Dietetyk_321[11].Z1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Katarzyna Kacperczyk

Charakteryzowanie funkcji narządów organizmu człowieka
321[11].Z1.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Podstawowa terminologia z zakresu budowy i fizjologii organizmu

człowieka. Procesy metaboliczne

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Budowa i funkcje układów: pokarmowego, krążenia, chłonnego,

oddechowego

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Budowa i funkcje układów: narządu ruchu, nerwowego, moczowo–

–płciowego oraz gruczołów wydzielania wewnętrznego

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w zdobyciu niezbędnych umiejętności związanych z

charakteryzowaniem funkcji narządów organizmu człowieka.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, czyli spis umiejętności i wiadomości niezbędnych do rozpoczęcia
realizacji programu tej jednostki modułowej,

−

cele kształcenia, wykaz wiadomości i umiejętności jakie będziesz posiadał po
zrealizowaniu tej jednostki modułowej,

−

materiał  nauczania,  który  umożliwi  Ci  samodzielną  pracę  i  przygotowanie  się  do
wykonywania  ćwiczeń  oraz  uzyskanie  zadowalających  wyników  sprawdzianów.
Niezbędne  będzie  jednak,  abyś  poszerzał  swoje  wiadomości  w  oparciu  o  literaturę  oraz
inne źródła informacji, np. Internet. Spis pozycji literaturowych znajduje się w rozdziale 6.

−

pytania sprawdzające wiedzę, która jest niezbędna do wykonania ćwiczeń,

−

ćwiczenia, z których każde obejmuje:

−

polecenie,

−

kolejne czynności jakie należy wykonać, aby ćwiczenie zrealizować,

−

wykaz materiałów i sprzętu potrzebnych do realizacji ćwiczenia.

−

sprawdzian postępów z pytaniami, na które odpowiadasz tylko twierdząco lub przecząco

i którego wynik pozwoli Ci stwierdzić, czy opanowałeś treści danego działu,

−

przykładowy sprawdzian osiągnięć, zawierający zestaw zadań testowych, którego

rozwiązanie pozwoli Ci stwierdzić, czy w sposób zadowalający opanowałeś wiadomości
i umiejętności z zakresu tej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

Jeżeli będziesz miał trudności w zrozumieniu niektórych tematów lub w wykonaniu

ćwiczenia, to poproś nauczyciela o wyjaśnienie trudniejszych zagadnień lub sprawdzenie, czy
dobrze wykonujesz daną pracę.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów bezpieczeństwa

i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju wykonywanych
prac. Przepisy te poznałeś już podczas trwania nauki i należy je bezwzględnie stosować.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

321[11].Z1.03

Planowanie żywienia odpowiednio

do potrzeb organizmu

321[11].Z1.04

Stosowanie zasad racjonalnego żywienia

321[11].Z1.06

Planowanie żywienia w profilaktyce

chorób cywilizacyjnych

321[11].Z1.05

Określanie stanu odżywienia człowieka

321[11].Z1

Podstawy fizjologii i żywienia

321[11].Z1.01

Charakteryzowanie funkcji narządów

organizmu człowieka

321[11].Z1.02

Zastosowanie żywności

do zaspokajania potrzeb organizmu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki kształcenia powinieneś umieć:

–

posłużyć się podstawową terminologią z zakresu anatomii i fizjologii człowieka,

–

scharakteryzować budowę oraz funkcje komórek, tkanek i narządów organizmu człowieka,

–

scharakteryzować budowę i funkcje układu pokarmowego,

–

scharakteryzować budowę i funkcje gruczołów wydzielania wewnętrznego,

–

scharakteryzować budowę oraz rolę enzymów i hormonów w organizmie człowieka,

–

scharakteryzować główne procesy metaboliczne zachodzące w organizmie człowieka,

–

określić współzależność procesów metabolicznych dla utrzymania homeostazy organizmu
człowieka,

–

scharakteryzować procesy energetyczne zachodzące w organizmie człowieka,

–

scharakteryzować budowę oraz funkcje układu krążenia i układu chłonnego,

–

scharakteryzować budowę oraz funkcje układu moczowo–płciowego,

–

scharakteryzować budowę oraz funkcje układu oddechowego,

–

scharakteryzować budowę oraz funkcje układu narządu ruchu,

–

scharakteryzować budowę oraz funkcje układu nerwowego,

–

scharakteryzować budowę oraz funkcje skóry i narządów zmysłów,

–

wyjaśnić wpływ mikroflory na organizm człowieka,

–

wyjaśnić różnice w budowie oraz funkcjonowaniu poszczególnych narządów i układów,

–

określić wpływ zaburzeń procesów metabolicznych na powstawanie chorób,

–

scharakteryzować zmiany organizmu człowieka związane ze starzeniem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Podstawowa terminologia z zakresu budowy i fizjologii

organizmu człowieka. Procesy metaboliczne

4.1.1. Materiał nauczania

Podstawowe pojęcia:

Organizm – istota żywa, ustrój cielesny człowieka; zamknięta struktura zbudowana

z poszczególnych części tworzących zharmonizowaną całość i wykazującą cechy życia:
przemianę materii, wzrost, rozwój i rozmnażanie się.

Narząd, organ – morfologiczna część organizmu żywego, spełniająca ściśle określone

funkcje.

Hormon – substancja wytwarzana przez gruczoły dokrewne wydzielania wewnętrznego,

regulująca działania komórek i tkanek. Działa poza miejscem wydzielania (wydzielana
najpierw do krwi), pobudza lub hamuje określony proces.

Komórka – to podstawowa jednostka strukturalna organizmów żywych. Otacza ją

przepuszczalna błona komórkowa, a wnętrze wypełnia cytoplazma podzielona systemem błon
siateczki śródplazmatycznej.

W skład komórki wchodzą: cytoplazma, siateczka śródplazmatyczna szorstka, rybosomy,

chromatyna w jądrze komórkowym, jąderko, aparat Golgiego, lizosomy, błona komórkowa,
mitochondrium, jądro komórkowe otoczone błoną jądrową (rysunek 1).

Rys. 1. Budowa komórki zwierzęcej: 1 – cytoplazma, 2 – siateczka

śródplazmatyczna  szorstka,  3  –  rybosomy,  4  –  chromatyna  w  jądrze
komórkowym,  5  –  jąderko,  6  –  aparat  Golgiego,  7  –  lizosomy,  8  –  błona
komórkowa,  9  –  mitochondrium,  10  –  jądro  komórkowe  otoczone  błoną
jądrową [www.wiem.onet.pl]

Funkcje najważniejszych elementów strukturalnych komórki:

−

cytoplazma – przebiegają w niej procesy przemiany materii, w wyniku których powstaje
niezbędna dla życia organizmu energia oraz odbywa się w niej biosynteza białka i innych
związków,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

retikulum endoplazmatyczne (RE), siateczka śródplazmatyczna – następują tu reakcje
syntezy cząsteczek białkowo–cukrowych; jej rolą jest także transport niektórych
substancji,

−

błona komórkowa, plazmalemma – oddziela komórkę od otoczenia, stanowi zaporę dla
niektórych substancji, innym zaś ułatwia wniknięcie do wnętrza komórki,

−

jądro komórkowe – bierze udział w przekazywaniu cech dziedzicznych i spełnia dużą rolę
w procesach przemiany materii, zachodzą w nim także procesy samopowielania DNA
(kwas dezoksyrybonukleinowy) oraz przekazywania informacji genetycznej na RNA
(kwas rybonukleinowy),

−

jąderko jest częścią jądra komórkowego, składa się z odcinka DNA kodującego syntezę
rRNA oraz zRNA i białka, jest miejscem syntezy RNA rybosomowego (rRNA),

−

mitochondria specjalizują się w przemianach tlenowych, mają zdolność do biosyntezy
białek i samopomnażania; pełnią zasadniczą rolę w procesach oddychania komórkowego,

−

aparat Golgiego – w nim gromadzą się produkty białkowe przed wydzieleniem na
zewnątrz komórki oraz zachodzi kondensacja produktów syntezy cząsteczek białkowo–
cukrowych przebiegającej w retikulum endoplazmatycznym.

Tkanka – tkankę tworzy zespół komórek i ich wytworów (m.in. substancji

międzykomórkowej) o podobnym pochodzeniu, budowie i przemianie materii. Tkanki są
przystosowane do wykonywania określonej funkcji na rzecz całego organizmu. U człowieka
występują cztery główne typy tkanek: nabłonkowa, nerwowa, mięśniowa i łączna.

Tkanka nabłonkowa odpowiedzialna jest za oddzielanie organizmu od środowiska;

umożliwia  prowadzenie  wymiany  gazowej  i  odbieranie  bodźców  ze  środowiska.  Dodatkowo
tkanka  nabłonkowa  wyściea  narządy  jamy  ciała.  Komórkę  nabłonkową  o  właściwościach
regeneracyjnych  –  przyjmującą  różne  kształty:  płaskie,  sześcienne,  walcowate  (rysunek  2)  –
może tworzyć

nabłonek

jednowarstwowy albo wielowarstwowy.

Rys. 2. Rodzaje nabłonków: A – n. jednowarstwowy walcowaty, B – n. jednowarstwowy walcowaty urzęsiony,

C – n. wielowarstwowy płaski, D – n. jednowarstwowy płaski, E – n. przejściowy, F – n. wielorzędowy,
G – n. sześcienny, H – n. gąbek, I – n. wielorzędowy walcowaty urzęsiony [www.wikipedia.org]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Występowanie nabłonka jednowarstwowego i wielowarstwowego w organizmie:

–

nabłonek jednowarstwowy płaski – w organizmie

człowieka

występuje w miejscach, gdzie

warstwa nabłonka nie może ograniczać przenikania substancji, np.: w pęcherzykach
płucnych, naczyniach krwionośnych, torebkach ciałek nerkowych,

–

nabłonek jednowarstwowy sześcienny występuje w kanalikach nerkowych i końcowych
odcinkach gruczołów; umożliwia swobodne zachodzenie procesów wchłaniania
i wydzielania,

–

nabłonek jednowarstwowy walcowaty – znajduje się w

jelicie

cienkim oraz jajowodach;

umożliwia transport i wchłanianie,

–

nabłonek jednowarstwowy wielorzędowy występuje w układzie oddechowym (w jamie
nosowej, krtani, tchawicy i oskrzelach),

–

nabłonek wielowarstwowy płaski – zlokalizowany jest m.in. w jamie ustnej, pochwie
i przedniej powierzchni rogówki oka. Specjalną odmianą nabłonka wielowarstwowego
płaskiego jest

naskórek

pokrywający skórę od zewnątrz.

Tkanka łączna spełnia w organizmie wiele funkcji: wypełniającą, podporową, odżywczą,

zapasową, transportową, ochroną mechaniczną, obronną. Ma znaczący udział w metabolizmie
całego ustroju. Jest kilka rodzajów tkanki łącznej: właściwa, podporowa, płynna. Tkanka
łączna właściwa ma duże właściwości regeneracyjne, odgrywa znaczącą rolę w metabolizmie
całego ustroju.

Rola poszczególnych rodzajów tkanki łącznej właściwej:

−

wiotka – otacza naczynia krwionośne oraz włókna nerwowe,

−

siateczkowata – jest rusztowaniem dla szpiku oraz tkanki limfoidalnej, występuje, np.
w grasicy, węzłach chłonnych,

−

zbita – występuje w więzadłach, ścięgnach oraz w twardówce oka i skórze właściwej,

−

tłuszczowa – spełnia role magazynowania, przemiany oraz uwalniania

lipidów

oraz

produkowania ciepła.
Tkanka łączna podporowa stanowi podporę całemu organizmowi i jego mechaniczną

ochronę. Do tkanki łącznej podporowej należą tkanka kostna (rysunek 3) i tkanka chrzęstna
(rysunek 4).

Rodzaje tkanki kostnej: gąbczasta – znajduje się w kościach płaskich, nieregularnych oraz

nasadach kości długich; zbita – występuje w trzonach kości długich, zewnętrznych warstwach
nasad oraz pozostałych kościach.

Rodzaje tkanki chrzęstnej: szklista – występuje na powierzchniach stawowych, w ścianie

oskrzeli

, tchawicy oraz krtani; sprężysta – występuje; w krtani,

małżowinie usznej

; włóknista –

znajduje się w spojeniu łonowym, dyskach międzykręgowych, przyczepach ścięgien.

Rys. 3. Tkanka kostna: A – kanały Haversa, B – jamki kostne [www.wikipedia.org]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 4. Tkanka łączna

chrzęstna: A – substancje międzykomórkowe, B – komórki [www.wikipedia.org]

Tkanka łączna płynna – krew składa się z substancji międzykomórkowej: krwinek oraz

osocza  (w  90%  procentach  składa  się  z  wody,  związków  organicznych  i  jonów).Krwinki
występują  w  organizmie  w  postaci  erytrocytów (krwinek  czerwonych,  które  m.in.  dostarczają
tlen komórkom),  leukocytów (krwinek  białych  m.in. odpowiedzialnych za zwalczanie bakterii
i wirusów)  oraz  trombocytów  (płytek  krwi  umożliwiających  krzepnięcie  krwi).  Krew  spełnia
w organizmie  wiele  ważnych  funkcji:  rozprowadza  do  wszystkich  komórek  tlen  pobrany
z pęcherzyków  płucnych,  substancje  odżywcze  pobrane  z  jelit  oraz  wodę;  dostarcza  do
narządów  wydalniczych  dwutlenek  węgla  i  szkodliwe  produkty  przemiany  materii;  bierze
udział w procesach obronnych i odpornościowych; wyrównuje ciepłotę ciała (termoizolacja).

Tkanka mięśniowa – charakteryzuje ją kurczliwość i pobudliwość (reakcja na bodźce).

Dzieli się na następujące tkanki: gładką – jej skurcz jest powolny, długotrwały, występuje np.
w

jelitach

; poprzecznie prążkowaną – podstawowy element budulcowy układu ruchu; mięśnie

szkieletowe – ich skurcz jest szybki, krótkotrwały, znajdują się w układzie ruchowym; mięsień
sercowy.

Tkanka nerwowa – reaguje na bodźce, wytwarza je i przewodzi. Jej elementami

składowymi  są  neurony  (komórki  nerwowe)  oraz  glej  (komórki  glejowe)  –  rysunki  5,  6.
Neurony  odpowiedzialne  są  za  szybkie  przekazywanie  informacji  pod  postacią  impulsów
nerwowych. Komórki gleja nie przewodzą impulsów, ale mają za zadanie odżywiać i ochraniać
komórki  nerwowe.  Każdy  neuron  posiada  ciało  komórki  i  dwa  typy  wypustek
cytoplazmatycznych (dendryty i neuryt – akson). Dendryty przewodzą bodziec do ciała, akson
przewodzi bodziec od ciała do komórki.
Niektóre  neuryty  otacza  mielina  i  komórki  Schwanna.  W  miejscach  styku  osłonek  występują
przerwy  –  przewężenie  Ranviera.  Neurony  przekazują  impulsy  nerwowe za  pomocą połączeń
synaptycznych.

Rys. 5. Wygląd neuronu pod mikroskopem

[www.wikipedia.org]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 6. Budowa neuronu: 1 – komórka, ciało komórkowe,

2 – wypustki, dendryty, 3 – jądro komórkowe, 4 – akson,
neuryt, 5 – osłonka mielinowa neurytu [1, s. 159]

Enzym

To złożona cząstka białkowa wytwarzana przez komórki organizmu (mogąca działać także

poza nim) przeprowadzająca reakcje chemiczne w organizmach żywych (przemiana materii).
Każdy enzym katalizuje (przyspiesza) określony rodzaj reakcji chemicznej, przy określonej
wartości pH i temperatury. Enzymy są białkami prostymi lub złożonymi.

W organizmie człowieka odpowiadają za precyzyjny przebieg reakcji towarzyszących

procesom metabolicznym, aby w ich wyniku powstały właściwe produkty.

W każdej reakcji uczestniczą substraty, które enzymy dobierają odpowiednio do danej

reakcji  i  miejsca  jej  przebiegu.  Np.  enzymy  prowadzające  reakcję  krzepnięcia  krwi  działają
tylko  w  okolicy,  gdzie  naczynie  krwionośne  uległo  przerwaniu.  Enzymy  ułatwiają  przebieg
procesów  chemicznych,  które  dla  danych  substratów  są  możliwe  –  proces  ten  nazywa  się
katalizą enzymatyczną (enzymy zaś to katalizatory biologiczne).

Właściwości enzymów:

−

obniżają energię niezbędną do przebiegu reakcji, czyli energię aktywacji,

−

działają jedynie na określone substraty, czyli są specyficzne w działaniu,

−

mogą działać wielokrotnie, ponieważ nie ulegają zmianie na skutek reakcji,

−

mają wysoką aktywność katalityczną, czyli potrafią przyspieszyć wielokrotnie daną
reakcję chemiczną,

−

nie wywierają wpływu na stan równowagi reakcji,

−

nadają reakcjom odpowiedni kierunek, warunkując ich skuteczny przebieg.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Metabolizm, procesy metaboliczne

Metabolizm to ogół reakcji biochemicznych, zachodzących we wszystkich komórkach

organizmu, który związany jest z przemianą materii oraz energii, zapewniając organizmowi
prawidłowy

wzrost

, rozwój oraz funkcjonowanie. W organizmie zachodzą dwa rodzaje

procesów metabolicznych – kataboliczny i anaboliczny. Procesy syntezy, budowania
(anaboliczne) następują w każdej żywej

komórce

naprzemiennie z procesami rozkładu

(katabolicznymi).

Anabolizm – to synteza złożonych związków organicznych z prostych związków. Do ich

zajścia niezbędne jest dostarczenie energii. Dzięki temu powstające w trakcie procesu
chemicznego produkty reakcji osiągają wyższy poziom energetyczny niż wykorzystane w nim
substraty. Reakcjami anabolicznymi są: biosynteza białek, węglowodanów, tłuszczów itd.

