Dodziuk Anna - Pokocha

ć

 siebie 

Wydawnictwo „Intra” 

Warszawa 1993 

 

Psychologia podr

ę

czna cz

ęść

 trzecia  

 

 

Dzie

ń

 dobry, mój kochany. 

Znajd

ź

 troch

ę

 czasu na to, by by

ć

 szcz

ęś

liwym! 

Jeste

ś

 cudem, który 

Ŝ

yje, Który rzeczywi

ś

cie istnieje na ziemi. 

Jeste

ś

 kim

ś

 jedynym, niepowtarzalnym, nie mo

Ŝ

na ci

ę

 z nikim pomyli

ć

. 

Czy wiesz o tym? 

Dlaczego  si

ę

  nie  zdumiewasz,  nie  podziwiasz,  nie  cieszysz  si

ę

  swym 

istnieniem i istnieniem innych wokół ciebie? 

Czy  to  tak  oczywiste,  czy  to  nic  nadzwyczajnego, 

Ŝ

e 

Ŝ

yjesz, 

Ŝ

e  mo

Ŝ

esz 

Ŝ

y

ć

, 

Ŝ

e dano ci czas, aby

ś

 

ś

piewał i ta

ń

czył, czas, aby

ś

 był szcz

ęś

liwy? (...) 

Phil Bosmans: Nie zapomnij o rado

ś

ci. 

Pallotinum Warszawa 1990 

Serdecznie  dzi

ę

kuj

ę

  wszystkim,  którzy  przeczytali  maszynopis  i podzielili  si

ę

 

ze mn

ą

 swoimi uwagami: Agnieszce Korzeniewskiej, Mai Lis, Gra

Ŝ

ynie Płachci

ń

skiej, 

Piotrowi 

Fijewskiemu, 

Włodkowi 

Kameckiemu, 

a zwłaszcza 

Andrzejowi 

Goszczy

ń

skiemu,  który  od  paru  lat  jest  cierpliwym  i ba-rdzo  wnikliwym  pierwszym 

czytelnikiem tego, co przetłumacz

ę

 lub napisz

ę

. 

Wiesz,  zajmuj

ę

  si

ę

  tym  ju

Ŝ

  prawie  20  lat  i ci

ą

gle  nie  mog

ę

  si

ę

  nadziwi

ć

.  A

Ŝ

 

trudno uwierzy

ć

, jak 

ź

le ludzie my

ś

l

ą

 o sobie i jak 

ź

le sami siebie traktuj

ą

. Zrób mały 

eksperyment:  powiedz  paru  znajomym  komplement,  a zobaczysz,  ile  wysiłku  wło

Ŝą

 

w to, 

Ŝ

eby go „uniewa

Ŝ

ni

ć

” - udowodni

ć

 Ci, 

Ŝ

e s

ą

 brzydsi i głupsi ni

Ŝ

 my

ś

lisz, a ciuch, 

który Ci si

ę

 spodobał, to stara szmata. 

A co Ty  robisz, kiedy  kto

ś

 Tobie powie co

ś

  miłego albo Ci

ę

 pochwali? Co Ci 

wtedy  przychodzi  do  głowy?  Czy  natychmiast  zaczynasz  szuka

ć

  argumentów, 

Ŝ

eby 

udowodni

ć

 sobie, 

Ŝ

e to nieprawda? Je

Ŝ

eli tak, to my

ś

l

ę

, 

Ŝ

e nie lubisz te

Ŝ

 patrze

ć

 na 

siebie w lustrze. Jedna moja kole

Ŝ

anka  wróciła po  długich  wakacjach  na  zabitej wsi 

w bardzo  dobrym  humorze  i stwierdziła, 

Ŝ

e  najlepszy  był  nie  wspaniały  las  dookoła, 

nie pi

ę

kny widok na Tatry ani zatrz

ę

sienie grzybów, które uwielbia zbiera

ć

 - tylko fakt, 

Ŝ

e  nie  było  tam  lustra  i przez  dwa  miesi

ą

ce  nie  musiała  na  siebie  patrze

ć

.  Chcesz 

przygl

ą

da

ć

  si

ę

  temu  dalej?  Sprawd

ź

  jeszcze  co

ś

,  tym  razem  u siebie.  Zaznacz  we 

wła

ś

ciwych  miejscach  odpowiedzi  na  pytania  i poł

ą

cz  je  lini

ą

  tak, 

Ŝ

eby  tworzyły 

wykres. 

Jakie uczucia odczuwasz do samego siebie? 

W tym celu u

Ŝ

yj poni

Ŝ

szej skali skali: 

1. Nigdy. 

2. Wyj

ą

tkowo. 

3. Rzadko. 

4. Czasem. 

5. Cz

ę

sto. 

6. Prawie zawsze. 

W stosunku do swoich uczu

ć

: 

1. Miło

ść

, sympatia do samego siebie. 

2. Uczucia mieszane (do samego siebie). 

3. Niech

ęć

, nienawi

ść

 do samego siebie. 

Przeanalizuj swoje  odpowiedzi. Po  przeczytaniu ksi

ąŜ

ki odpowiedz  ponownie 

na postawione wy

Ŝ

ej pytania. 

Chciałam Ci

ę

 prosi

ć

, 

Ŝ

eby

ś

 to zrobił nie tylko dla siebie, ale i dla mnie. Mo

Ŝ

e 

si

ę

  kiedy

ś

  spotkamy,  wtedy  poprosz

ę

  Ci

ę

, 

Ŝ

eby

ś

  mi  powiedział,  czy  była  jaka

ś

 

ró

Ŝ

nica  -  je

ś

li  tak,  to  znaczy, 

Ŝ

e  udało  mi  si

ę

  wpłyn

ąć

  na  zmian

ę

  Twojego 

autoportretu.  A na  tym  mi  zale

Ŝ

y,  bo  mam  taki  oto  ambitny  zamiar: 

Ŝ

eby

ś

  nie  tylko 

dowiedział si

ę

 czego

ś

  o sobie, ale te

Ŝ

 

Ŝ

e-by  co

ś

 si

ę

 w Tobie  zmieniło. 

ś

eby Ci było 

łatwiej  i weselej 

Ŝ

y

ć

.  W najwi

ę

kszym  skrócie  mo

Ŝ

na  to  uj

ąć

  tak.  My

ś

lenie  o sobie 

mo

Ŝ

e dodawa

ć

 Ci skrzydeł, a mo

Ŝ

e je obcina

ć

. Mo

Ŝ

e by

ć

 motorem, który dostarcza 

Ci energii do 

Ŝ

ycia, realizowania przedsi

ę

wzi

ęć

, pomysłów i marze

ń

, a mo

Ŝ

e by

ć

 kul

ą

 

u nogi, baga

Ŝ

em, z powodu którego wszystko przychodzi Ci z trudem, rzadko co

ś

 si

ę

 

udaje,  a marzenia  nie  spełniaj

ą

  si

ę

  nigdy.  Najcz

ęś

ciej  my

ś

limy  o sobie 

ź

le,  chocia

Ŝ

 

zwykle  nie  przyznajemy  si

ę

  do  tego  przed  lud

ź

mi,  a nawet  przed  sob

ą

.  Poniewa

Ŝ

 

wiele  lat  temu,  zaczynaj

ą

c  prac

ę

  jako  psycholog  w poradni  rodzinnej  przekonałam 

si

ę

, 

Ŝ

e  wszystkim  moim  pacjentom  doskwiera  złe  mniemanie  o sobie,  zacz

ę

łam  to 

sprawdza

ć

 u innych ludzi. 

Ilekro

ć

 miałam na ten temat wykład czy jakie

ś

 spotkanie - a sprawa po-czucia 

własnej warto

ś

ci jest moim hobby i mówiłam o tym do setek słucha-czy - zadawałam 

zebranym  pro

ś

ciutkie  zadanie:  prosiłam, 

Ŝ

eby  doko

ń

czyli  zdanie,  składaj

ą

ce  si

ę

 

z własnego  imienia  i słowa  „jest”.  W moim  przypadku  brzmiało  to  „Ania  jest...”.  Oni 

mieli  na  „trzy-cztery”  złapa

ć

  pierwsz

ą

  my

ś

l  jaka  odruchowo  przyjdzie  im  do  głowy. 

Otó

Ŝ

  niezale

Ŝ

nie  od  tego,  czy  byli  to  pacjenci,  którzy  mieli  jakie

ś

  kłopoty  ze  sob

ą

, 

psycholodzy  szkol

ą

cy  si

ę

  w lepszym  pomaganiu  innym  czy  te

Ŝ

  po  prostu  ludzie 

zainteresowani  poznawaniem  siebie,  którzy  przyszli  „z  ulicy”  do  jakiego

ś

  domu 

kultury  -  zawsze  reakcja  była  taka  sama.  Najpierw  poruszenie,  szmer,  wyra

ź

ne 

zaskoczenie na wielu twarzach, potem pełen napi

ę

cia 

ś

miech albo smutek. Niektórzy 

zaczynali  niecierpliwie  tr

ą

ca

ć

  s

ą

siada, 

Ŝ

eby  natychmiast  zwierzy

ć

  si

ę

  ze  swojego 

odkrycia.  Oczy-wi

ś

cie  tak  mocna  reakcja  pojawiała  si

ę

  nie  u wszystkich,  ale 

u znacznej  wi

ę

kszo

ś

ci.  Znalazło  si

ę

  zawsze  par

ę

  osób  na  tyle  odwa

Ŝ

nych 

i otwartych, 

Ŝ

eby podzieli

ć

 si

ę

 tym, co im wyszło. 

Mogłoby  si

ę

  wydawa

ć

, 

Ŝ

e  pojawi

ą

  si

ę

  tu  głównie  takie  okre

ś

lenia,  których 

u

Ŝ

ywamy  zapytani  o charakterystyk

ę

  jakiej

ś

  osoby.  Kto  to  jest  Kowalczyk?  Młody 

facet  z Poznania,  nauczyciel, 

Ŝ

onaty.  Albo  sprzedawczyni  z naszego  sklepu 

osiedlowego,  starsza  pani.  Jednak  w

ś

ród  setek  odpowiedzi,  jakie  zdarzyło  mi  si

ę

 

słysze

ć

,  zawód  ani  miejsce  zamieszkania  nie  wyst

ę

powało  nigdy,  płe

ć

  i wiek  tylko 

par

ę

  razy,  podobnie  stan  rodzinny.  Okre

ś

lenia,  jakie  padały,  to  nie  były  informacje, 

lecz oceny. I to oceny w znacznej wi

ę

kszo

ś

ci negatywne: „Piotrek jest głupi”, „Basia 

jest  brzydka”,  „Józek  jest  do  niczego”.  Czasem  bardziej  rozwini

ę

te  bardziej 

szczegółowe - niektórym na przykład przychodziło do głowy zdanie „Krysia wszystko 

gubi”  albo  „niczego  nie  potrafi  doprowadzi

ć

  do  ko

ń

ca”.  Robi

ę

  ten  eksperyment  ju

Ŝ

 

kilka  lat  i nadal  szokuje  mnie,  jak  du

Ŝ

y  jest  procent  osób  z takimi  negatywnymi 

ocenami  w

ś

ród  zgromadzonych  na  dowolnej  sali.  No  dobrze,  nie  ma  si

ę

  czemu 

dziwi

ć

,  kiedy  siedz

ą

  tam  ludzie  z jakimi

ś

  problemami:  alkoholowymi,  mał

Ŝ

e

ń

skimi, 

z trudno

ś

ciami  w szkole  (daj

ę

  takie  przykłady,  bo  z kłopotami  tego  rodzaju 

najcz

ęś

ciej miałam do czynienia). Ale równie

Ŝ

 kiedy grupy były dobierane pod innym 

k

ą

tem  -  młodzie

Ŝ

  z warszawskiego  klubu  osiedlowego,  studenci,  dokształcaj

ą

cy  si

ę

 

pracownicy  socjalni  -  zawsze  okre

ś

lenia  „na  minus”  przewa

Ŝ

ały  nad  pozytywnymi 

i była to przewaga mia

Ŝ

d

Ŝą

ca. 

A  co  z Tob

ą

?  Czy  ju

Ŝ

  sprawdziłe

ś

,  co  masz  w głowie  na  własny  temat? 

Mo

Ŝ

esz  powiedzie

ć

, 

Ŝ

e  to  si

ę

  rozpisuje  na  całe  mnóstwo  ró

Ŝ

nych  szczegółowych 

ocen.  To  znaczy:  co  my

ś

lisz  o sobie  jako  o człowieku  w ogóle  albo  jako  o kobiecie 

czy  m

ęŜ

czy

ź

nie  jakim jeste

ś

  synem,  jak

ą

  matk

ą

,  jakim  pracownikiem.  Jak  gotujesz, 

pływasz,  całujesz,  jak  sobie  radzisz  w towarzystwie,  czy  umiesz  zbiera

ć

  grzyby,  co 

my

ś

lisz  o własnych  zdolno

ś

ciach  do  uczenia  si

ę

  j

ę

zyków  obcych.  To  prawda, 

w ka

Ŝ

dym z tych obszarów masz jak

ąś

 samoocen

ę

, my

ś

lisz o sobie dobrze albo 

ź

le. 

Ka

Ŝ

dy z nich zreszt

ą

 i niezliczone inne mo

Ŝ

na by dzieli

ć

 na jeszcze mniejsze cz

ą

stki. 

Ale masz równie

Ŝ

 - jak ka

Ŝ

dy - pewien syntetyczny obraz, jakie

ś

 ogólne poczucie na 

własny  temat.  U ameryka

ń

skiego  psychoterapeuty  Erica  Berne’a  nazywało  si

ę

  to 

poczuciem,  czy  jestem  O.K.  czy  nie  O.K.,  czy  jestem  w porz

ą

dku,  czy  nie.  Mo

Ŝ

na 

o tym mówi

ć

 jeszcze inaczej, mianowicie: jaki mam stosunek do samego siebie? Czy 

siebie  akceptuj

ę

,  lubi

ę

,  kocham?  Czy  godz

ę

  si

ę

  na  siebie  takiego  lub  tak

ą

,  jaka 

jestem?  Co  jestem  wart  czy  warta?  (Niestety,  mam  z t

ą

  ksi

ąŜ

k

ą

  pewien  kłopot 

w zdaniach  takich  jak  dwa  poprzednie  trudno  za  ka

Ŝ

dym  razem  u

Ŝ

ywa

ć

  i rodzaju 

m

ę

skiego,  i 

Ŝ

e

ń

skiego.  Po  długich  wahaniach  zdecydowałam  si

ę

  konsekwentnie 

zwraca

ć

  si

ę

  do  Ciebie  w rodzaju  m

ę

skim,  poniewa

Ŝ

  wszyscy  jeste

ś

my 

przyzwyczajeni  do  okre

ś

lonego  sposobu  czytania.  Otó

Ŝ

  -  jak  my

ś

l

ę

  -  zdanie  „jeste

ś

 

dobra”  zostanie  tylko  przez  kobiety  odczytane  jako  skierowane  do  nich,  za

ś

  „jeste

ś

 

dobry”  brzmi  naturalnie  zarówno  dla  m

ęŜ

czyzn,  jak  i dla  kobiet.  Andrzej,  mój 

przyjaciel i recenzent, któremu zwierzałam si

ę

 z tej trudno

ś

ci, troch

ę

 mnie pocieszył: 

„Przecie

Ŝ

  zwracasz  si

ę

  do  człowieka,  a człowiek  w naszym  j

ę

zyku  jest  rodzaju 

m

ę

skiego”). Mnie samej, musz

ę

 Ci powiedzie

ć

, jako uzupełnienie zdania „Ania jest...” 

przez  wiele  lat  pojawiało  si

ę

  „głupia”  albo  „brzydka”.  Mówi

ę

  to,  bo  chc

ę

, 

Ŝ

eby  było 

jasne, 

Ŝ

e  problem  niskiej  samooceny  znam  nie  tylko  z pracy  z pacjentami 

i psychologicznej  literatury  -  gdzie  ostatnio  po

ś

wi

ę

ca  si

ę

  tej  sprawie  coraz  wi

ę

cej 

miejsca  -  ale  te

Ŝ

  z własnych  prze-

Ŝ

y

ć

.  Udało  mi  si

ę

  wiele  poprawi

ć

,  mój  autoportret 

jest  coraz  lepszy.  Z tym, 

Ŝ

e  w trakcie  tej  niełatwej  pracy  uprzytomniłam  sobie  co

ś

 

wa

Ŝ

ne-go: 

Ŝ

e  negatywne  my

ś

lenie  o sobie  to  sprawa  nie  tylko  indywidualna,  ale 

i społeczna. Mówi

ć

 - i my

ś

le

ć

! - o sobie dobrze jest czym

ś

 nieładnym, nietaktownym, 

tak  nie  wypada.  Człowiek  boi  si

ę

, 

Ŝ

e  zostanie  uznany  za  chwalipi

ę

t

ę

,  narazi  si

ę

  na 

zarzut wywy

Ŝ

szania si

ę

 albo pychy. Nie ma zwyczaju nie tylko chwalenia siebie, ale 

te

Ŝ

  innych.  Skrytykowa

ć

,  powiedzie

ć

  „cał

ą

  prawd

ę

  prosto  w oczy”,  wytkn

ąć

  bł

ę

dy 

i niedostatki  -  tak,  to  si

ę

  ceni.  Jeste

ś

my  przesi

ą

kni

ę

ci  takimi  nawykami.  Natomiast 

rzadko  kiedy  spotykamy  si

ę

  z pochwał

ą

  chwalenia,  dostrzegania  korzystnych  cech 

i otwartego wyra

Ŝ

ania pozytywnych opinii o drugim człowieku. Dlatego nawet je

ś

li jak 

powietrza potrzebujesz dobrego słowa, 

Ŝ

yczliwego zdania o sobie, uznania ze strony 

innych,  to  sam  uparcie  im  tego  odmawiasz.  I oto  mamy  do  czynienia  ze 

społecze

ń

stwem pod tym wzgl

ę

dem dosłownie wygłodzonym. 

