy w takim systemie

nie wszystkim wydał się tak pozytywny. Jedna z moich rozmówczyń, której zwierzchnik

jest Niemcem i bardzo rzadko pojawia się w biurze tak wypowiedziała o pracy w centrali.

"Ja bardzo się cieszę, że nie pracuję w centrali, bo my tutaj mamy większy luz.
Lepsze są kontakty interpersonalne, przynajmniej tak mi się wydaje. Tu nie ma
takiego głównego kierownictwa. To wszystko siedzi w centrali i oni są tam non
stop kontrolowani. Ci tam z finansów siedzą za jakąś ścianą ze szkła i ma wgląd we
wszystko i wszystkich i nawet jak ktoś nie ma co do roboty, to musi udawać, że ma
cokolwiek do roboty". [Bardzo Konkretna Pani]

Jednak reszta moich rozmówców nie narzekała na ten system pracy. Owszem podkreślali,

że musieli się do tego przyzwyczaić, lecz w tej chwili są już z tego zadowoleni.

Początek pracy następuje o godzinie 8:00 bądź 8:30, w zależności od działu. Niektórzy

rozmówcy podkreślali, że zawsze przychodzą do pracy na czas, a inni z kolei narzekali na

kłopoty związane z utrzymaniem punktualności.

"Nie podoba mi się w tej firmie, że przychodzi się na 8:00, a nie ma takich widełek,
że człowiek pojawia się w ciągu pół godziny albo godziny. Właśnie z tego wynika,
że ja się notorycznie spóźniam". [Pani o Pięknym Głosie]

Dzień pracy wszystkich moich rozmówców rozpoczyna się od przeglądania wewnętrznej

poczty elektronicznej tzw. lotus note. Za pośrednictwem tej poczty większość osób

dowiaduje się, co ma tego dnia do zrobienia, z czego będzie składał się ich dzień. Tak

opisał tą pocztę jeden z moich rozmówców

"Lotus note jest bardzo okrutnym urządzeniem, bo nic łatwiejszego jak napisać dwa
zdania, zapytania i wypuścić to do trzech, czterech osób z prośbą o odpowiedź. Nie
musisz iść do tej osoby, nie musisz się fatygować, nie musisz przechodzić z piętra
na piętro itd. Bardzo łatwe dla osoby, która chce coś takiego zrobić, natomiast
trudne dla osoby, która musi odpowiedzieć na te pytania, bo jeśli otwierasz rano
teczkę z lotusami, to jest tych lotusów kilkadziesiąt. Nie dość, że musisz przeczytać
te informacje, to często musisz jeszcze odpowiedzieć facetowi". [Pan Wysoki]

Wiele osób oprócz tego, co znajdą w poczcie jako pierwsze załatwiają rzeczy, których nie

zdążyli zrobić dnia poprzedniego. Niektóre osoby prowadzą własne kalendarze, w których

rozpisują swoje obowiązki.

"Mam dwa takie notesy. Jeden jest taki, co mam do zrobienia a drugi jest notes z
konkretnymi spotkaniami. Chodzi o czas, żeby nie wkopać się, że się zdublują dwa
terminy. I czy to wynika z lotusów czy ma się coś do zrobienia, od razu przenoszę
to na papier albo jeżeli jest konkretne spotkanie, to przenoszę je do drugiego
notatnika na konkretną godzinę". [Pan z Bródką]

Oprócz poczty elektronicznej informacje docierają jeszcze do pracowników za

pośrednictwem kuwet, w których każdy ma swoją szufladkę zwaną "korytkiem." Do

korytka wrzucane są różne dokumenty lub wiadomości przeznaczone dla odpowiednich

pracowników. Wiele osób zanim przystąpi do ustalania obowiązków na dany dzień, udaje

się do kuchni na kubek kawy, w przypadku niektórych połączony z papierosem. W

zależności od zajmowanego stanowiska, dzień pracy jest mniej lub bardziej

przewidywalny. Niektórzy z moich rozmówców wykonują zawsze te same czynności. Ich

praca jest bardzo usystematyzowana i jednostajna. Zauważyłam właśnie taki typ pracy w

dziale kontraktacji.

"Wiemy, co mamy zrobić. Wiemy, że ma być to zrobione. Nikt nie stoi nam nad
głową i nie pokazuje palcem, że to miało być gotowe, a nie jest i zaraz coś się
stanie. Myślę, że mamy jakieś ogólne ramy tego, że powinno być coś wykonane,
natomiast jak to zrobimy i w jakim tempie, jasne, że chcemy, żeby to było szybciej
skończone, ale jakoś tak nam się ściślej tego nie narzuca". [Pani o Pięknym Głosie]

Taki spokojny sposób pracy spotkałam tylko w jednym, czteroosobowym dziale. Praca,

która tam jest wykonywana określona została jako typowo odtwórcza, nie wymagająca

własnej inicjatywy ani kreatywności. Inny typ pracy panuje też w dziale zakupów, którego

pracownicy dość dużo jeżdżą poza biurem i mogą sobie czasem pozwolić na

wykorzystanie tego czasu do załatwiania spraw niezwiązanych z pracą.

"Jeżdżę sobie, nie ukrywam, w wielu takich prywatnych sprawach, bo mam na tyle
luźny dzień, nikt mi w ten czas nie ingeruje, że ja np. wiem co mam do zrobienia,
wiem, o której mam jakie spotkanie. I np. wszystkie sprawy związane z domem,
czy jakieś opłaty, czy na miasto zakupy, jeżdżę sobie sam. I załatwiam". [Pan z
Bródką]

Nie wszyscy jednak mają komfort takiego niestresującego tempa pracy. Większość osób

musi pracować szybko, mają bardziej zróżnicowane obowiązki a co za tym idzie pracują w

większym napięciu. Takie osoby wspominały o nerwach, jakie towarzyszą ich pracy i o

nawale obowiązków. Usłyszałam też określenie, że "nigdy nie można przerobić całej

roboty" [Pani o Orientalnej Urodzie]. Dlatego też niektórzy mówili o tym, że do pracy

trzeba nabrać dystansu, sprawy zawodowe traktować ze spokojem i cierpliwością.

Oczywiście, nie wszystkim się to udaje. Osoby mające bardziej stresujące zajęcia mówiły,

że, niestety, nerwy związane z pracą często przenoszą do domu. Jedna z takich osób tak

opisała swoją pracę w dziale technicznym.

"To nie jest praca, gdzie ja mogę sobie coś zaplanować; przyjść, zacząć i jeśli się
nie wyrobię jednego dnia, to drugiego skończyć. Nie ma tego. Nie mogę dlatego, że
tych rzeczy, którymi się muszę zajmować jest masa. Ja jestem oderwany, ja się tak
między ścianami obijam". [Pan Żartowniś]

Oprócz powtarzających się czynności w niektórych działach pracownicy mają obowiązki

pojawiające się cyklicznie np. w dziale marketingu. Poza stałymi punktami w pracy raz na

pół roku robi się tam określenie strategii cen. Praca osoby zajmującej wyższe stanowisko

w tym dziale obfituje w różne spotkania, negocjacje oraz omawianie wielu szczegółów.

Stałym elementem pracy w biurze wszystkich pracowników jest przerwa na tzw. lunch. Ma

ona miejsce około godziny 12:00 czy 13:00. Niektórzy w tym czasie zajmują się

konsumpcją przyniesionych do pracy kanapek czy owoców, inni zaopatrują się w kanapki

zakupione u posłańca, który je codziennie przynosi do firmy a jeszcze inni z tej przerwy

prawie nie korzystają pochłaniając cokolwiek "w biegu". Po przerwie na lunch, robionej

indywidualnie, każdy wraca do swoich obowiązków. Około godziny 17:00 biuro

pustoszeje. Zostają tylko recepcjonistki, część ISP oraz co pilniejsze osoby.

"Wiadomo, ile tu się pracuje w nadgodzinach. To tak czasami argumentowano:
"Możesz iść do domu o 17:00, jak nie zrobiłaś swojego to twoja wina. Ty tu
zostajesz z własnej, nieprzymuszonej woli. Ja cię nie zmuszam". Są takie wypadki,
że przeciągnie zebranie do 19:00, ale oczywiście nie ma mowy o żadnych
nadgodzinach. Są łamane ewidentnie prawa pracownika".
[Pani o Orientalnej Urodzie]

Praca w nadgodzinach czasami wynika faktycznie z przymusu lub konieczności, lecz

czasem zależy od zorganizowania sobie pracy przez daną osobę. Niektórzy zostają dłużej

w pracy tylko wtedy, kiedy jest to naprawdę konieczne.

"Wydawało mi się, że jak będę tak pracował po godzinach przy tym natłoku pracy,
który był to coś zmienię, ulepszę. Okazało się, że to g… prawda, bo się nie da
ulepszyć, bo zawsze jest coś, co zostawię zaległe, nie zrealizowane, to jest raz a
dwa, nikt dobrego słowa nie powie, kiedy ty zostajesz specjalnie po godzinach. (…)

I to było takie pierwsze moje przełamanie i powiedziałem: "Nie, koniec. Zapala mi
się o 17:00 lampka w głowie, koniec, wychodzę". I co ciekawsze, na początku było
trudno. (…) Potem to się zmieniło. Już nikt nic ode mnie nie chciał po 17:00… I to
jakby dało mi do myślenia. Do tej pory to stosuję. Więcej nie zostaję po godzinach,
gdy nie widzę takiej potrzeby". [Pan z Bródką]

Tak jak wiele rzeczy tak i praca po godzinach jest kwestią indywidualną. Zależy od

zajmowanego stanowiska i podejścia danej osoby do swej pracy. Jednakże większość osób

wraz z wybiciem godziny 17:00 udaje się do domu.

Praca w AC obfituje w tzw. "papierologię". Nawał papierków i dokumentów, które trzeba

wypełniać na każdym kroku był częstym powodem narzekań moich rozmówców. Każdy

etap, który muszą pokonać w swojej pracy związany jest jakimś papierem związanym z

jakąś procedurą. Dokumentem, o którym bardzo dużo i często słyszałam jest tzw. PR-ka

czyli purchase requisition. Jest to wewnętrzny dokument określający "zapotrzebowanie na

pewne asortymenty od młotków po różnego rodzaju inwestycje jak modernizacja linii

produkcyjnej". Dokument ten trafia do działu zakupów, w którym jest realizowany.

Spotkałam się, jednakże, z krytyką długiej drogi jaką PR-ka musi przejść zanim trafi do

działu zakupów zwanego również działem purchasingu. Otóż "inicjator zakupu" wypełnia

ów dokument, a następnie przekłada go swojemu przełożonemu do podpisu. Prośba ta

musi być z kolei zarejestrowana przez sekretarkę przełożonego, a następnie trafia do działu

finansów, gdzie również musi zebrać parę podpisów. W związku z czym jak to powiedział

mój rozmówca.

"To po prostu cholery można dostać! Zwłaszcza, że musisz im dać pięć podpisów
od pięciu osób, które mogą być w biurze, ale mogą być gdzie indziej". [Pan
Wysoki]

Z tego wynika konieczność nauczenia się, jak sobie radzić z taką biurokracją, żeby

jednocześnie działać zgodnie z procedurami, a przy tym nie dać się zwariować. Służy temu

m.in. cierpliwość.