Katabolizm – to rozkład bardziej złożonych związków organicznych do prostej postaci,

prowadzący do uwalniania energii. Powstające produkty mają niższy poziom energetyczny niż
zużywane substraty, a więc jest to degradacja energetyczna. Przykładem procesu
katabolicznego jest oddychanie wewnątrzkomórkowe, czy trawienie.

Procesy anaboliczne i kataboliczne zachodzą w komórkach równocześnie (ale w różnych

miejscach) i są od siebie zależne. Intensywność procesów metabolicznych zależna jest od
wieku organizmu, jego poziomu aktywności życiowej, a także od warunków panujących
w otoczeniu, np. od temperatury.

Trawienie i wchłanianie

Trawienie i wchłanianie białek
Organizm może wykorzystać białka dopiero po wielu reakcjach przekształcających je

w aminokwasy. W organizmie człowieka istnieje 18 aminokwasów, z których buduje on swoje
własne białka, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania. Najcenniejszymi dla organizmu
białkami są białka najbogatsze w aminokwasy, czyli znajdujące się w produktach pochodzenia
zwierzęcego: mleku, serze, mięsie, rybach i jajach.

Trawienie białek ma swój początek w żołądku, gdzie panuje silnie kwaśne środowisko

(2–2,5 pH),  w  którym  białka  trawi  pepsyna.  Po  nadtrawieniu,  pokarm  przesuwa  się  do
dwunastnicy,  gdzie  czeka  na  niego  sok  trzustkowy.  Zawiera  on  –  działające  w  środowisku
obojętnym  –  enzymy,  które  trawią  białka  (trypsyna,  chymotrypsyna,  karboksypeptydazy).
Nadtrawione  w  dwunastnicy  białka  są  dzielone  na  krótsze  odcinki,  czyli  peptydy,  a  enzymy
uwalniają  już  stąd  kilka  aminokwasów.  Następnie  pokarm  wędruje  do  jelita  cienkiego,
w którym  jest  terenem  działają  enzymy  –  egzopeptydazy  (aminopeptydaza,  dwupeptydaza).
W wyniku  rozkładu  nadtrawionych  białek  przez  wspomniane  enzymy  dochodzi  do  powstania
dwupeptydów  i aminokwasów. Ta wchłaniana w jelicie cienkim,  „uproszczona”  forma białek,
wędruje z krwią żyły wrotnej do wątroby. Aminokwasy są rozprowadzane dalej, do wszystkich
tkanek, aby każda komórka organizmu mogła prowadzić syntezę białka i wykorzystywać go do
procesów  w  niej  przebiegających.  Rozkład  i  synteza aminokwasów  przebiegają  w  organizmie
nieprzerwanie,  a  o  szybkości  tych  reakcji  decyduje  sposób  żywienia.  Np.  głód  powoduje,  że
tempo  rozpadu  białek  w  wątrobie  wzrasta,  a  syntezy  białek  w  mięśniach  –  zmniejsza  się.
Nadmiar aminokwasów powstałych po rozpadzie białka wydalany jest z kałem oraz moczem.

Procesy przemian białek a wiek organizmu

To, których reakcji – anabolicznych czy katabolicznych – zachodzi więcej zależy od wieku

organizmu.  W  rozwoju  zarodkowym  i  u  osób  młodych  przeważają  reakcje  anaboliczne
(przyswajania  substancji  pokarmowych  i  budowania  z  nich  nowych  tkanek),  u osób  w  wieku
dojrzałym dochodzi do zrównoważenia obydwu typów reakcji, zaś u osób starszych przeważają
procesy kataboliczne (rozkładu substancji wchodzących w skład tkanek i wydalania produktów
ich  rozpadu).  Proces  syntezy  białka  jest  szczególnie  intensywny  w  organizmie  rosnącym,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w czasie  wzmożonego  jego  rozwoju,  a  także  u  kobiet  w  ciąży  i karmiących.  Dlatego
w okresach  zwiększonego  zapotrzebowania  organizmu  na  białko  bardzo  istotne  jest  ciągłe
dostarczanie  mu  tego  składnika  wraz  z  pożywieniem,  szczególnie,  że  białko  nie  jest  przez
organizm

magazynowane.

Zwiększonych

ilości

tego

składnika

wymagają

także

rekonwalescencji, natomiast stałej podaży białka potrzebują osoby dorosłe, aby zużywające się
w ciągu życia komórki organizmu (np. naskórka, nabłonków układu pokarmowego,
czerwonych krwinek krwi) były stale odbudowywane, regenerowane, wzmacnianie.

Trawienie i wchłanianie tłuszczów

Tłuszcze są źródłem energii i materiałem budulcowym (wchodzą w skład tkanek

i narządów).

Ich trawienie zaczyna się od emulgacji – rozbicia tłuszczu na mniejsze cząsteczki (kulki).

Dokonują  tego  sole  kwasów  żółciowych  zawarte  w  żółć  produkowanej  w  wątrobie.  Dzięki
temu procesowi, mikroskopijnej wielkości kulki tłuszczowe są lepiej dostępne dla enzymów je
trawiących.  Zainicjowany  przez  lipazę  żołądkową  proces  trawienia  tłuszczów,  przebiega
następnie  w  dwunastnicy,  gdzie  za  trawienie  odpowiada  lipaza  trzustkowa,  która  rozkłada
tłuszcz  na  kwasy  tłuszczowe  oraz  jedno-,  dwu-  i  triglicerydy.  Kolejnym  miejscem  trawienia
tłuszczów jest jelito cienkie, gdzie lipaza jelitowa powoduje ich ostateczne trawienie.

Produkty przemian tłuszczów wchłaniane są w kosmkach jelitowych do naczyń

limfatycznych.  Niewielkie  ilości  tłuszczu  wchłaniane  są  do  krwi,  skąd  część  z  nich,  poprzez
żyłą wrotną, trafia do wątroby. Większość tłuszczów (ok. 95%) wchłoniętych do limfy dostaje
się do krwioobiegu – z pominięciem żyły wrotnej – poprzez żyłę podobojczykową  lewą, skąd
rozprowadzana  jest  do  komórek  i  tkanek organizmu. Z tłuszczem dostają  się do  ustroju także
witaminy A, D, E, K oraz cholesterol. W procesie trawienia, tłuszcze rozkładają się na glicerol
i kwasy tłuszczowe.

W zależności od potrzeb ustroju, w komórkach następuje proces spalania, czyli utleniana

tłuszczów (dokładnie kwasów tłuszczowych), aby dostarczyć organizmowi niezbędnej do jego
funkcjonowania energię. Tłuszcz gromadzi się głównie w tkance tłuszczowej, gdzie w sytuacji
nadmiernej  jego  ilości  kwasy  tłuszczowe  są  łączone  w  triglicerydy  i  w  tej  postaci
magazynowane  –  tworzą  zapas  energii  dla  organizmu.  Warto  zaznaczyć,  że  nadmiar
spożywanych nie tylko tłuszczów, ale i białek oraz węglowodanów, po zaspokojeniu bieżących
potrzeb  organizmu  jest  przetwarzany  w wątrobie  na  tłuszcze,  które odkładają  się w  tkankach.
Dochodzi  wówczas  do  przyrostu  masy  ciała.  Natomiast  w  stanach  bezwzględnego  głodu
organizm zużywa cały zgromadzony zapas, aż do jego wyczerpania.

Ilość tłuszczu w organizmie wynosi 10–15% u mężczyzn i 15–25% u kobiet. U osób

otyłych ilość tłuszczu może stanowić nawet 50% ich masy ciała.

Trawienie i wchłanianie węglowodanów

Największą ilość pożywienia dostarczanego organizmowi stanowią węglowodany,

przeważnie  w  postaci  wielo-  i  dwucukrów.  Proces  przemian  skrobi  (wielocukru)  oraz
sacharozy,  maltozy,  laktozy  (dwucukrów)  prowadzi  do  powstania  cukru  prostego  –  glukozy.
Tylko  cukry  proste  –  fruktoza,  glukoza  i  galaktoza  –  są  wchłaniane  bez  wcześniejszego
trawienia.

Trawienie węglowodanów złożonych zaczyna się już w jamie ustnej, gdzie enzym amylaza

ślinowa, wstępnie je nadtrawia. Następnie do procesu rozkładu włącza się amylaza trzustkowa,
działająca  w  dwunastnicy,  dzięki  któremu  to  enzymowi  wielocukier  przechodzi  w  maltozę.
Maltoza wraz z  innymi dwucukrami  trafia do  jelita cienkiego. Tutaj pod wpływem enzymów
(glukoamylazy  i  izomaltazy)  następuje  końcowy  etap  trawienia  węglowodanów.  Powstają
jednocukry:  glukoza,  fruktoza  i  galaktoza.  Cukry  niestrawione  ulegają  rozpadowi  w  jelicie
grubym, skąd są wydalane z kałem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wchłaniane przez błonę jelita cienkiego węglowodany proste dostają się poprzez krew

z żyły  wrotnej  do  wątroby,  gdzie  powstaje  glukoza  określana  cukrem  fizjologicznym
(w  wyniku  przemian  heksoz  –  cukrów  prostych  zawierających  6  atomów  węgla).  Glukoza
krąży  we  krwi  i płynach  ustroju  zasilając  komórki  organizmu,  które  dzięki  niej  mogą
funkcjonować.  Jest  paliwem  napędowym  dla  komórek  mięśniowych  oraz  komórek
mózgowych,  które  nie  mogą  bez  niej  pracować,  ponieważ  glukoza  jest  jedynym  ich
pożywieniem (mózg nie gromadzi glikogenu, który jest ważnym wielocukrem, składającym się
wyłącznie  z  glukozy,  i stanowiącym  materiał  zapasowy  w  komórkach).  Energia  z  glukozy
powstaje  w  procesach  glikolizy  i  utleniania  wewnątrzkomórkowego.  Glikoliza  jest  główną
drogą  wielostopniowych  przemian  glukozy  w  komórkach,  w  efekcie  których  powstaje  kwas
mlekowy  (pirogronowy).  Dzięki  temu  procesowi  organizm  uzupełnia  braki  energetyczne
i otrzymuje metabolity zużywane w innych reakcjach.

W efekcie przemian węglowodanów dostarczonych organizmowi z pożywieniem

najwięcej powstaje glukozy (80%), następnie fruktozy (15%) i najmniej galaktozy (5%).

Mikroflora przewodu pokarmowego

Naturalna mikroflora przewodu pokarmowego ma bardzo duże znaczenie dla procesów

trawienia  i  wchłaniania.  Mikroorganizmy,  które  po  dostaniu  się  do  organizmu  człowieka
przechodzą  barierę  żołądka,  gdzie  wydziela  się  bakteriobójczy  kwas  solny,  mogą  tworzyć
skupiska  w  jelitach.  Najwięcej  mikroorganizmów  osiedla  się  i  rozwija  w  jelicie  grubym,
najmniej w żołądku.

Podstawową, rodzimą mikroflorę tworzą bakterie kwasu mlekowego, bifidobakterie,

streptokoki,  enterobakterie  i  drożdże.  Jakość  i  ilość  mikroflory  zmienia  się  wraz  z  wiekiem
i w dużym  stopniu  zależy  od  sposobu  odżywiania.  Jej  skład  może  także  się  zmieniać  pod
wpływem takich czynników, jak: stres, choroby jelit, leki, itp. Ubytki korzystnej dla organizmu
mikroflory  można  uzupełniać  poprzez  spożywanie  produktów  zawierających  żywe,  przyjazne
ustrojowi  mikroorganizmy,  czyli  tzw.  probiotyki.  Do  najważniejszych  z  nich  należą
fermentowane napoje mleczne „bio” (głównie kefiry i jogurty) i mleko acydofilne.

Mikroflora spełnia następujące podstawowe funkcje:

−

degradacja niestrawionych resztek pokarmów, które nie poddały się działaniu enzymów
trawiennych. Wynikiem udziału bakterii w procesie degradacji jest powstanie m.in.:
gazów, krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, amoniaku, etanolu i in.,

−

biosynteza witamin K, H, B

, B

(kwasu pantotenowego), kwasu foliowego,

które w znaczących ilościach, pokrywających część zapotrzebowania na nie organizmu,
wytwarzają bakterie jelitowe (długotrwałe stosowanie, np. antybiotyków powodujących
niszczenie mikroflory może spowodować niedobory witamin z grupy B),

−

ochrona  przed  bakteriami  chorobotwórczymi,  dzięki  której  –  poprzez  działanie
bakteriocyny,  wytwarzanej  przez  „dobre”  bakterie  –  zostaje  ograniczony  rozwój  innych
drobnoustrojów  (np.  wielu  gatunków  Salmonelli)  oraz  –  poprzez  produkcję  kwasu
mlekowego i  wody utlenionej H

– nie dochodzi do zasiedlenia, rozwoju i namnażania

się bakterii chorobotwórczych. Pożyteczne drobnoustroje przewodu pokarmowego
pobudzają także do działania układ odpornościowy, produkujący przeciwciała zwalczające
specyficzne czynniki chorobotwórcze.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaka jest funkcja komórki w organizmie?
2.  Co to jest tkanka?
3.  Jakie funkcje spełnia enzym?
4.  Jakie są rodzaje tkanki łącznej?
5.  Jakie są rodzaje tkanek nabłonkowych?
6.  Jaka jest rola tkanki nerwowej?
7.  Co to jest metabolizm?
8.  Jak przebiega katabolizm i jaka jest jego rola?
9.  Jak przebiega anabolizm i jaka jest jego rola?
10.  Na czym polega trawienie i wchłanianie węglowodanów?
11.  Na czym polega trawienie i wchłanianie tłuszczów?
12.  Na czym polega trawienie i wchłanianie białek?
13.  Jaką rolę w organizmie spełnia mikroflora przewodu pokarmowego?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Spośród różnych preparatów tkanek nabłonkowych rozpoznaj preparat tkanki nabłonkowej

jednowarstwowej płaskiej. Opisz jej budowę, funkcje, jakie spełnia w organizmie oraz miejsca
jej występowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacji na temat tkanek nabłonkowych,
2)  zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi tkanki,
3)  rozpoznać przy użyciu mikroskopu odpowiednią tkankę,
4)  opisać wskazaną tkankę: jej budowę, funkcje, lokalizację w narządach człowieka,
5)  zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca tkanek,

−

mikroskop,

−

preparaty tkankowe,

−

tablice poglądowe przedstawiające tkanki – widok mikroskopowy,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Spośród różnych preparatów tkanek rozpoznaj preparat tkanki krwi. Opisz jej budowę

i funkcje, jakie spełnia w organizmie oraz miejsca jej występowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacji na temat tkanek łącznych,
2)  zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi tkanki,
3)  rozpoznać przy użyciu mikroskopu odpowiednią tkankę,
4)  opisać wskazaną tkankę: jej budowę, funkcje, lokalizację w narządach człowieka,
5)  zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca budowy tkanek,

−

mikroskop,

−

preparaty tkankowe,

−

tablice poglądowe przedstawiające tkanki – widok mikroskopowy,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

Ćwiczenie 3

Opracuj schemat przemian katabolicznych i anabolicznych tłuszczów w organizmie.

Rozrysuj go, podając nazwy poszczególnych etapów przemian oraz enzymów biorących udział
w przemianach lipidów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje na temat przemian metabolicznych

w organizmie,

2) zapoznać się dokładnie z nazewnictwem enzymów biorących udział w reakcjach przemian

oraz produktów powstających w wyniku tych procesów,

3) rozrysować i opisać schemat przemian katabolicznych i anabolicznych tłuszczów,
4) zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca przemian metabolicznych,

−

tablice poglądowe przedstawiające procesy przemian metabolicznych,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić budowę i funkcje komórki?



2) scharakteryzować rodzaje tkanek?



3) określić funkcje tkanek?



4) określić

rodzaje

procesów

metabolicznych

przebiegających

w organizmie ludzkim?



5) określić rolę enzymów w przemianach metabolicznych?



6) scharakteryzować przebieg trawienia i wchłaniania węglowodanów?



7) scharakteryzować przebieg trawienia i wchłaniania tłuszczów?



8) scharakteryzować przebieg trawienia i wchłaniania białek?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Budowa i funkcje układów: pokarmowego, krążenia,

chłonnego, oddechowego

4.2.1. Materiał nauczania

Układ pokarmowy

Najważniejszym zadaniem układu pokarmowego jest pobieranie pokarmów i wody,

rozdrabnianie pokarmów, trawienie i przyswajanie składników odżywczych niezbędnych do
prawidłowego funkcjonowania organizmu, a także wydalanie niestrawionych i zbędnych
resztek pokarmowych, które nie zostały zużyte przez organizm.

Układ pokarmowy człowieka jest zespołem narządów, na który składają się: przewód

pokarmowy, dwa wielkie gruczoły: wątroba i trzustka (rysunek 7).

Przewód pokarmowy dzieli się na kilka połączonych ze sobą odcinków, które wykazują

pewne cechy wspólne odnośnie budowy – składają się z trzech warstw: błony surowiczej
(zewnętrznej), błony mięśniowej (środkowej) i błony śluzowej (wewnętrznej).
W skład przewodu pokarmowego wchodzą (od góry): jama ustna, gardło, przełyk, żołądek,
jelito cienkie, jelito grube.

Rys. 7. Układ pokarmowy: 1 – czaszka, 2 – ślinianka przyuszna,

3 – przełyk, 4 – żołądek, 5 – trzustka, 6 – jelito grube,
7 – jelito kręte, 8 – wątroba, 9 – krtań, 10 – ślinianka
podżuchwowa, 11 – jama nosowa [2, s. 93]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przewód pokarmowy

Jama ustna jest początkowym odcinkiem przewodu pokarmowego. W niej dochodzi do

wstępnej,  mechanicznej  obróbki  pokarmu:  żucia,  miażdżenia,  mieszania  ze  śliną  oraz  jego
nawilżenia  i  częściowego  trawienia  (działa  tutaj  amylaza  ślinowa).  Do  tego  celu
wykorzystywane są zęby, język i wydzielające ślinę gruczoły – ślinianki. Dorosły człowiek ma
32  zęby  stałe:  4  siekacze  służą  do  odgryzania  kęsów,  2  kły  rozrywają  pokarm,  a  6  zębów
trzonowych i 4 przedtrzonowe służą do jego rozcierania. W trakcie żucia, pokarm jest zwilżany
śliną, w której rozpuszczane są jego cząsteczki. Na ich obecność wyczulone są rozmieszczone
na  języku  kubki  smakowe.  To  dzięki  nim  wyczuwa  się  konsystencję,  temperaturę,  smak
i zapach pokarmu.