Nie da si

ę

 tego zmieni

ć

 tak od razu, ale - jak mawiał pewien chi

ń

ski m

ę

drzec - 

nawet  droga  o długo

ś

ci  dziesi

ę

ciu  tysi

ę

cy  li  zaczyna  si

ę

  od  pierwszego  kroku. 

Napisałam  t

ę

  ksi

ąŜ

k

ę

  dla  tych,  którzy  chc

ą

  go  zrobi

ć

.  Kilkana

ś

cie  lat  temu 

pracowałam  przez  pewien  czas  w zespole  jednego  z najlepszych  polskich 

psychoterapeutów. Kiedy

ś

 rozmawiali

ś

my o wypisaniu z o

ś

rodka pacjentki z nerwic

ą

, 

której  udało  si

ę

  podczas  leczenia  pozby

ć

  przykrych  objawów  nieustannego  l

ę

ku. 

Pami

ę

tam smutne słowa szefa: „Ona jest młoda, ładna, inteligentna ale tak strasznie 

ź

le my

ś

li o sobie. Anka, co ja mam zrobi

ć

?” 

Wzi

ę

łam  sobie  to  pytanie  mocno  do  serca  i przez  nast

ę

pne  pi

ę

tna

ś

cie  lat 

szukałam  odpowiedzi  na  nie.  Czytałam  ksi

ąŜ

ki,  analizowałam  własne  prze-

Ŝ

ycia, 

a przede  wszystkim  słuchałam  ludzi,  którzy  zdecydowali  si

ę

  zajrze

ć

  w siebie  i co

ś

 

w sobie  zmieni

ć

.  Poszukiwania  wci

ą

gały  mnie  coraz  bardziej  i nie  wygl

ą

da  na  to, 

Ŝ

ebym  miała  ich  zaprzesta

ć

,  bo  ci

ą

gle  odnajduj

ę

  jakie

ś

  nowe  cegiełki,  z których 

buduje  si

ę

  odpowied

ź

.  W ka

Ŝ

dym  razie  dzisiaj  wiem  ju

Ŝ

  na  pewno, 

Ŝ

e  niska 

samoocena  to  jedna  z najwa

Ŝ

niejszych  i najbardziej  powszechnych  ludzkich 

dolegliwo

ś

ci. 

Rozdział 1 

 

Co naprawd

ę

 my

ś

lisz o sobie? 

Czy  ju

Ŝ

  wiadomo,  o czym  wła

ś

ciwie  mamy  rozmawia

ć

?  W j

ę

zyku 

psychologicznym  mówi  si

ę

  o poczuciu  własnej  warto

ś

ci,  samoocenie  albo  obrazie 

własnej  osoby.  I ka

Ŝ

dy  wie, 

Ŝ

e  najogólniej  chodzi  o to,  jak  prze

Ŝ

ywamy  samych 

siebie,  czy  my

ś

limy  o sobie  dobrze  czy 

ź

le,  jaki  jest  nasz  prywatny  „wewn

ę

trzny 

autoportret”. Ale... co innego patrze

ć

 z zewn

ą

trz, z dystansu, a co innego znale

źć

 si

ę

 

w skórze człowieka z samopoczuciem typu „mniej ni

Ŝ

 zero”. 

Skomplikowany  autoportret  Jestem  głupia,  zła  i brzydka;  do  niczego  si

ę

  nie 

nadaj

ę

, nic mi nigdy nie wychodzi; czy komu

ś

 mo

Ŝ

e zale

Ŝ

e

ć

 na kim

ś

 takim jak ja? - 

niestety, wi

ę

kszo

ść

 ludzi przynajmniej czasami my

ś

li o sobie w ten sposób. Niektórzy 

nawet zawsze. Najpierw spróbujemy połapa

ć

 si

ę

 w tym my

ś

leniu, przeanalizowa

ć

 je 

nieco  dokładniej,  rozło

Ŝ

y

ć

  na  czynniki  pierwsze  -  bowiem  ka

Ŝ

dy  plan  poprawy 

sytuacji musi poprzedza

ć

 rozeznanie czyli diagnoza. Masz wi

ę

c i Ty, jak ka

Ŝ

dy, jak

ąś

 

ogóln

ą

  samoocen

ę

.  Malujesz  swój  auto-portret  w ja

ś

niejszych  lub  ciemniejszych 

barwach.  Ale  ten  obraz  jest  oczywi

ś

cie  znacznie  bardziej  skomplikowany,  zło

Ŝ

ony 

z ró

Ŝ

nych - je

ś

li tak mo

Ŝ

na powiedzie

ć

 - składników czy wymiarów. My

ś

l

ę

, 

Ŝ

e cztery 

z nich s

ą

 najwa

Ŝ

niejsze: 

-  powierzchowno

ść

,  wygl

ą

d  zewn

ę

trzny,  ciało  -  inteligencja,  m

ą

dro

ść

, 

zdolno

ś

ci  -  dobro

ć

,  uczciwo

ść

,  kwalifikacje  moralne  -  jak

ą

  jestem  kobiet

ą

?  jakim 

m

ęŜ

czyzn

ą

? 

Jest  jeszcze  pi

ą

ty  wa

Ŝ

ny  wymiar  co  my

ś

l

ę

  o sobie  w obszarze  „ja-inni”.  Czy 

ludzie  mog

ą

  mnie  lubi

ć

?  Czy  warto  ze  mn

ą

  by

ć

?  Czy  zasługuj

ę

  na  miło

ść

?  Mo

Ŝ

na 

by

ć

 przecie

Ŝ

 pi

ę

knym, m

ą

drym i dobrym, a mimo to czu

ć

 si

ę

 bardzo samotnie. 

Jedna  z moich  przyjaciółek  zwierzała  mi  si

ę

  kiedy

ś

:  „Jestem  niebrzydka, 

Ŝ

yczliwie  traktuj

ę

  wszystkich  i ch

ę

tnie  im  pomagam,  głow

ę

  mam  te

Ŝ

  nie  najgorsz

ą

, 

nauka zawsze szła mi dobrze i w pracy osi

ą

gam spore sukcesy. Ale chyba mi czego

ś

 

wa

Ŝ

nego brakuje. Prawie nie mam przyjaciół, znajomi o mnie zapominaj

ą

, m

ęŜ

czy

ź

ni 

si

ę

  mn

ą

  nie  interesuj

ą

.  Strasznie  mi  tego  brakuje”.  Rozumiem  j

ą

,  pewnie  i Ty  j

ą

 

rozumiesz  -  trudno  cieszy

ć

  si

ę

 

Ŝ

yciem  bez  dobrych  kontaktów  ze  znajomymi, 

przyjaciółmi,  najbli

Ŝ

szymi.  Spróbuj

ę

  zastanowi

ć

  si

ę

  przez  chwil

ę

  nad  ka

Ŝ

dym  z tych 

pi

ę

ciu  obszarów  -  zach

ę

cam  Ci

ę

  do  tego  samego.  Ale  przedtem  jeszcze  par

ę

  zda

ń

 

dla  tych,  którzy  lubi

ą

  rozwa

Ŝ

a

ć

  kwestie  teoretyczne.  Je

Ŝ

eli  Ciebie  to  nie  interesuje, 

po prostu opu

ść

 ten kawałek i zacznij czyta

ć

 dalej od nast

ę

pnego. 

Dla tych, co lubi

ą

 rozwa

Ŝ

ania teoretyczne Czy obraz własnej osoby i poczucie 

własnej  warto

ś

ci  to  jest  to  samo,  czy  te

Ŝ

  co  innego?  -  pytaj

ą

  mnie  czasami.  Otó

Ŝ

 

moim  zdaniem,  chocia

Ŝ

  na  temat  tego  rozró

Ŝ

nienia  została  napisana  niejedna 

ksi

ąŜ

ka,  dla  naszych  potrzeb  mo

Ŝ

na  u

Ŝ

ywa

ć

  tych  dwóch  poj

ęć

  zamiennie.  Co 

prawda  poczucie  własnej  warto

ś

ci  -  i słycha

ć

  to  ju

Ŝ

  w samym  sformułowaniu  -  jest 

skojarzone  z warto

ś

ciowaniem  czyli  my

ś

leniem  o sobie  dobrze  albo 

ź

le,  z plusem 

albo  z minusem.  Natomiast  obraz  własnej  osoby  mógłby  by

ć

  czym

ś

  neutralnym 

czym

ś

  w rodzaju  nieoceniaj

ą

cego  samoopisu.  Tylko 

Ŝ

e  tak  nie  bywa.  Człowiek  jest 

dla  siebie  zbyt  wa

Ŝ

nym  tematem  i sam  siebie  prze

Ŝ

ywa  w sposób  ogromnie 

zaanga

Ŝ

owany.  W zwi

ą

zku  z tym,  gdy  próbujesz  zrobi

ć

  nawet  najbardziej  neutralny 

opis, sporz

ą

dzi

ć

 czysto informacyjny autoportret, to jest on taki tylko pozornie, bo do 

ka

Ŝ

dego  jego  elementu  s

ą

  doł

ą

czone  jakie

ś

  uczucia  i oceny.  Je

ś

li  czytasz  ten 

fragment, to znaczy, 

Ŝ

e jeste

ś

 dociekliwy i pewnie zechcesz na własnym przykładzie 

sprawdzi

ć

, czy tak jest. Wypisz na kartce dziesi

ęć

 cech, które charakteryzuj

ą

 Ciebie 

b

ą

d

ź

  Twoj

ą

  sytuacj

ę

,  a potem  dopisz  do  ka

Ŝ

dej  plus  albo  minus  -  w zale

Ŝ

no

ś

ci  od 

tego, czy to dobrze czy 

ź

le, 

Ŝ

e tak jest. 

Drugie wa

Ŝ

ne pytanie: jak si

ę

 ma poczucie własnej warto

ś

ci do uczu

ć

 wobec 

siebie  samego?  Inaczej  mówi

ą

c,  idzie  o to,  czy  siebie  lubisz,  czy  nie  lubisz.  Ludzie 

o niskiej  samoocenie  czy  negatywnym  obrazie  własnej  osoby  nie  lubi

ą

  siebie,  nie 

maj

ą

 do siebie zaufania, brakuje im pewno

ś

ci siebie, kiedy zabieraj

ą

 si

ę

 do zrobienia 

czego

ś

 albo kiedy kontaktuj

ą

 si

ę

 z innymi. Nie musi tak by

ć

 w ka

Ŝ

dej sytuacji ani we 

wszystkich sprawach, ale generalnie tak wła

ś

nie jest. 

Marzy mi si

ę

, 

Ŝ

eby kto

ś

 skonstruował przyrz

ą

d do mierzenia samooceny. Taki 

warto

ś

ciometr na jednym kra

ń

cu skali miałby totaln

ą

 akceptacj

ę

: lubi

ę

 siebie, kocham 

siebie, w cało

ś

ci siebie akceptuj

ę

. Na drugim biegu-nie: w ogóle siebie nie lubi

ę

, nic 

mi si

ę

 w sobie nie podoba, uwa

Ŝ

am, 

Ŝ

e zasługuj

ę

 wył

ą

cznie na negatywne oceny we 

wszystkich  sprawach.  Oczywi

ś

cie  takie  skrajne  okazy  nie  wyst

ę

puj

ą

  w przyrodzie, 

wi

ę

c  ani  na  jednym,  ani  na  drugim  ko

ń

cu  skali  mego  przyrz

ą

du  pomiarowego  nie 

znalazłby si

ę

 

Ŝ

aden konkretny człowiek. 

Na  „lepszym”  nie  byłoby  nikogo,  poniewa

Ŝ

  ró

Ŝ

ne  niesprzyjaj

ą

ce  okoliczno

ś

ci 

i przeszkody 

Ŝ

yciowe  s

ą

  informacj

ą

, 

Ŝ

e  czego

ś

  si

ę

  nie  mo

Ŝ

e,  nie  wie,  co

ś

  si

ę

  nie 

udaje  -  i w  wyniku  zetkni

ę

cia  z nimi  nawet  absolutnie  jasny  obraz  samego  siebie 

musiałby ulec przyciemnieniu. Natomiast człowiek z drugiego bieguna, który niczego 

by w sobie nie akceptował, niczego nie lubił, 

Ŝ

ywił do siebie wył

ą

cznie niech

ęć

, moim 

zdaniem umarłby  po  prostu,  pogr

ąŜ

ony  w gł

ę

bokiej depresji i apatii. A wi

ę

c wszyscy 

lokujemy si

ę

 gdzie

ś

 po

ś

rodku. Za

ś

 przyrz

ą

d pomiarowy chciałabym mie

ć

, bo my

ś

l

ę

, 

Ŝ

e ogólna samoocena stanowi fundament, na którym gorzej lub lepiej buduje si

ę

 cały 

gmach swojego 

Ŝ

ycia. No dobrze - zapytał mnie kiedy

ś

 znajomy psycholog - ale czy 

nie spotka-ła

ś

 takich ludzi, którzy w zasadzie siebie akceptuj

ą

, ale jest jaki

ś

 obszar, 

którego nie toleruj

ą

, jaka

ś

 cecha czy własno

ść

, której wr

ę

cz nienawidz

ą

 i chcieliby j

ą

 

wyci

ąć

,  usun

ąć

?  Otó

Ŝ

  nie  spotkałam.  My

ś

l

ę

, 

Ŝ

e  je

ś

li  człowiek  absolutnie  odrzuca, 

fundamentalnie  nie  akceptuje  jakiego

ś

  kawałka  samego  siebie,  to  ten  fakt  musi 

rzutowa

ć

  na  cało

ść

.  Ludzie  z dobrym  stosunkiem  do  siebie  s

ą

  tolerancyjni  i ta 

tolerancja  obejmuje  równie

Ŝ

  ich  samych.  Powiadaj

ą

:  ja  jestem  w porz

ą

dku,  a moje 

słabo

ś

ci, wady czy nieudolno

ść

 znosz

ę

 i godz

ę

 si

ę

 z nimi albo próbuj

ę

 je poprawia

ć

. 

Ale  do

ść

  teoretyzowania.  Wró

ć

my  do  samooceny  w pi

ę

ciu  najwa

Ŝ

niejszych 

wymiarach. 