"Wiem,  że jak mi na czymś zależy w pracy i proszę kogoś to, należy wziąć
poprawkę,  że on albo wcale nie przeczyta mojej prośby albo ma tysiące innych,
ważniejszych dla niego rzeczy i trzeba będzie znowu z nim porozmawiać i
przekonywać. Trzeba wziąć poprawkę, żeby się nie denerwować. Wziąć najgorszy
z możliwych wariantów i cieszyć się, jak się nie sprawdzi". [Pani o Pięknym
Głosie]

"Trzeba trzymać sprawy zawodowe na dystans, nie poddawać się emocjom. Są
pewne sprawy, które od nas nie zależą, nie mamy na nie wpływu i nie ma sensu się
denerwować. Ja do tego podchodzę już teraz bez emocji".
[Pani z Burzą Włosów na Głowie]

Do stałego elementu pracy niektórych z moich rozmówców zalicza się współpraca z

urzędami, która okazuje się być dosyć przykra. Wszelkiego rodzaju urzędy, zwłaszcza

urzędy celne, są przyczyną wielu stresów i nieporozumień. Urzędy te rządzą się swoimi

własnymi prawami podczas gdy AC ma swoje wewnętrzne reguły, nie zawsze zgodne z

urzędowymi. Osiągnięcie konsensusu między stronami bywa więc niekiedy bolesne,

zwłaszcza, że w grę wchodzą ogromne pieniądze. Są to ciężkie sytuacje sprzyjające

tworzeniu biurokracji i niepotrzebnej pracy.

Chciałabym teraz pokrótce opisać ocenę efektów pracy ludzi w firmie oraz ewentualne

następstwa tej oceny. Otóż od niedawna wprowadzono w firmie nowy system ocen i

premiowania. Jak to określił mój rozmówca poprzedni system był

"…taki z kosmosu, że nikt nie wiedział ile zarabia, za co ma podwyżkę, ile procent,
czy można coś zmienić. Takie zamydlanie ludziom oczu". [Pan z Bródką]

Obecny system opiera się o ocenę własną pracownika, wyznaczanie sobie celów do

osiągnięcia a następnie o ocenę przełożonego. Co pół roku każda osoba otrzymuje

formularz, w którym określa swoje cele, które chciałaby osiągnąć, co chciałaby poprawić

lub zmienić w swej pracy oraz czego oczekuje od swojego przełożonego. Formularz ten

zawiera oprócz tego wiele innych punktów jak np. czy pracownik dba o bezpieczeństwo

pracy i przestrzega zasad BHP, czy oszczędnie gospodaruje zasobami firmy itp. Następnie

w tym samym formularzu wpisuje swą ocenę pracownika jego przełożony. Dopiero na

podstawie tych dwóch opinii tworzona jest ogólna ocena pracownika, która następnie jest

brana pod uwagę przy rozpisywaniu premii. Osoby, które osiągają bardzo dobre opinie i

np. dodatkowo wyrobią jakieś oszczędności otrzymują miano tzw. Team Leadera. Ich

zdjęcia są następnie umieszczane w odpowiedniej gablocie obok hali montażowej wśród

zaszczytnego grona najlepszych pracowników. Jest to prawdopodobnie jedyny zaszczyt

związany z tym wydarzeniem, gdyż podobno oprócz tego nie ma to większego wpływu ani

na ich zarobki ani na możliwość awansu. Instytucja Team Leadera nie jest zbyt lubiana ani

ceniona wśród osób, z którymi rozmawiałam.

"Kiedyś był przodownik pracy a teraz to się nazywa Team Leader. I u nas w
produkcji też są wielkie tablice, gdzie są zdjęcia Team Leaderów, którzy
wypracowali ileś tam rzeczy. Także nie posunęliśmy się daleko. I to w takiej
korporacji, która jest na świecie od lat i nie ma nic wspólnego z komunizmem,
prawda"? [Pan z Bródką]

Na zakończenie opisu pracy w firmie chciałabym pokrótce jeszcze przedstawić opis pracy

podzielony na poszczególne działy (oczywiście tylko te, do których miałam dostęp) i

ewentualne różnice pomiędzy nimi oraz jak nawzajem postrzegają się ludzie z różnych

komórek organizacyjnych.

Pierwszym działem, który poznałam jest dział zakupów (purchasingu). Osoby tam

pracujące, jest ich cztery, odpowiedzialne są za zakup wszystkich żądanych przez

pracowników rzeczy jednakże nie związanych z samym produktem finalnym firmy, czyli z

samochodem.

"Pokutuje u nas w firmie, że zawsze wydaje im się, że dział purchasingu powinien
kupować wszystko od gwoździ do młotków przez szlifierki". [Pan z Bródką]

Tymczasem od zakupu części samochodowych są tzw. direkci oraz indirekci. Tempo pracy

osób z działu zakupów jest zależne od ilości zamówień, jakie otrzymują. Czasami ich

grafik jest bardzo napięty i obfituje w masę spotkań, a czasami nie mają prawie nic do

roboty. Jest to bardzo ważny dział, gdyż od niego zależy produkcja. W przypadku

opóźnienia z jakimś zakupem staje z ich winy produkcja. W związku z czym stres

związany z terminowością jest dość duży.

"Naszym głównym niebezpieczeństwem jest to, że robimy coś za późno, a to bije
od razu w produkcję. Produkcja staje. Maszyna nie działa, bo nie ma serwisu albo
czegoś się nie kupiło. I koniec. Produkcja leży. Czyli piętno na nas jest takie duże".
[Pan z Bródką]

Dział zakupów spotyka się także z mylnym traktowaniem jego funkcji i sposobu działania

przez innych pracowników. Przede wszystkim proces dokonania zakupu jest bardzo

złożony i wymaga wielu specyfikacji i przestrzegania odpowiednich procedur. Ogólnikowe

określenie przedmiotu zakupu jest niewystarczające. Wszystko musi być ściśle określone i

przeprowadzone zgodnie z obowiązującymi przepisami. Poza tym asortyment towarów

możliwych do zakupienia przez dział purchasingu również jest ograniczony. Z

powyższych reguł czasami wynikają drobne nieporozumienia pomiędzy pracownikami

tego i innych działów. Na szczęście zdarzenia te można zaliczyć do sporadycznych i

wynikających tylko z nieporozumień na tle pewnych przepisów.

Kolejnym działem, z którym miałam styczność są finanse. Pracownicy tego działu

decydują o wielu sprawach m.in. o prawie dokonania danego zakupu. W przypadku

odmowy dokonania zakupu, bądź wykonania jakiejś czynności spadają na nich wszystkie

żale osób otrzymujących tę odmowę. Stres w pracy w finansach związany jest z

koniecznością negocjowania różnych warunków płatności z różnymi instytucjami oraz

urzędami. Miłą stroną pracy w tym dziale jest kontakt prawie ze wszystkimi ludźmi

pracującymi w firmie. Sprzyja to nawiązywaniu szerokich znajomości i ocieplaniu

atmosfery w pracy. Praca w tym dziale jest dość ściśle nadzorowana przez kadrę

kierowniczą będącą zawsze w zasięgu wzroku. Zadania osób pracujących w tym dziale są

zmienne z dnia na dzień. Stałym elementem jest zawsze czytanie poczty elektronicznej i

sprawdzanie faktur, natomiast reszta zależy od zajmowanego stanowiska i aktualnej

sytuacji w firmie. Praca w tym dziale wydaje się większości osób z innych działów mało

ciekawa. Tymczasem osoby pracujące tu twierdzą coś innego.

"Może dla kogoś byłaby to głupia praca i cała moja rodzina się dziwi, jak można
pracować w księgowości i w ogóle chcieć i kochać pracować w księgowości, że to
tylko faktury. To nieprawda. To jest znalezienie jakiegoś  błędu logicznego w
procedurze. To są naprawdę różne rzeczy. To jest czasami zabawa w psychologa
przy rozmowie z kontrahentem, ugłaskiwanie go, że mu się na czas nie zapłaciło.
To są tak różne zajęcia,  że osoba, która nie pracowała w księgowości to jej się
wydaje,  że to są papiery, liczby, papiery, liczby. Naprawdę nie wie, ile różnych
rzeczy jest".
[Pani o Orientalnej Urodzie]

W dziale marketingu praca składa się z kilku podstawowych funkcji: definiowaniem

modeli możliwych do zamawiania, dystrybucji samochodów i obsłudze systemów

związanych z zamawianiem samochodów, obsługą logistyczno - transportową

samochodów, określenie strategii marketingowej poszczególnych produktów i marek, a

oprócz tego sporadyczne przetargi, spotkania z dostawcami itd. Z opowieści moich

rozmówców wynikało, że praca w tym dziale jest bardzo ciekawa, ludzie się w nią silnie

angażują i co najważniejsze ją lubią. W dziale panuje dobra atmosfera pracy zespołowej,

ludzie sobie chętnie pomagają nawzajem, a ich relacje interpersonalne nie kończą się o

godzinie 17:00. Pracownicy działu marketingu podobno często spotykają się po pracy na

gruncie towarzyskim. Oprócz działu marketingu i sprzedaży istnieje jeszcze grupa osób

jeżdżąca po Polsce, czyli tzw. dystrykci. Ich zadaniem jest pilnowanie dealerów,

prowadzenie rozmów na temat ich dealerskiej działalności oraz kontrola tych działań.

Ponadto zajmują się rozwojem sieci dealerskiej. Są to ludzie ogólnie słabo kontrolowani

bez ścisłego nadzoru. Ich praca jest raczej oceniana na podstawie różnych wskaźników jak

sprzedaż części czy samochodów w danym regionie. Z opowieści o tym dziale

wywnioskowałam, że ludzie w nim pracujący mogą wiele opowiedzieć o swojej firmie z

nieco innego punktu widzenia, gdyż znani są z szybkiego trybu życia, szybkich,

firmowych samochodów i w niczym nie przypominają siedzącej przed komputerami reszty

osób w AC. Niestety, jeden z pracowników tego działu poproszony przez jedną z moich

rozmówczyń o udzielenie mi wywiadu zdecydowanie odmówił, gdyż "źle o firmie mówić

nie będzie a kłamać też nie chce". Dodatkowo bardzo niemiło potraktował wiadomość o

tym, że ona już takiego wywiadu udzieliła. Spytał się ją, czy posiada na to zgodę z działu

PR itd. doprowadzając moją rozmówczynię do dość nerwowego stanu, w którym zaczęła

żałować, że w ogóle ze mną rozmawiała. Na tym epizodzie mój kontakt z dystryktami się

skończył.