Przełyk pełniący wyłącznie funkcję transportową jest przewodem mięśniowo–błoniastym

o długości ok. 23–25 cm, który łączy gardło z żołądkiem. Aby dobrze wypełniać to zadanie,
wyposażony jest w tzw. zwieracze. Dolny zwieracz zapobiega cofaniu się treści pokarmowej
z następnego w kolejności odcinka przewodu pokarmowego, żołądka.

Żołądek mający kształt workowaty stanowi najobszerniejszą część przewodu

pokarmowego  –  leży  w  lewym  podżebrzu  (okolica brzucha  znajdująca  się  pod  lewym  łukiem
żebrowym). Jego zasadniczą rolą jest trawienie pokarmu. Błona śluzowa żołądka zawiera wiele
gruczołów żołądkowych wytwarzających m.in. sok żołądkowy, składający się z kwasu solnego
i enzymów (lipazy żołądkowej i pepsyny). Błonę mięśniową tworzą 3 warstwy mięśni, których
czynność  warunkują  okresowe  ruchy  perystaltyczne.  W  żołądku  wyróżniamy  trzy  główne
części:  wpustową, trzon  żołądka  oraz  odźwiernikową (rysunek 8).  Trzon  magazynuje  pokarm
i częściowo trawi, a część odźwiernikowa przesuwa go za pomocą ruchów perystaltycznych do
dwunastnicy.  Żołądek  unerwiony  jest  przez  włókna  nerwowe  autonomicznego  układu
nerwowego.  Zasadniczym  zadaniem  żołądka  jest  trawienie  i  transport  pożywienia.  Czynność
skurczowa  żołądka  umożliwia  mieszanie,  rozdrabnianie,  a  następnie  przesuwanie  niewielkich
porcji pokarmu do jelita cienkiego. Pokarm zostaje rozbity na miazgę pokarmową i przesycony
sokiem  żołądkowym.  W  ten  sposób  pokarm  jest  skutecznie  przygotowany  do  dalszej  obróbki
w jelicie cienkim, które podzielone jest na trzy części: dwunastnicę, jelito czcze i kręte.

Rys. 8. Żołądek: 1 – dno żołądka, 2 – trzon i krzywizna większa żołądka, 3 – część przedodźwiernikowa,

4 – odźwiernik, 5 – błona surowicza, otrzewna, 6 – błona śluzowa, widoczne fałdy, 7 – błona
mięśniowa, 8 – opuszka dwunastnicy, 9 – krzywizna mniejsza, 10 – wpust żołądka, 11 – przełyk
[1, s. 135]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jelito cienkie (rysunek 9) ciągnie się od żołądka, aż do jelita grubego; zajmuje okolicę

pępkową,  podbrzuszną  i  obie  okolice  biodrowe,  a  częściowo  miednicę  małą.  Jego  długość
wynosi  ok.  4–6 m,  średnica  3–5 cm.  W  jelicie  cienkim  następuje  trawienie  pokarmu,  jego
dalszy transport i wchłanianie składników pokarmowych. Do tej roli przystosowana jest błona
śluzowa  jelita  cienkiego  z  fałdami  okrężnymi  i  kosmkami,  które  pozwalają  na  znaczne
zwiększenie  powierzchni  jelita.  Jelito  cienkie  dzieli  się  na:  dwunastnicę,  jelito  czcze,  jelito
kręte.  Do  górnego  odcinka  dwunastnicy  wpada  przewód  żółciowy  i  trzustkowy.  Trawienie
w dwunastnicy odbywa się z udziałem takich enzymów jak: trypsyna, chymotrypsyna, elastaza
(działające  na  białka),  lipaza  trzustkowa,  fosfolipaza  (działające  na  tłuszcze)  oraz  amylaza
trzustkowa  (rozkładająca  węglowodany)  i  nukleazy.  Jelito  czcze  i  kręte  leżą  wewnątrz  i  są
zawieszone na krezce, przez którą przebiegają nerwy i naczynia. W jelicie cienkim kończy się
proces  trawienia  białek,  tłuszczów  i  węglowodanów,  w  którym  biorą  udział  enzymy:
aminopeptydaza, dipeptydaza, maltaza, laktaza, sacharydaza, glukoamylaza, lipaza jelitowa.

Rys. 9. Jelito cienkie: A – Budowa makroskopowa ściany jelita: 1 – otrzewna, 2 – błona mięśniowa podłużna,

3 –  błona  mięśniowa  okrężna,  4  –  błona  podśluzowa,  5  –  błona  śluzowa  z  widocznymi  fałdami
okrężnymi;  B  –  Fałd  jelitowy  w  powiększeniu:  1  –  kosmki  jelitowe,  2  –  błona  podśluzowa,  3  –  fałd
jelitowy,  4  –  grudki  ochronne,  5  –  błona  surowicza,  6  –  warstwy  błony  mięśniowej;  C  –  Kosmek
jelitowy: 1 – nabłonek walcowy, 2 – tętniczka, 3 – żyła, 4 – naczynia chłonne; D – Pojedyncze komórki
nabłonka pokrywającego kosmek [1, s. 137]

Jelito grube ma charakterystyczną budowę, jego ściany są pofałdowane i pozagłębiane

(rysunek 10). Żyje w nim wiele symbiotycznych bakterii, najbardziej znana jest Escherichia
coli (nazywana w skrócie E. coli). Tu poprzez odciąganie wody i wydzielanie śluzu tworzy się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kał.  Jelito  grube  dzieli  się  na:  jelito  ślepe  (kątnicę)  wraz  z  wyrostkiem  robaczkowym;
okrężnicę:  wstępującą,  poprzeczną,  zstępującą  i  esowatą  (esicę);  odbytnicę  wraz  z  kanałem
odbytowym. Długość wszystkich tych odcinków wynosi ok. 1,5 m. Jelito ślepe (dawna nazwa
to  ślepa  kiszka)  leży  w  prawej  okolicy  biodrowej.  Od  jelita  ślepego  odchodzi  wyrostek
robaczkowy.  Jelito  ślepe  przechodzi  w  okrężnicę  wstępującą,  która  zagina  się  pod  wątrobą
i biegnie mniej więcej poziomo w lewą stronę jako okrężnica poprzeczna. Ta następnie zagina
się w lewym podżebrzu, pod śledzioną i biegnie w dół jako okrężnica zstępująca, przechodząc
w  okrężnicę  esowatą  potocznie  zwaną  esicą  (od  jej  kształtu  litery  S),  która  kończy  się
odbytnicą.

Rys. 10. Jelito grube: 1– okrężnica poprzeczna; 2 – zgięcie

okrężnicy  lewe  (śledzionowe);  3  –  jelito  czcze;
4  –  okrężnica  zstępująca;  5  –  esica;  6  –  odbytnica;
7–  wyrostek  robaczkowy;  8  –  jelito  kręte;  9  –  jelito  ślepe
(kątnica);  10  –  okrężnica  wstępująca;  11  –  zgięcie
okrężnicy prawe (wątrobowe) [2, s. 64]

Gruczoły trawienne: wątroba i trzustka

W trawieniu pokarmów niezbędne są enzymy produkowane i wydzielane przez tzw.

gruczoły trawienne – wątrobę i trzustkę.

Wątroba położona jest w okolicy podżebrowej prawej i w znacznej części nadbrzusza. Ten

duży narząd, ważący od 1300 do 1700 g, składa się z dwóch płatów: prawego i lewego, które
z kolei dzielą się na zraziki (rysunek 11). Do tzw. wnęki wątroby wpływa krew z tętnicy
wątrobowej oraz z żyły wrotnej (która zbiera krew z żołądka, jelit, śledziony i trzustki). Krew
opuszcza wątrobę, kierując się do serca poprzez żyły wątrobowe. Jedną z funkcji wątroby jest
wydzielanie żółci, która bierze udział w procesie emulgacji tłuszczów, poprzedzającej ich
trawienie. Żółć zbiera się w przewodach wątrobowych: prawym i lewym, które następnie łączą

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

się  we  wnęce  wątrobowej  w  jeden  przewód  wątrobowy.  Żółć  nie  spływa  bezpośrednio  do
dwunastnicy,  ale  gromadzi  się  w  pęcherzyku  żółciowym,  który  za  pomocą  przewodu
pęcherzykowego  jest  połączony  z  przewodem  wątrobowym  wspólnym.  Od  tego  miejsca
główna droga wyprowadzająca żółć nosi nazwę przewodu żółciowego wspólnego uchodzącego
na  brodawce  większej  dwunastnicy.  Oprócz  produkcji  żółci  do  funkcji  wątroby  należy:
przemiana węglowodanów, tłuszczów i białek; magazynowanie witamin A, D, B; wytwarzanie
i  przechowywanie  glikogenu;  wytwarzanie  heparyny  (substancji  przeciwzakrzepowej);
wytwarzanie  ciepła;  wytwarzanie  białek  osocza  i  osoczowych  czynników  krzepnięcia;
uczestniczenie w tworzeniu i niszczeniu krwinek czerwonych.

Rys. 11. Wątroba :A – Widok od strony powierzchni trzewnej: 1 – prawy płat wątroby, 2 – żyła główna dolna,

3 – żyła wrotna, 4 – przewód żółciowo wspólny, 5 – przewód pęcherzykowy, 6 – pęcherzyk żółciowy,
7 –  więzadło  obłe  wątroby,  8  –  płat  czworoboczny,  9  –  tętnica  wątrobowa  włąściwa,  10  –  lewy  płat
wątroby,  11  –  płat  ogoniasty;  B  –  Budowa  mikroskopowa  wątroby:  1  –  żyła  środkowa,
2  –  przedwłosowate  rozgałęzienia  żyły  wątrobowej,  3  –  przedwłosowate  rozgałęzienia  żyły  wrotnej,
4 – rozgałęzienia żyły wrotnej, 5 – gałązki tętnicy wątrobowej, 6 – przewodziki żółciowe [1, s. 141]

Trzustka składa się z głowy (objętej pętlą dwunastnicy), szyjki i ogona (rysunek 12). Jest

położona  głównie  po  lewej  stronie  (nadbrzusze  i  lewe  podżebrze).  Wydzielane  przez  nią
enzymy są niezbędne do prawidłowego trawienia pokarmów. Wydzielina trzustki (sok), zbiera
się  w przewodach.  Wyróżniamy  dwa  główne  przewody:  przewód  trzustkowy  (uchodzi
wspólnie  z przewodem  żółciowym  wspólnym  w dwunastnicy)  i  przewód  trzustkowy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dodatkowy  (uchodzi  na  brodawce  mniejszej  dwunastnicy).  Miąższ  trzustki  dzieli  się  na
mniejsze  jednostki  –  pęcherzyki,  które  wydzielają  enzymy  trawienne.  Pomiędzy  nimi
rozproszone  są  tzw.  wyspy  trzustkowe,  które  zamiast  do  dwunastnicy  wydzielają  swoją
zawartość (hormony) do krwi. Trzustka jest gruczołem wydzielania wewnętrznego (produkuje
insulinę i glukagon) oraz zewnętrznego (wytwarza sok trzustkowy).

Rys. 12. Trzustka: A – Budowa makroskopowa: 1 – głowa trzustki, 2 – trzon, 3 – ogon, 4 – przewód trzustkowy,

5 – tętnica i żyła krezkowa górna, 6 – przewód trzustkowy dodatkowy, 7 – dwunastnica, 8 – brodawka
dwunastnicza większa, 9 – przewód żółciowy wspólny; B – Budowa mikroskopowa trzustki: 1 – wyspa,
część węwnątrzwydzielnicza (wyspa Langerhansa), 2 – naczynia włosowate, krwionośne, 3 – część
zewnątrzwydalnicza, pęcherzyki trzustkowe; C – Schemat budowy zewnątrz- i wewnątrzwydalniczej
trzustki: 1 – komórki yspy, wewnątrzwydzielnicze, 2 – naczynie krwionośne, 3 – komórki pęcherzyków
trzustkowych wewnątrzwydzielnicze, 4 – przewodziki trzustkowe [1, s. 143]

Układ krążenia

Zadaniem układu krążenia jest transportowanie krwi – płynu zawierającego niezbędne dla

organizmu składniki odżywcze (głównie glukozę, aminokwasy i tłuszcze) oraz tlen, konieczny
do spalania niektórych z tych związków i przenoszony za pomocą czerwonego barwnika krwi,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zwanego  hemoglobiną.  Krew  transportuje  też  hormony,  uwalniane  do  niej  przez  układ
dokrewny,  a  także  komórki  układu  immunologicznego  i  przeciwciała.  Układ  krwionośny
człowieka  jest  układem  zamkniętym,  co  oznacza,  że  krew  krąży  w  systemie  naczyń
krwionośnych, a serce jest pompą, która wymusza nieustanny obieg krwi.

Układ krwionośny składa się z: serca – pompy zalewowo-tłoczącej, która posiada własny

system dostarczania niezbędnych substancji (naczynia wieńcowe) oraz naczyń krwionośnych:
tętnice, żyły, sieć naczyń włosowatych.

Serce jest centralnym elementem całego układu. To swoista pompa przepychająca krew do

całego  organizmu  (rysunek  13).  Jest  schowane  w  worku  osierdziowym  pokrytym  warstwą
tłuszczu.  Wewnątrz  wyściełane  jest  tzw.  wsierdziem,  gładką  błoną  pokrywającą  również
zastawki. W sercu bierze początek lub znajduje koniec szereg dużych naczyń. Naczynia, przez
które krew wydostaje się z serca nazywamy tętnicami, a naczynia transportujące krew do serca
–  żyłami.  Z  lewej  komory  wychodzi  największa  tętnica  zwana  tętnicą  główną bądź  aortą. Ma
około  2,5–3 cm  średnicy.  Z  kolei  ujściem prawej  komory  jest  pień  płucny  dzielący się  tuż  po
wyjściu  z  serca  na  tętnicę  płucną  prawą  i  lewą.  Serce  składa  się  z  dwóch  komór  i  dwóch
przedsionków.  Wyróżniamy  odpowiednio:  prawą  komorę  i  prawy  przedsionek  oraz  lewą
komorę  i  lewy  przedsionek.  Są  one  oddzielone  od  siebie  przegrodą  i  właściwie  tworzą  dwie
niezależne pompy tłoczące krew do krążenia dużego (serce lewe) oraz krążenia  małego, czyli
płucnego  (serce  prawe).  Przedsionki  przegrodzone  są  od  komór  zastawkami,  które
uniemożliwiają  cofanie  się  krwi.  Podobne,  jednokierunkowe  zastawki  znajdują  się  pomiędzy
komorami a wychodzącymi z nich tętnicami.

Rys. 13. Serce: 1 – tętnica szyjna wspólna lewa, 2 – tętnica podobojczykowa lewa, 3 – łuk aorty, 4 – więzadło

przedsionek tętnicze, 5 – tętnica płucna lewa, 6 – pień płucny, 7 – uszko lewe, 8 – tętnica wieńcowa
lewa, 9 – żyła wielka serca, 10 – komora lewa, 11 – przedsionek lewy, 12 – komora prawa, 13 – tętnica
wieńcowa prawa, 14 – uszko prawe, 15 – aorta wstępująca, 16 – żyła główna górna, 17 – pień
ramienno–głowowy, 18 – tętnica podobojczyka prawa, 19 – tętnica szyjna wspólna prawa [2, s. 82]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W organizmie człowieka występują dwa krwioobiegi: duży i mały.

Krwioobieg duży rozpoczyna się w lewej komorze, skąd krew bogata w tlen wypływa

przez  zastawkę  aortalną  aorty.  Stąd  wychodzą  główne  gałęzie:  tętnice  szyjne  wspólne,
podobojczykowe,  tętnice  wieńcowe,  krezkowe  górne  i  dolne,  pień  trzewny,  tętnice  nerkowe
i biodrowe wspólne. Drobniejsze rozgałęzienia dzielą się jeszcze bardziej, tworząc w rezultacie
sieć  naczyń  włosowatych  (tzw.  kapilarnych)  we  wszystkich  narządach  ciała.  Naczynia
włosowate  przechodzą  w  drobne  żyłki,  te  w  większe  żyły,  a  następnie  w  żyłę  główną  górną
i dolną.  Krew  powracająca  żyłami  jest  odtlenowana  (uboga  w  tlen)  i  przechodzi  do  prawego
przedsionka serca, po czym przez zastawkę trójdzielną wpływa do prawej komory.

Mały krwioobieg

Rozpoczyna się w prawej komorze serca, gdzie z przedsionka prawego trafia odtlenowana

krew  żylna.  Skurcz  komory  przesuwa  krew  przez  tętnicę  płucną  do  pnia  płucnego,  który
rozgałęzia  się  w  płucach  na  tętnice  płucne  prawą  i  lewą.  W  płucach  dzielą  się  one  na  coraz
mniejsze tętnice aż do naczyń włosowatych, gdzie dochodzi do wymiany gazowej. Utlenowana
krew  powraca  przez  drobne,  a  następnie  przez  cztery  większe  żyły  płucne  (to  jedyne  żyły,
którymi  płynie  utlenowana  krew)  do  lewego  przedsionka  serca,  a  stamtąd  przez  zastawkę
dwudzielną krew wpływa do lewej komory serca.