Nie  ka

Ŝ

da  jest  jak  Wenus,  nie  ka

Ŝ

dy  jak  Apollo  Byłam  kiedy

ś

  uczestniczk

ą

 

grupy  rozwoju  osobistego  dla  kobiet,  gdzie  wa

Ŝ

nym  tematem  -  jak  zwykle 

w kobiecych grupach - była atrakcyjno

ść

 fizyczna. Dla niektórych najwa

Ŝ

niejsza była 

twarz,  dla  innych  zgrabna  sylwetka.  Przy  bardziej  szczegółowym  rozwa

Ŝ

aniu 

kompleksów okazało si

ę

, i

Ŝ

 jednej zatruwa 

Ŝ

ycie fakt, 

Ŝ

e ma nie do

ść

 szczupłe nogi, 

drugiej  -  za  du

Ŝ

y  brzuch  i pupa,  kolejnej  -  za  mały  biust  (ta  miała  zreszt

ą

  w grupie 

swój  „negatyw”  -  dziewczyn

ę

,  która  uwa

Ŝ

ała  za  niewybaczaln

ą

  wad

ę

  swojej  urody 

biust zbyt wydatny). Miały jeszcze nie takie nosy, r

ę

ce, oczy, no i oczywi

ś

cie włosy. 

Musz

ę

  tutaj  zrobi

ć

  dygresj

ę

  na  temat  włosów. Wyczytałam  gdzie

ś

  opis  pracy 

z grup

ą

 młodzie

Ŝ

y, w której co

ś

 si

ę

 zgadało na temat włosów. Nie było tam ani jednej 

osoby,  która  akceptowałaby  to,  co  ma  na  głowie.  „Ludzie  w tej  grupie  mieli  włosy 

najró

Ŝ

niejsze: byli bruneci i szatyni, blondyni; o włosach prostych i kr

ę

conych, długich 

i krótkich - nikomu nie podobały si

ę

 takie, jakie ma. Wszyscy si

ę

 ich wstydzili. Ka

Ŝ

dy 

próbował  co

ś

  z nimi  zrobi

ć

,  ale  nikomu  nic  nie  wychodziło.  My

ś

l

ę

, 

Ŝ

e  wszyscy 

czujemy  si

ę

  nieswojo  w sprawie  swego  wygl

ą

du  zewn

ę

trznego  i jako

ś

  si

ę

  to  wi

ąŜ

e 

z włosami. Włosy s

ą

 

ś

mieszne. Kupa czego

ś

 takiego wyrasta ci z głowy. I masz co

ś

 

z nimi zrobi

ć

. S

ą

 pewne reguły, których nale

Ŝ

y przestrzega

ć

, tylko nikt dobrze nie wie 

jakie”.  (Tim  Jackins:  Wstyd  -  nie  trzeba  si

ę

  z nim  liczy

ć

,  tylko  odreagowywa

ć

. 

„Nowiny Psychologiczne” nr 1-2 (66-67), 1990, s.161). 

Zacz

ę

łam po cichu sprawdza

ć

 i po paru latach musiałam zgodzi

ć

 si

ę

 z opini

ą

 

autora  tamtego  artykułu:  prawie  nie  zdarzaj

ą

  si

ę

  ludzie  -  i kobiety,  i m

ęŜ

czy

ź

ni  - 

zadowoleni ze swoich włosów. I niemal całej reszty. Jestem pewna, 

Ŝ

e nie ma w

ś

ród 

moich  czytelników  nikogo,  kto  nie  uwa

Ŝ

ał-by, 

Ŝ

e  ma  jak

ąś

  fundamentaln

ą

  skaz

ę

  na 

urodzie. Odstaj

ą

ce uszy czy za du

Ŝ

e stopy to co

ś

, czym sami jeste

ś

my gotowi latami 

zatruwa

ć

 sobie 

Ŝ

ycie. I co ciekawe, obiektywno

ść

 nie ma tu nic do rzeczy. Spotkałam 

przy  ró

Ŝ

nych  okazjach  dziesi

ą

tki  bardzo  atrakcyjnych  kobiet  i m

ęŜ

czyzn,  którzy 

uwa

Ŝ

ali, 

Ŝ

e s

ą

 okropni. Na szcz

ęś

cie pracuj

ę

 głównie z grupami i okazuje si

ę

, 

Ŝ

e je

ś

li 

kilka  osób  w grupie  wypowiada  si

ę

  o kim

ś

  pozytyw-nie,  to  ów  kto

ś

  musi  zmieni

ć

 

nastawienie do siebie, chocia

Ŝ

 troch

ę

 uwierzy

ć

, 

Ŝ

e mo

Ŝ

e si

ę

 podoba

ć

. Tylko niestety 

w 

Ŝ

yciu rzadko trafiaj

ą

 si

ę

 okazje pozbierania takich opinii o sobie. 

Zreszt

ą

  je

Ŝ

eli  spojrze

ć

  na  cał

ą

  t

ę

  spraw

ę

  od  innej  strony,  to  okazuje  si

ę

, 

Ŝ

e 

prawie  wszyscy  powy

Ŝ

ej  pewnego  wieku  komu

ś

  si

ę

  w 

Ŝ

yciu  bardzo  spodobali. 

Statystyka  jest  wysoce  wymowna:  dziewi

ęć

dziesi

ą

t  par

ę

  procent  dorosłych  wchodzi 

w zwi

ą

zki mał

Ŝ

e

ń

skie, a przecie

Ŝ

 zwykle m

ąŜ

 czy 

Ŝ

ona nie jest pierwsz

ą

 osob

ą

, która 

zwróciła  na  nich  uwag

ę

.  Widocznie  za  długi  nos  albo  nie  taka  sylwetka  jeszcze 

niczego nie przekre

ś

laj

ą

 - wa

Ŝ

ny jest cały człowiek. 

W poradni mał

Ŝ

e

ń

skiej wielokrotnie pytałam m

ęŜ

ów i 

Ŝ

ony, co im si

ę

 pod-oba 

u drugiej  połowy,  i najcz

ęś

ciej  słyszałam:  „Ona  cała”  albo  „Wszystko  mi  w nim 

odpowiada”. Zar

ę

czam, 

Ŝ

e nie przychodzili do mnie akurat mał

Ŝ

onkowie nadzwyczaj 

urodziwi,  tylko  zwyczajni  ludzie,  niekiedy  niemłodzi,  niekiedy  sporej  tuszy.  I co 

z tego?  Ka

Ŝ

dy  z nas  ma  w głowie  jaki

ś

  ideał  urody,  zwykle  bardzo  odbiegaj

ą

cy  od 

własnego wygl

ą

du. Tymczasem dla oso-by, której si

ę

 podobasz, atrakcyjne s

ą

 cechy, 

na  jakie  si

ę

  emocjonalnie  i erotycznie  „uwarunkowała”.  A mówi

ą

c  pro

ś

ciej,  z którymi 

ma pozytywne skojarzenia. 

Dla  jednych  b

ę

dzie  to  typ  urody  -  wtedy  kto

ś

  z boku  mo

Ŝ

e  na  przykład 

zauwa

Ŝ

y

ć

, 

Ŝ

e  kolejne  dziewczyny  Grzesia  s

ą

  do  siebie  dosy

ć

  podobne,  zawsze 

blondynki  bez  biustu,  o ostrych  rysach  i długim  nosie.  Innych  najmocniej  poci

ą

ga 

sposób  poruszania  si

ę

  albo  głos.  I podobno  wszystkich  -  zapach,  którego  zwykle 

w ogóle  nie  jeste

ś

my 

ś

wiadomi.  A wi

ę

c  paradoksalnie:  jaka

ś

  dziewczyna  mo

Ŝ

e 

zadr

ę

cza

ć

  si

ę

  tym, 

Ŝ

e  ma  grube  nogi,  gdy  tym-czasem  dla  m

ęŜ

czyzny  jej 

Ŝ

ycia 

w wyniku okre

ś

lonego uwarunkowania erotycznego poci

ą

gaj

ą

ce s

ą

 wył

ą

cznie kobiety 

z grubymi nogami. W sprawie nóg, jak te

Ŝ

 innych rzekomo niewybaczalnych felerów 

urody,  polecam  wszystkim  opowiadanie  Witolda  Gombrowicza  ze  zbioru  „Bakakaj” 

zatytułowane „Na kuchennych schodach” (Witold Gombrowicz „Bakakaj”, W: 

„Dzieła” t. I, Wydawnictwo Literackie Kraków - Wrocław 1986). W skrócie: 

jego  bohatera,  niesko

ń

czenie  eleganckiego  pana,  wysoko  postawionego 

urz

ę

dnika  Ministerstwa  Spraw  Zagranicznych  latami  fascynuj

ą

  nogi  sług  do 

wszystkiego, grube i pokraczne jak słupy, o potwornie rozklapanych sto-pach. Marzy 

o nich  i podgl

ą

da  je  ukradkiem,  a z  obrzydzeniem  my

ś

li  o no-gach  własnej 

Ŝ

ony, 

„gi

ę

tkich  jak  liana,  długich,  cienkich  w p

ę

cinie”.  Podsumowanie  mo

Ŝ

na  zrobi

ć

 

banalne:  je

ś

li  chodzi  o atrakcyjno

ść

  zewn

ę

trzn

ą

,  nie  to  ładne,  co  ładne,  a co  si

ę

 

komu podoba. To jak jest z Tob

ą

? Czy Ty te

Ŝ

 jeste

ś

  w stanie spojrze

ć

 na siebie od 

tej  strony  tylko  przez  pryzmat  za  grubych  nóg  (je

ś

li  jeste

ś

  kobiet

ą

)  albo  zbyt  słabo 

umi

ęś

nionej  klatki  piersiowej  (je

ś

li  jeste

ś

  m

ęŜ

czyzn

ą

)?  A Twoje  pi

ę

kne  oczy? 

A wyrazista, ładna twarz, niepowtarzalna, jedyna na 

ś

wiecie? A r

ę

ce, które na pewno 

chciałby malowa

ć

 który

ś

 ze starych holenderskich mistrzów albo rze

ź

bi

ć

 Wit Stwosz? 

Tym,  którzy  maj

ą

  szczególne  pretensje  do  losu, 

Ŝ

e  nie  wyposa

Ŝ

ył  ich 

w ol

ś

niewaj

ą

c

ą

  filmow

ą

  urod

ę

,  chc

ę

  zaleci

ć

  par

ę

  minut  rozmy

ś

la

ń

  nad  wygl

ą

dem 

zewn

ę

trznym  dwojga  ludzi  sukcesu.  Dla  zakompleksionych  panów  -  Woody  Allen, 

mały, 

ź

le  zbudowany,  łysiej

ą

cy  okularnik,  twarz 

Ŝ

e  po

Ŝ

al  si

ę

  Bo-

Ŝ

e.  A w 

Ŝ

yciu? 

Wyre

Ŝ

yserował i zagrał w kilkunastu filmach, które ogl

ą

da cały 

ś

wiat, rozchwytywany 

przez  elit

ę

  intelektualn

ą

  i kulturaln

ą

  USA  oraz  reszty  kuli  ziemskiej,  bogaty  do 

obrzydliwo

ś

ci,  romansował  z niebywale  pi

ę

knymi  kobietami,  przez  kilkana

ś

cie  lat 

Ŝ

onaty  ze  zjawiskowo 

ś

liczn

ą

  Mi

ą

  Farrow  (wła

ś

nie  si

ę

  z ni

ą

  rozchodzi,  o czym 

plotkuje  Ameryka  i pół  Europy).  Dla  pa

ń

  -  Barbara  Streisand,  niezgrabna, 

nieregularne  rysy, małe, jakby  krzywe  oczy i długi nieforemny  nos. Co  zrobiła  z tym 

wyposa

Ŝ

eniem, chyba nie trzeba nikomu mówi

ć

. Niezwykle popularna aktorka, sama 

robi  filmy, 

ś

piewa  i mimo  niemłodego  wieku  ci

ą

gle  podbija  serca  setek  nowych 

wielbicieli. 

Co wiesz? Co umiesz? Co potrafisz? 

Intryguj

ą

ce,  co  te

Ŝ

  przychodzi  Ci  do  głowy  w odpowiedzi  na  te  pytania.  Nie 

s

ą

dz

ę

, 

Ŝ

eby  lawin

ą

  napływały  my

ś

li  o niezliczonych  talentach  i umiej

ę

tno

ś

ciach. 

Raczej  dwa-trzy  nie

ś

miałe  pomysły,  a i  to  ze  znakami  zapytania.  Zawsze  mnie 

szokowało, jak wielu ludzi uwa

Ŝ

a si

ę

 za nieudolnych czy wr

ę

cz t

ę

pych. A ju

Ŝ

 prawie 

ka

Ŝ

dy  jest  zdania, 

Ŝ

e  nie  ma  zdolno

ś

ci  do  matematyki,  nie  potrafi  nauczy

ć

  si

ę

 

j

ę

zyków obcych i na pewno nie umie 

ś

piewa

ć

. 

No  wła

ś

nie,  jak  to  jest  z tym 

ś

piewaniem?  Chyba  nie  znalazłby  si

ę

  nikt 

o zdrowych zmysłach, kto gotów byłby powiedzie

ć

 o Luisie Armstrongu, 

Ŝ

e nie umiał 

ś

piewa

ć

. A wiesz, 

Ŝ

e  miał wrodzon

ą

  wad

ę

 strun  głosowych i jego  słynna chrypka to 

nie  maniera,  nie  sposób  na  słuchaczy  ani  wyrafinowanie  artystyczne?  Twierdz

ę

, 

Ŝ

e 

masz lepszy głos od Armstronga, i w 99% nie myl

ę

 si

ę

. 

Jestem  przekonana, 

Ŝ

e  Twoje  zdolno

ś

ci  umysłowe  s

ą

  wielokrotnie  wi

ę

ksze, 

ni

Ŝ

  sobie  wyobra

Ŝ

asz.  Sk

ą

d  to  wiem?  Z obserwacji  dzieci:  wszystkie  s

ą

  zdolne, 

twórcze,  łatwo  przyswajaj

ą

  nowe  wiadomo

ś

ci  i łatwo  je  kojarz

ą

.  Niestety,  pó

ź

niej  - 

w za  du

Ŝ

ej  grupie,  w atmosferze  konkurencji  i ostre-go  oceniania  -  zbyt  cz

ę

sto 

przestaj

ą

 korzysta

ć

 ze swoich mo

Ŝ

liwo

ś

ci, zaczynaj

ą

 

ź

le reagowa

ć

 na samo uczenie 

si

ę

  i pozornie  głupiej

ą

.  Pewien  psycholog  z małego  miasteczka  opowiadał  mi,  jak 

robił  sze

ś

ciolatkom  wiejskim  tak  zwany  test  dojrzało

ś

ci  szkolnej.  Na  jednym 

z obrazków  był  królik  bez  oka,  dzieciaki  miały  odpowiedzie

ć

  na  pytanie,  czego  mu 

brakuje.  Jaki

ś

  bystry  maluch  powiedział, 

Ŝ

e  ten  królik  nie  ma 

Ŝ

arcia,  wi

ę

c 

ś

pi. 

I oczywi

ś

cie  w te

ś

cie  dostał  minus,  bo  odpowied

ź

  przewidziana  przez  miejskich 

autorów  sprawdzianu  była  inna.  Zawsze  mi  si

ę

  przypomina  ten królik  bez  oka  i bez 

Ŝ

arcia, kiedy zastanawiam si

ę

 nad tym, jak oduczano nas od my

ś

lenia. 

Zwłaszcza 

Ŝ

e  wszystkie  sprawdziany  odbywały  si

ę

  na  pewno  w atmosferze 

napi

ę

cia  i stresu.  Tylko  nieliczni  w takiej  sytuacji  mobilizuj

ą

  si

ę

  i zaczynaj

ą

  radzi

ć

 

sobie  lepiej  ni

Ŝ

  zwykle.  Wi

ę

kszo

ść

  ludzi  gorzej  si

ę

  wtedy  skupia,  my

ś

l

ą

c  głównie 

o czekaj

ą

cym  ich  niepowodzeniu.  A przecie

Ŝ

  bywa  inaczej.  Wielki  pianista  Artur 

Rubinstein,  jeden  z nielicznych  szcz

ęś

liwych  geniuszy,  w swoich  pami

ę

tnikach 

opowiada o tym, jak po raz pierwszy koncertował publicznie. 

„Dla  rodziców  była  to  niełatwa  decyzja,  nie  miałem  jeszcze  o

ś

miu  lat  (...). 