Dział kontraktacji jest bardzo małą i nową jednostką organizacyjną. Działa od lipca 1998

roku i liczy cztery osoby. Praca osób w tym dziale polega na sporządzaniu kontraktów,

drukowaniu ich i wysyłaniu. Jest to praca typowo odtwórcza i monotonna. 90% swego

czasu pracownicy tego działu spędzają przy komputerze. Dział ten został stworzony długo

po tym jak firma działała na rynku. Funkcja jaką spełnia ten dział wydaje się być trochę

niejasna dla innych ludzi. Mówią, że stworzenie i utrzymywanie tego działu jest dla nich

dziwne. Kontakty pomiędzy tym działem a innymi też wydają się dosyć małe. Osoby tu

pracujące określiły innych ludzi jak najbardziej miłych i pomocnych jednakże za powód

tego podały

"My wykonujemy część ich pracy. (…) Oni starają się nam pomóc jak mogą, bo im
zależy, żebyśmy dobrze wykonały ich pracę". [Pani z Burzą Włosów na Głowie]

O pracę na początku powstania tego działu było dosyć trudno. Cztery osoby zatrudnione

do sporządzania kontraktów dosyć długo siedziały bezczynnie czekając na sprowadzenie

komputerów, sprzętu i na zajęcie. W tej chwili na brak pracy nie narzekają. Wręcz

przeciwnie. Uważają, że powinno się zatrudnić im osobę do pomocy, która zajmowałaby

się wysyłaniem korespondencji, na którą to czynność marnują dużo swojego czasu.

Prywatnie są to osoby dość ze sobą zżyte, trzymające się razem również w pracy. Dział

techniczny odbiega od reszty nie tylko tempem pracy jakie tam panuje ale również

wyglądem. Mieści się na parterze obok montowni, podczas gdy reszta biur znajduje się na

piętrze. Centralne miejsce w tym pomieszczeniu zajmuje stół z imadłami i innymi

urządzeniami, a obok znajduje się ogromna ściana szufladek pełnych różnych drobiazgów

jak śrubki, nakrętki itp. Gdzieś z boku znajduje się biurko, zwykle będące podstawowym

elementem wyposażenia reszty pomieszczeń. Całość przedstawia się raczej jak warsztat

naprawczy niż biuro, bo tym w istocie jest. Tutaj trafiają wszystkie usterki i awarie.

Ponieważ w dziale tym pracują tylko trzy osoby często trzeba korzystać z usług serwisów

zewnętrznych. Pracy jest bardzo dużo, nie można jej w żadnym wypadku zaplanować (jak

zaplanować awarie?) w związku z tym panuje tu dosyć nerwowa atmosfera, która się

uspakaja wraz z ustaniem taśmy produkcyjnej. Rola mojego rozmówcy z tego działu jest

tak znacząca dla życia całej fabryki, że trudno mu pojechać choćby na krótki urlop.

"Bo oni się tu paniczne boją jak mnie nie ma. (…) Jak ja mam urlop a przeważnie
jest tak, że cały rok jestem (…) to jest trzy tygodnie grozy. No, bo jak się coś stanie
a mnie nie ma, no to kto"? [Pan Żartowniś]

Od pracy tego działu bardzo ściśle zależy sprawność produkcji, więc te dwie komórki

bardzo ściśle ze sobą pracują.

Poza opisanymi działami istnieje ponadto dział personalny oraz dział public relations. Oba

liczą po 3-4 osoby. O pierwszym z nich nic nie słyszałam natomiast o drugim, dziale PR,

mówi się dosyć sporo. Osoby tam pracujące nie należą do ogólnie lubianych. Znani są z

opieszałości we wszelkich rozliczeniach finansowych, a mają ogromne wydatki

prezentacyjne, jednak tłumaczone to jest takim trybem ich działalności. Do osób z tego

działu nie udało mi się, niestety, dotrzeć i z góry odradzano mi takie próby, gdyż

"wiadomo, że i tak się nie zgodzą".

3.5.1 EWOLUCJA STOSUNKU DO PRACY

Ciekawym zjawiskiem jakie zaobserwowałam w czasie moich rozmów z pracownikami

AC jest ewolucja ich stosunku do pracy i do firmy, którą nazwę tu ich socjalizacją. Proces

zmiany jaki przeszli od czasu zatrudnienia do dnia naszego spotkania bardzo mnie

zainteresował i moi rozmówcy chętnie mi o tym opowiadali samodzielnie dochodząc do

tego wątku w czasie naszych rozmów.

Wiele osób przychodząc do pracy w AC nie do końca wiedziało, czym ta firma tak

naprawdę się zajmuje. Niektórzy wiedzieli jedynie, że firma zajmuje się produkcją

samochodów i jest dużym koncernem. Dla wielu osób znana była jedynie nazwa firmy i w

niektórych przypadkach przyczyniła się ona na wybór AC spośród innych firm na miejsce

przyszłej pracy. Ponieważ znajomość samej działalności firmy była w wielu przypadkach

tak mała, te osoby zwykle nie miały konkretnych wyobrażeń związanych ze swoją pracą,

którą będą wykonywać i często nie wiedziały do końca na czym tak naprawdę ona będzie

polegać dopóki jej nie rozpoczęły.

"Jak tu przychodziłam, to wydawało mi się, że jest to firma bardzo znana, ale,
szczerze mówiąc, nie miałam pojęcia, że Prisa ma coś wspólnego z AC. Ja
myślałam sobie, że AC robi samochody na rynek amerykański, a tutaj to może chcą
coś sprzedawać, ale nie kojarzyłam tego z Prisą zupełnie". [Pani o Pięknym Głosie]

Poza takimi przypadkami spotkałam oczywiście osoby całkowicie świadome pozycji i

działalności firmy. O ich trafieniu właśnie do AC często zadecydował przypadek, jednakże

w przypadku tych osób samo podjęcie pracy przebiegało w sposób bardziej świadomy

natomiast wybór właśnie tej firmy był efektem przemyślanej decyzji. Takie osoby

podejmowały pracę z wielkim zapałem i nadziejami na przyszłość. Otrzymanie pracy w

takim koncernie traktowały jak łut szczęścia i szansę na nauczenie się wielu rzeczy oraz na

osiągnięcie czegoś wielkiego. Praca w AC otwierała oferowała im duże perspektywy

rozwoju na przyszłość.

"Na początku to, że przyjęli mnie do takiej firmy i dali mi taką szansę, tak to
traktowałem, strasznie mnie rajcowało. Chciałem być jak najlepszy i w ogóle
wszystko robić jak najlepiej". [Pan z Bródką]

Część osób znalazła się w firmie w jeszcze inny sposób. Zaczynali pracę na umowę

zlecenie wykonując mało skomplikowane prace jak np. "wklepywanie faktur" do

komputera. Takie osoby nazywane są przez wszystkich studentami, gdyż większość z nich

stanowią rzeczywiście studenci. Pojawiają się w pracy rzadko i nieregularnie. Jednak w

przypadku niektórych był to etap stanowiący pierwszy schodek pracy w AC. Osoby, które

zostały zauważone przez kierownictwo działu otrzymywały po jakimś czasie ofertę

podjęcia pracy na cały etat. Zwykle taka propozycja padała przy okazji zwolnienia się

jakiegoś stanowiska. Dla takich osób zdobycie pracy w ten sposób też stanowiło swego

rodzaju okazję a czasami wiązało się z dużym awansem.

"Przyszłam pracować na umowę zlecenie do księgowania faktur. (…) W pewnym
momencie ktoś stwierdził,  że nadaję się tutaj do pracy na stanowisko takie
kierownicze małe, na bycie supervisorem. I z dnia na dzień, nic nie wiedząc o
księgowości, stałam się szefem kilku osób, z którymi przez wiele miesięcy
pracowałam na równych zasadach. Nam wszystkim wydawali polecenia ci, którzy
byli zatrudnieni na etat, a ja nie dość,  że nagle stanęłam wyżej tych studentów to
jeszcze osoby, które kiedyś mogły mnie prosić,  żebym im pomogła to teraz ja
miałam im wydawać polecenia". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Początki pracy dla większości osób były nieco stresujące i stanowiły lekki szok. Ludzie

przyzwyczajeni do pracy w małych firmach musieli się przyzwyczaić do halowego stylu

pracy, ciągłego ruchu, szybkiego tempa pracy i rozmiarów firmy. Wiele osób było mocno

przerażone swoimi obowiązkami, których na początku nie potrafili ogarnąć. Nowe

zadania, nowi ludzie, nowe środowisko pracy - wszystko to sprawiało, że początkujący

pracownicy czuli się bardzo niepewnie. Wszyscy oni zgodnie przyznają, że początki były

trudne, ciężkie.

"Na początku miałam takie olbrzymie oczy ze strachu. Nie wiedziałam, co się
dzieje. Myślałam, że się tego wszystkiego w życiu nie nauczę. Tu siedzi
osiemnaście osób, a tam były cztery. To było straszne dla mnie na początku".
[Nieśmiała Pani]

Przełamaniu strachu i szybkiemu wdrożeniu się w pracę bardzo sprzyja pomoc ze strony

starych pracowników. Zawsze są pomocni w stosunku do nowych osób i dodają im otuchy

w tych trudnych początkach. Dzięki temu proces oswajania się z nową pracą jest mniej

bolesny i nowe osoby szybko nabierają pewności siebie i stają się samodzielnymi

pracownikami.

"Na początku bardzo się tego bałam, wymykało mi się to, nie byłam w stanie
zapanować nad tym, co robi każdy. Teraz jestem w stanie rzucić okiem, zerknąć,
zapytać się i po prostu widzę całość". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Początki pracy dla wszystkich oznaczają zwykle jedną rzecz - dużo nauki, dużo nowych

rzeczy do poznania. Wiele osób przyznało, że jest to jeden z najważniejszych elementów

czyniącym pracę ciekawą i utrzymujący ich zainteresowanie ową pracą. Problem zaczyna

się, gdy tego zabraknie. Wówczas obserwuje się znaczną zmianę w postawie

pracowników.

"Przez bardzo długi czas jak pracowałam w AC motywowało mnie to, że cały czas
spotykałam nowe rzeczy, czegoś się uczyłam, coś było dla mnie nowe i to było
warte tego, żeby zostać dłużej i coś tam rozgryźć. (…) Oczywiście ten zasób jest
wyczerpywalny… Z mojego punktu widzenia, to tak naprawdę jest moment, żeby
zmienić pracę". [Zagadkowa Pani]

Jak to powiedział jeden z moich rozmówców

"cały ten czas, który przepracowałem w tej firmie zmieniał się, ewoluował".
[Pan z Bródką]

Jest to prawda, która dotyczy nie tylko jego, ale i wszystkich osób pracujących w AC.

Wszyscy zgodnie przyznają, że z początkowego podejścia do pracy, zapału, entuzjazmu,

wiary we własne, nieograniczone możliwości po dłuższym czasie niewiele zostaje.

Przychodzi po jakimś czasie moment rozczarowania, zwolnienia tempa pracy i

otrzeźwienia z początkowej euforii.

"Byłem takim młodym, który przyszedł, chciał wszystko zrobić jak najlepiej, a tu
się okazało, że się nie da". [Pan z Bródką]

Moja inna rozmówczyni tak w skrócie opisała przebieg tego procesu u siebie.

"Ja byłam zafascynowana kompletnie, do utraty tchu. Zafascynowana ludźmi,
atmosferą. (…) Potem się zafascynowałam jakąś organizacyjną mądrością tej firmy,
bo jest to utworzona i dobrze zakorzeniona struktura i jest to zorganizowane w
sposób bardzo logiczny, fajny i składny. A potem się znudziłam". [Zagadkowa
Pani]

Przesadą byłoby twierdzić, że u wszystkich proces ten przebiega tak jednokierunkowo.

Spotkałam osoby, które bynajmniej nie czują się znudzone swoją pracą.