Czynność serca

Komórki mięśnia sercowego (kardiomiocyty) charakteryzują się automatyzmem,

zdolnością do samoistnego rozprzestrzeniania się fali pobudzenia w mięśniówce serca. Mięsień
sercowy  przedsionków  komór  łączy  tzw.  układ  bodźcotwórczo–przewodzący,  który
automatycznie powoduje  naprzemienne skurcze przedsionków  i komór. Czynność elektryczną
serca  możemy  obserwować  na  zapisie  EKG.  Bodźce  elektryczne  powodują,  że  najpierw
skurczowi  ulegają  przedsionki  „wypychając”  krew  przez  otwarte  zastawki  do  komór.
Następnie  impuls  dochodzi  do  lewej  i  prawej  komory,  które,  kurcząc  się,  wyrzucają  krew
odpowiednio do aorty  i do tętnicy płucnej. Wtedy zastawki na granicy komór i przedsionków
są już zamknięte, dzięki czemu krew nie cofa się do przedsionków. Zastawki nie pozwalają też
na  cofanie  się  krwi  z  dużych  naczyń  do serca.  Później  następuje  rozkurcz,  w  wyniku którego
przedsionki  i komory zwiększają  swoją objętość wytwarzając podciśnienie, które zasysa krew
do  jam  serca.  I  ponownie  system  zastawek  otwierających  się  i  zamykających  w  ściśle
określonej  chwili  kieruje  krew  w  odpowiednim  kierunku.  Krew  z  prawej  komory  poprzez
tętnicę płucną płynie do płuc, gdzie następuje tzw. utlenowanie krwi – hemoglobina przyłącza
pożądane  cząsteczki  tlenu,  a  krew  oddaje  zbędny  dwutlenek  węgla  (następuje  wymiana
gazowa).  Utlenowana  krew  wraca  do  serca  poprzez  żyły  płucne.  Następnie  mięsień  sercowy
kurczy się, wyrzucając krew do aorty, z której za pomocą mniejszych tętnic i tętniczek dociera
do prawie wszystkich tkanek i narządów. Tutaj w innej sieci naczyń włosowatych hemoglobina
oddaje zabrany w płucach tlen, a dwutlenek węgla rozpuszcza się w osoczu. Komórki pobierają
także niezbędną do życia glukozę oraz inne składniki energetyczne i budulcowe, a krew wraca
do  serca  żyłami  i  trafia  do  prawego  przedsionka  i  prawej  komory.  W  ten  sposób  cykl  się
zamyka.

Krążenie a inne układy

Żaden układ czy narząd nie mógłby działać bez tlenu i składników odżywczych, które są

do nich dostarczane dzięki pracy układu krwionośnego. Najściślej jest on związany z układem
oddechowym.  Najważniejszym  zadaniem  transportowym  krwi  jest  dostarczanie  tlenu  do
komórek.  Stąd  ścisłe  powiązanie  pracy  serca  i  płuc.  Stopień  zależności  tych  dwóch  układów
widać w przebiegu różnych chorób układu krążenia czy oddychania, kiedy obciążenie jednego
z nich znacząco wpływa na drugi,  np. przy zapaleniu płuc, które stanowi duże obciążenie dla
serca i może nawet spowodować jego niewydolność.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Układ chłonny

Układ chłonny (limfatyczny) zbudowany jest z otwartych naczyń limfatycznych, którymi

płynie jeden z płynów ustrojowych, tzw. limfa oraz z tkanki limfatycznej, z której zbudowane
są węzły chłonne, grudki chłonne, grasica, migdałki i śledziona (rysunek 14).
Rozpoczynają  go  zbierające  płyn  tkankowy  włosowate  naczynia  limfatyczne.  Łączą  się  one
w coraz większe  naczynia  chłonne, które następnie przechodzą w główny przewód piersiowy,
łączący  się  z  kolei  z  układem  krwionośnym.  Dzięki  temu  limfa  dostaje  się  do  układu
krwionośnego i dochodzi do ciągłej wymiany substancji między nią a krwią.
Przepływająca  po  organizmie  limfa  zbiera  substancje  toksyczne  i  odprowadza  je  do  węzłów
chłonnych, skąd są transportowane do nerek i usuwane z organizmu.

Funkcje układu chłonnego

Najważniejszą funkcją układu chłonnego jest obrona przed zakażeniami oraz cyrkulacja

płynów  ustrojowych.  To,  czy  układ  limfatyczny  dobrze  działa,  zależy  w  dużej  mierze  od
sprawności  i  elastyczności  tkanki  łącznej.  Jeśli  jest  zbyt  miękka  i  przepuszczalna,  toksyny,
zamiast  wędrować  do  węzłów  chłonnych,  wnikają  w  inne  tkanki  np.  gromadzą  się
w komórkach tłuszczowych.

Funkcje, które spełnia układ chłonny możemy podzielić na:

−

odpornościową – w węzłach limfatycznych powstają niektóre białe ciałka krwi,

−

neutralizującą – zwalcza ciała oraz substancje obce i szkodliwe dla organizmu,

−

odprowadzającą – odprowadza limfę z powrotem do krwi.

Węzły chłonne

Pełnią bardzo ważną rolę w organizmie, ponieważ są one miejscem, w którym

powstają limfocyty, tu również zostają zatrzymywane i niszczone bakterie. Węzły chłonne
układają się przeważnie w grupy od kilku do kilkunastu sztuk.

Główne naczynia i węzły chłonne:

−

głowa i szyja: węzły potyliczne, zauszne, podżuchwowe, szyjne powierzchowne
i głębokie, nadobojczykowe,

−

kończyna górna i dolna: powierzchowne i głębokie,

−

klatki piersiowej: śródpiersiowe, pień oskrzelowo-śródpiersiowy,

−

jamy brzusznej i miednicy małej: węzły biodrowe wewnętrzne, lędźwiowe, trzewne,
kreskowe, trzewne, pień lędźwiowy, przewód piersiowy.

Śledziona

Śledziona u człowieka jest największym narządem limfatycznym. Średnio waży około

150 g i mieści około 50 ml krwi, zbudowana jest z siateczkowatej tkanki łącznej. Śledzionę
otacza błona surowicza i torebka włóknista. W torebce znajdują się włókna mięśniowe gładkie,
w miąższu – grudki, które są ośrodkami rozmnażania limfocytów.

Głównym zadaniem śledziony jest wytwarzanie immunoglobulin. W obrąbie grudek

śledzionowych  odbywa  się  rozmnażanie  limfocytów.  Śledziona  jest  miejscem  usuwania
uszkodzonych  lub  „starych” krwinek  czerwonych oraz powstawania  nowych elementów krwi.
Magazynuje  także  krew,  a  w  chwilach  dużego  zapotrzebowania  kurczy  się,  wyrzucając  ją  do
naczyń.  Daje  się  to  czasami  odczuć  jako  kłujący  ból  w  podżebrzu  lewym.  Śledziona  nie  jest
niezbędna do życia, w przypadku jej usunięcia czynność jest przejmowana przez inne narządy
(głównie przez wątrobę). Jednak ludzie pozbawieni śledziony mają nieco mniejszą odporność.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 14. Układ chłonny: 1 – naczynia i węzły chłonne głowy i szyi, 2 – przewód piersiowy, 3 – naczynia

chłonne  sutka,  4  –  śledziona,  5  –  zbiornik  mleczu,  chłonki,  6  –  naczynia  i  węzły  chłonne  aortowo-
brzuszne  i  biodrowe,  7  –  naczynia  i  węzły  chłonne  miednicze,  8  –  naczynia  chłonne  uda,  9  –  węzły
chłonne  podkolanowe,  10  –  naczynia  chłonne  podudzia  i  stopy,  11  –  węzły  chłonne  pachwinowe,
12  –  naczynia  chłonne  ręki  i  przedramienia,  13  –  węzły  chłonne  łokciowe,  14  –  węzły  chłonne
mostkowe,  15  –  naczynia  i  węzły  chłonne  pachowe,  16  –  grasica,  17  –  przewód  chłonny  prawy
[1, s. 105]

Układ oddechowy

Oddychanie jest jednym z najważniejszych przejawów życia, polegającym na pobieraniu

przez żywą istotę tlenu, niezbędnego do pozyskiwania życiowej energii z atmosfery,
i oddawaniu do niej dwutlenku węgla. Sprawne dostarczanie tlenu do tkanek i oddawanie
stamtąd do atmosfery dwutlenku węgla zapewnia układ oddechowy.

Składa się on z wielu narządów, które różnią się budową, a także spełnianymi funkcjami.

Dzieli się na dwa „odcinki”: górny i dolny. Do górnego zalicza się jamę nosową i gardło, do
dolnego – krtań, tchawicę, prawe i lewe oskrzele główne oraz drzewiasto rozgałęziony system
wewnątrzpłucnych dróg oddechowych, kończący się pęcherzykami płucnymi, w których
zachodzi wymiana gazowa (rysunek 15).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 15. Układ oddechowy: 1– zatoka czołowa, 2 – zatoka klinowa, 3 – małżowina nosowa środkowa,

4 – małżowina nosowa dolna,5 – podniebienie miękkie, 6 – gardło, 7 – tchawica, 8 – chrząstki
tchawicy, 9 – płat górny, 10 – płat dolny, 11 – płuco lewe, 12 – oskrzele główne lewe, 13 – rozdwojenie
tchawicy, 14 – oskrzele główne prawe, 15 – płat dolny, 16 – płat środkowy, 17 – płuco prawe, 18 – płat
górny, 19 – więzadła obrączkowe, 20 – chrząstka pierścieniowata, 21 – więzadło pierścienno–tarczowe,
22 – chrząstka tarczowata, 23 – podniebienie twarde, 24 – jama nosowa, 25 – małżowina nosowa górna
[2, s. 115]

Jama nosowa jest pierwszym odcinkiem układu oddechowego. Składa się z nosa

zewnętrznego,  przedsionka  nosa  i  jamy  nosowej  właściwej.  Tutaj  powietrze  podlega
wstępnemu  oczyszczeniu,  nawilgoceniu  i  ogrzaniu.  Powierzchnia  jamy  nosowej  wyścielona
jest  dobrze  ukrwioną  błoną  śluzową,  w  której  znajdują  się  liczne  gruczoły  wydzielające  śluz
i płyn  surowiczy,  tworzące  na  jej  powierzchni  dodatkową  warstwę,  na  której  osadzają  się
zanieczyszczenia  wdychanego  powietrza.  Niewielka  część  błony  śluzowej  jamy  nosowej
tworzy tzw. okolicę węchową, zaopatrzoną w wyspecjalizowany nabłonek węchowy i gruczoły
węchowe, dzięki którym człowiek ma powonienie i potrafi odróżniać zapachy.

Gardło łączy się z jamą nosową poprzez tylne nozdrza. W gardle, wyścielonym błoną

śluzową, znajdują się migdałki (liczne skupiska tkanki limfatycznej), które są bardzo ważną
częścią układu odpornościowego. Przód gardła stanowi jego część krtaniową, gdzie znajduje
się nagłośnia, która w czasie połykania pokarmów zamyka wejście do krtani.

Krtań leży w przedniej części szyi. Tutaj przedostaje się wdychane powietrze z gardła.

Dzięki  chrząstkom  tworzącym  jej  szkielet  i  systemowi  połączeń  międzychrząstkowych,  krtań
jest  nie  tylko  narządem  zwartym  i  mocnym,  ale  ma  też  określoną  ruchomość  potrzebną  do
kształtowania  barwy  i  brzmienia  głosu.  Ważną  rolę  w  czynności  krtani  odgrywają  mięśnie,
które  zwierają  i  rozwierają  oraz  napinają  wargi  głosowe.  Ostry  brzeg  błony  śluzowej  warg
głosowych  tworzy  fałdy  głosowe,  zwane  strunami  głosowymi.  Powierzchnia  wewnętrzna

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

krtani jest wyścielona błoną śluzową o budowie typowej dla dróg oddechowych, zawierającą
gruczoły produkujące śluz i płyn surowiczy, chroniące krtań przed wysychaniem
i zanieczyszczeniami z wdychanego powietrza.

Tchawica jest kilkunastocentymetrową cewką (rurką). Zbudowana jest z ok. 20 okrężnych,

podkowiastych  chrząstek,  ułożonych  jedna  nad  drugą,  tkwiących  w  mocnej  łącznotkankowej
błonie  włóknistej.  Od  środka  tchawica  wyścielona  jest  tkanką  śluzową  z  nabłonkiem
wielorzędowym  migawkowym,  którego  migawki  poruszają  się  w  kierunku  krtani  oraz
z licznymi gruczołami produkującymi śluz i płyn surowiczy, pochłaniającymi zanieczyszczenia
i nawilżającymi w czasie wdechu powietrze. W dolnej części tchawica dzieli się  na dwa duże
oskrzela – prawe i lewe, które wchodzą do płuc.

Płuca (rysunek 16) są narządem parzystym i dzielą się na tzw. składnik oskrzelowy,

służący  do  przewodzenia  powietrza  oraz  składnik  pęcherzykowy,  w  którym  ma  miejsce
ostatnia  faza  oddychania  zewnętrznego  –  wymiana  gazowa.  Płuca  z  wyglądu  przypominają
zaokrągloną  u  góry  piramidę,  której  podstawa  oparta  jest  na  przeponie,  a  zaokrąglony  szczyt
sięga do pierwszego żebra  i obojczyka. Od strony śródpiersia oba płuca  maja wgłębienie tzw.
wnękę  płucną,  czyli  miejsce  wypełnione  przez  tzw.  korzeń  płuca,  na  który  składają  się:
oskrzela,  naczynia  krwionośne,  limfatyczne  i  nerwy.  Oskrzela  tworzą  drzewiasto
rozgałęziający  się  system,  w  którym  każde  kolejne  oskrzele  ma  coraz  mniejszą  średnicę.
Na  końcu  systemu  znajduje  się  woreczek  pęcherzykowy,  w  którym  są  pęcherzyki  płucne.
Pęcherzyki płucne, układające się jak grona winogron są odpowiedzialne za wymianę gazową.
Większa  liczba  gron  tworzy  zrazik,  zraziki  tworzą  segmenty,  te  zaś  –  płaty.  Lewe  płuco  jest
dwupłatowe  (górny  i  dolny  płat),  prawe  –  trzypłatowe  (górny,  środkowy  i  dolny  płat).
Pęcherzyk  jest  opleciony  siatką  naczyń  włosowatych.  Przez  ścianę  naczyń  oraz  pęcherzyków
zachodzi  na zasadzie dyfuzji wymiana dwutlenku węgla na tlen zawarty w powietrzu, którym
oddychamy.

Rys. 16.

Płuca – budowa mikroskopowa: 1 – gałązki tętnicy płucnej, 2 – oskrzeliki,
3 – gałązki żył płucnych, 4 – pęcherzyk płucny opleciony siecią naczyń
włosowatych, 5 – grono, 6 – pęcherzyk płucny [1, s. 125]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaką rolę pełni w organizmie człowieka układ pokarmowy?
2.  Jak zbudowany jest układ pokarmowy?
3.  Jaką funkcję spełnia i jak jest zbudowany żołądek?
4.  Jaką funkcję spełnia i jak jest zbudowana wątroba?
5.  Jaką funkcję spełnia i jak jest zbudowana trzustka?
6.  Jaką funkcję spełniają i jak są zbudowane jelita?
7.  Jaką rolę pełni w organizmie człowieka układ krążenia?
8.  Jak zbudowany jest układ krążenia?
9.  Co to jest krwioobieg mały oraz krwioobieg duży?
10.  Jak zbudowane jest serce?
11.  Jaką rolę pełni w organizmie człowieka i jak jest zbudowany układ chłonny?
12.  Jaką rolę pełni w organizmie człowieka układ oddechowy?
13.  Jak zbudowany jest układ oddechowy?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeprowadź analizę mikroskopową preparatu tkankowego jelita cienkiego. Rozpoznaj

jego poszczególne elementy składowe, a następnie opisz budowę i funkcje jelita cienkiego
w organizmie człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacji na temat jelita cienkiego, jego budowy,

roli w organizmie, procesów, jakie zachodzą w jelicie cienkim,

2)  zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi budowę jelita cienkiego,
3)  opisać preparat tkankowy,
4)  opisać budowę jelita cienkiego i jego funkcje w organizmie człowieka,
5)  zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca budowy układu pokarmowego,

−

mikroskop,

−

preparaty tkankowe,

−

tablice poglądowe,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Przeprowadź analizę mikroskopową preparatu tkankowego trzustki. Rozpoznaj jego

poszczególne elementy składowe, a następnie opisz budowę i funkcje trzustki w organizmie
człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacji na temat trzustki, jej budowy, roli

i funkcji w organizmie,

2)  zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi budowę trzustki,
3)  rozpoznać przy użyciu mikroskopu poszczególne elementy preparatu tkanki trzustki,
4)  opisać preparat tkankowy,
5)  opisać budowę trzustki i jej funkcje w organizmie człowieka,
6)  zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca budowy układu pokarmowego,

−

mikroskop,

−

preparaty tkankowe,

−

tablice poglądowe,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź analizę mikroskopową preparatu tkankowego płuca. Rozpoznaj jego

poszczególne elementy składowe, a następnie opisz budowę i funkcje płuc w organizmie
człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje na temat budowy płuc i ich funkcji

w organizmie,

2)  zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi budowę układu oddechowego,
3)  rozpoznać przy użyciu mikroskopu poszczególne elementy preparatu tkanki płuca,
4)  opisać preparat tkankowy,
5)  opisać budowę płuc i ich funkcje w organizmie człowieka,
6)  zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca budowy układu oddechowego,

−

mikroskop,

−

preparaty tkankowe,

−

tablice poglądowe,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Opracuj schemat procesu trawienia białek, tłuszczów i węglowodanów u człowieka. Opisz

ich drogę przez poszczególne części układu pokarmowego, kolejne etapy trawienia oraz
związki biorące udział w tym procesie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika i literatury,
2) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje dotyczące procesu trawienia białek,

tłuszczów i węglowodanów,

3)  zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi budowę układu pokarmowego,
4)  opracować schemat procesu trawienia u człowieka,
5)  opisać  hasłowo  poszczególne  etapy  trawienia  z  uwzględnieniem  substancji  biorących

w nim udział,

6) zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca procesów trawienia,

−

tablice poglądowe,

−

kserokopie rysunku układu pokarmowego człowieka bez opisów w formacie A3,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić rolę i budowę układu pokarmowego?