Termin  koncertu  ustalono  na  14  grudnia  1894.  Rankiem  tego  dnia  cały  dom  popadł 

w stan najwy

Ŝ

szego podniecenia i tylko ja byłem spokojny i zadowolony. Otrzymałem 

wła

ś

nie  pi

ę

kne,  wspaniałe  ubranko,  z czarnego  aksamitu  z białym  koronkowym 

kołnierzykiem,  tote

Ŝ

  czułem  si

ę

  okropnie  wa

Ŝ

ny.  Koncert  wypadł  znakomicie  (...). 

Poniewa

Ŝ

  w garderobie  artystów  ju

Ŝ

  wcze

ś

niej  zauwa

Ŝ

yłem  wielkie  pudło 

czekoladek, w nader szcz

ęś

liwym nastroju wykonałem sonat

ę

 Mozarta, a tak

Ŝ

e dwa 

utwory  Schuberta  i Mendelssohna,  publiczno

ść

  za

ś

,  zło

Ŝ

ona  głównie  z członków 

mojej  rodziny,  ich  przyjaciół,  a tak

Ŝ

e  łódzkich  melomanów  (...)  nagrodziła  mnie 

gor

ą

c

ą

  owacj

ą

”.  (Artur  Rubinstein:  Moje  młode  lata.  Pa

ń

stwowe  Wydawnictwo 

Muzyczne, Warszawa 1976, s.17). 

I w tej dziedzinie - podobnie jak w sprawach wygl

ą

du zewn

ę

trznego - bardziej 

koncentrujemy  si

ę

  na  brakach  ni

Ŝ

  na  tym,  co  nam  wychodzi  dobrze.  Szkoda, 

Ŝ

e 

ludzie prawie nie maj

ą

 wspomnie

ń

 podobnych do Rubinsteina. 

Uczciwy,  dobry,  szlachetny  Jak  cz

ę

sto  gryz

ą

  Ci

ę

  wyrzuty  sumienia,  co?  Nie 

tylko  w zwi

ą

zku  z tym,  co  zrobiłe

ś

  wczoraj  albo  tydzie

ń

  temu,  ale  te

Ŝ

  par

ę

  miesi

ę

cy 

czy par

ę

 lat wstecz. Czy kiedy wyrz

ą

dzisz komu

ś

 co

ś

 złego, my

ś

lisz raczej: „Przy-kro 

mi,  zdarzyło  si

ę

,  musz

ę

  przeprosi

ć

”,  czy  te

Ŝ

  zagł

ę

biasz  si

ę

  w bolesne  rozwa

Ŝ

ania 

o tym, 

Ŝ

e jeste

ś

 z gruntu zły? Gdyby przeci

ą

gn

ąć

 lini

ę

 od anioła do diabła i kaza

ć

 Ci 

umie

ś

ci

ć

  si

ę

  gdzie

ś

  na  niej  w zale

Ŝ

no

ś

ci  od  tego,  ile  masz  z jednego  i z  drugiego, 

gdzie  wypadłoby  Twoje  miejsce?  Mo

Ŝ

e  zawsze,  kiedy  tylko  co

ś

  si

ę

  nie  układa  - 

niekoniecznie  Tobie,  innym  te

Ŝ

  -  my

ś

lisz  sobie:  to  wszystko  przeze  mnie.  Mo

Ŝ

e 

czujesz  si

ę

  podobnie  jak  dziecko  z rodziny  alkoholika,  którego  samopoczucie  tak 

opisuje Janet Woititz, ameryka

ń

ska specjalistka od tego problemu: 

„Nie mogłe

ś

 si

ę

 oprze

ć

 wra

Ŝ

eniu, 

Ŝ

e gdyby ci

ę

 nie było, nie byłoby wszystkich 

tych  kłopotów.  Matka  nie  walczyłaby  z ojcem.  Nie  byłaby  spi

ę

ta  cały  czas,  nie 

krzyczałaby,  nie  byłaby  skłonna  do  wybuchów. 

ś

ycie  byłoby  o niebo  l

Ŝ

ejsze,  gdyby 

ci

ę

  po  prostu  nie  było.  Czułe

ś

  si

ę

  bardzo  winny.  W pewien  sposób  ju

Ŝ

  samo  twoje 

istnienie  spowodowało  t

ę

  sytuacj

ę

:  gdyby

ś

  był  lepszym  dzieckiem,  byłoby  mniej 

problemów.  To  wszystko  przez  ciebie,  jednak  najwidoczniej  nie  mogłe

ś

  zrobi

ć

  nic, 

Ŝ

eby  zmieni

ć

 

Ŝ

ycie  na  lepsze”.  (Janet  Woititz:  Dorosłe  Dzieci  Alkoholików.  IPZiT, 

Warszawa 1992, s.13). 

Wszyscy mamy sobie co

ś

 do zarzucenia, chodz

ą

cych ideałów nie ma - i chyba 

nawet  byłyby  niezno

ś

ne.  Moja  znajoma  dopytywała  si

ę

  kiedy

ś

  o pewnego 

m

ęŜ

czyzn

ę

,  nazwijmy  go  Józkiem,  który  jej  si

ę

  podobał,  a ja  go  dobrze  znałam. 

Zacz

ę

łam opowiada

ć

 o jego zaletach, nazbierało si

ę

 tego sporo i na to ona poprosiła 

mnie:  „Znajd

ź

  szybko  jak

ąś

  wad

ę

,  bo  zaraz  Józek  w ogóle  przestanie  mnie 

interesowa

ć

”. 

Chc

ę

  opowiedzie

ć

  o jednej  rzeczy,  która  zawsze  zdarza  si

ę

  w grupach,  jakie 

prowadz

ę

. Po pewnym czasie uczestnicy nabieraj

ą

 zaufania do innych, coraz wi

ę

cej 

mówi

ą

 o sobie, zaczynaj

ą

 zdradza

ć

 wstydliwe tajemnice. Ka

Ŝ

dy jak

ąś

 ma, nie 

Ŝ

yjemy 

w

ś

ród 

ś

wi

ę

tych,  a niektórzy naprawd

ę

  nie-

ź

le  w 

Ŝ

yciu narozrabiali. Przyznaj

ą

 si

ę

  do 

tego,  bo  chc

ą

  sprawdzi

ć

,  czy  mimo  to  kto

ś

  mo

Ŝ

e  ich  jeszcze  akceptowa

ć

,  nie 

pot

ę

pia

ć

,  nie  skre

ś

la

ć

  całkiem.  Nie  maj

ą

 

ś

miało

ś

ci  zapyta

ć

  o to,  patrz

ą

  w podłog

ę

, 

boj

ą

  si

ę

  rozejrze

ć

  dookoła.  Zach

ę

cam  wtedy, 

Ŝ

eby  taki  winowajca  podszedł  do 

ka

Ŝ

dego  członka  grupy,  zadał  pytanie:  „Co  teraz  o mnie  my

ś

lisz?”  i 

Ŝ

eby  patrzył  na 

tego kogo pyta. Reakcje s

ą

 ró

Ŝ

ne, ale najwi

ę

cej jest rozumiej

ą

cych i 

Ŝ

yczliwych typu: 

„Wiem co

ś

 o twoim 

Ŝ

yciu i my

ś

l

ę

, 

Ŝ

e trudno ci było po-st

ą

pi

ć

 inaczej”, „Sama nieraz 

robiłam  podobne  rzeczy,  ale  nie  chc

ę

  si

ę

  tym  dr

ę

czy

ć

  do  ko

ń

ca 

Ŝ

ycia”,  „Znam  ci

ę

 

i lubi

ę

, wi

ę

c nie przekonasz mnie, 

Ŝ

e jeste

ś

 a

Ŝ

 taki okropny”. 

Okazuje si

ę

, 

Ŝ

e je

ś

li człowiek sam si

ę

 os

ą

dza, zwykle jest dla siebie znacznie 

surowszy ni

Ŝ

 inni. Nie mówi

ę

 tu o tych, którzy s

ą

 zawsze pewni swojej racji i znajduj

ą

 

ró

Ŝ

norakie  uzasadnienia  dla  własnych 

ś

wi

ń

stw  i podło

ś

ci.  Mówi

ę

  o osobach 

z mizern

ą

  samoocen

ą

  moraln

ą

.  Te  nie  s

ą

  zbyt  skłonne  do  uwzgl

ę

dniania 

okoliczno

ś

ci  łagodz

ą

cych,  a swoje  trudno

ś

ci  i problemy  widz

ą

  jako  wady  czy  skazy 

moralne. 

Jaka z ciebie kobieta? Jaki m

ęŜ

czyzna? 

Wyobra

ź

 sobie pierwsze spotkanie ksi

ę

cia i Kopciuszka, tylko bez interwencji 

dobrej wró

Ŝ

ki. Mo

Ŝ

e ksi

ąŜę

 nawet si

ę

 i zakocha, ale Kopciuszek musi mie

ć

 niebywał

ą

 

sił

ę

  ducha, 

Ŝ

eby  chocia

Ŝ

  na  pi

ęć

  minut  przesta

ć

  si

ę

  zajmowa

ć

  swoj

ą

  podart

ą

 

sukienk

ą

 i zaczerwienionymi od domowych prac r

ę

kami. 

B

ę

dzie  wi

ę

c  albo  zachowywa

ć

  si

ę

  nienaturalnie,  próbuj

ą

c  jako

ś

  odci

ą

gn

ąć

 

uwag

ę

  ksi

ę

cia  od  swego  mizernego  poło

Ŝ

enia,  albo  wci

ąŜ

  sprawdza

ć

,  czy  takie 

umorusane  zero  jak  ona  naprawd

ę

  podoba  si

ę

  temu  wspaniałemu  facetowi.  Panna 

Kopciuszek  -  tak  samo  jak  jej  m

ę

ski  odpowiednik  -  pełna  l

ę

ku  i niepewna  własnej 

atrakcyjno

ś

ci  nie  b

ę

dzie  w stanie  zdoby

ć

  si

ę

  na  spontaniczno

ść

,  swobodnie  dawa

ć

 

(„co godnego uwagi mogłabym mu da

ć

?”) ani bra

ć

 („có

Ŝ

 mo

Ŝ

e si

ę

 nale

Ŝ

e

ć

 komu

ś

 tak 

niepoci

ą

gaj

ą

cemu  jak  ja?”).  Pami

ę

tasz  zreszt

ą

,  jakie  plany  miał  Kopciuszek,  zanim 

nie pojawiła si

ę

 wró

Ŝ

ka? W ogóle nie zamierzał i

ść

 na bal. Ty równie

Ŝ

 - jak Ci

ę

 znam 

- cz

ę

sto w ogóle nie  wychodzisz z k

ą

ta, boisz si

ę

 odezwa

ć

 wyczekuj

ą

co podpierasz 

ś

cian

ę

,  zwłaszcza  je

ś

li  w pobli

Ŝ

u  jest  kto

ś

  bardzo  dla  Ciebie  atrakcyjny.  Zamiast 

zachowa

ć

  si

ę

  jak  paw,  rozpuszy

ć

  najpi

ę

kniejsze  pióra  swego  ogona,  chowasz  si

ę

 

albo uciekasz. 

W  dodatku  na  pewno  masz  w głowie  szereg  wyobra

Ŝ

e

ń

  o tym,  jaka  powinna 

by

ć

  kobieta  i jaki  powinien  by

ć

  m

ęŜ

czyzna.  A te  wyobra

Ŝ

enia  cz

ę

sto  Ci 

przeszkadzaj

ą

, bo zwykle nie pasuj

ą

 do tego, jaka czy jaki jeste

ś

. Facet ma by

ć

 silny, 

twardy,  pełen  inicjatywy,  niczym  si

ę

  nie  przejmowa

ć

.  Wi

ę

c  pod  gro

ź

b

ą

  utraty 

poczucia, 

Ŝ

e  jest  prawdziwym  m

ęŜ

czyzn

ą

,  nie  mo

Ŝ

e  pozwoli

ć

  sobie  na  mi

ę

kko

ść

 

i ciepło  ani  chwilow

ą

  nawet  słabo

ść

,  chocia

Ŝ

  na  pewno  czasem  bardzo  tego 

potrzebuje.  Kobieta  ma  by

ć

  ciepła,  na  pierwszym  miejscu  stawia

ć

  miło

ść

  i rodzin

ę

, 

nie  mo

Ŝ

e  by

ć

  za  m

ą

dra  ani  zbyt  przedsi

ę

biorcza.  Wi

ę

c  boi  si

ę

  okaza

ć

  zło

ść

  czy 

zachowa

ć

 stanowczo nawet w obronie swoich najwa

Ŝ

niejszych praw, nie wypada jej 

za  bardzo  koncentrowa

ć

  si

ę

  na  sprawach  zawodowych,  wiecznie  ma  wyrzuty 

sumienia, 

Ŝ

e zaniedbuje rodzin

ę

. 

Spotkałam  u znajomych  pewn

ą

  pani

ą

  z zagranicy, 

ś

wietnego  lekarza 

o mi

ę

dzynarodowej sławie, któr

ą

 zapraszano, 

Ŝ

eby jeszcze raz przyjechała do Polski, 

tym  razem  na  dłu

Ŝ

ej.  Bez  zastanowienia  odpowiedziała, 

Ŝ

e  nie  mo

Ŝ

e  tego  zrobi

ć

 

swojej  rodzinie.  Poniewa

Ŝ

  miała  najwyra

ź

niej  ponad  60  lat,  z czystej  ciekawo

ś

ci 

zapytałam  o t

ę

  rodzin

ę

.  Ku  mojemu  zdziwieniu  okazało  si

ę

, 

Ŝ

e  ma  m

ęŜ

a,  równie

Ŝ

 

lekarza  rozje

Ŝ

d

Ŝ

aj

ą

cego  po 

ś

wiecie  i dwie  zam

ęŜ

ne  córki  po  trzydziestce,  które 

w dodatku  mieszkaj

ą

  w innym  ni

Ŝ

  ona  mie

ś

cie.  Czyli  w rzeczywisto

ś

ci  pani  profesor 

nie  miała  ju

Ŝ

  absorbuj

ą

cych  obowi

ą

zków  rodzinnych,  a jednak  wci

ąŜ

  gotowa  była 

czu

ć

 si

ę

 nie w porz

ą

dku jako kobieta, 

Ŝ

ona i matka. 

Wiesz, tak naprawd

ę

 nikt dobrze nie wie, na czym polega prawdziwa m

ę

sko

ść

 

i kobieco

ść

.  D

ąŜą

c  do  tego, 

Ŝ

eby  to  u

ś

ci

ś

li

ć

,  próbowano  na  ró

Ŝ

ne  sposoby  bada

ć

 

wrodzone  psychologiczne  ró

Ŝ

nice  mi

ę

dzy  płciami,  ale  wyniki  zawsze  wychodziły 

sprzeczne  i niepewne.  Zwyczaje  czy  tradycja  te

Ŝ

  nie  dostarczaj

ą

  jasnych 

wskazówek, 

raczej 

- 

tworz

ą

c 

zdumiewaj

ą

ce 

mieszanki 

z d

ąŜ

eniem 

do 

nowoczesno

ś

ci  -  s

ą

 

ź

ródłem  dodatkowego  zam

ę

tu.  A skoro  nie  ma  jednego 

wyra

ź

nego  modelu  m

ęŜ

czyzny  i kobiety,  dla  mnie  wynika  z tego  przynajmniej  tyle: 

masz  wi

ę

cej  do  wyboru.  Twoje  cechy,  skłonno

ś

ci,  zachowania  s

ą

  wystarczaj

ą

co 

m

ę

skie,  nawet  je

ś

li  daleko  od-biegasz  od  ideału  sparta

ń

skiego  wojownika, 

i dostatecznie  kobiece,  nawet  je

ś

li  nie  jeste

ś

  wzorow

ą

  stra

Ŝ

niczk

ą

  domowego 

ogniska ani słodkim kobieci

ą

tkiem. 

