Cysterskie założenia klasztorne w Małopolsce

  Omawiając cysterskie założenia klasztorne w Małopolsce został poruszony problem wschodnich 
skrzydeł klasztorów w Jędrzejowie, Sulejowie, Wąchocku i Koprzywnicy. Badacze zaczęli się 

zastanawiać, czy owe skrzydła nie służyły jako całość klasztoru przez kilkaset lat, zanim nie powstały 
skrzydła następne. 

Ważnym tematem przy tym problemie  jest  sprawa warsztatu, który wykonał owe klasztory. 
Władysław Łuszczkiewicz widział w nich dzieła jednego cysterskiego zespołu budowlanego z Francji. 

Z kolei Tadeusz Szydłowski w roku 1923 sugerował jednak udział różnych ekip budowlanych, 
wskazując na styl francuski, różnice warsztatowe i obecność także cech północnowłoskich  i 

miejscowych, wspólnych z innymi budowlami wznoszonymi w Małopolsce w poł. XIII w.  Podobnie 
Zygmunt Śwechowski w monografii Sulejowa w roku 1954 opowiedział się przeciwko szukaniu 

zbieżności warsztatowych pomiędzy małopolskimi klasztorami. Krystyna Białoskórska nie zgodziła się 
z opinią, jakoby klasztory budowane były na styl francuski, łącząc budowę opactw małopolskich z 

warsztatem włoskim związanym z cysterskimi klasztorami w Fossanova, Casamari i San Galgano.

   Z wieloletnich badań archeologicznych wynika, że w małopolskich opactwach przez pierwsze dwa 

stulecia ich istnienia czworoboki krużganków, które były istotne z punktu widzenia funkcjonowania 
klasztoru, nie zostały zrealizowane.  Zatem poszczególne pomieszczenia w skrzydłach claustrum nie 

były ze sobą skomunikowane.

Niestety źródła pisane nie mówią konkretnie o szczegółowej zabudowie klasztoru. Badaczom 

pozostała więc ocena na podstawie murów owych budowli. Krystyna Białoskórska uważała, iż w 
Wąchocku zabudowanie klasztoru od początku składało się z trzech skrzydeł.  Pobieżna obserwacja 

wątków ścian i przewiązań narożników  przekonuje jednak, że mamy do czynienia z budowlą 
wielofazową. Klasztor w Wąchocku został ufundowany w latach siedemdziesiątych XII w.  Jako 

pierwszy, zapewne w latach 20. lub 30. XIII w., został zniesiony  kościół, zaś południową fasadę jego 
transeptu, która w przyszłości miała graniczyć ze skrzydłem klasztornym, stanowiąc ścianę 

wewnętrzną, opracowano w identyczny sposób jak fasadę północną.  Krzyżowe skarpy 
południowozachodniego narożnika transeptu, wyraźnie pokazują brak przewiązania z dostawioną 

później ciosową ścianą zakrystii. W następnym, niezbyt odległym czasowo etapie powstała zakrystia i 
część skrzydła wschodniego, zawierająca kapitularz, klatkę schodową i sień oraz fraternię.  Na piętrze 

znajdowała się sala dormitorium. Fraternia zamykała skrzydło od południa. Styk ścian wschodnich 
obu tych części został wtórnie przysłonięty skarpą, jednak zauważalna jest zmiana wątku na 

nieregularny. Chronologia bezwzględna wschodniego skrzydła nie jest precyzyjna, choć można 

1

uważać, iż budynek kościoła powstał  nie później niż do końca pierwszej ćwierci XIII w., zaś kapitularz i 
fraternię wzniesiono w latach 40. tego stulecia.  Następną budowlą wzniesioną w ramach 

klasztornego czworoboku był wolnostojący gmach refektarza. Romańskie formy wsporników tej 
budowli, nawet przy założeniach zapóźnienia warsztatowego wykonującego je kamieniarza, nie 

pozwalają w zasadzie nie datowanie  późniejsze niż początek trzeciej ćwierci XIII w. Najmłodszą 
chronologicznie częścią claustrum jest skrzydło zachodnie.

 Także w Sulejowie pierwszą chronologicznie budowlą był kościół.  Data jego konsekracji, rok  1232, 
dobrze odpowiada fazie stylistycznej późnego stylu romańskiego o wyraźnie burgundzkiej 

proweniencji . Do południowej elewacji transeptu dostawiono później skrzydło klasztorne z zakrystią. 
Oprócz zakrystii, w drugim etapie dostawiono do transeptu dalsze pomieszczenia  jednotraktowego 

skrzydła wschodniego:  kapitularz, schody na piętro i karcer pod nimi, dormitorium, sień, audytorium 
oraz fraternię. Badacze datują skrzydło wschodnie na drugą poł. XIII w. Skrzydła południowe i 

zachodnie  sulejowskiego klasztoru pochodzą w całości z epoki nowożytnej.  Dodatkowym 
argumentem za długim okresem przerwy pomiędzy wzniesieniem skrzydła wschodniego a dalszych 

zabudowań claustrum jest odnaleziony podczas ostatnich badań Jerzego Augustyniaka piec typu 
hypocaustum pod salą fraterni i pomieszczeniem audytorium, ogrzewający skrzydło wschodnie. 