2) określić budowę i rolę żołądka?



3) określić budowę i rolę jelita cienkiego oraz jelita grubego?



4) określić budowę i rolę wątroby oraz trzustki?



5) określić rolę i budowę układu krążenia oraz budowę i funkcje jego

poszczególnych części ?



6) określić rolę i budowę układu chłonnego?



7) określić rolę i budowę układu oddechowego oraz budowę i funkcje

jego poszczególnych części?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Budowa i funkcje układów: narządu ruchu, nerwowego,

moczowo-płciowego oraz gruczołów wydzielania wewnętrznego

4.3.1. Materiał nauczania

Układ narządu ruchu

Narząd ruchu składa się z dwóch układów ruchu: biernego, czyli kostno-stawowego

(szkielet i jego połączenia) i czynnego, czyli nerwowo-mięśniowego.

Układ bierny

Szkielet dorosłego człowieka składa się z 206 pojedynczych kości połączonych różnego

rodzaju stawami i spełnia dwie podstawowe funkcje: podporową dla ciała oraz ochronną dla
narządów wewnętrznych przed urazami (rysunki 17, 18).

Rys. 17. Układ kostny (bierny) – przód [2, dodatek]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 18. Układ kostny (bierny) – tył [2, dodatek]

Kości zbudowane są z dwóch substancji: organicznej (osseiny) – nadającej kościom

elastyczność oraz mineralnej (fosfor, wapń, magnez) – dającej kościom siłę i twardość.
Kości różnią się kształtem i wielkością. Pod względem kształtu można kości podzielić na
cztery grupy: długie (np. udowa lub ramienna), krótkie (np. kości nadgarstka i stępu), płaskie
(np. żebra, łopatki), różnokształtne (np. kości nadgarstka).

Osią układu kostnego jest kręgosłup osadzony w obręczy miednicy, a na jego szczycie

opiera  się  czaszka.  Kręgosłup  jest  zbudowany z  33–34  kręgów  i dzieli  się  na pięć  odcinków:
szyjny  –  7  kręgów,  piersiowy  –  12  kręgów,  lędźwiowy  –  5  kręgów,  krzyżowy  –  5  kręgów
zespolonych  w jedną  całość  tworzącą  kość  krzyżową  oraz  4–5  szczątkowych  kręgów
guzicznych zwanych też kością ogonową – stanowiącą zakończenie kręgosłupa.

Kręgi szyjne łączą czaszkę z odcinkiem piersiowym. Czaszka składa się z mózgoczaszki

(kość czołowa, kości ciemieniowe, kości potyliczne, kość skroniowa, kość klinowa),
twarzoczaszki (oczodół, kość nosowa, lemiesz nosa, szczęka, żuchwa, kości jarzmowe) oraz
podstawy czaszki (otwór wielki, podniebienie twarde, 2 wyrostki).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Od piersiowego odcinka kręgosłupa odchodzi 12 par żeber tworzących klatkę piersiową,

którą  z  przodu  zamyka  mostek  (rękojeść,  trzon,  wyrostek  mieczykowaty).  Na  górnej  części
klatki  piersiowej  znajduje  się  obręcz  barkowa  (obręcz  kończyny  górnej),  którą  tworzą
obojczyki  i  łopatki.  Z  obręczą  barkową  połączone  są  kończyny  górne  składające  się  z:  kości
ramiennej, kości łokciowej i promieniowej oraz kości ręki, do których należą: kości nadgarstka
(złożone  z  8  kości  różnokształtnych  ułożonych  w  II  rzędach),  śródręcza  (5  kości)  i  policzki.
Z miednicą  połączone  są  kończyny  dolne  zbudowane  z  kości  udowej,  piszczelowej,
strzałkowej, kości stopy: skokową, piętową, kości stępu, kości śródstopia (5 kości) i paliczków.
Między  kością  udową  a  kośćmi  podudzia  znajduje  się  staw  kolanowy,  osłonięty  od  przodu
przez rzepkę.

Kości tworzące daną część szkieletu połączone są ze sobą stawami. Powierzchnie kości

w obrębie  stawu  pokrywa  idealnie  gładka  chrząstka  stawowa,  która  minimalizuje  tarcie
powierzchni kości w trakcie ruchu, co przeciwdziała  ich ścieraniu się  i zużyciu. Destabilizacji
stawu zapobiegają wiązadła połączone w stały  sposób z tworzącymi go kośćmi. Dodatkowym
zabezpieczeniem i jednocześnie dodatkową ochroną stawu jest otaczająca go torebka stawowa.
W stawie kolanowym znajdują się dwie łękotki, które chronią go przed nadmiernym zużyciem.
Zakres  ruchu  zależy  od  typu  stawu.  W  narządzie  ruchu  człowieka  wyróżniamy  stawy
jednoosiowe  (np.  międzypaliczkowe  w  palcach  rąk  i  stóp),  dwuosiowe  (np.  staw  nadgarstka)
i wieloosiowe  (np.  staw  barkowy  lub  biodrowy).  Odpowiedni  kształt  główki  i  panewki
stawowej umożliwia wykonywanie ruchów w jednej, dwu lub wielu płaszczyznach.

Układ czynny

Mięśnie stanowią prawie połowę wagi naszego ciała. Do kości przytwierdzonych jest

przeszło 500 mięśni. Są one zbudowane z włókien poprzecznie prążkowanych. Większość
mięśni jest przyczepiona do kości za pomocą ścięgien, które mają kształt wstążki lub powrózka
i utworzone są z mocnej włóknistej i zbitej tkanki łącznej. Niektóre mięśnie (np. twarzy) łączą
się bezpośrednio ze skórą lub błonami śluzowymi (rysunki 19, 20).

Mięśnie mają zdolność kurczenia się, dzięki czemu możemy się poruszać. Skurcz włókien

mięśniowych, powodujący skrócenie się mięśni, pociąga za jego przyczep do kości i prowadzi
do  zmiany  położenia  kości  względem  siebie,  co  powoduje  ruch  kości  w danym  kierunku.
Impuls  powodujący  skurcz  mięśnia  podlega  kontroli  naszej  świadomości  i wysyłany  jest  z
centralnego  układu  nerwowego  poprzez  rdzeń  kręgowy  i  wychodzące  z  niego  korzenie
nerwowe, z których powstają nerwy obwodowe.
Zadaniem mięśni jest utrzymanie ciała w odpowiedniej pozycji i nadanie mu ruchu. W każdym
ruchu,  kontrolowanym  przez  świadomość,  konieczne  jest  współdziałanie  i  przeciwdziałanie
odpowiednich  mięśni,  co  zapewnia  płynność  ruchu  i  utrzymanie  postawy  odpowiedniej  do
wykonywanej  pracy.  Mięśnie  są  przystosowane  do  wykonywania  krótkotrwałej  pracy.
Przedłużający  się  skurcz  mięśnia,  czyli  długotrwała  praca  statyczna,  prowadzi  do  zmęczenia
i osłabienia  mięśni,  gdyż  uniemożliwia  utrzymanie  prawidłowego  przepływu  krwi
i wstrzymuje  odnowę  zasobów  energetycznych  komórek  mięśniowych.  O  prawidłowej  pracy
mięśni decyduje nie tylko ich ukrwienie, ale i unerwienie. Brak unerwienia prowadzi do zaniku
mięśni.  Źle  wpływa  też  na  mięśnie  „brak  pracy”,  np.  wskutek  przebytych  urazów
z uszkodzeniem  kości  lub  stawu.  Niektóre  mięśnie  (z  grupy  prostowników)  ulegają  wtedy
zanikowi, a mięśnie przeciwstawne (zginacze) – przykurczom.

Fizjologia narządu ruchu

Kości, stawy i mięśnie tworzą ściśle związaną ze sobą całość biologiczną i mechaniczną.

Ich rozwój i funkcjonowanie są od siebie uzależnione. Do prawidłowego rozwoju mięśni
konieczny jest dobry rozwój i stan kości oraz prawidłowa budowa i działanie stawów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W wieku dziecięcym odbywa się wzrost kości na długość. Decyduje o nim prawidłowy

stan  i  funkcjonowanie  chrząstki  nasadowej.  Warunkiem  właściwego  wzrostu  kości  jest  dobre
krążenie krwi w okolicy chrząstek nasadowych, prawidłowe unerwienie  i czynność kończyny.
Ważną  rolę  odgrywają  też  czynniki  ogólnoustrojowe,  wśród  których  kluczowe  znaczenie  ma
odpowiednia  zawartość  białka,  soli  mineralnych  i  witamin  w  diecie.  Zarówno  w  okresie
wzrastania, jak i w późniejszym wieku, istotne dla kości jest światło słoneczne, biorące udział
w  tworzeniu  w  organizmie  witaminy  D.  Po  zakończeniu  okresu  wzrastania,  kiedy  chrząstki
nasadowe zarosną kość nadal żyje, zmienia się  i aż do końca życia trwa proces odnowy, czyli
zastępowanie  zużytej,  słabszej  tkanki  kostnej  nową  kością,  bardziej  odporną  na  obciążenia
mechaniczne.

Rys. 19. Układ mięśniowy – przód [2, dodatek]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 20. Układ mięśniowy – tył [2, dodatek]

Układ nerwowy

Każdy złożony żywy organizm posiada wyspecjalizowane układy, dzięki którym

fizjologiczne  funkcje  poszczególnych  jego narządów  są  ściśle  ze sobą  zintegrowane.  Spośród
nich najważniejszy jest układ nerwowy, a zwłaszcza jego ośrodkowa część („centrum” – rdzeń
kręgowy  i mózg), ponieważ  ściśle  nadzoruje każdą czynność wykonywaną przez dany  narząd
lub  układ  narządów.  Za  pośrednictwem  zmysłów  układ  nerwowy  zapewnia  nam  możliwość
komunikowania  się  ze  światem  zewnętrznym.  Odbiera  z  zewnątrz  różnorodne  bodźce
i przewodzi  je  do  własnych  ośrodków,  gdzie  są  odczytywane  i  selekcjonowane,  a następnie
przetwarzane  w  zrozumiałe  dla  niego  pojęcia.  Po  przeanalizowaniu  tych  informacji  wydaje
polecenia  zwrotne.  Podstawowym  elementem  układu  nerwowego  jest  neuron  –  komórka
nerwowa, której głównym zadaniem jest przyjmowanie, przetwarzanie i przesyłanie informacji
w postaci bodźców elektrycznych lub chemicznych.

Układ nerwowy człowieka dzieli się na dwie zasadnicze części: ośrodkowy układ

nerwowy (centralny) oraz obwodowy układ nerwowy, czyli system nerwów i zakończeń
nerwowych wraz z narządami zmysłów.

Oba te układy są ze sobą ściśle związane, chociaż pełnią różne funkcje. Obwodowy układ

nerwowy przewodzi bodźce (informacje) od tkanek i narządów (w tym narządów zmysłów) do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

„centrum” lub od „centrum” do narządów i tkanek, zaś ośrodkowy układ nerwowy te
informacje gromadzi i przetwarza.

W układzie nerwowym wyróżnia się też tzw. autonomiczny układ nerwowy, za pomocą,

którego „centrum” bezpośrednio zawiaduje czynnościami narządów wewnętrznych. Jest on
bezpośrednio powiązany z układem dokrewnym. Układ autonomiczny ma swoją część
centralną i obwodową.

Ośrodkowy układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy gromadzi i analizuje informacje odebrane przez obwodowy

układ nerwowy. Składa się z mózgowia i rdzenia kręgowego.

Mózgowie

Mózg to najważniejsza część układu nerwowego umiejscowiona w mózgoczaszce. Mózg

poddaje  rejestracji  i  analizie  bodźce  dopływające  z  układu  obwodowego  i  zapewnia
prawidłową reakcję organizmu na te bodźce. Mózg ochraniany jest przez trzy opony mózgowe:
naczyniówkę,  pajęczynówkę  i  twardówkę.  Pomiędzy  oponami  mózgowymi  występuje  płyn
mózgowo–rdzeniowy,  który  ochładza  mózg  (pracujący  mózg  bardzo  szybko  się  przegrzewa),
amortyzuje  wstrząsy  i  chroni  go  przed  urazami  mechanicznymi  oraz  reguluje  ciśnienie
wewnątrzczaszkowe.  Pod  względem  anatomicznym  i  ewolucyjnym  mózg  składa  się  z  pięciu
części: kresomózgowia, międzymózgowia, śródmózgowia, rdzenia przedłużonego móżdżka.

Kresomózgowie zbudowane jest z dwóch półkul mózgowych, które odbierają bodźce na

krzyż, tzn. lewa półkula odpowiada za część prawą organizmu, a prawa część za lewą.
W każdej z półkul znajdują się cztery płaty mózgowe, stanowiące ośrodki kojarzeniowe,
ruchowe, wzroku, słuchu i mowy. Wyróżniamy następujące płaty mózgowe:

−

płat czołowy – zawierający ośrodki ruchowe,

−

płat ciemieniowy – zawierający ośrodki czucia,

−

płat potyliczny – zawierający ośrodki wzrokowe,

−

płat skroniowy – zawierający ośrodki słuchu i rozumienia wrażeń słuchowych.
W płacie czołowym i ciemieniowym znajdują się główne ośrodki kojarzenia, rozumienia

i pamięci, a także ośrodki wpływające na zachowanie się organizmu.

Międzymózgowie jest jedną z mniejszych części mózgu, gdzie zlokalizowana jest

ośrodkowa  regulacja  metabolizmu.  W  międzymózgowiu  znajduje  się  przysadka  mózgowa,
która  jest  najważniejszym  gruczołem  dokrewnym  oraz  szyszynka  i  układ  limbiczny,
odpowiedzialny  za  popęd  płciowy  oraz  emocje,  kierujący  naszym  strachem,  głodem
i pragnieniem.

Śródmózgowie kontroluje napięcie mięśniowe i postawę ciała. Przechodzi ono w most,

którego znaczną część zajmuje tzw. twór siatkowaty odgrywający znaczną rolę w odruchach
wzrokowych (np. zwężanie i rozszerzanie źrenic) i słuchowych oraz odpowiadający za
regulację czuwania i snu.

Móżdżek (tyłomózgowie) podobnie jak mózg dzieli się na dwie półkule i posiada istotę

szarą oraz istotę białą. Jest ośrodkiem kierującym ruchami całego ciała, także ruchami gałek
ocznych. Reguluje napięcie mięśniowe i odpowiada za utrzymanie równowagi ciała.

Rdzeń przedłużony (zamózgowie) to najbardziej wychylona ku tyłowi część mózgu.

Biegną  tędy  szlaki  nerwowe  łączące  rdzeń  kręgowy  z  mózgowiem,  a  także  szlaki  łączące  ze
sobą  wszystkie  części  mózgu.  W  rdzeniu  przedłużonym  znajdują  się  ośrodki  oddechowy,
naczyniowy  i  przemiany  materii  –  regulujące  i  kontrolujące  m.in.  pracę  klatki  piersiowej,
przełykanie, pracę serca. Tutaj zlokalizowane są także ośrodki odpowiedzialne za podstawowe
czynności wegetatywne,  jak  m.in. ziewanie, kichanie, mruganie oczami czy odruchy obronne.
Uszkodzenie rdzenia przedłużonego powoduje śmierć organizmu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rdzeń kręgowy znajduje się poza czaszką w kanale kręgowym kręgosłupa. Zaczyna się na

wysokości  otworu  owalnego  czaszki,  na  jej  podstawie,  kończy  stożkiem  rdzeniowym  na
wysokości drugiego  kręgu  lędźwiowego. Rdzeń  ma  swoją  część  prawą  i  lewą  i  otoczony  jest
trzema  oponami  tworzącymi  przestrzeń  wypełnioną  płynem  rdzeniowo-mózgowym.  Ma
budowę  segmentową,  w  której  wyróżnia  się  31  par  odcinków,  tzw.  neuromerów:  8  szyjnych
(C1–C8),  12  piersiowych  (Th1–Th12),  5  lędźwiowych  (L1–L5),  5  krzyżowych  (S1–S5),
1 guziczny (C0).

Od rdzenia kręgowego odchodzi 31 par nerwów rdzeniowych (połączonych

z neuromerami): szyjnych, piersiowych, lędźwiowych, krzyżowych i guzicznego.

Rdzeń kręgowy składa się ze skupisk komórek nerwowych, tzw. istoty szarej, zajmującej

centralną  część  rdzenia  oraz  z  utworzonej  z  włókien  nerwowych,  tzw.  istoty  białej,  która
stanowi zewnętrzną warstwę rdzenia.
Istota  szara  zajmuje  centralną  część  rdzenia.  W  przekroju  poprzecznym  rdzenia  można
zobaczyć,  że  istota  szara  ułożona  jest  w  kształcie  dużej  litery  H,  tworząc  rogi  tylne
(grzbietowe)  i  przednie  (brzuszne).  Do  rogów  tylnych  dochodzą  korzenie  grzbietowe
pośredniczące  w  przekazywaniu  bodźców  czuciowych.  W  rogach  przednich  natomiast
zgrupowane są neurony czuciowe, których wypustki unerwiają komórki mięśniowe.

Obwodowy układ nerwowy

Obwodowy układ nerwowy jest systemem nerwów, za pomocą których ośrodkowy układ

nerwowy  kieruje  ustrojem,  jego  podstawowymi  funkcjami.  Do  obwodowego  układu
nerwowego  należą:  nerwy  rdzeniowe  (31  par)  wraz  z  ich  korzeniami  i  gałęziami,  sploty
nerwów  rdzeniowych,  nerwy  obwodowe,  nerwy  czaszkowe  (12  par)  oraz  zwoje  związane
z tymi nerwami (rysunek 21).