W  kontaktach  z lud

ź

mi  Jakie  uczucia  i my

ś

li  towarzysz

ą

  Ci,  kiedy  wybierasz 

si

ę

 gdzie

ś

 z wizy-t

ą

? Co sobie wyobra

Ŝ

asz, kiedy masz wkrótce spotka

ć

 si

ę

 z osob

ą

 

najbli

Ŝ

sz

ą

 Twemu sercu? Na pewno inaczej jest przed pierwsz

ą

 randk

ą

, a inaczej po 

dwudziestu  latach  mał

Ŝ

e

ń

stwa.  Ale  czy  jest  to  raczej  radosne  oczekiwanie  miłego 

kontaktu, czy ponure przewidywania czego

ś

 przykrego? „Bezpiecznie czuj

ę

 si

ę

 tylko 

wtedy,  kiedy  jestem  sama.  Jak  tylko  znajd

ę

  si

ę

  w towarzystwie,  boj

ę

  si

ę

, 

Ŝ

e  si

ę

 

zbła

ź

ni

ę

, wykonam co

ś

 nie tak i zrobi si

ę

 głupia sytuacja. Ale znowu w ogóle nic nie 

mówi

ć

 i nie robi

ć

 - te

Ŝ

 głupio. To mnie kompletnie parali

Ŝ

uje” - tak napisała do mnie 

kiedy

ś

  Kasia,  któr

ą

  usiłowałam  korespondencyjnie  leczy

ć

  z kompleksów.  Niestety, 

listowne  poradnictwo  nie  jest  zbyt  skuteczne,  bo 

Ŝ

eby  si

ę

  czego

ś

  istotnego 

dowiedzie

ć

  o sobie  w układzie  „ja-inni”,  potrzebne  s

ą

  informacje  od  tych  innych. 

Kasia mimo nie

ś

miało

ś

ci dała si

ę

 przekona

ć

 i znalazła si

ę

 w jednej z prowadzonych 

przeze mnie grup. 

Poprosiłam  j

ą

, 

Ŝ

eby  zrobiła  bilans  swoich  wad  i zalet  w kontaktach 

mi

ę

dzyludzkich.  Oczywi

ś

cie  bukiet  wad  był  daleko  bogatszy  i bardziej  barwny  ni

Ŝ

 

nieliczne i mizerne zalety. A potem zrobiły

ś

my sprawdzian: dla kogo jej poszczególne 

wady  rzeczywi

ś

cie  s

ą

  wadami,  komu  s

ą

  oboj

ę

tne,  a kto  uwa

Ŝ

a  je  za  zalety? 

Katarzyna  była  bardzo  zdziwiona.  Paru  osobom  na  przykład  podobała  si

ę

  jej 

nie

ś

miało

ść

  i zahamowania.  Kto

ś

  powiedział, 

Ŝ

e  lubi  nie

ś

miałe  dziewczyny,  kto

ś

 

jeszcze  okre

ś

lił  t

ę

  cech

ę

  jako  skromno

ść

,  dwie  osoby  uznały, 

Ŝ

e  to  pasuje  do  niej. 

Pami

ę

tam,  jak  si

ę

  rozpogodziła,  kiedy  jeden  chłopak,  jej  rówie

ś

nik,  prawie  na  ni

ą

 

nakrzyczał: 

„To  co, 

Ŝ

e  si

ę

  nad  wszystkim  długo  zastanawiasz?  Nie  znosz

ę

  mówienia  co 

ś

lina  na  j

ę

zyk  przyniesie.  Ty  jak  si

ę

  odezwiesz,  to  przynajmniej  do  sensu.  Mówisz 

mało, ale smacznie”. I tak było ze wszystkim oprócz obgryzania paznokci, którego nie 

pochwalił nikt. 

Czy  Ty te

Ŝ

 stronisz  od ludzi, jak kiedy

ś

 Kasia? Pami

ę

taj, Tobie te

Ŝ

  - jak jej - 

tylko  wydaje  si

ę

, 

Ŝ

e  inni  nie  b

ę

d

ą

  chcieli  Ci

ę

  zaakceptowa

ć

.  Bzdura!  Wi

ę

kszo

ść

 

z nich po prostu boi si

ę

 tego samego co Ty i dlatego trzyma si

ę

 na dystans. 

Inne  plusy  i minusy  Wiem, 

Ŝ

e  to  jeszcze  nie  wszystko  w Twoim 

skomplikowanym  autoportrecie.  Ka

Ŝ

d

ą

  z tych  rzeczy  mo

Ŝ

na  rozło

Ŝ

y

ć

  na  szereg 

mniejszych i wi

ę

kszych kawałków. Jedne z nich b

ę

d

ą

 dla Ciebie bardzo wa

Ŝ

ne, inne 

prawie bez znaczenia. Cz

ę

sto nawet nie w pełni zdajesz sobie spraw

ę

, ile tego jest. 

Kiedy  pogrzeba

ć

  gł

ę

biej,  stworzy

ć

  ludziom  okazj

ę

, 

Ŝ

eby  uwa

Ŝ

niej  rozejrzeli  si

ę

 

w sobie pod k

ą

tem samooceny, wówczas kolejne nieakceptowane detale wyskakuj

ą

 

jak  grzyby  po  deszczu.  Najcz

ęś

ciej,  niestety,  nie  równowa

Ŝ

one  przez  plusy.  Zrób 

teraz  swoj

ą

  list

ę

.  Nie  tak, 

Ŝ

eby  wypisywa

ć

  wszystko,  tylko  pi

ęć

  rzeczy,  jakie  Ci 

najpierw  przyjd

ą

  do  głowy.  Nie  my

ś

l  zbyt  długo,  wa

Ŝ

ne  s

ą

  pierwsze  skojarzenia. 

Natomiast w rubryce plusów mo

Ŝ

esz si

ę

 zastanawia

ć

 dłu

Ŝ

ej, bo podejrzewam, 

Ŝ

e nie 

nawykłe

ś

  do  zauwa

Ŝ

ania  swoich  mocnych  stron  i mo

Ŝ

e  b

ę

dzie  to  okazja, 

Ŝ

eby

ś

 

troch

ę

 po

ć

wiczył t

ę

 bardzo potrzebn

ą

 umiej

ę

tno

ść

. 

A oto lista: 

I. W wygl

ą

dzie zewn

ę

trznym, we własnym ciele: 

1) nie lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój minus): a... b... c... d... e... 

2) lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój plus): a... b... c... d... e... 

II. W swojej inteligencji, m

ą

dro

ś

ci, zdolno

ś

ciach: 

1) nie lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój minus): a... b... c... d... e... 

2) lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój plus): a... b... c... d... e... 

III. W swoim charakterze, kwalifikacjach moralnych: 

1) nie lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój minus): a... b... c... d... e... 

2) lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój plus): a... b... c... d... e... 

IV. Jako m

ęŜ

czyzna/kobieta 1) nie lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój minus): 

a... 

b... 

c... 

d... 

e... 

2) lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój plus): 

a... 

b... 

c... 

d... 

e... 

V.  W zwi

ą

zkach  z lud

ź

mi,  byciu  z nimi,  kontaktach  1)  nie  lubi

ę

  w sobie 

(uwa

Ŝ

am za swój minus): a... b... c... d... e... 

2) lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój plus): a... b... c... d... e... 

VI. W innych  wa

Ŝ

nych  dla  mnie  sprawach,  które  nie  mieszcz

ą

  si

ę

  w tamtych 

kategoriach 1) nie lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój minus): 

a... 

b... 

c... 

d... 

e... 

2) lubi

ę

 w sobie (uwa

Ŝ

am za swój plus): 

a... 

b... 

c... 

d... 

e... 

Ciekawe,  czy  co

ś

  Ci

ę

  zaskoczyło?  Czy  łatwiej  było  Ci  pisa

ć

  o plusach,  czy 

o minusach?  Czy  Twoje  ogólne  zdanie  na  własny  temat  wi

ąŜ

e  si

ę

  jako

ś

  ze 

szczególnymi ocenami? 

Sytuacja 

Ŝ

yciowa  a samoocena  Chc

ę

  jeszcze  powiedzie

ć

  o jednej  rzeczy, 

z której pewnie zdajesz sobie spraw

ę

, ale mo

Ŝ

e nie  do

ść

 wyra

ź

nie. Samoocena nie 

jest człowiekowi dana raz na zawsze. Zmienia si

ę

 na przykład z wiekiem. Przypomnij 

sobie,  co  było  najwa

Ŝ

niejsze  w Twoim  autoportrecie  par

ę

  lat  wstecz,  spróbuj 

wyobrazi

ć

  sobie  co  mo

Ŝ

e  wybi

ć

  si

ę

  na  pierwszy  plan  za  par

ę

  lat.  Dostałam  list  od 

Małgosi  dokładnie  na  ten  temat.  Pisała:  „B

ę

d

ą

c  młod

ą

  dziewczyn

ą

  strasznie  si

ę

 

m

ę

czyłam. Zawsze mi si

ę

 zdawało, 

Ŝ

e jestem nie-stosownie ubrana, inne dziewczyny 

-  one  umiały  zrobi

ć

  si

ę

  na  bóstwo!  W dodatku  nie  ta

ń

czyłam  za  dobrze.  W ogóle 

byłam  strasznie  zakompleksiona.  Teraz  przestałam  si

ę

  przejmowa

ć

  tym,  jak 

wygl

ą

dam.  Wa

Ŝ

ne, 

Ŝ

eby  ludzie  mnie  lubili  i 

Ŝ

eby  mie

ć

  paru  przyjaciół  od  serca. 

Potrafi

ę

  gada

ć

  z nimi  godzinami,  pomagamy  sobie  nawzajem  w trudnych  chwilach. 

Nie  wyładniałam,  nigdy  nie  byłam  zbyt  ładna,  zreszt

ą

  wiesz  -  lata  lec

ą

.  Ale  chyba 

zm

ą

drzałam  i mniej  si

ę

  skupiam  na  sobie,  a bardziej  na  innych.  Mo

Ŝ

e  to  jest  mój 

sposób na kompleksy?” 

Bez  w

ą

tpienia  na  samoocen

ę

  wpływa  Twoja  sytuacja 

Ŝ

yciowa,  co  najlepiej 

wida

ć

,  kiedy  si

ę

  gwałtownie  zmienia.  Przekonuj

ą

  si

ę

  o tym  cho

ć

by  wszyscy  młodzi 

rodzice,  kiedy  -  wraz  z pojawieniem  si

ę

  na 

ś

wiecie  ich  pierwszego  potomka  - 

zaczynaj

ą

  liczy

ć

  si

ę

  umiej

ę

tno

ś

ci  i dobra  orientacja  w sprawach  pieluszek,  kolek, 

karmienia  itd.  itp.  Na  par

ę

  tygodni  albo  miesi

ę

cy  dla  matki  takie  rzeczy  staj

ą

  si

ę

 

najwa

Ŝ

niejsze we własnym autoportrecie, okre

ś

laj

ą

 jego jasn

ą

 lub ciemn

ą

 tonacj

ę

. 

A  wszyscy  ci,  którzy  ze  wsi  przenie

ś

li  si

ę

  do  miasta  i nagle  okazało  si

ę

, 

Ŝ

e 

cała ich skomplikowana i obszerna wiedza o przyrodzie oraz zdolno

ś

ci do ci

ęŜ

kiego 

wysiłku  fizycznego  specjalnie  si

ę

  nie  licz

ą

?  A m

ęŜ

czy

ź

ni,  którzy  wraz  ze  wzrostem 

bezrobocia  stracili  prac

ę

  i teraz  musz

ą

  jako

ś

  odnale

źć

  si

ę

  w sytuacji,  kiedy  jedyn

ą

 

pracuj

ą

c

ą

 osob

ą

 w rodzinie jest 

Ŝ

ona? 

Lepszy  -  gorszy  czyli  w pułapce  bezustannych  porówna

ń

  Jeszcze  siedziałe

ś

 

w wózku,  siusiałe

ś

  w pieluchy  i niewiele  rozumiałe

ś

  z tego,  co  mówi

ą

  doro

ś

li,  a ju

Ŝ

 

nad Twoj

ą

 głow

ą

 co chwila kto

ś

 Ci

ę

 do kogo

ś

 porównywał: Piotrusiowi wyrósł z

ą

bek! 

A mojemu Stasiowi jeszcze nie. A czy ju

Ŝ

 siada, czy ju

Ŝ

 staje, czy ju

Ŝ

 liczy do pi

ę

ciu, 

bo  moje  ju

Ŝ

  do  siedmiu? 

ś

yjemy  w społecze

ń

stwie,  w którym  od  zera  ucz

ą

  nas 

porównywania.  Na  pewno  byłoby  Ci  łatwiej  wymieni

ć

  pi

ęć

dziesi

ą

t  rzeczy,  w których 

jeste

ś

  od  innych  lepszy  albo  gorszy,  ni

Ŝ

  pi

ęć

  takich,  które  s

ą

  niepowtarzalne, 

odr

ę

bne, jedyne na 

ś

wiecie. 

Takie  my

ś

lenie  w kategoriach  „lepszy-gorszy”  wrosło  w nas  do  tego  stopnia, 

Ŝ

e  nie  jeste

ś

my  w stanie  wyobrazi

ć

  sobie  innego  podej

ś

cia  do 

Ŝ

ycia.  A przecie

Ŝ

 

mo

Ŝ

na.  Z wykształcenia  jestem  etnografem,  w zwi

ą

zku  z tym  miałam  okazj

ę

  - 

oczywi

ś

cie  poprzez  lektur

ę

  -  przyjrze

ć

  si

ę

  na  przykład  południowo-ameryka

ń

skim 

Indianom  Zuni,  opisywanym  przez  Ruth  Benedict,  słynn

ą

  badaczk

ę

  ludów 

egzotycznych.  Owi  Zuni  w ogóle  ze  sob

ą

  nie  rywalizuj

ą

.  Podczas  rytualnych 

ś

wi

ą

t 

urz

ą

dzaj

ą

  biegi,  w których  wcale  nie  chodzi  o to, 

Ŝ

eby  wygra

ć

.  Ka

Ŝ

dy  biegacz  ma 

dotrze

ć

 do mety, natomiast nie stara si

ę

 wyprzedzi

ć

 innych. 

Cz

ę

sto co

ś

 podobnego dzieje si

ę

 w grupach terapeutycznych, kiedy usiłujemy 

wyeliminowa

ć

  porównywanie,  a w  to  miejsce  wprowadzi

ć

  koncentrowanie  si

ę

  na 

swoich  mocnych  stronach.  I okazuje  si

ę

, 

Ŝ

e  mo

Ŝ

na  my

ś

le

ć

  w taki  sposób:  jestem 

inny,  niepodobny  do  nikogo  na 

ś

wiecie.  W czym

ś

  dobry,  a nie  lepszy;  w czym

ś

 

marny,  a nie  gorszy.  Albo  jeszcze  inaczej  -  nie  jestem  kiepski,  tylko  to  jest  moja 

trudno

ść

. 

Jest jedna sytuacja, w której si

ę

 nie porównuje, raczej przeciwnie - podkre

ś

la 

jedyno

ść

  i wyj

ą

tkowo

ść

.  „Jest  inna  ni

Ŝ

  wszystkie”,  „nikogo  takiego  jeszcze  nie 

spotkałam”  -  tak  mówi

ą

  zakochani.  A wi

ę

c  umiemy  patrze

ć

  te

Ŝ

  w ten  sposób, 

a wszyscy ci, którzy byli zakochani z wzajemno

ś

ci

ą

, wiedz

ą

, jak szcz

ęś

liwy mo

Ŝ

e by

ć

 

człowiek, gdy nie obawia si

ę

 porów-na

ń

. 

I  przeciwstawna  sytuacja:  z pracy  odchodzi  kto

ś

  kogo  wszyscy  lubili  i cenili, 

a Ty  przychodzisz  na  jego  miejsce  i masz  wra

Ŝ

enie, 

Ŝ

e  ka

Ŝ

dy  Twój  krok  i ka

Ŝ

de 

odezwanie  jest  zestawiane  z post

ę

powaniem  owej  nieobecnej  osoby.  Trudno  si

ę

 

w takiej sytuacji wyrobi

ć

, prawda? Ka

Ŝ

de „inaczej” oznacza „gorzej”, wszystko obraca 

si

ę

 na Twoj

ą

 niekorzy

ść

. 

Czy masz by

ć

 ideałem? 

Pełno  jest  wsz

ę

dzie  dookoła  nas  ró

Ŝ

nych  wzorów  doskonało

ś

ci,  modeli  do 

na

ś

ladowania, które - je

Ŝ

eli traktowane zbyt powa

Ŝ

nie - potrafi

ą

 popsu

ć

 humor nawet 

zadowolonym z siebie. Wkroczyli

ś

my w epok

ę

 reklam i mam wra

Ŝ

enie, 

Ŝ

e musi si

ę

 to 

ź

le  odbija

ć

  na  poczuciu  własnej  warto

ś

ci  wielu  z nas.  Bo  która  ma  takie  włosy 

i sylwetk

ę

, jak Cindy Crawford, zach

ę

caj

ą

ca do kupowania szamponu firmy L’Oreal? 