Budowa takiego pieca potwierdzałaby tezę, iż w trakcie wznoszenia tego skrzydła w II poł. XIII w.  nie 
przewidywano szybkiej realizacji skrzydła południowego.

W opactwie koprzywnickim, ufundowanym w roku ok. 1200, mamy podobną sytuację. Najpierw 
powstał kościół, którego cokół obiegał nieprzerwanie elewacje, bez uwzględnienia skrzydeł 

klasztornych.  W następnym etapie wniesiono zakrystię,  armarium  i pomieszczenia nad nimi, 
których okno przysłonięte zostało w trzecim kolejnym etapie przez dobudowane od północy, długie, 

jednotraktowe skrzydło mieszczące kapitularz schody do dormitorium, sień i fraternię.  Wszystkie te 
kolejne etapy miały miejsce, sądząc po cechach formalnych, w XIII w.  Następna budowla claustrum, 

to, nieistniejący obecnie,  wolnostojący budynek refektarza zajmujący środek północnego skrzydła i 
wyraźnie odróżniający się ceglanymi ścianami i gotyckim detalem od ciosowego wątku 

późnoromańskich form skrzydła wschodniego.  Zatem budynek refektarza datuje się na poł. XIV w. , 
zaś pozostałą część skrzydła północnego na wiek XV. O skrzydle zachodnim wiadomo niewiele. 

Bardziej skomplikowana wydaje się historia budowy klasztoru w Jędrzejowie, ufundowanego  w 
latach 40. XII stulecia.  Wykorzystanie starszego, przedcysterskiego  kościoła  umożliwiło opóźnienie 

ukończenia świątyni konwentualnej.  Można przypuszczać, że na początku wieku XIII wzniesiono 
jedynie mury obwodowe cysterskiej bazyliki  a ukończono i zasklepiono tylko prezbiterium i transept 

wraz z czterema kaplicami. Architektura wschodniej części  z krzyżowo- żebrowymi sklepieniami i 

2

artykulacja ścian nie mogła powstać przed rokiem 1200.  Filary i ściany nawy głównej wzniesiono 
dopiero w epoce gotyku, zapewne około XIV w.  W odróżnieniu od trzech dotąd omówionych opactw, 

trójprzęsłową salę zakrystii , leżącą na przedłużeniu południowego ramienia transeptu, zrealizowano 
równocześnie ze ścianami kościoła.  W tym samym etapie powstały sklepione pomieszczenia nad 

zakrystią i dwiema kaplicami południowego ramienia transeptu.  Prawdopodobnie  niezachowany 
budynek kapitularza powstał również w pierwszym etapie budowy.  Całkowite zniszczenie dalszej 

części skrzydła wschodniego nie pozwala dziś na ustalenie jego pierwotnego zasięgu. Jeśli przyjąć 
więc, że budynek powstał równocześnie ze wschodnią partią kościoła, jego budowę można wiązać  ze 

znaną datą konsekracji  przez biskupa Wincentego  w roku 1210. Wielokrotne przebudowy 
pozostałych skrzydeł  klasztoru zatarły całkowicie  układ pierwotny.  W podziemiach skrzydła 

południowego w części przetrwała piwnica dawnego refektarza, ustawionego tak jak w Wąchocku, 
szczytem do wirydarza. Nie jest pewne, czy refektarz był pierwotnie budowlą wolnostojącą, czy 

stanowił część  jednolitego skrzydła południowego.  Analiza planu wykazuje także, że skrzydło 
zachodnie  kończyło się pierwotnie na linii ściany południowej nawy bocznej kościoła, pozostawiając 

odsłoniętą jego zachodnią fasadę. 

  Zatem budowę owych małopolskich klasztorów rozpoczęto od budowy kościoła.  Po 20-30 letniej 

przerwie przystępowano do budowy wschodnich skrzydeł klasztorów, których późnoromańskie formy 
były przejawem tradycjonalizmu.   Do jednotraktowego budynku skrzydła przylegać mógł 

prowizoryczny krużganek.  Przy niewielkiej liczbie mnichów i umieszczeniu konwersów w 
zabudowaniach gospodarczych  klasztor składający się ze świątyni i wschodniego skrzydła  spełniał 

wszystkie zasadnicze potrzeby konwentu i mógł samodzielnie funkcjonować przez wiele lat. 
Następny etap budowy  stanowiło wzniesienie wolnostojącego budynku refektarza. Budowa 

pozostałych skrzydeł  ciągnęła się nawet do XVII w. 

3