Każdy z nerwów czaszkowych pełni inną rolę. Nerw węchowy przewodzi wrażenia

węchowe,  wzrokowy  zbiera  informacje  powstałe  w  siatkówce  i  przewodzi  je  do  kory
wzrokowej  (potylicznej).  Nerw  trójdzielny  jest  nerwem  czuciowym,  unerwiającym  również
gruczoły łzowe i niektóre ślinianki, więc mającym charakter wegetatywny. Nerw okoruchowy,
bloczkowy  i odwodzący sterują  mięśniami gałki ocznej. Nerw twarzowy  jest głównie nerwem
ruchowym.  Nerw  językowo-gardłowy posiada włókna  wydzielnicze (do  ślinianek),  czuciowe,
smakowe oraz ruchowe (trzewne). Nerw błędny jest głównym nerwem układu wegetatywnego
przywspółczulnego.  Nerw  dodatkowy  jest  nerwem  ruchowym.  Nerw  podjęzykowy  ma
charakter ruchowy i wydzielniczy, związany ze ślinianką podżuchwową

Nerwy obwodowe rdzeniowe tworzą cztery sploty:

−

splot szyjny – ważnym nerwem tego splotu jest nerw przeponowy – obsługujący przeponę,

−

splot ramienny – zaopatrujący mięśnie obręczy barkowej i kończyn górnych,

−

splot lędźwiowy – składający się z nerwów obręczy biodrowej i kończyn dolnych,

−

splot krzyżowy – utworzony przez nerwy miednicy i kończyny dolnej. W jego skład
wchodzi największy nerw ludzkiego ciała – nerw kulszowy.

Pomiędzy splotem ramiennym i lędźwiowym są, nietworzące splotów, nerwy międzyżebrowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 21. Obwodowy układ nerwowy: 1 – mózg, 2 – móżdżek, 3 – splot szyjny, 4 – splot ramienny, 5 – nerwy

międzyżebrowe, 6 – splot lędźwiowy, 7 – splot krzyżowy, 8 – nerw udowy, 9 – nerw udowo-
goleniowy, 10 – nerw piszczelowy, 11 – nerw strzałkowy, 12 – nerw kulszowy, 13 – nerw łokciowy,
14 – nerw pośrodkowy wspólny, 15 – nerw promieniowy, 16 – nerw pachowy [1, s. 73]

Układ nerwowy autonomiczny (wegetatywny)

Autonomiczny układ nerwowy jest zbudowany z neuronów ruchowych i czuciowych

(rysunek  22).  Kontroluje  czynności  narządów  wewnętrznych:  unerwia  mięśnie  gładkie
przewodu  pokarmowego,  płuca,  nerki,  serce  i  naczynia  krwionośne,  narządy  rozrodcze  oraz
liczne  gruczoły  i  skórę.  Działanie  neuronów autonomicznego  układu  nerwowego  znajduje  się
poza  kontrolą  wyższych  ośrodków  mózgowych  (nie  podlega  woli,  bazuje  na  odruchach)  lub
jest od nich zależne w sposób ograniczony.
Układ ten dzielimy na dwie przeciwstawne części:

−

sympatyczny  (współczulny)  –  jego  funkcją  jest  podnoszenie  ogólnej  aktywności
organizmu.  Odgrywa  on  istotną  rolę  w  sytuacjach  stresowych,  wywołujących  napięcie
emocjonalne  i  wymagających pełnej  mobilizacji  organizmu. Powoduje  m.in. rozszerzanie
źrenic,  przyspiesza  pracę  serca,  podnosi  ciśnienie,  zwiększa  aktywność  gruczołów
potowych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

układ  parasympatyczny  (przywspółczulny)  –  działa  antagonistycznie  do  układu
sympatycznego.  Aktywność  układu  przywspółczulnego  przeważa  podczas  snu.  Dzięki
temu  układowi  organizm  wprowadzany  jest  w  stan  spoczynku  i  odprężenia.  Hamuje  on
reakcje  stresowe,  czyli  zwalnia  pracę  serca,  rozszerza  naczynia  krwionośne,  obniża
ciśnienie krwi i zmniejsza aktywność gruczołów potowych.

Rys. 22. Układ nerwowy autonomiczny: 1 – zwój rzęskowy, 2 – oko i gruczoł łzowy, 3 – zwój skrzydłowo-

podniebienny,  4  –  zwój  podżuchwowy,  5  –  zwój  uszny,  6  –  nerwy  i  gałęzie  sercowe  tworzące  splot
sercowy,  7  –  splot  płucny,  8  –  nerwy  trzewne  większy  i  mniejszy,  9  –  splot  trzewny,  10  –  splot
wątrobowy,  11  –  splot  nerkowy,  12  –  splot  krezkowy  górny,  13  –  splot  krezkowy  górny,  14  –  splot
podbrzuszny  górny,  15  –  splot  miedniczy,  16  –  pień  współczulny,  17  –  rdzeń  kręgowy,  18  –  rdzeń
przedłużony, 19 – mózg [1, s.75]

Narządy zmysłów

Zmysły to systemy postrzegania, za pomocą których organizm odbiera z otoczenia

informacje  w  postaci  rozmaitych  bodźców:  mechanicznych,  świetlnych,  akustycznych  albo
chemicznych. Człowiek dysponuje pięcioma zmysłami, które informują go o tym, co się dzieje
wokół  niego  (wzrok,  słuch,  dotyk,  węch  i  smak).  Wszystkie  są  kontrolowane  przez  korę
mózgową.  Do  odbioru  bodźców  przystosowane  są  specjalne  narządy,  wyposażone
w wyspecjalizowane komórki, zwane receptorami albo sensorami, które przekazują impulsy do
mózgu i rdzenia kręgowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zmysł wzroku

Zdolność układu nerwowego do odbierania bodźców świetlnych i przetwarzania ich

w mózgu na wrażenia wzrokowe jest określana jako zmysł wzroku (rysunek 23). Zadaniem oka
jest odbieranie fal świetlnych, a następnie przekształcanie ich w impulsy elektryczne, które są
scalone i analizowane w ośrodku wzrokowym kresomózgowia, w wyniku czego powstaje
trójwymiarowy obraz.

Gałka oczna położona jest w przedniej części oczodołu i porusza się dzięki ruchom mięśni

ocznych, zbudowana jest z trzech warstw: błony zewnętrznej – włóknistej, błony środkowej –
naczyniowej, błony wewnętrznej – nerwowej.

Warstwa zewnętrzna dzieli się na:

−

rogówkę – będącą fragmentem większego układu optycznego, pełni też funkcję ochronną
względem tęczówki,

−

twardówkę – nieprzezroczystą błonę, otaczającą od zewnątrz gałkę oczną w tylnej jej
części, nadającą jej tym samym kształt.
Warstwa pośrednia, błona naczyniowa składa się z:

−

naczyniówki – odżywiającej gałkę oczną i dostarczają jej wystarczającej ilości tlenu,

−

ciała rzęskowego – wytwarzającego ciecz wodnistą, która utrzymuje odpowiednie
ciśnienie w gałce ocznej i odżywia rogówkę, soczewkę i ciało szkliste,

−

tęczówka – która dzięki zawartości włókien mięśniowych może regulować średnicę
źrenicy i tym samym zwiększać lub zmniejszać ilość światła docierającego do siatkówki.
Warstwa wewnętrzna – światłoczuła siatkówka zbudowana z pręcików i czopków oraz

z elementów właściwej tkanki nerwowej i glejowej.

−

czopki – odróżniają barwy przy dobrym oświetleniu, największa ich ilość znajduje się
w centrum siatkówki, gdzie tworzą tzw. plamkę żółtą,

−

pręciki – odbierają natężenie światła (w skali szarości), dlatego też odpowiadają za
widzenie o zmroku.
W skład oka wchodzą także elementy niebędące częścią trzech błon gałki ocznej: ciecz

wodnista, soczewka i nerw wzrokowy.

Rys. 23. Gałka oczna: 1 – twardówka, 2 – tętnica rzęskowa tylna, 3 – nerw wzrokowy, 4 – tętnica rzęskowa

przednia, 5 – siatkówka, 6 – żyła wirowata, 7 – m. prosty dolny, 8 – ciało szkliste, 9 – ciałko rzęskowe,
10 – tkanka łączna gałki, 11 – tęczówka, 12 – soczewka, 13 – rogówka, 14 – naczyniówka [2, s. 145]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zmysł słuchu i równowagi

Człowiek posiada zdolność rejestrowania i przetwarzania bodźców akustycznych, czyli fal

dźwiękowych.  Narząd  słuchu  i  równowagi  stanowi  ucho,  umieszczone  na  granicy  mózgo-
i twarzoczaszki.  Ucho  dzieli  się  na  trzy  części:  ucho  zewnętrzne,  środkowe  i  wewnętrzne
(rysunek  24).  Ucho  zewnętrzne  wychwytuje  fale  dźwiękowe,  wzmacnia  je  i  kieruje  na  błonę
bębenkową, która znajduje się na końcu przewodu słuchowego i oddziela ucho zewnętrzne od
środkowego.  Ucho  środkowe  wzmacnia  fale  dźwiękowe  i  doprowadza  je  do  ucha
wewnętrznego  poprzez  okienko  owalne,  błonę  stykającą  się  ze  strzemiączkiem.  Ucho
wewnętrzne  odpowiedzialne  jest  za  słuch  i  równowagę.  Najważniejszą  częścią  ucha
wewnętrznego jest ślimak – kanał kostny przypominający kształtem  muszlę ślimaka, zwinięty
spiralnie i wypełniony płynem. Wewnątrz ślimaka znajduje się właściwy narząd słuchu (narząd
Cortiego),  który  zamienia  pobudzenia  znajdujących  się  w  nim  rzęsek  w  impulsy  nerwowe.
Zniszczenie narządu Cortiego powoduje całkowitą głuchotę.

Rys. 24.

Budowa narządu słuchu: 1 – kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko, strzemiączko w jamie
bębenkowej, 2 – kanały półkoliste, 3 – przedsionek, 4 – nerw przedsionkowo-ślimakowy, 5 – ślimak,
6 – tętnica szyjna wewnętrzna, 7 – trąbka słuchowa, 8 – jama bębenkowa, 9 – błona bębenkowa, 10 –
kość skroniowa, piramida, 11 – przewód słuchowy zewnętrzny, 12 – małżowina uszna [1, s. 79]

Zmysł smaku

Człowiek rozróżnia 4 zasadnicze rodzaje smaków: gorzki, słony, kwaśny i słodki. Zmysł

smaku to zdolność rozróżniania substancji za pomocą zakończeń nerwowych znajdujących się
w kubkach smakowych brodawek języka (rysunek 25). Receptory słodyczy są najliczniejsze na
czubku języka, słonego smaku zaraz za nimi, po obu stronach języka, a gorzkiego i kwaśnego
jeszcze dalej za nimi, z tyłu.

Smak współdziała ze zmysłem węchu. Dogłębne różnicowanie smaków następuje dopiero

pod wpływem zmysłu węchu. Podczas jedzenia nos jest tak samo ważny jak wargi, smak
jedzenia zależy, bowiem od jego zapachu. Na przykład, kiedy człowiek odczuwa zimno, często
ma też trudności z wyczuwaniem smaku. Nos jest blokowany i związki zapachowe z naszych
ust nie mogą dotrzeć do komórek czuciowych węchu znajdujących się z tyłu komory nosowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 25. Język: 1 – nagłośnia, 2 – dołek nagłośniowy, 3 – mięsień podniebienno-gardłowy, 4 – otwór ślepy,

5 – brodawki okolne, 6 – brodawki nitkowate, 7 – bruzda pośrodkowa języka, 8 – koniec języka,
9 – brodawki grzybowate, 10 – brodawki liściaste, 11 – bruzda graniczna, 12 – migdałek podniebienny,
13 – fałd języko–nagłośniowy [2, s. 153]

Zmysł węchu

Zmysł węchu (powonienia) to część błony śluzowej jamy nosowej w górnej części tej

jamy,  zwana  błoną  węchową  (rysunek  26).  W  niej  znajdują  się  komórki  dwubiegunowe,
posiadające  dwie  wypustki.  Jedna,  zaopatrzona  we  włoski  węchowe  jest  połączona  z  błoną
śluzową, a druga jako neuryt (akson) przechodzi do mózgu. Pęczki aksonów tworzą tzw. nitki
węchowe  biegnące  do  ośrodków  węchowych  w  mózgu.  W  okolicy  węchowej  jamy  nosowej
znajduje  się  do  kilkudziesięciu  tysięcy  receptorów,  które  rozróżniają  najrozmaitsze  zapachy.
Dzięki  nim, chociaż człowiek  nie  ma tak dobrego węchu  jak zwierzęta, jest w stanie odróżnić
około 10000  różnych  substancji  chemicznych  na  podstawie  ich  zapachu.  Receptory  węchowe
wykazują  bardzo  szybką  adaptację,  tak  że  nawet  najbardziej  intensywny,  czasem  bardzo
niemiły  zapach  szybko  przestaje  przeszkadzać,  a  po  kilku  minutach  staje  się  wręcz
niewyczuwalny.

Rys. 26. Jama nosowa: 1 – zatoka czołowa, 2 – opuszka węchowa, 3 – zatoka klinowa, 4 – górna małżowina

nosowa, 5 – środkowa małżowina nosowa, 6 – dolna małżowina nosowa, 7 – podniebienie twarde,
8 – podniebienie miękkie [2, s. 83]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zmysł dotyku

Na całej powierzchni ciała człowieka znajdują się liczne zakończenia nerwowe – wolne

i wchodzące  w  skład  receptorów  posiadających  własną,  odrębną  strukturę,  które  rejestrują
cztery rodzaje bodźców: lekki dotyk, stały ucisk, zimno – ciepło oraz bodźce bólowe.
Rozmieszczenie  receptorów  czuciowych  w  skórze  jest  bardzo  różne.  Dlatego  różne  okolice
skóry  wykazują  inną  wrażliwość  na  ucisk.  Najbardziej  są  wrażliwe  opuszki  palców,  czubek
nosa  oraz  wargi,  tam  gdzie  receptory  rozmieszczone  są  najgęściej.  Najmniej  wrażliwe  są
ramiona, uda i grzbiet.

Na ucisk, dotyk i wibrację skóry reagują mechanoreceptory. Współdziałają one

w odbieraniu bodźców z innymi receptorami czuciowymi, co daje złożone wrażenia np.
odczuwanie wilgotności powstaje poprzez pobudzenie receptorów dotyku i zimna
(termoreceptory).

W skórze i innych tkankach są rozmieszczone także receptory rejestrujące ból –

nieprzyjemne wrażenie  zmysłowe, powstałe na skutek uszkodzenia tkanek.  Receptory  bólowe
mogą  mieć  też  cechy  mechanoreceptorów,  reagujących  na  mechaniczne  odkształcenia
powierzchni,  bądź  stanowić  połączenie  mechano-  i  termoreceptorów.  Narastająca  siła  bodźca
powoduje, że poczucie dotyku  lub ucisku, albo temperatury (ciepła lub zimna) przeistacza się
w wyraźny ból.

Anatomia skóry człowieka

Skóra jest największym narządem naszego ciała. U dorosłego człowieka jej powierzchnia

wynosi  około  2 m²,  waży  3 kg  i  ma  średnio  3 mm  grubości.  Jej  skomplikowana  budowa
i niezwykłe  właściwości  chronią  nas  przed  szkodliwym  wpływem  środowiska  zewnętrznego.
Skóra  jest  odżywiana  wewnętrznie  przez  rozległą  sieć  małych  naczyń  krwionośnych,  które
dostarczają  tlen,  substancje  odżywcze,  hormony  regulujące  jej  wzrost  i metabolizm.
Zbudowana  jest z trzech warstw: naskórka, skóry  właściwej  i tkanki podskórnej (rysunek 27).
W  okolicy  otworów  naturalnych  (usta,  nozdrza,  odbyt,  pochwa,  itp.)  przechodzi  w  błony
śluzowe. U człowieka skóra jest najcieńsza na powiekach, natomiast najgrubsza na piętach.

Naskórek pełni funkcję ochronną (m.in. przed wnikaniem drobnoustrojów) oraz posiada

zdolność  tworzenia  nowych  komórek.  Składa  się  głównie  z  komórek  nabłonkowych
(keratynocytów) ułożonych w zachodzące na siebie warstwy, co daje skórze możliwość zmiany
kształtu podczas wykonywania ruchu. Wierzchnie komórki naskórka ulegają ciągłej odnowie –
stare  komórki,  które  po  zrogowaceniu,  obumierają  i  ulegają  złuszczeniu,  zostają  zastąpione
przez  nowe.  W  naskórku  znajdują  się  także  komórki  barwnikotwórcze  (melanocyty),
decydujące  o  zabarwieniu  skóry  i  chroniące  organizm  przed  działaniem  słońca  oraz  komórki
Langerhansa  odpowiedzialne  za  obronę  immunologiczną  (odporność)  i  komórki  Merkela  –
komórki układu nerwowego.

Skóra właściwa jako warstwa odżywcza i wspierająca znajduje się pod naskórkiem.

Utworzona  jest  z  tkanki  łącznej,  w  której  znajdują  się  włókna  kolagenowe  i  sprężyste  oraz
elementy komórkowe: fibroblasty (produkujące m.in. kolagen i elastynę), mastocyty i komórki
krwi. W obrębie tej  struktury znajdują się też gruczoły potowe i  łojowe. Włókna kolagenowe,
cechuje rozciągliwość  i oporność na urazy mechaniczne. Za sprężystość i rozciągliwość skóry
odpowiadają  włókna  sprężyste,  które  tworzą  siatkę  oplatającą  włókna  kolagenowe.
Od kondycji tych włókien zależy wygląd zewnętrzny skóry – z wiekiem, a także pod wpływem
czynników środowiskowych stają się one kruche. Skóra traci jędrność i młodzieńczy wygląd.