Który wygl

ą

da tak korzystnie jak facet z reklamy „Gilette - najlepsze dla m

ęŜ

czyzny”? 

Nie sta

ć

 Ci

ę

 równie

Ŝ

 na nowy model Opla czy nawet Poloneza. Zapewne nie jeste

ś

 

i mo

Ŝ

e nigdy nie b

ę

dziesz eleganckim biznesmenem korzystaj

ą

cym z komputera IBM 

najnowszej generacji. 

Ale czy tylko o to chodzi? Zastanów si

ę

 dobrze: pragniesz mie

ć

 hollywoodzk

ą

 

urod

ę

,  umysł  Einsteina  i karier

ę

  zawodow

ą

  w tempie  Alexis  Colby  czy  po  prostu 

chcesz  by

ć

  szcz

ęś

liwy?  Niejednokrotnie  te  reklamowane  symbole  powodzenia 

i sukcesu  wcale  nie  maj

ą

  szcz

ęś

liwego 

Ŝ

ycia.  Jestem  przekonana, 

Ŝ

e  Marylin 

Monroe  zamieniłaby  si

ę

  z niejedn

ą

  szar

ą

  myszk

ą

,  dziewczyn

ą

  z Pułtuska,  która  ma 

kochaj

ą

cego m

ęŜ

a i udane dzieci. Wrócimy do tego jeszcze, a teraz posłuchaj: ka

Ŝ

dy 

z nas, a wi

ę

c i Ty, ma w sobie co

ś

 niepowtarzalnego, jedynego na 

ś

wiecie i przez to 

cudowne-go i pi

ę

knego. Nikt nie jest ideałem, ale te

Ŝ

 nikt nie jest kompletnym zerem. 

A wi

ę

c i Ty nie jeste

ś

. Spróbuj spojrze

ć

 na to tak: cz

ę

sto my

ś

l

ę

 o sobie 

ź

le, ale to nie 

jest  obiektywna  prawda,  tylko  moje  wyobra

Ŝ

enia.  A skoro  tak,  to  mog

ę

  zacz

ąć

  je 

zmienia

ć

. 

Rozdział II  

Co wynika z twojego my

ś

lenia We

ź

my sytuacj

ę

 najprostsz

ą

, jaki

ś

 sprawdzian 

czy  egzamin. Dostałe

ś

 pierwsze pytanie, które nie  bardzo Ci pasuje, i zmagaj

ą

c si

ę

 

z nim mo

Ŝ

esz wpa

ść

 - jak wóz na piaszczystej drodze w wy

Ŝ

łobione koleiny - w jeden 

z dwóch torów my

ś

lenia: 

1.  Na  pewno  nast

ę

pne  pytanie  b

ę

dzie  gorsze  i skompromituj

ę

  si

ę

  jeszcze 

bardziej.  Po  co  w ogóle  si

ę

  do  tego  zabierałem,  skoro  wiem, 

Ŝ

e  jestem  do  niczego. 

Ju

Ŝ

  tyle  razy  mi  si

ę

  nie  powiodło.  Dobrze  pami

ę

tam,  jak

ą

  dałem  plam

ę

  w zeszły 

wtorek. Mam coraz wi

ę

ksz

ą

 pustk

ę

 w głowie... Nic mi nie wyjdzie! 

2. Zobaczymy, czy nast

ę

pne pytanie nie b

ę

dzie lepsze. Jestem całkiem nie

ź

le 

przygotowany.  Teraz  trzeba  tylko  skupi

ć

  si

ę

  i nadrobi

ć

  złe  wra

Ŝ

e-nie.  Ju

Ŝ

  par

ę

  razy 

poradziłem  sobie  z du

Ŝ

o  trudniejsz

ą

  sytuacj

ą

.  Przecie

Ŝ

  nie  dalej  jak  przedwczoraj 

poszło mi tak dobrze. Musi si

ę

 uda

ć

! 

Nie musz

ę

 mówi

ć

, kto ma wi

ę

ksze szanse. Lubi

ę

 to porównanie, bo wła

ś

ciwie 

we  wszystkich 

Ŝ

yciowych  sprawach  jest  podobnie,  od  projektu  ugotowania  zupy  po 

plan  przebudowy 

ś

wiata.  Najpierw  co

ś

  zamierzamy  -  sami  lub  pod  wpływem 

oczekiwa

ń

  innych  ludzi  -  potem  zastanawiamy  si

ę

,  jak  nam  to  pójdzie,  i ten 

pesymizm  albo  optymizm  wyznacza  dalszy  bieg  zdarze

ń

.  Idzie  jak  z płatka  albo  jak 

po grudzie. Oczywi

ś

cie, tak zwane obiektywne okoliczno

ś

ci te

Ŝ

 maj

ą

 znaczenie, ale 

nasze nastawienie jest du

Ŝ

o wa

Ŝ

niejsze, ni

Ŝ

 na ogół s

ą

dzimy. 

A mo

Ŝ

e sam jeste

ś

 autorem własnych niepowodze

ń

? 

Jak  to  si

ę

  dzieje?  Otó

Ŝ

  najpierw  uruchamiamy  ła

ń

cuch  wspomnie

ń

.  Osoby, 

które  maj

ą

  skłonno

ść

  do  dołowania  si

ę

,  przypominaj

ą

  sobie  swoje  poprzednie 

niepowodzenia  i dosłownie  zwieszaj

ą

  nos  na  kwint

ę

.  Do  i tak  ju

Ŝ

  ci

ęŜ

kiego  baga

Ŝ

u 

przekonania  o swoich  nikłych  szansach  dodaj

ą

  now

ą

  cegł

ę

  i znowu  próbuj

ą

.  Nadal 

bez  skutku,  tyle 

Ŝ

e  dalej  jest  im  coraz  ci

ęŜ

ej.  Kolekcja  niepowodze

ń

  ro

ś

nie  jak 

toczona  w dół  kula  ze 

ś

niegu.  A ci,  którzy  s

ą

  nastawieni, 

Ŝ

e  pójdzie  dobrze?  Ich 

kolekcja składa si

ę

 z kolorowych baloników - wspomnie

ń

 udanych działa

ń

 i sytuacji - 

które ci

ą

gn

ą

 ich do góry, ł

ą

cz

ą

c si

ę

 w coraz wi

ę

kszy p

ę

k. Czyli im gorzej, tym gorzej, 

a im  lepiej,  tym  lepiej.  Co  jest  przeciwie

ń

stwem  nosa  na  kwint

ę

?  Nos  triumfalnie 

skierowany ku górze. 

Mówi

ę

 zawsze, 

Ŝ

e człowiek ma wypisane na nosie to, co ma go spotka

ć

. I jest 

to  -  po  ła

ń

cuchu  wspomnie

ń

  -  druga  tajemnica  Twoich  sukcesów  i nie-powodze

ń

. 

Tam  wszystko  odbywa  si

ę

  w Twojej  głowie:  musisz  zu

Ŝ

y

ć

  mnóstwo  energii, 

Ŝ

eby 

przebi

ć

  si

ę

  przez  swoje  negatywne  nastawienie  i ju

Ŝ

  nie  tak  wiele  zostaje  na  samo 

zadanie,  które  przed  Tob

ą

  stoi.  Tu  w gr

ę

  wchodz

ą

  inni  ludzie,  którzy  czytaj

ą

 

z Twojego  nosa.  Zreszt

ą

  nie  tylko  z nosa.  Niska  samoocena,  niewiara  we  własne 

mo

Ŝ

liwo

ś

ci da si

ę

 odczyta

ć

 z wielu ró

Ŝ

nych sygnałów, chocia

Ŝ

 by

ć

 mo

Ŝ

e nie zda-jesz 

sobie  z tego  sprawy.  Przyjrzyj  si

ę

  na  przykład  swojej  sylwetce.  Je

ś

li  masz  złe 

mniemanie  o sobie,  pewnie  nie  nosisz  dumnie  wypi

ę

tej  piersi,  tylko  raczej  kulisz 

ramiona.  Pewnie  masz  skłonno

ść

  do  cofania  brody  i pochylania  głowy,  zamiast 

obnosi

ć

 j

ą

  wyprostowan

ą

  po królewsku. Mo

Ŝ

e te

Ŝ

 trzymasz  r

ę

ce  blisko tułowia i nie 

zagarniasz nimi 

ś

wiata, tylko cz

ę

sto krzy

Ŝ

ujesz na piersiach, jakby

ś

 si

ę

 chciał przed 

nim  osłoni

ć

.  Bywa  odwrotnie:  chocia

Ŝ

  w 

ś

rodku  czujesz  si

ę

  bezradny  jak  małe 

dziecko  i tak  naprawd

ę

  nie  wart  uznania  i uczucia  -  nadrabiasz  min

ą

  i postaw

ą

, 

wypinasz  pier

ś

,  zadzierasz  głow

ę

,  mocno  gestykulujesz.  Wymowa  niby  inna  ni

Ŝ

 

u tych niepewnych i zahamowanych, ale tylko niektórzy daj

ą

 si

ę

 zwie

ść

 pozorom. Bo 

jednak cz

ę

sto mo

Ŝ

na zauwa

Ŝ

y

ć

, 

Ŝ

e Twoja przebojowo

ść

 jest troszk

ę

 przesadna czy 

sztuczna, 

Ŝ

e jeste

ś

 odrobin

ę

 za sztywny albo ciut zbyt gło

ś

ny. Jakby

ś

 to nie był Ty, 

tylko maska czy przebranie, zza których chwilami przeziera co

ś

 całkiem innego. Je

ś

li 

tak wła

ś

nie funkcjonujesz - wewn

ą

trz niska samoocena, na zewn

ą

trz pewno

ść

 siebie 

i dobre  samopoczucie  -  to  jestem  przekonana, 

Ŝ

e  musi  Ci

ę

  to  drogo  kosztowa

ć

. 

Płacisz ci

ą

głym napi

ę

ciem, albowiem wspinanie si

ę

 na palce pochłania wiele energii 

i na  krótk

ą

  met

ę

  zwyczajnie  m

ę

czy.  A je

ś

li  utrzymuje  si

ę

  przez  dłu

Ŝ

szy  czas,  mo

Ŝ

e 

si

ę

 nawet niekorzystnie odbi

ć

 na Twoim zdrowiu. 

I drugi rodzaj kosztów: zamieszanie, jakie wywołuje Twoja niejednoznaczno

ść

 

u ludzi,  którzy  usiłuj

ą

  Ci

ę

  zrozumie

ć

.  Gdyby  kto

ś

  nawet  chciał  da

ć

  Ci  to,  czego 

potrzebujesz, trudno mu b

ę

dzie odczyta

ć

, o co Ci wła

ś

ciwie chodzi. Mam przyjaciela 

Filipa,  który  zało

Ŝ

ył  now

ą

  firm

ę

  i wpadł  w -  przej

ś

ciowe  zreszt

ą

  -  tarapaty.  Jego 

dziewczyna 

Ŝ

aliła si

ę

 kiedy

ś

, 

Ŝ

e chciałaby podtrzyma

ć

 go na duchu ale nie umie tego 

zrobi

ć

.  Wyczuwa  jego  zn

ę

kanie  i niepokój,  natomiast  Filip  zachowuje  si

ę

  tak,  jakby 

wszystko spływało po nim jak woda po g

ę

si. 

Pozostaj

ą

c  jednak  przy  skulonych  ramionach  i nosie  na  kwint

ę

  -  to  tylko 

przykłady  sygnałów,  jakie  bezwiednie  dajesz  innym.  Jeden  z nich  jest  szczególnie 

wa

Ŝ

ny,  to  mianowicie,  czy  w kontaktach  z lud

ź

mi  patrzysz  im  w oczy.  Osoby 

niepewne  siebie  na  ogół  tego  nie  robi

ą

.  Co  wtedy  prze

Ŝ

ywa  ten,  na  kogo  nie 

patrzysz? Najcz

ęś

ciej my

ś

li sobie: co

ś

 tu jest nie w porz

ą

dku, chce co

ś

 przede mn

ą

 

ukry

ć

,  pewnie  oszuka

ć

;  a mo

Ŝ

e,  skoro  unika  kontaktu, 

ź

le  o mnie  my

ś

li  albo  mnie 

lekcewa

Ŝ

y. Mało komu przychodzi do głowy, 

Ŝ

e to z nie

ś

miało

ś

ci czy za

Ŝ

enowania. 

Jak  wiele  mo

Ŝ

e  zmieni

ć

  patrzenie  w oczy,  sprawdziłam  w bardzo 

niewdzi

ę

cznej  sytuacji  mi

ę

dzyludzkiej,  mianowicie  przy  załatwianiu  spraw 

urz

ę

dowych. Najwi

ę

kszy formalista, dla którego normalnie klient czy petent to wróg, 

je

Ŝ

eli złapa

ć

 jego wzrok - mi

ę

knie i zaczyna traktowa

ć

 człowieka bardziej po ludzku. 

Nie mówi

ę

 ju

Ŝ

 o tym, 

Ŝ

e je

ś

li nie patrzysz, pozbawiasz si

ę

 wielu bez-cennych 

informacji, przede wszystkim nie dowiadujesz si

ę

, jaka jest reakcja na Ciebie i ró

Ŝ

ne 

Twoje  zachowania.  Miałam  raz  w prowadzonej  przez  siebie  grupie  przykład  jak 

z podr

ę

cznika. Był tam bardzo du

Ŝ

y facet, Krystian, który bał si

ę

 ludzi, i kiedy co

ś

 od 

nich chciał, zawsze patrzył sobie na buty. Zaproponowałam mu, 

Ŝ

eby podnosił wzrok, 

ilekro

ć

 zwraca si

ę

 do innej osoby. I dokonało si

ę

 wielkie odkrycie: Krystian stwierdził, 

Ŝ

e to oni si

ę

 go boj

ą

. No, mo

Ŝ

e nie wszyscy, ale spora cz

ęść

. 

Wró

ć

my do sytuacji egzaminacyjnej maj

ą

c na uwadze, 

Ŝ

e całe 

Ŝ

ycie to je-den 

wielki egzamin, bo - pami

ę

tasz, jak pisała Wiesława Szymborska - „nic dwa razy si

ę

 

nie zdarza i nie zdarzy. Z tej przyczyny zrodzili

ś

my si

ę

 bez wprawy i pomrzemy bez 

rutyny”.  A wi

ę

c  stajesz  ze  skulonymi  ramionami  i oczami  wbitymi  w podłog

ę

,  a na 

nosie  masz  wypisane, 

Ŝ

e  na  pewno  Ci  si

ę

  nie  uda.  Egzaminator  widzi  to  i Twoje 

przekonanie  przynajmniej  w jakim

ś

  stopniu  mu  si

ę

  udziela.  Czyli  jeszcze  zanim 

cokolwiek  si

ę

  zacz-nie,  ju

Ŝ

  ma  do  Ciebie  nie  najlepsze  nastawienie.  Ono  z kolei 

udziela  si

ę

  Tobie,  kulisz  si

ę

  jeszcze  bardziej  i Twój  sygnał, 

Ŝ

e  spodziewasz  si

ę

 

niepowodzenia,  staje  si

ę

  wyra

ź

niejszy.  I tak  nastawiacie  si

ę

  nawzajem  coraz  gorzej 

i gorzej. 

Na szcz

ęś

cie w 

Ŝ

yciu nie jest a

Ŝ

 tak 

ź

le. Specjalnie przesadziłam w tym opisie, 

Ŝ

eby  wyra

ź

niej  było  wida

ć

,  jak  sam  stajesz  si

ę

 

ź

ródłem  własnych  kłopotów. 

Namawiam  Ci

ę

  w tym  miejscu  na  mały  eksperyment:  postaraj  si

ę

  par

ę

  razy 

w ró

Ŝ

nych  sytuacjach,  kiedy  czujesz  si

ę

  nieszczególnie,  wyprostowa

ć

  ramiona, 

podnie

ść

  głow

ę

  i patrze

ć

  prosto  w oczy.  Sprawd

ź

,  czy  to  co

ś

  zmienia,  mo

Ŝ

e  si

ę

 

zach

ę

cisz do troch

ę

 innego zachowania, ni

Ŝ

 dot

ą

d miałe

ś

 w zwyczaju. 