"Dla mnie przejście do Prisy było bardzo pozytywnym przeżyciem i cały czas
pozostaje, o dziwo". [Pan Wysoki]

Dla wielu osób ich obecna praca stała się niejako, esencją ich życia to może przesada, ale

na pewno jednym z ważniejszych wyznaczników ich życiowej drogi. Niektórzy,

przychodząc do pracy w AC nie mieli żadnego pomysłu na swoje życie i tak naprawdę nie

wiedzieli, co chcą robić, czym się zajmować w swojej pracy. Wiele z nich po prostu

odnalazło się w tej firmie, często dość nieoczekiwanie dla samych siebie. Przyznają oni

otwarcie, że nie bardzo wiedzą, co innego mogliby robić i czy chcieliby ewentualnie robić

coś innego. Znaleźli jakiś sposób realizacji swoich ambicji i podążają dalej w tym

kierunku. Nie są przekonani, czy pozostaną w tym do końca życia, czy zmienią może

dziedzinę czy firmę. Co do czego są zgodni to, że dzięki tej pracy zyskali nie tylko zajęcie

ale nauczyli się bardzo wielu rzeczy, które są przydatne nie tylko w pracy.

"Zawsze bałem się rozmów, jeśli musiałem się spotkać z szefem jakiejś firmy i coś
załatwić. Zawsze się bałem, że sobie nie poradzę. A tutaj po tym czasie jestem
bardziej otwarty. Pomaga mi to w załatwianiu prostych spraw np. żeby iść do
banku i wykłócić się o coś czy wywalczyć swoje. (…) Nauczyło mnie to w
kontaktach międzyludzkich większej swobody, takiego konkretnego podejścia do
tematu, załatwiania spraw, nie uginania się". [Pan Żartowniś]

Poprawa w kwestii kontaktów międzyludzkich, umiejętność rozmowy i słuchania innych

to rzeczy, których wiele osób nauczyło się dzięki swojej pracy. Dzięki temu wielu z nich,

zajmujących wyższe stanowiska kierownicze potrafi umiejętniej kierować swoim

zespołem, czerpać z ludzi oraz dawać im większe możliwości wypowiedzi i rozwoju.

Dłuższa praca sprzyja lepszej organizacji swego czasu prywatnego, uczy porządku i

odpowiedzialności.

Podsumowując, należy powiedzieć, że pierwsza znaczna przemiana, która zachodzi w

ludziach niewątpliwie jest zmianą na gorsze. Wiąże się ze spadkiem motywacji,

zadowolenia z pracy i zaangażowaniem w nią. Zjawisko to wiąże się niewątpliwie z

nabraniem pewnej rutyny w wykonywanych obowiązkach i sprawniejszym ich

wykonywaniem. Nowych rzeczy pojawia się coraz mniej co również wpływa na większą

monotonię pracy. Moi rozmówcy byli jak najbardziej świadomi tego, że utrzymanie

początkowego stanu charakterystycznego dla początkujących pracowników jest raczej

niemożliwe. Może to w jakiś sposób zastąpić zmiana stanowiska pracy do innego działu.

Co jednak jest zauważalne to, że praca bardzo zmienia ludzi nie tylko w sensie

pracowniczym, lecz również wykształca w nich wiele cech stanowiących o poprawie

jakości ich życia prywatnego. Tak więc być może jest kilka osób znudzonych swoją

obecną pracą i myślących o jej zmianie jednak niewątpliwie są oni innymi ludźmi niż byli

na początku przychodząc do tej pracy.

3.5.2 REKRUTACJA I PERSPEKTYWA AWANSU ORAZ GLIWICE

Grono pracowników firmy Automovilistico Company tworzą ludzie, którzy

niejednokrotnie znali się jeszcze przed podjęciem pracy w tej samej firmie. Dzieje się tak

dlatego, że Prisa nie ogłasza się nigdzie w przypadku wolnego wakatu w jakimś dziale,

lecz kandydatów na to stanowisko wyszukuje za pośrednictwem swoich obecnych

pracowników. Nabór ludzi z zewnątrz, poprzez ogłoszenia itd., ma miejsce w przypadku

poszukiwania większej liczby pracowników, gdy np. uruchamiana jest nowa montownia,

jak to ma miejsce obecnie w Gliwicach. W przypadku zwolnienia się jednostkowych

stanowisk firma daje pierwszeństwo członkom firmy, oferując im na ogół awans na

wyższe stanowisko.

"Jest taka możliwość, żeby awansować i zawsze informują, że jest jakiś wolny
wakat, że możesz z niego skorzystać. I tam się wysyła informacje, CV i że jest się
zainteresowanym. I są rozmowy". [Nieśmiała Pani]

Informacje te trafiają do działu personalnego, który następnie odpowiednio nimi zarządza.

W przypadku braku odpowiednich kandydatów na dane stanowisko po firmie rozsyła się

wiadomość, że poszukuje się takiej osoby. Szef danego działu, w którym jest wakat pyta

się po prostu swoich pracowników, czy znają kogoś, kto nadawałby się na to stanowisko.

Jest to metoda, jak przyznali moi rozmówcy, bezpieczna i tania.

"To jest tak, że ja mam tą pracę i wiem, czy ta osoba będzie się nadawać. Nie
można stwierdzić, że ktoś załatwi komuś pracę chociaż wie, że to jest
złodziejaszek, ale zna go ze szkoły, to mu załatwi robotę. Nie, bo ja bym też siebie
skompromitował. Więc to jest jakby już gwarancja, że ja polecam osobę, która
uważam, że się tam będzie nadawała". [Pan z Bródką]

To sprawia, że niektóre działy składają się w większości ze znajomych. Osoba, która

podjęła tam pracę jako pierwsza wciągnęła kilku swoich znajomych, którzy następnie

wciągnęli następnych. W ten sposób tworzy się łańcuszek szerokiego grona znajomych,

którzy pracują obecnie w jednej firmie. Często są to ludzie wywodzący się z jednego

środowiska, który to fakt sprawia, że po pierwsze mają ze sobą łatwiejszy kontakt, lepiej

się rozumieją a po drugie bardzo poprawia atmosferę w pracy, która robi się mniej

oficjalna a bardziej przyjacielska. Dla firmy taki sposób rekrutacji jest również korzystny

ponieważ jest to metoda szybka, gdyż wstępnej selekcji dokonują sami pracownicy, a poza

tym firma nie ponosi żadnych związanych z tym kosztów.

W przypadku poszukiwań większej liczby pracowników, bądź osób na wyższe stanowiska

organizuje się tzw. assessment centre. Jest to dosyć rozbudowany proces rekrutacji, który

zwykle wywiera duże wrażenie na osobach jemu poddawanych. Wielu moich rozmówców

podkreślało, jak bardzo proces ten różnił się i przewyższał sposób rekrutacji w innych

firmach, w których również ubiegali się o pracę.

"Podobał mi się tutaj proces rekrutacji. Był chyba najbardziej rozbudowany
porównując do innych firm, gdzie idzie się i ma się jakąś rozmowę albo dwie".
[Pani o Pięknym Głosie]

Celem takiego złożonego procesu jest uzyskanie pracownika, który będzie dokładnie

odpowiadał wymaganiom firmy.

"To jest takie właściwie trochę pranie mózgu. Są to rozmowy z różnego rodzaju
psychologami i oni stwierdzają podczas takich rozmów, testów itd., do czego masz
predyspozycje, czy masz predyspozycje do danego stanowiska, czy jesteś
komunikatywna. Później jest część praktyczna oczywiście i jeżeli testy wypadną
pomyślnie to jesteś przyjęta, jeżeli nie, to niestety". [Pan Żartowniś]

Testy czasem wykazują, że dany kandydat nadaje się na inne stanowisko niż to, o które się

ubiega. Wówczas ma szansę otrzymania pracy w innym dziale, jeśli akurat jest wolne takie

stanowisko. Jeśli nie, jego dane zostaną przechowane na wypadek zwolnienia się takiego

stanowiska w przyszłości. Poziom assessment centre różni się też w zależności od

stanowiska na które szuka się pracownika. Inny będzie on dla kandydatów do pracy przy

produkcji, a inny dla ich managerów. Cała ta procedura określana była przez moich

rozmówców jako "dosyć długa, aczkolwiek przyjemna" [Bardzo Konkretna Pani].

Jak wspomniałam już w poprzednim rozdziale większość osób podejmując pracę w AC

miała związane z tym pewne nadzieje na stopniową poprawę swej pozycji i awans w

hierarchii firmy. Tymczasem nadzieje te wielokrotnie okazały się złudne. Większość osób

doznaje wielkiego rozczarowania, kiedy po jakimś czasie okazuje się, że ich droga w

strukturze firmy jest bardzo ograniczona i istnieją bariery, których nie są w stanie pokonać.

"Tu jak ktoś dobrze wpadł na początku, to praktycznie tak zostaje. Ja tu jestem od
początku, od tego momentu, jak to kupiono i takich awansów, żebym mógł
powiedzieć, że ktoś naprawdę awansował, to może jedna osoba". [Pan Żartowniś]

Z tego wynika duża rotacja pracowników. Ludzie, którzy uświadamiają sobie, że ich droga

awansu osiągnęła swój kres w tej firmie, po prostu zmieniają pracę. Spośród osób, z

którymi rozmawiałam, dwie już obecnie pracują gdzie indziej, a kilka następnych planuje

zmianę miejsca pracy.

"Jest spora rotacja. Niewiele jest takich osób, które tu od początku pracują. I taka
jest sytuacja, no. Oczywiście można to krytykować, ale można w tym momencie
zmienić pracę". [Uśmiechnięta Pani]

Brak możliwości awansu jest bardzo źle odbierany przez pracowników. Być może stąd

wynika, jak dużą wagę kierownictwo wydaje się przykładać do udzielania go. Jednej z

moich rozmówczyń zaproponowano awans na stanowisko kierownicze jednak bez

jakiejkolwiek podwyżki. Kiedy postawiła ona swoim przełożonym warunek: albo

podwyżka, albo nie zmienia stanowiska, byli oni tym bardzo zaskoczeni. Samą propozycję

traktowali jako tak wartościową, że nie przyszło im do głowy, że ktoś mógłby ją odrzucić.

Takie podejście wynika z polityki firmy, która zakłada, że osób chętnych do pracy w ich

firmie jest masa. W związku z tym nie szanują swoich pracowników otwarcie przyznając

się do tego, że w każdej chwili są w stanie przyjąć na ich miejsce kogoś w zamian.

"I takie jest tłumaczenie często szefów, że "Jak ci się nie podoba, to możesz
zmienić pracę. Tutaj wiele osób będzie chciało przyjść na twoje miejsce", które
zanim zrozumieją politykę firmy, to przez te dwa, trzy lata zostaną tak

zbałamuceni, zrobią wszystko, będą pracować po godzinach, robić wszystko co
najlepsze za marne pieniądze". [Pan z Bródką]

Tak polityka ma często smutne dla firmy następstwa i świadczy, że szefowie są w błędzie.