Tkanka podskórna to najgłębsza warstwa skóry; zbudowana jest głównie z komórek

tłuszczowych różnej wielkości zgrupowanych w tzw. zraziki tłuszczu. Znajdują się w niej także
naczynia  krwionośne  i  chłonne  oraz  włókna  nerwowe.  Spełnia  funkcje  podporowe  i  chroni
przed  urazami  mechanicznymi.  Jest  równocześnie  magazynem  energetycznym  organizmu
i izoluje  przed  nagłymi  zmianami  temperatury.  Tkanka  podskórna  ma  różną  grubość
w poszczególnych okolicach ciała, a w niektórych nie występuje w ogóle np. na powiekach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 27. Skóra: 1 – grzebień skóry, 2 – gruczoł łojowy, 3 – tętnica, 4 – żyła,

5 – gruczoł potowy, 6 – zakończenie nerwowe [2, s. 156]

Najważniejszymi funkcjami skóry jest regulacja temperatury organizmu oraz ochrona

przed  szkodliwym  wpływem  środowiska  zewnętrznego.  Reguluje  temperaturę  organizmu  –
dzięki  zawartym  w  niej  naczyniom  włosowatym  oraz  gruczołom  potowym  utrzymuje
temperaturę  ciała  zdrowego  człowieka  (niezależnie  od  temperatury  otoczenia)  na  poziomie
36,6°C.

W zależności od temperatury, receptory ciepła i zimna wywołują rozszerzanie lub

kurczenie  się  naczyń  włosowatych.  Pod  wpływem  niskich  temperatur  naczynia  włosowate
kurczą  się,  utrudniając  krążenie,  co  zapobiega  ochładzaniu  organizmu.  Przy  wysokich
temperaturach  naczynia  włosowate  rozszerzają  się,  napływa  więcej  krwi  i  szybciej  następuje
wychłodzenie  organizmu.  W  wysokich  temperaturach  wzrasta  także  czynność  gruczołów
potowych  wydzielających  słonawy  pot,  który  parując  schładza  organizm.  Gruczoły  potowe
mogą  wydzielić  nawet  10  litrów  potu,  aby  uchronić  w  ten  sposób  organizm  przed
przegrzaniem. Powłoka skórna stanowi swoisty ochronny płaszcz, który zabezpiecza organizm
przed  utratą  płynów  oraz  przed  wnikaniem  drobnoustrojów  do  wnętrza  organizmu.  Ochronę
przed  drobnoustrojami  zapewnia  pokrywająca  naskórek  kwaśna  powłoka  hydro-lipidowa.
Kolejną zaporą  jest warstwa zrogowaciałych komórek, które przepuszczają  jedynie cząsteczki
o odpowiednim  ładunku  elektrycznym.  Przed  wnikaniem  mikroorganizmów  chroni  również
nieustanne złuszczanie się martwych komórek nabłonkowych.
Poza tym skóra chroni nas także przed czynnikami mechanicznymi, termicznymi, chemicznymi
i  promieniowaniem  świetlnym.  Zapewnia  niezmienne  warunki  dla  środowiska  wewnętrznego
organizmu (homeostazę).

Układ narządów wydzielania wewnętrznego

Układ wewnątrzwydzielniczy (zwany także układem hormonalnym, ponieważ funkcjonuje

za pośrednictwem hormonów) jest, obok układu nerwowego, jednym z głównych układów
kontrolujących funkcje organizmu. Powiązany jest głównie z przemianą pewnych substancji
w organizmie, a także kontroluje działanie komórek.

Gruczoły powstają najczęściej z nabłonka, który ma zdolności wydzielnicze.

W organizmie człowieka jest ich bardzo dużo, najwięcej znajduje się w układzie trawiennym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wydzielina  gruczołów  zazwyczaj  wydostaje  się  poprzez  przewody,  dlatego  nazywamy  je
gruczołami wydzielania wewnętrznego. Istnieją też gruczoły, które nie mają przewodów, a ich
wydzielina  przechodzi  bezpośrednio  do  krwi  dzięki  bogatej  sieci  naczyń,  w  które  gruczoły
bezprzewodowe  są  „wyposażone”  (stąd  ich  inna  nazwa  –  gruczoły  dokrewne).  Pełnią  one
bardzo  ważne  funkcje  w  organizmie,  ponieważ  wydzielają  hormony,  wpływające  na  tempo
reakcji  biochemicznych,  od  których  zależy  życie  organizmu.  Na  skutek  zaburzeń  działania
gruczołów  dokrewnych  dochodzi  do  wielu  schorzeń,  które  mogą  nawet  zagrażać  życiu
chorego. Do gruczołów dokrewnych  należą: przysadka, gruczoł tarczowy (tarczyca), gruczoły
przytarczyczne,  aparat  wysepkowy  trzustki,  gruczoły  nadnerczowe  (nadnercza),  gruczoły
płciowe (jądra i jajniki), grasica, szyszynka.

Przysadka mózgowa pełni nadrzędną rolę wśród gruczołów dokrewnych, wpływających

na  ich  wydzielanie.  Położona  jest  w  jamie  czaszki,  na  powierzchni  dolnej  mózgu,  na
wysokości jamy nosowej. Wpływa na zasadnicze czynności organizmu, jak wzrastanie, rozwój
osobniczy,  itd. Zaburzenia  funkcjonowania przysadki uniemożliwiają wytwarzanie  hormonów
lub  powodują,  że  wytwarzane  są  one  w  nadmiernej  ilości.  Zarówno  brak,  jak  i  nadmiar
hormonów  przysadki  wywołuje  wiele  anomalii,  które  dotyczą  różnych  narządów  i  układów
organizmu: funkcjonowania tarczycy, nadnerczy, jajników i jąder oraz zaburzeń wzrostu.

Szyszynka leży w jamie czaszki pod płatem spoidła wielkiego mózgu. Zalicza się do

gruczołów dokrewnych, chociaż o jej czynnościach brak pewnych informacji. Przypuszczalnie
hamuje dojrzewanie, broniąc organizm dziecięcy przed niewłaściwym rozwojem czynności
narządów płciowych.

Grasica jest gruczołem wieku dziecięcego, na ogół czynnym do okresu pokwitania, który

następnie  zanika.  Brak  dostatecznych  informacji  odnośnie  funkcji  grasicy.  Prawdopodobnie
pobudza  ona  wzrastanie  i  chroni  organizm  przed  zakażeniem  i  zatruciem.  Brak  grasicy
u noworodka wywołuje  brak odporności  na różnego rodzaju czynniki zewnętrzne, które mogą
powodować infekcje i zwiększać podatność na choroby zakaźne.

Gruczoł tarczowy (tarczyca) znajduje się na szyi i jest największym gruczołem

dokrewnym,  wykazującym  znaczne  wahania  wymiarów  i  ciężaru.  Hormony  tarczycy  są
odpowiedzialne  głównie  za  regulację  przemiany  materii,  rozwój  i  wzrost  oraz  za  działanie
układu  nerwowego.  Do  najczęstszych zaburzeń w funkcjonowaniu tarczycy  należy:  zapalenie
tarczycy,  nadczynność  i  niedoczynność  tarczycy.  Nadczynność  polega  na  nadmiernym
wydzielaniu  hormonów  tarczycy  i  przejawia  się  występowaniem  stanów  nerwowości,
drżeniem,  uczuciem  ciągłego  głodu,  utratą  masy  ciała,  brakiem  tolerancji  na  wyższą
temperaturę  otoczenia,  przyspieszoną  akcją  serca  i  biegunkami.  Niedoczynność  tarczycy
polega  natomiast  na  niewłaściwym  wydzielaniu  hormonów  tarczycy,  a  jej  objawy  to:  apatia,
bierność, suchość skóry, zaparcia, spowolnienie przemiany materii.

Gruczoły przytarczyczne górne i dolne w liczbie dwóch par leżą na tylnej powierzchni

tarczycy i mają wpływ na gospodarką wapniową organizmu.

Aparat wysepkowy trzustki składa się z wysp trzustkowych Langerhansa, których ilość

i wielkość są zmienne. Komórki nabłonkowe porozrzucanie w obrębie tkanki trzustkowej są
trojakiego rodzaju: alfa, beta i gamma. Wysepki trzustkowe wydzielają insulinę i hormony
regulujące gospodarkę węglowodanową.

Nadnercze to gruczoł parzysty, znajdujący się w jamie brzusznej, na górnych biegunach

nerek. Składa się z kory i rdzenia. Wydziela około 30 hormonów regulujących ważne
czynności życiowe, m.in. wytwarza adrenalinę, hormon wpływający na układ krążenia.

Gruczoły płciowe – jądro i jajnik – poza wytwarzaniem komórek płciowych, są ważnymi

gruczołami dokrewnymi, odpowiadającymi za dojrzewanie płciowe organizmów oraz
występowanie drugorzędnych cech płciowych (np. zarostu na twarzy u mężczyzn czy budowy
miednicy u kobiet). Jajniki wydzielają również hormony regulujące przebieg ciąży.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1 przedstawia najważniejsze hormony wraz z lokalizacją gruczołów je wytwarzających
i działaniem.

Tabela 1. Najważniejsze hormony wraz z lokalizacją gruczołów je wytwarzających i działaniem [opracowanie

własne]

Lokalizacja

Hormon

Ogólne działanie

somatotropina

hormon wzrostu

wazopresyna

zapobiega nadmiernemu wydalaniu wody

hormon
luteinizujący

wywołuje jajeczkowanie, działa stabilizująco w czasie ciąży, kontroluje poziom
estrogenu i progesteronu

prolaktyna

ma działanie podtrzymujące w czasie ciąży, pobudza wzrost gruczołów mlecznych

folikulostymulina u kobiet pobudza rozwój pęcherzyków Graafa, u mężczyzn – plemników

przysadka

oksytocyna

pobudza skurcze macicy w czasie porodu, ponadto wyzwala pragnienie bliskości,
czułości, miłości; u kobiet wzmaga popęd seksualny

szyszynka

melatonina

przyspiesza sen, ale może również wywołać depresje zimowe, blokuje czynności
jajnikó

mózg

serotonina

decyduje o równowadze psychicznej i normalnym rytmie snu

mózg, różne
części ciała

endorfiny

wprawiają w dobry nastrój, dają poczucie szczęścia i uśmierzają ból

tyroksyna,
trójjodotyronina

przyspieszają przemianę materii, umożliwiają optymalne zużytkowanie substancji
odżywczych

tarczyca

kalcytonina

działa przeciwstawnie do parathormonu, zmniejsza stężenie wapnia we krwi,
powodując jego wiązanie w kościach

przytarczyce parathormon

zapewnia odpowiednie stężenie wapnia we krwi, mobilizuje jego rezerwy z kości
i zębów

żołądek

gastryna

ułatwia wchłanianie pożywienia, pobudza wydzielanie kwasów żołądkowych
i enzymów trawiennych

dwunastnica sekretyna

zwiększa wydzielanie soku trzustkowego przyspieszając trawienie

trzustka

insulina,
glukagon

regulują stężenie cukru we krwi; insulina obniża poziom glukozy we krwi, dba
o to, by wątrobie i tkance tłuszczowej znajdowały się wystarczające zapasy
glikogenu; natomiast glukagon w razie potrzeby mobilizuje te rezerwy, podnosi
stężenie glukozy we krwi

aldosteron

reguluje bilans wodny i stężenia sodu i potasu; sód jest niezbędny w płynie
tkankowym i mięśniach, potas występuje wewnątrz komórek

kora
nadnerczy

kortyzon

hamuje procesy zapalne w organizmie, działa antystresowo, dzięki czemu serce,
układ krążenia i psychika w sytuacjach kryzysowych nie ponoszą szkód

rdzeń
nadnerczy

adrenalina,
noradrenalina

hormony stresu, w sytuacjach zagrożenia natychmiast stawiają organizm
w pogotowiu; serce, krwiobieg, nerwy i mózg pracują na najwyższych obrotach,
w razie konieczności uruchamiane są ostatnie rezerwy energii

nerki

erytropoetyna

pobudza tworzenie czerwonych krwinek, głównie przy niskim stężeniu tlenu

ciałko żółte gestageny

przygotowuje macicę do implantacji jajeczka, utrzymuje ciążę

jajniki

estrogeny

ponad 30 hormonów, z których najważniejszy jest estradiol; estrogeny
umożliwiają rozwój komórki jajowej i zajście w ciążę, powodują rozwój cech
płciowych żeńskich (sylwetka, skóra, owłosienie), chronią serce przed chorobą
niedokrwienną, a kości przed osteoporozą oraz wpływają stabilizująco na stan
psychiczny

jądra

testosteron

wywołuje podniecenie seksualne, powoduje rozwój cech płciowych męskich;
u kobiety ma też działanie stymulujące seksualnie; niewielkie jego ilości są
produkowane w nadnerczach

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Układ moczowo-płciowy

Układ moczowo-płciowy człowieka składa się z dwóch części: układu moczowego

i układu płciowego.

Zadaniem układu moczowego jest wydalanie zbędnych substancji z organizmu, np.

mocznika, soli mineralnych. Układ moczowy składa się z nerek, wytwarzających mocz oraz
z dróg wyprowadzających mocz: kielichów i miedniczek nerkowych, moczowodów, pęcherza
i cewki moczowej.

Nerki są narządem parzystym leżącym na tylnej ścianie brzucha po obu stronach

kręgosłupa,  za  żołądkiem,  pod  wątrobą.  Prawa  nerka  leży  nieco  niżej  niż  lewa,  obie  na
poziomie  dwóch  dolnych  kręgów  piersiowych  i  dwóch  górnych  lędźwiowych.  Do  nerki
wnikają  naczynia  krwionośne  i  limfatyczne  oraz  nerwy  (rysunek  28).  Do  górnej  powierzchni
nerek  przylegają  nadnercza  (gruczoły  wydzielania  wewnętrznego).  Podstawową  jednostką
strukturalną  i  funkcjonalną  nerki  jest  nefron  (składa  się  z:  kłębuszka  nerkowego  i  kanalika
nerkowego).  Główną  funkcją  nerek  jest  wydalanie  nadmiaru wody, soli  mineralnych  i  innych
substancji  zbędnych  lub  szkodliwych  dla  zdrowia,  które  powstają  podczas  procesów
metabolicznych  bądź  są  przyjmowane  wraz  z  pokarmem  (np.  silnie  toksyczne  leki).  Nerki  są
odpowiedzialne  za  zachowanie  stałego  poziomu  ciśnienia  osmotycznego  oraz  składu
elektrolitowego płynów ustrojowych.

Drogi wyprowadzające mocz składają się z kielichów nerkowych, które łączą się tworząc

miedniczkę nerkową. Z miedniczek nerkowych mocz spływa do parzystych moczowodów,
a następnie do pęcherza moczowego, umiejscowionego w miednicy małej.

Pęcherz moczowy jest dobrze umięśnionym, rozciągliwym i sprężystym zbiornikiem.

Po  wypełnieniu  go  moczem  dochodzi  do  wzrostu  ciśnienia  w  jego  wnętrzu,  drażnienia
zakończeń  nerwów  czuciowych  i  pojawia  się  zjawisko  zwane  parciem.  Następuje  skurcz
mięśnia  wypierającego  oraz  rozkurcz  zwieraczy  i  mocz  wypływa  przez  cewkę  moczową  na
zewnątrz. U człowieka dobowy przepływ moczu pierwotnego przez nerki wynosi średnio 17 l,
z czego (w wyniku przesączania  i  filtrowania w  nerkach) wydalane  jest średnio 1,5 l. Pęcherz
jest zbiornikiem opróżnianym w miarę potrzeby i zależnie od naszej woli.

Rys. 28. Nerka – Budowa makroskopowa: 1 – biegun górny, 2 – torebka włóknista nerki, 3 – kora nerkowa, 4 –

rdzeń nerkowy, 5 – brodawka nerkowa, 6 – miedniczka, 7 – kielich większy, 8 – kielich mniejszy, 9 –
moczowód, 10 – biegun dolny nerki, 11 – tętnica i żyła nerkowa, 12 – wnęka nerki [1, s. 145]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Układ płciowy (rozrodczy)

Układ rozrodczy człowieka dzielimy na narządy płciowe wewnętrzne, w skład których

wchodzą gruczoły płciowe (gonady) wytwarzające komórki płciowe (plemniki i jaja) i drogi je
wyprowadzające oraz na narządy płciowe zewnętrzne. Męskie narządy płciowe przedstawia
rysunek 29, żeńskie – rysunek 30.

Męskie narządy rozrodcze

Narządem wytwarzającym komórki płciowe u mężczyzn jest jądro. Jest to organ parzysty

umieszczony w worku mosznowym. Lewe jądro leży trochę niżej niż prawe. Spowodowane
jest to nieco gorszym odpływem krwi żylnej z lewego jądra, co sprawia, że jest odrobinę
cięższe.

Główną funkcją jądra jest wytwarzanie komórek płciowych – plemników. Ich droga

zaczyna  się  w  cewkach  nasiennych  krętych,  a  dalej  przez  cewki  nasienne  proste  wędrują  do
sieci  jądra. Proces wytwarzania plemników nazywamy  spermatogenezą. Plemniki  składają się
z główki,  szyjki  oraz  witki,  która  zapewnia  im  dużą  ruchomość.  Oprócz  plemników  jądro
produkuje  także  męskie  hormony  płciowe –  androgeny (głównie  testosteron), odpowiedzialne
za wzrost i rozwój zewnętrznych narządów płciowych, owłosienia typu męskiego, obniżonego
tonu głosu oraz innych wtórnych cech płciowych.

Rys. 29. Narządy płciowe męskie – przekrój strzałkowy przyśrodkowy: 1 – pęcherz moczowy, dno, 2 – błona

mięśniowa ściany pęcherza, 3 – nasieniowód, 4 – moczowód, 5 – zagłębienie pęcherzowo-odbytnicze,
6 – kość krzyżowa, 7 – odbytnica, 8 – pęcherzyki nasienne, 9 – przepona miedniczna, mięsień dźwigacz
odbytu, 10 – mięsień zwieracz zewnętrzny odbytu, 11 – odbyt, 12 – mięsień opuszkowo-gąbczasty,
13 – gruczoł krokowy, 14 – więzadła pęcherzowo- i sterczowi-łonowe, 15 – odnoga prącia, 16 – worek
mosznowy wraz z jądrami, 17 – pracie, 18 – nasieniowód w powrózku nasiennym, 19 – kość łonowa,
20 – tkanka tłuszczowa przedpęcherzowa [1, s. 148]

Nasieniowód i pęcherzyki nasienne

W czasie wytrysku plemniki przedostają się do nasieniowodu, którego zadaniem jest

dalszy transport męskich  komórek płciowych.  W  nasieniu oprócz plemników znajdują  się  też
inne  substancje  nadające  mu  objętość,  odżywiające  plemniki  na  ich  długiej  drodze
i pobudzające  ich ruchy.  Jednym z narządów wydzielających składniki nasienia są pęcherzyki
nasienne.