Trudne  pocz

ą

tki  Pami

ę

tasz  jak  było,  kiedy  znalazłe

ś

  si

ę

  w nowej  szkole  albo 

poszedłe

ś

  na  studia?  Gdy  zaczynałe

ś

  now

ą

  prac

ę

?  Opowiadała  mi  znajoma 

dziewczyna, jak czuła si

ę

 przez par

ę

 pierwszych tygodni w szkole za granic

ą

, dok

ą

d 

wyjechali słu

Ŝ

bowo jej rodzice: „Byłam kompletnie ogłupiała i zupełnie do niczego. Na 

lekcjach  jak  przygłup,  na  prywatkach  jak  jaki

ś

  raróg.  Nie  wiedziałam  nawet,  o czym 

rozmawia

ć

 na przerwach, co si

ę

 odezwałam, to głupio. Byłam nie tak ubrana, inaczej 

podnosiłam r

ę

k

ę

 na lekcjach. Miałam wra

Ŝ

enie, 

Ŝ

e nawet nogi i r

ę

ce mam nie takie. 

Tak mi si

ę

 wtedy wydawało. Z czasem zacz

ę

ło by

ć

 lepiej, wci

ą

gn

ę

łam si

ę

”. Co jaki

ś

 

czas,  bez  wyje

Ŝ

d

Ŝ

ania,  wszyscy  trafiamy  na  sytuacje,  w których  czujemy  si

ę

  jak 

w obcym kraju. 

Ka

Ŝ

da  nowa  sytuacja  wymaga  przystosowania,  wszystkie  pocz

ą

tki  obfituj

ą

 

w niepowodzenia, bo poruszasz si

ę

 po nieznanym gruncie bez rozeznania i wprawy. 

Nic  dziwnego, 

Ŝ

e  reagujesz  niepewno

ś

ci

ą

  w

ą

tpliwo

ś

ciami  na  własny  temat  i zwykle 

w konsekwencji  pogarsza  si

ę

  Twój  autoportret.  Przypuszczam, 

Ŝ

e  nie  jeste

ś

  wtedy 

dla  siebie  zbyt  dobry  i nie  fundujesz  sobie  okresu  ochronnego,  czasowej  taryfy 

ulgowej na  wej

ś

cie w nowe  układy. Pewnie  z przykro

ś

ci

ą

 stwierdzasz, 

Ŝ

e inni radz

ą

 

sobie lepiej, zazdro

ś

cisz im, a nawet jeste

ś

 na nich zły. 

Trudno  bywa  zwłaszcza  wtedy,  gdy  oni  znaj

ą

  si

ę

  od  lat  i du

Ŝ

o  ich  ze  sob

ą

 

ł

ą

czy.  Naprawd

ę

  nie  do  pozazdroszczenia  jest  sytuacja  nowego  pracownika 

trafiaj

ą

cego  do  zgranego  zespołu,  nowej  dziewczyny  czy  chłopaka  wprowadzanego 

do  paczki  starych  przyjaciół  swojej  sympatii, mał

Ŝ

onka  przyje

Ŝ

d

Ŝ

aj

ą

cego  z pierwsz

ą

 

wizyt

ą

  do  rodziny  partnera.  Oni 

ś

miej

ą

  si

ę

  z jakiej

ś

  zabawnej  historii  sprzed  lat, 

a Tobie  wydaje  si

ę

, 

Ŝ

e  z Ciebie.  Rozumiej

ą

  si

ę

  w pół  słowa,  przerzucaj

ą

  doskonale 

czytelnymi  dla  nich  aluzjami,  a Ty  nic  nie  kojarzysz  i czujesz  si

ę

  jak  ostatni  tuman. 

Spokojnie!  Mo

Ŝ

esz  by

ć

  pewien, 

Ŝ

e  to  minie,  je

Ŝ

eli  tylko  nie  zamkniesz  si

ę

  w sobie 

i nie  podejmiesz  postanowienia, 

Ŝ

e  si

ę

  odcinasz  i wycofujesz.  To  troch

ę

  tak,  jakby

ś

 

si

ę

  znalazł  w

ś

ród  ludzi  mówi

ą

cych  w obcym  j

ę

zyku  i z  czasem  zacz

ą

ł  si

ę

  nim 

posługiwa

ć

, najpierw słabo, a potem co-raz swobodniej. Wi

ę

c lepiej poprzygl

ą

daj si

ę

 

i troch

ę

  poczekaj  pami

ę

taj

ą

c, 

Ŝ

e  na  pocz

ą

tku  pewna  sztywno

ść

  i niezr

ę

czno

ść

  to 

rzecz  naturalna,  a Twoje  marne  samopoczucie  jest  zrozumiałe  i przej

ś

ciowe.  Pół 

biedy, kiedy chodzi o dalsz

ą

 rodzin

ę

 albo szkolnych kolegów Twojej drugiej połowy - 

mo

Ŝ

esz  przesta

ć

  si

ę

  z nimi  widywa

ć

.  Ale  je

Ŝ

eli  to  jest  nowa  praca  lub  szkoła  czy, 

powiedzmy, te

ś

ciowie? Trudno całkiem zerwa

ć

 takie kontakty. Bywa, 

Ŝ

e decydujesz 

si

ę

 wówczas na co

ś

 w rodzaju „emigracji wewn

ę

trznej”. Rezygnujesz z wł

ą

czania si

ę

 

we wspólne rozmowy i rozrywki, je

Ŝ

eli to mo

Ŝ

liwe siadasz w k

ą

cie, starasz si

ę

 wyj

ść

 

jak najwcze

ś

niej. I mo

Ŝ

e si

ę

 to ci

ą

gn

ąć

 latami, pogł

ę

biaj

ą

c Twoje poczucie, 

Ŝ

e jeste

ś

 

niewa

Ŝ

ny, nielubiany, gorszy. 

Pobrały si

ę

 dwa zera A je

ś

li 

Ŝ

yjesz z kim

ś

 pod jednym dachem i - jak dawniej 

mówiono  -  dzielisz  z nim  lub  ni

ą

  stół  i ło

Ŝ

e?  Pracuj

ą

c  w poradni  rodzinnej 

zauwa

Ŝ

yłam, 

Ŝ

e  raz  po  raz  powtarza  si

ę

  pewien  rodzaj  kłopotów,  które  trapi

ą

 

mał

Ŝ

onków  ze  zł

ą

  samoocen

ą

.  Chc

ę

  przedstawi

ć

  je  tutaj  bardziej  szczegółowo,  bo 

prawie  wszyscy  albo  jeste

ś

my  z kim

ś

  w stałym  zwi

ą

zku,  albo  b

ę

dziemy,  albo  -  co 

gorsza - ju

Ŝ

 mamy za sob

ą

 rozpad takiego układu. Zacznijmy od konkretnej sytuacji, 

bardzo prostej i typowej. Niech to b

ę

dzie Gosia i Andrzej, mo

Ŝ

e po dwóch, mo

Ŝ

e po 

siedmiu  latach  mał

Ŝ

e

ń

stwa.  W ka

Ŝ

dym  razie  zd

ąŜ

yli  ju

Ŝ

  zapomnie

ć

  o zalotach 

i miodowym  miesi

ą

cu,  tkwi

ą

  w prozie  codziennego 

Ŝ

ycia:  praca,  gospodarstwo 

domowe,  pewnie  te

Ŝ

  dzieci.  On  uwa

Ŝ

a, 

Ŝ

e  jest  niezbyt  atrakcyjnym  m

ęŜ

czyzn

ą

 

i marnym  m

ęŜ

em,  ona  nie  czuje  si

ę

  ani  ładna,  ani  poci

ą

gaj

ą

ca  i stale  ma  do  siebie 

pretensje, 

Ŝ

e nie wywi

ą

zuje si

ę

 na pi

ą

tk

ę

 z roli 

Ŝ

ony (bo prowadzenie domu, prosz

ę

 

Pa

ń

stwa,  to  tak  skomplikowane  i wielow

ą

tkowe  zadanie, 

Ŝ

e  zawsze  mo

Ŝ

na  znale

źć

 

co

ś

, co si

ę

 zrobiło nie do

ść

 dobrze). Punkt wyj

ś

cia we

ź

miemy banalny - on mówi do 

niej: „Miła moja, zupa jest przesolona”. Bo rzeczywi

ś

cie jest. 

Teraz  zajmiemy  si

ę

  czytaniem  w my

ś

lach.  Kobieta,  która  dobrze  czuje  si

ę

 

w 

Ŝ

yciu,  w swoim  zwi

ą

zku  i w  roli  gospodyni  domowej,  pomy

ś

li  w takiej  sytuacji: 

„Przykro  mi.  Nast

ę

pnym  razem,  kiedy  b

ę

d

ę

  robi

ć

  ogórkow

ą

,  musz

ę

  pami

ę

ta

ć

, 

Ŝ

eby 

da

ć

 mniej soli”. A nasza  Gosia? Jej monolog  wewn

ę

trzny  wygl

ą

da  zupełnie inaczej: 

„Nie  smakuje  mu.  Dobra 

Ŝ

ona  potrafiłaby  ugotowa

ć

  tak,  jak  on  lubi.  Pewnie  ma  do 

mnie  jeszcze  mas

ę

  innych  zastrze

Ŝ

e

ń

  i pretensji.  Kto  wie,  czy  w ogóle  mu 

odpowiadam.  Mo

Ŝ

e  ju

Ŝ

  nie  chce  ze  mn

ą

  by

ć

?”.  I tylko  czeka, 

Ŝ

e  Andrzej  za  chwil

ę

 

zacznie mówi

ć

 o rozwodzie. A on powiedział jedynie, 

Ŝ

e zupa jest przesolona. Teraz 

kolej na to, 

Ŝ

eby  zajrze

ć

 do  głowy Andrzejowi. Gosia, u której jego niewinna uwaga 

uruchomiła  lawin

ę

  mał

Ŝ

e

ń

skich  kompleksów,  musi  zrobi

ć

  niezadowolon

ą

  min

ę

,  bo 

przecie

Ŝ

  z jej  punktu  widzenia  ju

Ŝ

  nie  chodzi  o zup

ę

,  tylko  o ostateczne  rozstanie. 

A on  patrz

ą

c  na  t

ę

  skrzywion

ą

  buzi

ę

  my

ś

li  sobie:  „Co

ś

  jej  złego  zrobiłem,  zaraz 

obrazi si

ę

 i dojdzie do wniosku, 

Ŝ

e ma mnie po prostu dosy

ć

. To, 

Ŝ

e wyszła za takie 

zero, wcale nie oznacza, 

Ŝ

e zawsze b

ę

dzie chciała ze mn

ą

 by

ć

”. Jednym słowem on 

te

Ŝ

 ju

Ŝ

 prawie pakuje walizki. 

Tym  razem  -  jak  setki  razy  wcze

ś

niej  i pó

ź

niej  -  rozejdzie  si

ę

  po  ko

ś

-ciach. 

Pewnie za par

ę

 minut albo par

ę

 godzin które

ś

 z nich wykona jaki

ś

 pojednawczy gest 

i wszystko jako tako wróci do normy. Tylko 

Ŝ

e je

ś

li tak dzieje si

ę

 cz

ę

sto, w pewnym 

momencie  ilo

ść

  przejdzie  w jako

ść

.  Spójrzmy  wi

ę

c  na  konsekwencje  podobnych 

sytuacji. 

Po  pierwsze  -  obydwoje  zu

Ŝ

ywaj

ą

  du

Ŝą

  cz

ęść

  swojej  energii  na  ci

ą

głe 

sprawdzanie.  Z napi

ę

t

ą

  uwag

ą

 

ś

ledz

ą

:  jak  jest  w tej  chwili?  czy  on  jeszcze  mnie 

kocha? czy jej jeszcze na mnie zale

Ŝ

y? I wtedy oczywi

ś

cie zawsze znajdzie si

ę

 co

ś

, 

co  potwierdzi  najczarniejsze  przewidywania,  jak  cho

ć

by  owa  przesolona  zupa. 

Powiem wi

ę

cej, nawet niektóre oboj

ę

tne albo pozytywne uwagi mog

ą

 by

ć

 odbierane 

jako  negatywne.  Załó

Ŝ

my, 

Ŝ

e  Gosia  za-ło

Ŝ

yła  nowy  opalacz,  za

ś

  Andrzej,  któremu 

si

ę

 w nim spodobała, powie: „O masz  dwucz

ęś

ciowy kostium”.  A ona -  pewna tego, 

Ŝ

e  nie  jest  do

ść

  zgrabna  -  nawet  na  niego  nie  spojrzy  i nie  zauwa

Ŝ

y  jego 

zadowolonej miny, tylko pomy

ś

li: „No tak, chciał mi delikatnie da

ć

 do zrozumienia, 

Ŝ

e 

nie powinnam pokazywa

ć

 brzucha. Ju

Ŝ

 mu si

ę

 nie podobam”. Wobec nagromadzenia 

podobnych  niezrozumie

ń

  i nieporozumie

ń

  obydwoje  staraj

ą

  si

ę

  unikn

ąć

  zapalnych 

tematów. 

W ich sytuacji takimi szybko okazuj

ą

 si

ę

 wszystkie, które co

ś

 mówi

ą

 o drugiej 

stronie. Inaczej mówi

ą

c, w ogóle przestaj

ą

 ze sob

ą

 rozmawia

ć

 o sobie. 

Po  drugie  -  unikaj

ą

  zwłaszcza  okazywania  wszelkich  oznak  niezadowolenia. 

Andrzej na drugi raz gł

ę

boko si

ę

 zastanowi, czy w ogóle mówi

ć

, 

Ŝ

e mu nie smakuje 

zupa.  W efekcie  Gosia  b

ę

dzie  niewiele  wiedzie

ć

  o tym,  co  on  lubi  a czego  nie,  za

ś

 

Andrzej  b

ę

dzie  tłumił  swoje  niezadowolenie  i godził  si

ę

  z sytuacj

ą

,  która  mu  nie 

odpowiada.  Do  czasu,  poniewa

Ŝ

  kiedy  uzbiera  si

ę

  tego  du

Ŝ

o  i w  ró

Ŝ

nych 

dziedzinach,  jedno  z nich  pierwsze  wy-buchnie.  Wtedy  to  drugie,  które  te

Ŝ

  zd

ąŜ

yło 

ju

Ŝ

  nagromadzi

ć

  sporo  urazy  i pretensji,  odpowie  tym  samym.  I zacznie  si

ę

  co

ś

, 

czego obydwoje nie rozumiej

ą

: wielka awantura z błahego powodu. 