Losy firmy są ostatnio coraz bardziej niepewne właśnie dlatego, że ludzie falowo

odchodzą z pracy podczas, gdy chętnych na ich miejsce wcale nie ma tak wielu. Problemy

te mają związek z budową nowej montowni w Gliwicach, ponieważ firma oczekuje od

swoich pracowników, że przeniosą się tam do pracy. Tymczasem niewiele jest osób

chętnych do takiej zmiany, gdyż to wiąże się z ogromnymi kosztami, przeprowadzką do

innego miasta, ewentualnym sprowadzeniem tam rodziny itd.

"Na pytanie "Czego oczekujesz od firmy, żeby się przenieść?" ktoś mówi "Ileś tam
tysięcy złotych". I są sytuacje niepoważne, bo ktoś się śmieje w twarz i mówi "Nie
no. Tyle, to przesadziłeś". No to ktoś mówi "Dziękuję" i składa wymówienie".
[Pan z Bródką]

Firma nie zapewnia takim osobom mieszkań i, jak widać, niechętna jest do rekompensaty

finansowej. Dlatego niewiele jest osób chętnych do takiej zmiany. Bardziej gotowi są

zmienić pracę, ale w ramach Warszawy. W związku z zaistniałą sytuacją pod znakiem

zapytania stoi przyszłość warszawskiej montowni.

"Wkrótce na pewno to wszystko przeniesie się do Gliwic, a tutaj nie wiadomo, co
będzie". [Nieśmiała Pani]

Pierwszą zmianą jaką można było zaobserwować był brak zajęcia w pracy dla wielu osób

związany z przeniesieniem niektórych jednostek do Gliwic. Wraz z brakiem zajęcia

przyszła po pierwsze nuda i brak zadowolenia z pracy ale i również obawa o swoją

przyszłość w tej firmie. Zaowocowało to właśnie falowymi zwolnieniami części

pracowników i wszystko wskazuje na to, że proces ten będzie dalej posuwał się w tym

samym kierunku.

3.5.3 MOTYWACJA

"Dyrektor, który właśnie powrócił z seminarium poświęconego motywacji,

wezwał do biura jednego z pracowników i rzekł: "Od dzisiaj będziesz mógł sam
planować i nadzorować swoją pracę. Jestem przekonany, że to znacznie podniesie
poziom naszej produkcji".
"Czy

będę otrzymywał więcej pieniędzy?", spytał pracownik.

"Nie, nie. Pieniądze nie są czynnikiem motywacyjnym. Nie miałbyś

satysfakcji z podwyżki".
"No,

cóż, a jeśli wzrośnie produkcja, czy będę więcej zarabiał?"

"Słuchaj", rzekł dyrektor. "Najwidoczniej nie rozumiesz teorii motywacji.
Weź tę książkę do domu i przeczytaj ją. Ona ci wyjaśni, twoje prawdziwe
motywacje".
Pracownik

wychodząc zatrzymał się i powiedział: "Czy jeśli przeczytam tę

książkę, dostanę podwyżkę?".
(Anthony de Mello SJ, 1988/1997, Modlitwa Żaby tom I, s.324)

Motywacja jest najważniejszym bodźcem sprawiającym, że ludzie wstają rano i idą do

pracy. Większość z moich rozmówców czyni to raczej ochoczo i jest to dla mnie swojego

rodzaju fenomen, bo co tak dokładnie sprawia, że chcą robić to co robią? Pytałam o to

moich rozmówców i często podawanym motorem napędzającym ich do pracy jest praca

sama w sobie. Ludzie po prostu lubią mieć zajęcie i dobrze je wykonywać. Wiele osób

mówiło, że nie wyobraża sobie życia bez pracy. Lubią to, co robią i to stanowi główny

czynnik motywujący. Są to osoby ambitne, energiczne, uważające, że życie należy

zdobywać, cały czas przeć do przodu i właśnie praca jest środkiem ku temu. Często praca

jest również sposobem na zabicie nudy, którą odczuwają poza biurem.

"Dla mnie praca jest normalna. Trzeba pracować, żeby się nie nudzić. (…) W
weekend albo jak jestem na wakacjach już nie mogę się doczekać kiedy wrócę, bo
naprawdę dla mnie to jest fajniejsze czasami niż jakiś nudny weekend w domu."
[Pani o Orientalnej Urodzie]

Ludzie lubią swoją pracę, atmosferę jak panuje w biurze i ludzi, z którymi pracują.

Podkreślają, że dzięki pracy mają cały czas kontakt z różnymi ludźmi, w większości z

młodymi i ciekawymi ludźmi a to daje możliwość poznawania wciąż kogoś nowego. Praca

dzięki temu nie jest monotonna i nudna.

"Cenię bardzo wielu ludzi w firmie za różne cechy". [Pan Wysoki]

Taki stosunek do współpracowników sprawia, że praca nad kształceniem ludzi może

również stanowić czynnik motywujący niektórych szefów.

"Teraz, co by mnie rajcowało, to jest wykształcenie tych ludzi, którzy zaufali mi,
tej firmie, temu, że tu się czegoś nauczą, że staną się dobrymi pracownikami. Także
ja bym widział swój sukces w znalezieniu tych ludzi i wykształceniu tych ludzi".
[Pan Wysoki]

Stanie się dobrymi pracownikami, nauczenie się nowych rzeczy i podnoszenie swoich

kwalifikacji jest bardzo ważnym czynnikiem motywującym do pracy młodych ludzi.

"Przez bardzo długi moment, jak pracowałam w AC motywowało mnie to, że przez
cały czas spotykałam nowe rzeczy, czegoś się uczyłam, coś było dla mnie nowe i to
było warte tego, żeby zostać dłużej i coś tam rozgryźć". [Zagadkowa Pani]

Są świadomi, że każde zadanie które wykonują w pracy uczy ich czegoś nowego,

wzbogaca. Dzięki temu spokojniej pokonują przeszkody i trudności, które napotykają w

czasie wykonywania swoich obowiązków. Poza tym mają świadomość, że te codzienne

zmagania uodparniają ich w jakiś sposób na stres w ich życiu prywatnym. Zdają sobie

sprawę, że są bogatsi o nowe doświadczenia. Nawet, jeśli praca często jest stresująca,

obfituje w nieprzyjemne sytuacje, tacy ludzie podchodzą do tego, jak do kosztów nauki i są

na tę naukę zachłanni.

"Największą satysfakcję mi daje, że widzę, że się w pewnym sensie rozwijam. (…)
Nabieranie pewnych umiejętności mi daje satysfakcję, że potrafię coś osiągnąć,
dojść do jakiś celów". [Pani o Orientalnej Urodzie]

Wraz ze zdobywaniem nowych umiejętności przychodzi coraz więcej sukcesów i osiągnięć

w pracy zawodowej. Często jest to np. dobre wykonanie swojej pracy i widoczne objawy

zadowolenia ze strony partnerów. Zakończenie często długotrwałego i uciążliwego procesu

powodzeniem, wygranie jakiś punktów negocjacyjnych, osiągnięcie dodatkowych korzyści

dla firmy. Wszystko to są rzeczy sprawiające ludziom ogromną satysfakcję i mobilizujące

ich do dalszych wysiłków. Czasami efekty ich pracy wykraczają poza ramy biura, jak to

ma miejsce w dziale marketingu. Wtedy jest dodatkowa satysfakcja, która wynika z

oglądania efektów swojej pracy poza biurem i daje możliwość obserwowania reakcji

innych na to, co zostało zrobione.

"Gazety, możliwość zobaczenia tego, w czym miałeś udział. Media, rozmowa o
tym ze znajomymi, jakby wykraczanie z tym poza sferę firmy. Możesz się spytać
kogoś na ulicy, czy twoich znajomych, jak to się podoba, ewentualnie
odpowiedzieć. (…) Zmusza cię to do twórczości, wymaga od ciebie pomysłów i te
pomysły możesz realizować. To jest najważniejsza motywacja". [Pan Wysoki]

Osiągnięcia w pracy nie miałyby tak wielkiej wartości, gdyby nie były przez nikogo

doceniane. Ludzie lubią być chwaleni i widzieć, że ich wysiłek jest doceniany. Lubią czuć

się potrzebni, doceniani i widzieć, że praca, którą wykonują ma sens. Stąd bardzo lubią

pochwały nie tylko od przełożonych, ale i również od swoich współpracowników.

"Odnoszę wrażenie, że jestem im potrzebny. (…) Bardzo często jest tak, że ktoś coś
robi i potem przychodzi i "Wiesz, zrobiłbyś to po swojemu". (…) Takie uczucie, że
robi się coś dobrze, że ktoś to docenia". [Pan Żartowniś]

Praca daje ponadto samodzielność i niezależność. Dzięki pracy ludzie mogą finansować

swoje studia, wynajmować mieszkanie i sami mieszkać, prowadzić niezależne życie. Daje

im to poczucie bezpieczeństwa i wiarę we własne siły.

Młodzi ludzie pracę w tej firmie traktują też jako inwestycję w swoje CV. Są świadomi

wrażenia, jakie robi sama nazwa firmy i tego, że praca w niej jest ich dużym atutem i

zabezpiecza ich w jakiś sposób na przyszłość.

"To czego uczę się w pracy i w szkole daje jakąś tam całość, czyli moja wartość na
rynku pracy wzrasta i to będzie procentowało w przyszłości. Będę mógł lepiej
zaprezentować się u nowego pracodawcy, który zdecyduje, czy mnie chce, czy nie.
I to jest dla mnie bardzo ważne". [Pan z Bródką]

Przepracowanie jakiegoś okresu czasu w tej firmie znacznie ułatwia im ewentualny start

życiowy, który w tym momencie nie jest już startem od zera. Są to już ludzie z jakimś

doświadczeniem zawodowym, świadomi własnej wartości i posiadający określone

wymagania.

"Ja się angażuję w pracę, bo wiem, że muszę studiować i muszę mieć pieniądze, ale
firma też dużo mi dała. W jakimś tam stopniu mnie przeszkoliła, dużo rzeczy się
nauczyłem. Przyszedłem do pracy, po angielsku nie mówiłem. W tej chwili nie
mam z tym aż tak wielkich problemów, przynajmniej na płaszczyźnie moich
obowiązków. To też jest zawsze coś". [Pan z Bródką]

Zdobywanie znajomości języków obcych, kontakt z obcymi kulturami jest ważnym

elementem pracy, który już wcześniej był opisany. Ta możliwość również daje ludziom

dużą satysfakcję, ponieważ mając kontakt z ludźmi tak wielu narodowości, ich praca

wydaje się być bardziej ważna, a poza tym nabierają tzw. obycia w kontaktach

międzynarodowych i łamią bariery językowe. Wszystko to dodatkowo wiąże się z

wyjazdami zagranicznymi (głównie do Niemiec) i zwiedzaniem obcych państw. Takiej

możliwości być może nigdy by nie mieli, gdyby nie praca w AC.

Bardzo rzadko jako czynnik motywujący w rozmowach pojawiały się pieniądze. Z reguły

ludzie podkreślali, że to na pewno nie pieniądze motywują ich do pracy. Tylko trzy osoby

były zadowolone ze swoich zarobków.

"Cieszę się z tego , ile zarabiam, bo w życiu mi się nie śniło".

[Pani o Orientalnej Urodzie]

Jednakże w kwestii wynagrodzenia za pracę przeważały narzekania.