Cewka moczowa jest narządem pojedynczym. Dzieli się na część sterczową, błoniastą

i gąbczastą cewki moczowej. Jest końcową, wspólną drogą układu moczowego i rozrodczego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gruczoł krokowy nazywany jest też gruczołem sterczowym lub prostatą. Składa się

z gruczołów

cewkowo-pęcherzykowych

wraz

odpowiednimi

przewodami

wyprowadzającymi. Produkuje około 1/3 objętości nasienia. Innym gruczołem produkującym
elementy nasienia są gruczoły opuszkowo-cewkowe, znajdujące się przy nasadzie prącia.

Prącie tworzą dwa walcowate ciała jamiste przedzielone ciałem gąbczastym, które składają

się  z  jamek  wypełniających  się  krwią  podczas  wzwodu.  Tętnice  doprowadzające  krew  do
prącia  rozszerzają  się  wtedy,  a  odpływ  krwi  zostaje  zahamowany  w  wyniku  ucisku
rozszerzonych jamek na żyły. W efekcie ciała jamiste sztywnieją i następuje wzwód. Wewnątrz
prącia  znajduje  się  otaczające  cewkę  moczową  ciało  gąbczaste,  które  nie  sztywnieje,  dzięki
czemu  cewka  moczowa  pozostaje  drożna.  Koniec  prącia,  czyli  żołądź,  jest  pokryty  fałdem
skóry  (napletkiem),  przykrywającym  ujście  zewnętrzne  cewki  moczowej.  Do  zewnętrznych
narządów  płciowych  (czyli  prącia,  cewki  moczowej,  gruczołów  opuszkowo-cewkowych,
gruczołu  krokowego)  należy  także  moszna  będąca  uwypukleniem  przedniej  ściany  jamy
brzusznej. Przykrywa ona tzw. powrózki nasienne, w których znajdują się nasieniowody, liczne
naczynia krwionośne, limfatyczne i nerwy.

Żeńskie narządy płciowe

Żeńskie narządy płciowe dzielą się na wewnętrzne, do których należą gruczoły płciowe,

drogi przewodzące komórki płciowe (komórki jajowe) oraz zewnętrzne narządy płciowe.

Jajnik jest u kobiet odpowiednikiem jądra u mężczyzn. W jajnikach produkowane są

hormony  –  estrogeny,  które  umożliwiają rozwój  komórki  jajowej  i  zajście  w  ciążę, powodują
rozwój cech płciowych żeńskich (sylwetka, skóra, owłosienie). Głównymi częściami jajnika są
kora  (w  której  znajdują  się  pęcherzyki  pierwotne  zawierające  komórki  jajowe)  oraz  rdzeń.
Struktury  te  rosną,  tworząc  pęcherzyki  wtórne,  a  następnie  dojrzewające,  tzw.  pęcherzyki
Graafa.  Pęknięty  pęcherzyk  Graafa  uwalnia  komórkę  jajową,  a  moment  tego  pęknięcia
nazywamy jajeczkowaniem (owulacją). Jest to kluczowa faza tzw. cyklu  jajnikowego. W  jego
pierwszej  połowie  pęcherzyk  przez  14  dni  dojrzewa  pod  wpływem  wydzielanych  przez
przysadkę  hormonów.  Około  14–ego  dnia  następuje  jajeczkowanie.  Druga  połowa  cyklu
(kolejne 14 dni) to faza ciałka żółtego (luteralna). Jeśli komórka  jajowa zostanie zapłodniona,
to  powstałe  z  pękniętego  pęcherzyka  Graafa  ciałko  żółte  produkuje  progesteron
przygotowujący macicę na przyjęcie zarodka. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, to ciałko żółte
zanika.

Jajowody transportują jajo do macicy. Pierwszą częścią jajowodu jest lejek, obejmujący

jajnik tzw. strzępkami jajowodu. Przechwycone przez strzępki jajo wędruje do bańki jajowodu,
gdzie następuje zapłodnienie. Zapłodnione jajo (zygota) wędruje następnie przez ujście
maciczne jajowodu do macicy.

Macica w przeciwieństwie do jajnika i jajowodu jest narządem pojedynczym. Jej górną,

rozszerzoną część  stanowi trzon zwężający  się ku dołowi w szyjkę. Nad trzonem  znajduje się
tzw.  dno  macicy.  Ściana  macicy  składa  się  z  trzech  głównych  warstw:  błony  surowiczej,
mięśniowej  i  śluzowej.  Błona  śluzowa  ulega  okresowemu  złuszczaniu,  które  zbiega  się
z cyklem  jajnikowym.  Po  złuszczeniu  błony  objawiającym  się  krwawieniem  (miesiączka),
następuje  faza  wzrostu  i  odbudowy.  Po  jajeczkowaniu  (w  środku  cyklu)  następuje  faza
wydzielnicza,  kiedy  błona  śluzowa  przygotowuje  się  na  przyjęcia  zapłodnionego  jaja.  Jeśli  to
nie następuje, to cały cykl powtarza się od nowa.

Szyjka macicy przechodzi od dołu w pochwę. Ważnym jej elementem są sklepienia

przednie i tylne. Tutaj pobiera się wymazy wydzieliny pochwy. Ujście pochwy zamknięte jest
prawie całkowicie błoną, tzw. błoną dziewiczą, która zwykle zostaje przerwana w trakcie
pierwszego stosunku płciowego.

Narządy płciowe zewnętrzne u kobiety nazywane są sromem. Szparę sromu zamykają

wargi sromowe większe, po rozchyleniu których widać wargi sromowe mniejsze.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpowiednikiem  prącia  u  kobiet  jest  łechtaczka,  leżąca  ku  przodowi  od  warg  sromowych
mniejszych.  Wargi  sromowe  mniejsze  przykrywają  ujście  cewki  moczowej  i  ujście  pochwy.
Objętą  przez  nie  przestrzeń  nazywamy  przedsionkiem  pochwy.  Jej  ściany  zwilżone  są
wydzieliną wytwarzaną w gruczołach przedsionkowych większych.

Rys. 30. Narządy płciowe żeńskie – przekrój strzałkowy przyśrodkowy: 1 – jajowód, 2 – jajnik, 3 – macica, 4 –

pochwa,  5  –  odbytnica,  6  –  przepona  miedniczna,  mięsień  dźwigacz  odbytu,  7  –  mięsień  zwieracz
zewnętrzny  odbytu,  8  –  odbyt,  9  –  warga  sromowa  większa,  10  –  warga  sromowa  mniejsza,  11  –
przepona  moczowo-płciowa,  mięsień  opuszkowo-gąbczasty,  12  –  ciało  jamiste  łechtaczki,  13  –  kość
łonowa, 14 – pęcherz moczowy, 15 – moczowód, 16 – więzadło obłe macicy [1, s. 152]

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak zbudowany jest szkielet człowieka?
2.  Jak zbudowany jest czynny układ narządów ruchu?
3.  Jakie funkcje spełnia w organizmie układ nerwowy?
4.  Jak zbudowany jest i jaką rolę odgrywa ośrodkowy układ nerwowy?
5.  Jak zbudowany jest i jaką rolę odgrywa obwodowy układ nerwowy?
6.  Jak zbudowany jest i jaką rolę odgrywa automiczny układ nerwowy?
7.  Jak zbudowane jest oko?
8.  Co to jest układ narządów wydzielania wewnętrznego?
9.  Jakie są gruczoły dokrewne i ich funkcje w organizmie?
10.  Jakie hormony wytwarzają poszczególne gruczoły dokrewne?
11.  Jak zbudowany jest układ moczowy człowieka?
12.  Jak zbudowane są układy rozrodcze kobiety i mężczyzny?
13.  Jakie są funkcje skóry?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeprowadź analizę mikroskopową preparatu tkankowego kości. Rozpoznaj jego

poszczególne elementy składowe, a następnie opisz budowę i rolę biernego układu ruchu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje na temat układu narządów ruchu,

budowy szkieletu, jego roli w organizmie i fizjologii ruchu,

2) zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi budowę szkieletu i poszczególnych

rodzajów kości,

3)  opisać preparat tkankowy,
4)  opisać budowę biernego układu ruchu i jego rolę w organizmie człowieka,
5)  zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca budowy układu ruchu,

−

mikroskop,

−

preparaty tkankowe,

−

tablice poglądowe,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

Ćwiczenie 2

Przeprowadź analizę mikroskopową preparatu tkankowego nerki. Rozpoznaj jego

poszczególne elementy składowe, a następnie opisz budowę i funkcje nerki w organizmie
człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje na temat nerki, jej budowy i funkcji

w organizmie,

2)  zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi budowę nerki,
3)  rozpoznać przy użyciu mikroskopu poszczególne elementy preparatu tkanki nerki,
4)  opisać preparat tkankowy,
5)  opisać budowę nerki i jej funkcje w organizmie człowieka,
6)  zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca budowy układu moczowego,

−

mikroskop,

−

preparaty tkankowe,

−

tablice poglądowe,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Opracuj w formie tabeli schemat ośrodkowego układu nerwowego, wymieniając po kolei

jego części i opisując ich położenie w organizmie, budowę i funkcje, jakie spełniają.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje na temat budowy układu nerwowego,
2) zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi poszczególne części ośrodkowego układu

nerwowego,

3) opisać kolejno każdą część tego układu, jej budowę, rolę i położenie w organizmie,
4) zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca budowy układu nerwowego,

−

tablice poglądowe,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

Ćwiczenie 4

Opracuj w formie tabeli charakterystykę gruczołów dokrewnych takich, jak: przysadka

mózgowa, tarczyca, nadnercza, trzustka. Opisz ich położenie i rolę w organizmie oraz
hormony, jakie poszczególne gruczoły wytwarzają. Uwzględnij wpływ hormonów na
funkcjonowanie ustroju człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje dotyczące układu narządów

wydzielania wewnętrznego,

2) wyszukać w literaturze (i w Internecie) informacje dotyczące gospodarki hormonalnej

człowieka,

3) zapoznać się z ilustracjami przedstawiającymi budowę gruczołów dokrewnych,
4) opracować tabelę opisując budowę, rolę, działanie określonych gruczołów dokrewnych

i hormonów przez nie wydzielanych,

5) zaprezentować na forum grupy wyniki pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura dotycząca gruczołów dokrewnych,

−

tablice poglądowe,

−

materiały piśmiennicze,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

komputer z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić zadania układu biernego narządów ruchu i jego budowę?



2) określić zadania układu czynnego narządów ruchu i jego budowę?



3) określić budowę układu nerwowego, jego funkcje i role w organizmie?



4) scharakteryzować poszczególne elementy układu nerwowego –

ośrodkowy, obwodowy i autonomiczny?



5) określić zadania gruczołów dokrewnych i ich budowę?



6) opisać hormony wytwarzane przez gruczoły oraz ich wpływa na

funkcjonowanie organizmu człowieka?



7) opisać poszczególne narządy zmysłów?



8) określić rolę układu moczowo-płciowego oraz jego budowę i funkcje?



9) scharakteryzować rolę skóry i jej budowę?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test zawiera  20  zadań.  Do  każdego zadania  dołączone są 4  odpowiedzi.  Tylko  jedna  jest

prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie na

później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 40 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Tkankę tworzy zespół

a)  nabłonków o podobnej budowie i przemianie materii.
b)  nabłonków o podobnej przemianie materii, ale innej budowie.
c)  komórek o podobnej budowie i przemianie materii.
d)  komórek o podobnej przemianie materii, ale innej budowie.

2. Do właściwości enzymów nie należy

a)  przyspieszanie określonych rodzajów reakcji chemicznych.
b)  działanie jednokrotne , gdyż ulegają zmianie w wyniku reakcji.
c)  warunkowanie skutecznego przebiegu reakcji.
d)  działanie tylko na określone substraty.

3. Przykładem procesu katabolicznego jest

a)  trawienie.
b)  synteza białek.
c)  przemiana glukozy w glikogen.
d)  synteza tłuszczów.

4. Anabolizm to

a)  rozkład bardziej złożonych związków organicznych do prostej postaci.
b)  proces prowadzący do uwalniania energii.
c)  na przykład proces oddychania wewnątrzkomórkowego.
d)  synteza złożonych związków organicznych z prostych związków.

5. W jamie ustnej, będącej początkowym odcinkiem przewodu pokarmowego nie dochodzi

do
a)  miażdżenia pokarmu.
b)  wydzielania amylazy ślinowej.
c)  wchłaniania białek.
d)  nawilżania pokarmu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Głównym enzymem działającym w żołądku jest

a)  trypsyna.
b)  glukoamylaza.
c)  aminopeptydaza.
d)  pepsyna.

7. Organem wydzielającym żółć biorącą udział w procesie emulgacji tłuszczów jest

a)  trzustka.
b)  dwunastnica.
c)  wątroba.
d)  żołądek – jego część trzonowa.

8. Trzustka – oprócz soku trzustkowego biorącego udział w procesach trawiennych –

wydziela
a)  insulinę i glukagon.
b)  tylko insulinę.
c)  tylko glukagon.
d)  gastrynę.

9. Ze względu na najważniejsze zadanie krwi – transportowe, układ krwionośny najściślej

związany jest z układem
a)  nerwowym.
b)  narządów wydzielania wewnętrznego.
c)  wydzielniczym.
d)  oddechowym.

10. Do funkcji układu chłonnego nie należy

a)  obrona przed zakażeniami.
b)  transport tlenu do wszystkich komórek organizmu.
c)  neutralizacja substancji szkodliwych.
d)  cyrkulacja płynów ustrojowych.

11. Za wymianę gazową w układzie oddechowym odpowiedzialne są

a)  płaty płuca lewego.
b)  oskrzela.
c)  pęcherzyki płucne.
d)  płaty płuca prawego.

12. Kręgosłup będący osią układu kostnego zbudowany jest z

a)  29–30 kręgów.
b)  33–34 kręgów.
c)  32–33 kręgów.
d)  37–38 kręgów.

13. Ośrodkowy układ nerwowy człowieka

a)  gromadzi i analizuje informacje odebrane przez obwodowy układ nerwowy.
b)  gromadzi i analizuje informacje odebrane przez autonomiczny układ nerwowy.
c)  unerwia  mięśnie  gładkie  przewodu  pokarmowego,  płuca,  nerki,  serce  i  naczynia

krwionośne itd.

d) odgrywa istotną rolę w sytuacjach stresowych, wywołujących napięcie emocjonalne

i wymagających pełnej mobilizacji organizmu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Wegetatywny układ nerwowy

a) jest systemem nerwów, za pomocą których ośrodkowy układ nerwowy kieruje

ustrojem i jego podstawowymi funkcjami.

b) działa poza kontrolą wyższych ośrodków mózgowych lub jest od nich zależne

w sposób ograniczony.

c) reguluje napięcie mięśniowe i odpowiada za utrzymanie równowagi ciała.
d) jest odpowiedzialny za popęd płciowy oraz emocje.

15. Nadrzędną rolę wśród gruczołów dokrewnych pełni

a)  szyszynka.
b)  gruczoł tarczowy.
c)  trzustka.
d)  przysadka mózgowa.

16. Podstawową jednostką strukturalną i funkcjonalną nerki jest

a)  neuron.
b)  kłębuszek nerkowy.
c)  nefron.
d)  cewka nerkowa.

17. W organizmie człowieka nerki nie są odpowiedzialne za

a)  zachowanie stałego poziomu ciśnienia osmotycznego.
b)  zachowanie stałego składu elektrolitowego płynów ustrojowych.
c)  wydalanie nadmiaru substancji zbędnych lub szkodliwych dla zdrowia.
d)  regulację bilansu wody oraz stężenia sodu i potasu w komórkach organizmu.

18. Za wzrost i rozwój zewnętrznych narządów płciowych i wtórnych cech płciowych

u mężczyzn odpowiadają
a)  estrogeny.
b)  androgeny.
c)  adrenalina.
d)  melatonina.

19. Za wzrost i rozwój zewnętrznych narządów płciowych i wtórnych cech płciowych

u kobiet odpowiadają
a)  serotonina.
b)  melatonina.
c)  estrogeny.
d)  adrenalina.

20. Skóra właściwa

a)  pełni funkcję ochronną.
b)  jest najgłębszą warstwą skóry.
c)  zawiera gruczoły potowe i łojowe.
d)  pełni funkcje podporowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Charakteryzowanie funkcji narządów organizmu człowieka

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1.  Aleksandrowicz R.: Mały atlas anatomiczny, PZWL, Warszawa 2004
2.  Atlas anatomiczny. Wydawnictwo Edukacyjne Literat, Toruń 2007
3.  Ciborowska H., Rudnicka A.: Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL,

Warszawa 2000

4. Gawęcki J., Hryniewiecki L.: Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. PWN,

Warszawa 2006

5. Hasik J., Gawęcki J.: Żywienie człowieka zdrowego i chorego. PWN, Warszawa 2007
6. Kunachowicz H., Nadolna I, Przygoda B., Iwanow K.: Tabele składu i wartości odżywczej

żywności. PZWL, Warszawa 2005

7. Kunachowicz H., Czarnowska-Misztal E., Turlejska H.: Zasady żywienia człowieka,

WSiP, Warszawa 2006

8.  Michailik. A, Ramotowski R.: Anatomia i fizjologia człowieka. PZWL, Warszawa 2006
9.  Włodarek D.: Dietetyka. Format-AB, Warszawa 2005
10.  Ziemlański  Ś.  (red.):  Normy  żywienia  człowieka.  Fizjologiczne  podstawy.  PZWL,

Warszawa 2001