"Mógłbym zarabiać lepiej. Za to jak mnie mordują, to mogliby mi płacić lepiej
zdecydowanie". [Pan Żartowniś]

Z reguły większość osób nie pytana nawet o zarobki, sama nawiązywała do tego tematu.

Ludzie skarżyli się, że wynagrodzenia są zbyt niskie, a do tego firma nie zapewnia

żadnych innych korzyści mogących zastąpić niedobory finansowe. Ogólnie przeważały

opinie, iż polityka firmy przewiduje oszczędzanie na pracownikach, maksymalne

wykorzystywanie ich potencjału nie zawsze idące w parze z godziwym wynagrodzeniem.

Co może wydawać się nieco zdumiewające na tle tych wypowiedzi to, że wszyscy

przyjmują tą sytuację z niezwykłym spokojem i niejakim zrozumieniem. Wydaje się, że

ludzie są świadomi istniejącej polityki firmy i wynikłej z tego sytuacji i absolutnie nie

próbują tego zmieniać. Są oni zdania, że pracują tu dobrowolnie, więc jeśli mają jakieś

zastrzeżenia, to mogą w każdej chwili zmienić pracę.

3.6 SZKOLENIA, WYJAZDY

"Rola Słońca w naszym układzie planetarnym nie kończy się na wpływach
grawitacyjnych. Nie mniej ważne jest obdarzanie planet energią promienistą,
przede wszystkim światłem". (Piotrowski S., red., 1967/1990, Astronomia
popularna, s. 19)

Podstawowym szkoleniem fundowanym pracownikom przez firmę są szkolenia językowe,

głównie z języka angielskiego i niemieckiego. Zajęcia są organizowane przez Warsaw

Study Centre na zlecenie firmy. Istnieje możliwość uczestnictwa w zajęciach grupowych

lub indywidualnych. Większość ludzi bardzo ceni sobie te zajęcia. Niektórzy korzystają z

tej nauki już od kilku lat i mówią, że zrobili dzięki temu bardzo duże postępy. Nauka ta

jest tym przyjemniejsza, ponieważ istnieje możliwość natychmiastowej obserwacji jej

rezultatów w częstych kontaktach z cudzoziemcami w pracy.

Kolejnym szkoleniem bardzo potrzebnym, lecz mniej popularnym są szkolenia

komputerowe. Są one bardzo ważne, gdyż ułatwiają i usprawniają ludziom pracę. Jednak

istnieje z tym związany pewien problem.

"Takie szkolenia mają być organizowane, ale to już trwa dość długo i jakoś nic o
tym nie słychać, bo tym w ogóle zajmuje się dział personalny. I jest taka firma,
która zajmuje się nami jeśli chodzi o sprawy komputerowe i oni próbowali
przeprowadzić taką jakby listę zapotrzebowań i czy ludzie byliby zainteresowani. I
to było już dosyć dawno". [Nieśmiała Pani]

Problemy z wprowadzeniem szkoleń komputerowych w życie mają nieprzyjemne dla

pracowników następstwa.

"Od dwóch lat nie możemy się doprosić o różne szkolenia i kursy, bo Excel jest
taką pomocą, narzędziem do szukania błędów, bo można zrobić import danych,
kilkuset czy kilku tysięcy faktur, SAD-ów do Excela i w tym momencie coś
policzyć, jakieś formuły, poszukać błędu. (…) Szybciej coś znaleźć w Excelu niż
na piechotę, chociaż są tacy, co rezygnują już z zawracania głowy i robią jakąś
głupią robotę ręcznie ze względu na braki wykształcenia".
[Pani o Orientalnej Urodzie]

Niektóre osoby z działu finansów uczestniczą również w szkoleniach z zakresu

księgowości. Są to kursy finansowane przez firmę i z otrzymaniem zgody na uczestnictwo

w nich nie było większych problemów. Szefowie po uzyskaniu pewności, że są to kursy

najlepsze z możliwych z tego tematu bez wahania wyrazili swoje poparcie osobom

zainteresowanym i potrzebującym takiego szkolenia.

Osobom pracujących na wyższych stanowiskach kierowniczych firma organizuje szkolenia

z zakresu zarządzania.

"Firma zapewnia jakiś poziom szkoleń o zarządzaniu i ćwiczenia, które mają
wykazać twoje możliwości i uzdolnienia oraz obszary do poprawy. Firma patrzy na
te osoby i stara się te osoby rozwijać, również celem bogacenia tej osoby".
[Pan Wysoki]

Jedna z moich rozmówczyń wspomniała również o szkoleniu dosyć rzadko spotykanym a

mianowicie dotyczącym organizacji czasu pracy. Korzyści płynące z uczestnictwa w takim

kursie zauważa się nie tylko w pracy.

"Skorzystałam na paru kursach typu organizacja czasu. Tam dowiadywałam się, że
nie można być zorganizowanym w pracy, nie będąc zorganizowanym, nie mając
zasad w życiu prywatnym. To wszystko się zazębia, życie rodzinne itd. Powoli uczę
się jakiejś organizacji i porządku. I to też ma przełożenie na moje życie prywatne,
na większy porządek w pokoju itd." [Pani o Orientalnej Urodzie]

Osobami często wysyłanymi na szkolenia są technolodzy i ludzie pracujący bezpośrednio

przy produkcji. Są oni wysyłani na szkolenia za granicę do dużych zakładów firmy w celu

obserwacji różnych rozwiązań technicznych i przeniesienia ich do Polski.

"Dużo ludzi jeździ z linii, bo muszą, bo jeżeli jest zmiana w jakimś modelu, czy w
ogóle jest zmiana samochodu, w związku z tym po to jeżdżą po innych fabrykach,
żeby zobaczyć, jak to się montuje, jak to wygląda. A jeśli jeżdżą z góry, no to
jeżdżą technolodzy, bo to są zmiany dokumentacji i tych wszystkich innych
pierdół, jak ja to mówię. Więc oni muszą pojechać, bo tego nie można się nauczyć,
usiąść i przeczytać kartki. To wymaga czegoś więcej". [Pan Żartowniś]

Najbardziej słynnym rodzajem szkolenia, najczęściej wspominanym są tzw. Creative

Team. Idea ta powstała stosunkowo niedawno i wielu osobom bardzo się podoba. Wydaje

się im pomysłowa i oryginalna.

"Jest taka struktura Creative Team i to polega na tym, że z całej Europy jest
wytypowane jakieś pięć osób, które zajmują się zakupem jakiejś tam konkretnej
rzeczy. I jest sobie taki zespół, który się zajmuje zarządzaniem podróżami i jest
Brytyjczyk, Węgierka, babka z Rosji, Niemka, Kanadyjka, która mieszka w
Szwajcarii i ja, Polka". [Zagadkowa Pani]

Ideą tego typu szkoleń jest zbieranie i integrowanie ludzi z całej Europy zajmujących się

tym samym asortymentem w swej pracy. Z takich powiązań między nimi wyniknąć

bowiem może wzajemne wspieranie się w przypadku otrzymania jakiegoś zlecenia,

negocjacji lepszych warunków itd. Zbierając np. osoby kupujące ten sam asortyment dla

firmy można zakupić je w większej ilości od razu dla wszystkich oddziałów w Europie

zamiast dla każdego oddzielnie. Dlatego właśnie w czasie tych szkoleń ludzi dzieli się w

zależności od tego, czym się zajmują w pracy, jaki rodzaj towarów obsługują. Z tego

rodzaju współpracy wynikają znaczne oszczędności dla firmy. Tak opisał te szkolenia Pan

z bródką.

"Oni chcą tak jakby związać tą grupę, co jest tak samo ideą Creative Teamu w całej
Europie. Też raz na jakiś czas jeździmy sobie w jedno miejsce w Europie.
Zjeżdżają się wszyscy z całego wręcz świata, dzielimy się, losujemy numerki i
potem okazuje się, że numerek sześć losuje kilkanaście osób z całego świata, bo to
jest losowo i np. budujemy tratwę i pływamy po jeziorze czy wspinamy się po
drzewach. (…) No i jedziesz na cztery czy pięć dni, nic cię nie obchodzi, za
wszystko płaci firma. Możesz się nawalić jak trzeba, jak jest odpowiednio do tego
czas, robią kolację, ale o właśnie! O! Wymagają od ciebie, niby cię uczą takiej
współpracy, prawda? To jest taki Team Building, tak zwany". [Pan z Bródką]

Poza szkoleniami związanymi z pracą firma często dofinansowuje prywatną naukę lub

studia swoich pracowników. Dba również o kondycję fizyczną ludzi, w którym to celu

założone zostały drużyny siatkówki i koszykówki regularnie rozgrywające różne mecze i

biorące udział w różnych turniejach między firmowych (podobno z sukcesami). Są to

zajęcia rekreacyjne również bardzo cenione przez wiele osób.

3.7 SPOTKANIA TOWARZYSKIE

Spotkania towarzyskie są zwykle bardzo miło kojarzonym aspektem pracy. Ludzie z

własnej inicjatywy organizują czasami różne wspólne wyjścia, co bardzo dobrze świadczy

o przyjaznej atmosferze w pracy, która tam rzeczywiście istnieje. Większość tego typu

spotkań wynika z inicjatywy samych pracowników, gdyż firma organizuje mało tego typu

imprez.

"Bardzo mało. Za mało zdecydowanie. U nas właśnie jakoś o tym nie słychać.
Czasem są jakieś zaproszenia. (…) Była jedna taka impreza i to było Christmas
Party. I z tego, co wiem, to tylko jedna taka w roku się odbywa". [Nieśmiała Pani]

Przyjęcie Bożonarodzeniowe nie jest jedynym jakie się odbywa, jednak faktycznie tych

pozostałych nie ma wiele. Wydaje się, że firma małą wagę przywiązuje do organizacji tego

typu przyjęć dla wszystkich swoich pracowników. Usłyszałam raz nawet narzekania, że

okraja się budżet na przyjęcie Bożonarodzeniowe w celu zrobienia oszczędności, które

zostaną wydane na inny cel. Takie postępowanie spotyka krytykę i swoiste rozżalenie ze

strony pracowników.

Spotkania na gruncie towarzyskim są czasami organizowane przez szefów jakiegoś działu.

Cel takich spotkań został następująco opisany przez Pana z Bródką.

"Próbują nas łachotać takimi, raz na jakiś czas, spotkaniami w jakiejś tam kawiarni,
gdzie się wszyscy mogą spić na koszt firmy. Powiedzą sobie, co maja powiedzieć,
potem idą w miasto i jest wielka, fajna impreza. No i ok. No i niektórzy dają się
złapać w tę pułapkę. (…) Być może ma to taki cel, żeby bardziej go związać, żeby

np. nie byłoby mu potem łatwo powiedzieć, że jak ktoś wszedł, ten, z którym przed
chwilą piłaś wódkę. On mówi do ciebie "Zrób to i to". A ty mówisz, że nie możesz
tego zrobić, bo to jest niezgodne z twoimi obowiązkami albo się nie znasz. To
wtedy, tak mi się wydaje, jest gorzej powiedzieć takiej osobie, że sorry, nie mogę
tego zrobić albo tego nie umiem. I możesz się spotkać z uwagą "No tak, ale ja tutaj
na ciebie liczyłem a ty nie możesz tego zrobić?" [Pan z Bródką]

Istnieją w firmie działy, których pracownicy wydają się być bardzo zżyci i oni właśnie

często spotykają się ze sobą po pracy. Jest jednakże te spotkania odbywają się z reguły,

choć nie zawsze, w gronie osób z tego samego poziomu w hierarchii firmy.

"Naturalne jest, że jak są pracownicy, to jak tu szefa zapraszać? To już ani pogadać,
ani poplotkować itd. Także jest tendencja, żeby spotykać się na tym samym
poziomie". [Pan Wysoki]

Najsilniejsze więzi interpersonalne i najwięcej kontaktów poza pracą w moim odczuciu

istnieją w dziale kontraktacji. Być może wynika o z tego, że składa się on tylko z czterech

kobiet, które wydają się być ze sobą bardzo zżyte, co często podkreślały w rozmowie ze

mną. One bardzo często spotykają się po pracy.

"Takie mamy bardzo bliskie kontakty. Często wychodzimy gdzieś po pracy
wieczorem, do jakiejś knajpy". [Pani o Pięknym Głosie]

4. KONKLUZJE

Analizę kultury organizacyjnej opisywanego przedsiębiorstwa rozpocznę od modelu

Scheina, gdzie w sferze artefaktów wyróżniłabym następujące elementy:

1) język

2) relacje interpersonalne

3) architektura.

Język jakim posługują się wszyscy ludzie w organizacji jest językiem mało oficjalnym,

raczej potocznym, tzw. luźnym. Czasami pojawiają się w nim różne niecenzurowane

słowa, które nie są odbierane przez innych jako coś obraźliwego czy nie na miejscu.

Bardzo ważnym elementem językowym jest mówienie sobie na ty wśród wszystkich

członków organizacji. Sam język wskazuje na równość wszystkich członków organizacji

bez względu na wiek, płeć czy miejsce w hierarchii organizacyjnej. Ten ostatni aspekt

wydaje się leżeć na sercu zwłaszcza menedżerom zagranicznym, którzy narzucili zwyczaj

mówienia sobie na ty, łamiąc przyzwyczajenia pracowników wyniesione z kultury

polskiej. Zwyczaj ten wniósł niewątpliwie wiele dobrego do organizacji, ułatwił

komunikację wewnątrz jej, co podkreślało wielu rozmówców. Ogólnie język świadczy o

tej organizacji jako o miejscu, gdzie ważna jest równość wszystkich jej członków i brak

podziałów sprzyjający pracy zespołowej.

Relacje interpersonalne panujące w AC można określić jako koleżeńskie, otwarte i

bezpośrednie, co ma przejaw w języku. Klimat organizacyjny jest ogólnie przyjazny i

wydaje się również być sprzyjającym pracy w grupie. Umiejętność pracy w zespole,

otwartość i gotowość pomagania sobie nawzajem są wartościami cenionymi jak

najbardziej przez członków organizacji, jednakże odnoszę wrażenie, że gdyby nie zostały

wpojone niejako odgórnie przez kierownictwo firmy, nie musiałyby być wartościami

dominującymi. Zauważam tu niejaki rozdźwięk pomiędzy wartościami przywiezionymi

przez zachodnich menedżerów (kolektywizm), a wartościami nieco skrycie cenionymi

przez pracowników (indywidualizm). Do zagadnienia tego nawiążę jeszcze szerzej w

dalszej części tego rozdziału.

Architektura firmy, opisana w rozdziale 3.3, w moim odczuciu świadczy o braku spójności

pomiędzy centralą a montownią i, co za tym idzie, braku jedności kulturowej pomiędzy

pracownikami tych dwóch części organizacji. Samo oddalenie fizyczne budynków

świadczy o różnicach je dzielących. Dodając do tego różnice w wyglądzie i urządzeniu

zauważam tu z góry narzucony brak wspólnoty kulturowej. W samym budynku montowni

znajduje się również kilka działów typowo biurowych, jednakże one również są oddzielone

od samej części produkcyjnej - znajdują się na piętrze. Trudno jest na podstawie tychże

artefaktów wyciągać wnioski o jakichkolwiek założeniach dominujących w GM, dlatego

wstrzymam się z nimi do końca tego rozdziału.

Analizę kultury organizacyjnej AC chciałabym poprowadzić dalej omawiając

wyszczególnione przeze mnie wątki w części empirycznej. Czytając opinie ludzi o firmie,

najbardziej ceniony wydaje się być międzynarodowy charakter korporacji, który daje

pracownikom możliwość kontaktowania się i poznawania ludzi z obcych kultur. A więc

otwartość, chęć poznawania są wartościami, które kolejny raz pojawiają się jako jedne z

ważniejszych. Analizując rozdział 3.4.1 dochodzę do wniosku, że kolejną wartością

narzucaną przez centralę i nie do końca akceptowaną przez polskich pracowników jest

porządek za wszelką cenę objawiający się różnego rodzaju procedurami, obklejaniem,

tudzież tzw. clean desk policy.

Czytając zasłyszane opowieści o przywódcach dochodzę do wniosku, że władza

większości z nich ma swe źródła w uprawnieniach formalnych i nie zawsze idzie w parze z

szacunkiem do takich przywódców wśród podwładnych. Jeśli chodzi o osoby cieszące się

poszanowaniem i respektem wśród pracowników to nie można w tym miejscu wyróżnić

jakiegoś szczególnego typu władcy. Są oni czasami diametralnie różni, a mimo to, cieszą

się równym szacunkiem w firmie.

Najbardziej cenionymi przez ludzi szefami są charyzmatyczni przywódcy o mocnej

osobowości. Takie osoby pokazują ludziom wzorce zachowań odpowiednie w tej kulturze

a jednocześnie przekazują je w taki sposób, że przekonują ludzi o ich słuszności. Dzięki

temu reguły gry są jasno określone i wszystkim ułatwia to funkcjonowanie w złożonej

strukturze firmy, ułatwiając radzenie sobie z niepewnością i zwalniając pracowników od

tworzenia wzorców postępowania. Typ władzy dominujący w firmie określiłabym jako

nieco patriarchalny, który ceni sobie twardość charakteru poddanych i odwagę a

jednocześnie wymaga od nich posłuszeństwa. Sam przywódca jest odpowiedzialny i

obowiązkowy zaś władza jest egzekwowana w bardzo różne sposoby. Z reguły jest to

kontrola wyników pracy, choć zdarza się również jej stały nadzór. Ten typ władzy

wskazywać może na formalną, zbiurokratyzowaną organizację i, moim zdaniem,

wskazówka ta jest trafna. Nie chcę w tym miejscu zawężać analizy władzy w organizacji,

dlatego muszę wspomnieć o innych typach przywódców, różnych od wyżej opisanego. Są

to przywódcy znajdujący się niejako na przeciwnym biegunie, jeśli chodzi o typ

sprawowania władzy. Mam na myśli matkujących szefów, należących co prawda do

mniejszości, tym niemniej odgrywających znaczną rolę w życiu organizacji. Osoby

preferujące matriarchalny typ rządzenia kładą największy nacisk na bliskie, ciepłe i

przyjazne stosunki ze swoimi poddanymi. Stwarzają oni klimat organizacyjny oparty na

zaufaniu, przyjaźni i wzajemnej pomocy. Sprzyja on niewątpliwie pracy zespołowej i

potęguje zaangażowanie się ludzi w ich pracę. Ten typ władzy tak popularny w

organizacjach uczących się wskazywałby na odmienny typ organizacji od tego, który

najpierw opisałam. Ta sprzeczność wynika jednakże z tego, iż opisywana korporacja jest

mieszanką tych dwóch (i zapewne wielu więcej) rodzajów organizacji. Fałszywym byłoby

twierdzenie, że przywódcy - surowi ojcowie są osobami niezdolnymi do współczucia i

przyjaźni ze swoimi poddanymi. Opisałam jedynie cechy dominujące, a zwykle jest tak, że

oprócz nich można znaleźć kilka odmiennych cech, dominujących być może u innego typu

przywódcy. Każdy władca jest jedyną w swoim rodzaju mieszanką. Kwalifikowanie go do

jakiejś kategorii jest być może uproszczeniem krzywdzącym jego wyjątkowość, jednakże

dokonuję tego w celu lepszego zrozumienia korporacji AC. Podsumowując rozważania o

przywództwie można powiedzieć, że wskazują na korporację dość silnie

zbiurokratyzowaną i sformalizowaną, jednakże posiadającą niektóre cechy nowoczesnej

organizacji nastawionej na uczenie się.

Rozdział traktujący o cudzoziemcach nasuwa myśl o zderzeniu się kultury miejscowej z

kulturą przybyszów, przywożących nowe zwyczaje i wartości do firmy, będące

wielokrotnie wartościami zgodnymi z ogólnymi zasadami rządzącymi całą korporacją.

Różnicę dostrzegam przede wszystkim w stosunku do pracy. Dla obcokrajowców wydaje

się ona być wartością i celem samym w sobie, podczas gdy Polacy traktują ją zwykle jako

środek do osiągnięcia innych celów jak np. lepsze, wygodniejsze życie. Stąd też wynikają

liczne nieporozumienia w kwestii czasu pracy, oczekiwań finansowych i innych,

dodatkowych korzyści. Z drugiej strony istnieje wyraźna nierówność w podziale tych

zasobów pomiędzy miejscowych a cudzoziemców. Niewątpliwie pozytywną i docenianą

wartością przywożoną przez obcokrajowców jest równość, bez względu na status w firmie,

otwartość i szczerość. Stwarza to warunki do tworzenia przyjaznej kultury organizacyjnej

niezbędnej do pracy grupowej, która jest z kolei następną, ważną wartością przywiezioną z

zachodu. Cudzoziemcy są również osobami inicjującymi w pracy pewne rytuały. Mają one

z reguły na celu integrację pracowników i zwiększenie ich identyfikacji z firmą. Służą

temu liczne zebrania, czasami długie i bez wyraźnego celu. Są one bardzo nie lubiane

przez pracowników i odbierane przez większość jako strata czasu. Poza tym celebruje się

większe święta i organizuje w tym celu wspólne przyjęcia stanowiące kolejne rytuał

integrujące. Obcokrajowcy wydają się również kształtować typ przywództwa

obowiązujący w firmie, gdyż to oni z reguły posiadają uprawnienia do sprawowania

władzy. Typ matkujący, posiadający wiele różnych zalet i tak wspaniale odbierany przez

ludzi, jest również ich zasługą. Wiele jego cech niewątpliwie będą naśladować Polacy,

zajmujący stanowiska kierownicze. Pytanie tylko, na ile te "miękkie", kobiece cechy

sprawowania władzy wynikają z osobowości tych szefów, a na ile są narzuconą filozofią

firmy. Wszak to one najbardziej sprzyjają pracy zespołowej, będącej priorytetem w tej

firmie. Pytanie to niestety muszę pozostawić bez odpowiedzi, jako że nie udało mi się

dotrzeć do żadnego ISP. W celu zobrazowania moich odczuć na temat obcokrajowców

posłużę się metaforą, która moim zdaniem najlepiej oddaje istotę nieporozumienia

kulturowego pomiędzy Polakami a obcokrajowcami.

Słońce i jego wysłannicy wydają się być rzeźbiarzami nadającymi kształt planecie.

Dokonują swego dzieła zgodnie ze swoimi normami i zamierzeniami niespecjalnie

zwracając uwagę na to czy tworzywo, którego używają nadaje się akurat do takiej rzeźby.

Materiał, jak zwykle, stawia pewien opór; czasami się rozpływa, gdy powinien być gęsty, a

znów czasami się kruszy, gdy powinien być elastyczny. Jednak przybysze - rzeźbiarze są

wytrwali a poza tym znają wiele metod poskramiania materiału i tej przekornej bestii,

która w nim tkwi.

Konkluzje na temat pracy jaką wykonują moi rozmówcy chciałabym rozpocząć od

porównania dwóch wypowiedzi. Pierwszy należy do jednej z czołowych postaci AC, jej

wieloletniego przywódcy Alfreda P. Sloana. W swej biografii powiedział on:

"W korporacji istnieje klimat obiektywizmu i radości z przynależenia do niej. Jedną
z jej wielkich sił jest to, że zaprojektowano ją jako organizację obiektywną, w
odróżnieniu od tych, które gubią się w subiektywizmie osobowości".
(Sloan, 1963/1990, s. 21)

Tymczasem Zagadkowa Pani twierdzi:

Zestawienie tych wypowiedzi nasuwa mi wniosek o sprzeczności w założeniach firmy z

wartościami pracowników. Założenia wydają się wskazywać na organizację nastawioną na

pozyskiwanie do swoich szeregów ludzi raczej przeciętnych, nie wyróżniających się

niczym szczególnym. I faktycznie ma to swoje uzasadnienie, gdyż moim zdaniem,

pracownicy AC mają za zadanie realizować cele firmy, a nie swoje szczególne ambicje.

Podział zadań i obowiązków w firmie jest z góry określony i rola, którą otrzymuje każdy

pracownik, posiada ściśle określone wartości. Taki rodzaj pracy zabija w ludziach

samodzielne, krytyczne czy twórcze myślenie i samodzielność. Zachodzi to oczywiście w

różnym stopniu, w zależności od złożoności pracy na danym stanowisku. Taki ścisły

podział zadań uniemożliwia stworzenie organizacji holograficznej i powoduje brak

elastyczności w organizacji. Efektem tego jest tzw. spychologia, na którą narzekali

rozmówcy oraz brak wszechstronności pracowników, który objawia się wielkimi

problemami w przypadku np. zmiany stanowiska pracy. Z drugiej strony można

zaobserwować w firmie dużą otwartość na błędy i szczerość tworzące klimat

organizacyjny podobny jak w organizacjach uczących się. Co ogranicza pełne tworzenie

takiej organizacji, to mała zdolność organizacji do kwestionowania założeń, na których

działa. Elementem pracy, na który chciałabym również zwrócić uwagę jest instytucja Team

Leadera, mająca dopingować pracowników do osiągania jak najlepszych wyników w

pracy. Pomysł ten wydaje mi się być całkowicie chybiony w przypadku pracowników

umysłowych z jakimi miałam styczność, natomiast być może sprawdza się jeśli chodzi o

pracowników fizycznych. Przy okazji, chciałabym tylko krótko wspomnieć w tym miejscu

o symptomach rozbieżności kultur pracowników umysłowych i fizycznych. Wskazują na

to nie tylko omówione w początkowej części artefakty architektoniczne, lecz również

różnice w ubiorze oraz całkowite pomijanie pracowników fizycznych w opowieściach

moich rozmówców, którzy ich po prostu w ogóle nie znają.

Konkluzje odnośnie socjalizacji pracowników rozpocznę od samej rekrutacji. Proces ten,

nastawiony na rekrutację głównie za pomocą sieci powiązań interpersonalnych wydaje się

z góry szukać pracowników najbardziej przystających do kultury firmy. Zgodność tę

zapewniają sami pracownicy poszukujący wśród znajomych (podobnych do nich), których

sami oceniają jako nadających się bądź nie do pracy w AC. Na tej podstawie można

wysnuć wniosek, iż firmie zależy na rekrutowaniu ludzi najbardziej nadających się do

przejęcia wartości i norm, jakie tu obowiązują. Jest to sposób charakterystyczny dla

organizacji o silnych kulturach (Kostera, 1998). Przyczynę przyjęcia takiej właśnie metody

pozyskiwania nowych pracowników wyjaśni być może wypowiedź Uśmiechniętej Pani.

"A takie rzeczy, które my wykonujemy, można się ich nauczyć. I tutaj ważne są
cechy charakteru. Ktoś się do tego nadaje albo i nie".

Jeśli chodzi o sam proces socjalizacji to wyróżniłabym jego następujące cechy:

- nowe osoby nabierają umiejętności pracowniczych na stanowisku pracy, z pomocą

kolegów;

- nie spotkałam się ze szkoleniami nastawionymi na zdobywanie konkretnych

umiejętności wymaganych na danym stanowisku;

- największy nacisk kładzie się na kształtowanie cech osobowości pracowników (np.

Creative Team).

Obserwując proces socjalizacji, można zaobserwować jego dwie fazy. Pierwszą

charakteryzuje wielki entuzjazm, nastawienie na osiągnięcia i realizację marzeń i

oczekiwań związanych z pracą. Druga faza, to schyłek charakteryzujący się

rozczarowaniem wywołanym przez politykę firmy. Bezpośrednią konsekwencją tej

polityki, początkowo niedostrzeganej, jest dla pracowników brak perspektywy awansu, co

ma przełożenie na kwestię finansów, oraz poprawy swojej ogólnej sytuacji wynikającej z

miejsca zajmowanego w hierarchii firmy. Proces ten nieuchronnie prowadzi do spadku

motywacji i zadowolenia z pracy oraz zmiany miejsca pracy. Ta ostatnia decyzja wydaje

się wypływać z braku wiary w możliwość zmiany status quo oraz ogólnej rezygnacji.

Elementy te bardzo niekorzystnie wpływają na klimat organizacyjny AC. Spada lojalność

pracowników wobec firmy, praca staje się przyczyną frustracji, rozczarowań i złości.

Atmosfera współpracy i przyjaźni ustępuje nastrojowi, w którym ludzie pracują, bo muszą

(dopóki nie znajdą nowej pracy).

Chciałabym teraz przejść do bardziej optymistycznego wątku, jakim jest motywacja ludzi

do pracy. Odnoszę wrażenie, że motywacja jest powiązana z rodzajem pracy, jaki dana

osoba wykonuje. Im większa złożoność zadań, odpowiedzialność i wpływ na życie

organizacji tym więcej motywacji zawiera w sobie praca sama w sobie. Takie osoby mają

większe poczucie swobody, są trudniejsze do kontrolowania przez zwierzchników,

jednocześnie czują się potrzebne i pomocne. W przypadku osób wykonujących bardzo

zrutynizowane zadania, nie wymagających twórczego myślenia i samodzielności,

motywacja przechodzi na sfery nie związane z pracą. Takie osoby pracują, aby uzyskać w

ten sposób np. niezależność finansową w życiu prywatnym. Monotonia niewątpliwie nie

sprzyja motywowaniu ludzi do pracy. Jako częsty czynnik motywujący pojawiała się

nauka. Nauka języków, nowych umiejętności, dyscypliny, samoorganizowania się. Na tym

tle, organizacja jawi się w roli szkoły i, przyznaję, jest to rola bardzo wdzięczna. Jest ona

niewątpliwie bardzo ceniona przez uczestników samej organizacji, o czym świadczą

dobitnie ich wypowiedzi. Wskazuje to jak cenioną wartością jest dla nich kształcenie się i

zdobywanie nowych kwalifikacji i umiejętności. Przychylność szefów w kierunku nauki,

częste dofinansowywanie edukacji swoich podwładnych, czy szkolenia językowe wskazują

na zgodność wartości cenionych przez pracowników z założeniami firmy.

Reasumując najważniejsze punkty:

1) kultura organizacyjna panująca w AC wskazuje na połączenie cech zbiurokratyzowanej

i sformalizowanej organizacji z cechami charakterystycznymi dla organizacji

nastawionej na uczenie się;

2) wartości w firmie sprzyjają rozwojowi pracowników (ale tylko do pewnego stopnia),

powstawaniu atmosfery wspólnoty organizacyjnej oraz tworzą dobry wizerunek firmy;

3) założenia firmy uniemożliwiają dalszy rozwój pracowników i są przyczyną dużej

rotacji w firmie;

4) występuje wyraźna sprzeczność pomiędzy wizerunkiem a tożsamością firmy,

powodująca negatywny kierunek końcowego etapu socjalizacji pracowników.

BIBLIOGRAFIA

Aeppel T. i Mapes T. (1992), Forum nr12.

Arystoteles (1993), Dzieła wszystkie, tom 4, Warszawa, PWN.

Boy (1953/1987), Słówka, Kraków, Wydawnictwo Literackie.

Czarniawska - Joerges B. (1992), Exploring Complex Organizations: A Cultural

Perspective, Newbury Park - London - New Delhi, Sage.

de Mello A. SJ (1988/1997), Modlitwa żaby, tom I, Kraków, Wydawnictwo WAM *

Księża Jezuici.

Gazeta Wyborcza (14.12.1993).

Kociatkiewicz J. (1998), Organizacje, komputery, ludzie; Studium idei postępu

technicznego, praca magisterska, Warszawa, Wydział Zarządzania UW, (materiały

powielone).

Konecki K. (1992), W japońskiej fabryce, Łódź, MASTER na zlecenie Instytutu

Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Kostera M. (1996), Postmodernizm z zarządzaniu, Warszawa, PWE.

Kostera M. (1998), Opowieści o ludziach, zwyczajach i organizacjach czyli "wykładki",

Warszawa, Wydawnictwo WSPiZ im. L. Koźmińskiego.

Kostera M., (1998),"Przywództwo a zmiana kulturowa: Jak robić rzeczy niemożliwe?",

Master of Business Administration nr 2 (32), s.30-31.

Kozierkiewicz J. (1993), Wprost (26.12.1993), s. 95-96.

Koźmiński A.K. (1993/1998), Odrabianie zaległości. Zmiany organizacji i zarządzania w

byłym bloku socjalistycznym, Warszawa, PWN.

Marianowicz A. (1988), Za czy pani stoi?..., Warszawa, Czytelnik, s. 22.

Matys A. (1994), Cash nr 44, s.16.

Morgan G. (1986/1997), Obrazy organizacji, Warszawa, PWN.

Nowa Europa (1993), 14.12.1993.

Ożyński A. (1998), My i oni w procesie restrukturyzacji, Warszawa, WSPiZ.

Piotrowski S. (red.) (1967/1990), Astronomia popularna, Warszawa, Wiedza Powszechna.

Sloan A.P., Jr. (1993), Moje lata z General Motors, Warszawa, Wydawnictwo Naukowo-

Techniczne.

Słownik wyrazów obcych (1964), Warszawa, PIW.

Sroka J. (1995), "Wywiad z dyrektorem generalnym GM N. Kupperem", Gazeta Bankowa

nr 28.

Zbiegień - Maciąg L. (1999), Kultura w organizacji. Identyfikacja kultur znanych firm,

Warszawa, PWN.

Życie Warszawy (1992), "Auto i Życie" (dodatek), 29 II - 1 III 1992.