Po  trzecie  -  ka

Ŝ

da  oznaka  smutku,  zło

ś

ci  lub  zniecierpliwienia  Gosi  jest 

odbierana przez Andrzeja jako sygnał, 

Ŝ

e to on zrobił co

ś

 nie tak, 

Ŝ

e „wszystko przez 

niego”.  A Gosi

ę

  mo

Ŝ

e  bole

ć

  z

ą

b,  mogły  j

ą

  spotka

ć

  jakie

ś

  przykro

ś

ci  w pracy  czy 

zdenerwowa

ć

  dzieci.  I chce, 

Ŝ

eby  j

ą

  kto

ś

  po-cieszył  albo  chocia

Ŝ

  wysłuchał,  a tu 

ś

lubny najdro

Ŝ

szy te

Ŝ

 ju

Ŝ

 zd

ąŜ

ył wpa

ść

 w przygn

ę

bienie b

ą

d

ź

 irytacj

ę

 pod wpływem 

jej minorowej miny. Wi

ę

c traci ch

ęć

 opowiadania temu ponuremu facetowi, co jej si

ę

 

dzi

ś

 przykrego wydarzyło. To samo Andrzej: miał m

ę

cz

ą

cy dzie

ń

 albo boli go głowa, 

a Gosia ju

Ŝ

 jest pewna, 

Ŝ

e ma co

ś

 do niej. Wi

ę

c na wszelki wypadek nie odzywa si

ę

 

i schodzi  mu  z drogi.  W ten  sposób  zamiast  wspiera

ć

  si

ę

  nawzajem  w drobnych 

i wi

ę

kszych  kłopotach,  oddalaj

ą

  si

ę

  od  siebie.  Po  czwarte  -  obydwoje  czekaj

ą

  na 

jakie

ś

  potwierdzenie,  dowarto

ś

ciowanie,  przejaw  uczucia  drugiej  strony,  ale  nie  s

ą

 

zbyt  skłonni  wychyla

ć

  si

ę

  z tym  sami.  Nie  zrobi

ę

  tego,  boj

ę

  si

ę

, 

Ŝ

e  mnie  odtr

ą

ci  - 

my

ś

l

ą

.  I tak  czekaj

ą

  obydwoje,  nieraz  latami,  coraz  bardziej  utwierdzaj

ą

c  si

ę

 

w poczuciu, 

Ŝ

e  s

ą

  niewa

Ŝ

ni,  niekochani,  niezauwa

Ŝ

ani.  Po  pi

ą

te  -  unikaj

ą

  jak  ognia 

wyja

ś

niania  tego,  co  si

ę

  mi

ę

dzy  nimi  dzieje.  Ka

Ŝ

de  z nich  obawia  si

ę

, 

Ŝ

e  kiedy 

cho

ć

by  pi

ś

nie  co

ś

  na  ten  temat,  dopiero  wtedy  druga  strona  zacznie  si

ę

  serio 

zastanawia

ć

 i niechybnie dojdzie do  wniosku, 

Ŝ

e zrobiła 

Ŝ

yciowy  bł

ą

d decyduj

ą

c si

ę

 

na ten zwi

ą

zek. Jest w tym co

ś

 z my

ś

lenia magicznego (niektórzy nazywaj

ą

 to strusi

ą

 

polityk

ą

): je

ś

li nie dotkn

ę

 tej chwiejnej konstrukcji, jest szansa, 

Ŝ

e si

ę

 utrzyma; ale jak 

nieopatrznie  rusz

ę

,  a jest  to  gmach  wzniesiony  z chybotliwych,  nie  poł

ą

czonych  ze 

sob

ą

 cegieł, to w ci

ą

gu paru sekund rozsypie si

ę

 w gruzy. 

Niestety,  mał

Ŝ

e

ń

stwom  takim jak  Gosia  i Andrzej  nie  sprzyja  te

Ŝ

  tradycja  czy 

zwyczaje  rodzinne.  Spodobało  mi  si

ę

  podsumowanie,  jakie  zrobiła  kiedy

ś

  na  moj

ą

 

pro

ś

b

ę

 pewna pani: „Pochodz

ę

 z rodziny, gdzie nawet pyta-nie ‘która godzina?’ było 

zbyt  osobiste”. W ich  rodzinnych  domach  musiało  by

ć

  tak  samo:  doro

ś

li  ani  mi

ę

dzy 

sob

ą

,  ani  z dzie

ć

mi  nie  rozmawiali  o wzajemnych  uczuciach,  o 

Ŝ

alach  i pretensjach, 

nikt  nikogo  nie  chwalił  i nie  zapewniał, 

Ŝ

e  kocha.  Sk

ą

d  to  wiem?  Bo  inaczej  nie 

mieliby tych kłopotów. 

Zamiast  zadr

ę

cza

ć

  si

ę

  w

ą

tpliwo

ś

ciami,  mogliby  zabra

ć

  si

ę

  do  wyja

ś

niania 

sytuacji i przekonaliby  si

ę

 szybko, 

Ŝ

e cała ta spirala  rozkr

ę

caj

ą

ca  si

ę

  w ich głowach 

jest absurdalna - 

Ŝ

e naprawd

ę

 chodzi tylko o zup

ę

, a cał

ą

 reszt

ę

 kochaj

ą

 nad 

Ŝ

ycie. 

Wi

ę

c  gdyby  to  ode  mnie  zale

Ŝ

ało,  od  przedszkola  wprowadziłabym  nauk

ę

 

porozumiewania si

ę

 z bliskimi. Kiedy pracowałam w poradni rodzinnej, miałam okazj

ę

 

towarzyszy

ć

  wielu  ludziom  w próbach  lepszego  porozumiewania  si

ę

 

Ŝ

ałuj

ą

c, 

Ŝ

e 

spotkali

ś

my  si

ę

  tak  pó

ź

no,  gdy  ju

Ŝ

  narosło  mnóstwo  przykrych  „zaszło

ś

ci”. 

Umawiałam  si

ę

  z ró

Ŝ

nymi  mał

Ŝ

e

ń

stwami, 

Ŝ

e  wprowadz

ą

  u siebie  zwyczaj 

systematyczne-go  rozmawiania  o tym,  jak  im  ze  sob

ą

  jest,  co  do  siebie  czuj

ą

, 

z czego  s

ą

  zadowoleni,  a z  czego  nie.  Wiem,  wiem,  to  takie  sztuczne,  ale  chc

ę

 

podkre

ś

li

ć

, 

Ŝ

e  ludzie,  którzy  maj

ą

  du

Ŝ

o  l

ę

ków  i w

ą

tpliwo

ś

ci  -  wynikaj

ą

cych  z niskiej 

samooceny  -  z pewno

ś

ci

ą

  nie  przestawi

ą

  si

ę

  spontanicznie  na  inny  sposób 

porozumiewania.  Natomiast  przy  odpowiedniej  zach

ę

cie  mog

ą

  popracowa

ć

  nad 

wyrobieniem sobie lepszych nawyków czy rutyny. Je

ś

li partnerzy wspólnie decyduj

ą

 

si

ę

 na mówienie o tym, co si

ę

 pomi

ę

dzy nimi dzieje, wtedy wiadomo, 

Ŝ

e nara

Ŝ

aj

ą

 si

ę

 

obydwoje,  wi

ę

c  powa

Ŝ

nym  i zasadniczym  rozmowom  przestaje  towarzyszy

ć

 

atmosfera zagro

Ŝ

enia, nikt nie musi si

ę

 wychyla

ć

 z inicjatyw

ą

, mo

Ŝ

na nawet losowa

ć

, 

kto  zaczyna.  W poradni  dokładnie  uzgadniali

ś

my, 

Ŝ

e  na  przykład  we  wtorki  po 

poło

Ŝ

eniu  dzieci  spa

ć

  zawsze  przeznaczaj

ą

  na  ten  cel  po  pół  godziny  lub  trzy 

kwadranse i obydwoje maj

ą

 powiedzie

ć

, co złego i co dobrego spotkało ich ze strony 

tego drugiego w minionym tygodniu. 

Gdyby

ś

  si

ę

  zdecydował  wprowadzi

ć

  taki  zwyczaj  w swoim  zwi

ą

zku,  musisz 

trzyma

ć

  si

ę

  kilku  zasad.  Trzeba  pilnowa

ć

:  a) 

Ŝ

eby  nie  sko

ń

czyło  si

ę

  na  samym 

postanowieniu;  to  naturalne, 

Ŝ

e  -  tak  jak  od  ka

Ŝ

dej  trudnej  rzeczy  -  b

ę

dziecie  mieli 

ch

ęć

  si

ę

  wykr

ę

ci

ć

;  b) 

Ŝ

eby  ka

Ŝ

dy  miał  z góry  uzgodnion

ą

  ilo

ść

  czasu,  a potem 

zmiana (np. Gosia kwadrans, Andrzej kwadrans, Gosia kwadrans, Andrzej kwadrans 

-  po  dwóch-trzech  próbach  b

ę

dziecie  wiedzieli,  jaki  czas  jest  dla  Was 

najwygodniejszy);  c) 

Ŝ

eby  w tych  uzgodnionych  ramach  czasowych  nie  przerywa

ć

 

sobie nawzajem; d) 

Ŝ

eby mówi

ć

 i o plusach, i o minusach, nawet gdyby na pocz

ą

tku 

trzeba  było  wyszukiwa

ć

  co

ś

  na  sił

ę

  (jednym  jest  trudniej  mówi

ć

  o dobrym,  innym 

o złym,  to  te

Ŝ

  jest  naturalne);  e) 

Ŝ

eby  zaczyna

ć

  od 

Ŝ

alów  i pretensji,  a ko

ń

czy

ć

  na 

rzeczach pozytywnych, miłych, ciepłych. 

Z czym jeszcze mog

ą

 by

ć

 kłopoty? 

S

ą

dz

ę

, 

Ŝ

e miałe

ś

 okazj

ę

 stwierdzi

ć

 to sam w ró

Ŝ

nych sytuacjach: niekorzystne 

my

ś

lenie o sobie jest samospełniaj

ą

cym si

ę

 proroctwem. Nie jestem w stanie omówi

ć

 

rozlicznych  dziedzin,  w których  mo

Ŝ

e  Ci

ę

  hamowa

ć

  i ogranicza

ć

,  jednak  musz

ę

 

po

ś

wi

ę

ci

ć

 par

ę

 słów przynajmniej nauce i pracy. Co do zdolno

ś

ci uczenia si

ę

 - mam 

spor

ą

  wpraw

ę

  w przebijaniu  si

ę

  przez  uporczywe  złe  mniemanie  o sobie  osób 

ucz

ą

cych  si

ę

  j

ę

zyków  obcych  i pracy  z komputerem.  To  równie  dobre  przykłady  jak 

ka

Ŝ

de inne. We wmawianiu sobie, 

Ŝ

e „komputer to nie dla mnie” i „nigdy si

ę

 tego nie 

naucz

ę

”  celuj

ą

  kobiety.  Je

Ŝ

eli  ju

Ŝ

  potrzeba  albo  ch

ęć

  zmusi  któr

ąś

  z moich 

zaprzyja

ź

nionych pa

ń

, 

Ŝ

eby jednak spróbowa

ć

, zaczynam od tego: „Ta maszyna nie 

jest  du

Ŝ

o  bardziej  skomplikowana  od  pralki  automatycznej.  Umiesz  j

ą

  obsługiwa

ć

? 

Je

ś

li tak, to z komputerem te

Ŝ

 dasz sobie rad

ę

”. Oczywi

ś

cie pocz

ą

tkowo nie wierz

ą

, 

ale  stopniowo  -  par

ę

  prostych  operacji, 

Ŝ

eby  przekona

ć

  si

ę

, 

Ŝ

e  to  skomplikowane 

zwierz

ę

  jest  posłuszne  -  nabieraj

ą

  pewno

ś

ci  siebie.  „Napisz  co

ś

,  wydrukujemy  to”, 

Ŝ

eby mogły szybko zobaczy

ć

 efekt swojej pracy. I jeszcze namawiam je do robienia 

bł

ę

dów, 

Ŝ

eby si

ę

 z nimi oswoiły i przy samodzielnych próbach nie wpadały w totaln

ą

 

bezradno

ść

, kiedy co

ś

 pójdzie nie tak. Z nauk

ą

 j

ę

zyków jest podobnie. Jest mnóstwo 

ludzi,  którzy  latami  obiecuj

ą

  sobie, 

Ŝ

e  zabior

ą

  si

ę

  za  angielski  czy  francuski,  i nie 

robi

ą

 tego, bo nie wierz

ą

, 

Ŝ

e co

ś

 im wyjdzie. Znam na to dwa sposoby proste i trzeci 

pracochłonny.  Pierwszy:  we

ź

  obcoj

ę

zyczn

ą

  gazet

ę

  i na  dowolnej  stronie  (byle  nie 

z ogłoszeniami) znajd

ź

 100 słów, które rozumiesz. Nie uda Ci si

ę

 to po grecku czy po 

w

ę

giersku,  ale  angielski,  niemiecki,  włoski,  hiszpa

ń

ski,  nawet  holenderski  czy 

portugalski od razu stanie si

ę

 bardziej przezroczysty. 

Drugi sposób polega na tym, 

Ŝ

eby przed ka

Ŝ

d

ą

 lekcj

ą

 czy odrabianiem za-da

ń

 

domowych powtórzy

ć

 sobie kilka razy na głos (je

ś

li si

ę

 boisz, 

Ŝ

e rodzina uzna Ci

ę

 za 

wariata, który gada sam do siebie, zrób to szeptem): 

„Angielski  sam  wchodzi  mi  do  głowy”.  Je

Ŝ

eli  jeste

ś

  zainteresowany  innym 

j

ę

zykiem, wstaw go w miejsce angielskiego. 

I  sposób  trzeci:  popro

ś

  kogo

ś

, 

Ŝ

eby  wskazał  Ci  prosty  i niezbyt  długi, 

a interesuj

ą

cy dla Ciebie tekst, i przetłumacz go ze słownikiem. Mo

Ŝ

e si

ę

 okaza

ć

, 

Ŝ

e 

satysfakcja  ze  zrozumienia  czego

ś

,  na  czym  Ci  zale

Ŝ

ało,  jest  wi

ę

ksza  ni

Ŝ

 

nieporadno

ść

 j

ę

zykowa. Moje pokolenie z du

Ŝ

ym skutkiem uczyło si

ę

 angielskiego na 

Beatlesach, a rosyjskiego na Okud

Ŝ

awie. Opowiadam to wszystko, 

Ŝ

eby było wida

ć

, 

co  oznacza  czy  te

Ŝ

  z czego  si

ę

  składa  owo  „nie  potrafi

ę

  si

ę

  tego  nauczy

ć

”.  Na 

pierwszym miejscu oczywi

ś

cie króluje ogólne poczucie niemo

Ŝ

no

ś

ci. Ale wa

Ŝ

ne jest 

te

Ŝ

  i to, 

Ŝ

e  ani  Twoi  dotychczasowi  nauczyciele,  ani  Ty  sam  nie  mieli

ś

cie  wprawy 

w stopniowaniu trudno

ś

ci, wybieraniu na pocz

ą

tek zada

ń

, których dobre wy-konanie 

zach

ę

ciłoby  Ci

ę

  do  dalszych  prób.  Nie  było  te

Ŝ

  pomostu  do  czego

ś

,  co  ju

Ŝ

  umiesz. 

A poza  tym  nie  miałe

ś

  okazji  prze

Ŝ

y

ć

  cho

ć

by  niewielkiej  satysfakcji  zwi

ą

zanej 

z wst

ę

pnym  opanowaniem nowej umiej

ę

tno

ś

ci. Chc

ę

 Ci na  zako

ń

czenie tego  w

ą

tku 

powiedzie

ć

  jedn

ą

  rzecz: 

Ŝ

eby  przekona

ć

  mnie, 

Ŝ

e  nie  jeste

ś

  w stanie  czego

ś

  si

ę

 

nauczy

ć

,  musiałby

ś

  zu

Ŝ

y

ć

  ba-rdzo  du

Ŝ

o  energii  i czasu.  A my

ś

l

ę

, 

Ŝ

e  i tak  by  Ci  si

ę

 

nie  udało.  Teraz  sprawa  pracy.  Odnosi  si

ę

  do  niej  to  wszystko,  co  mówiłam 

o trudnych  pocz

ą

tkach.  Na  niepewno

ść

  zwi

ą

zan

ą

  z now

ą

  sytuacj

ą

  i nowymi 

zadaniami  nakłada  si

ę

  jeszcze  co

ś

  -  powszechny  niedobry  zwyczaj, 

Ŝ

e  przeło

Ŝ

eni 

niech

ę

tnie wyra

Ŝ

aj

ą

 uznanie, za to do

ść

 skrupulatnie wytykaj

ą

 bł

ę

dy i z upodobaniem 

gani

ą

.  Je

ś

li  ju

Ŝ

  i tak  nie  my

ś

lisz  o sobie  zbyt  dobrze,  pogr

ąŜ

asz  si

ę

  w tym  jeszcze 

bardziej.  I cz

ę

sto  nawet  nie  umiesz  zobaczy

ć

,  kiedy  z nieporadnego  nowicjusza 

zmieniasz si

ę

 w kompetentnego fachowca. A dopóki czujesz si

ę

 „młodszym koleg

ą

”, 

Twoi  współpracownicy  i zwierzchnicy  te

Ŝ

  maj

ą

  skłonno

ść

, 

Ŝ

eby  Ci

ę

  tak  traktowa

ć

. 

Mo

Ŝ

e warto co pewien czas sprawdza

ć

 to przekonanie? 

Jednym  z łatwo  dost

ę

pnych  sprawdzianów  jest  robienie  od  czasu  do  czasu  - 

co  pół  roku,  co  rok  -  bilansu  własnych  dokona

ń

.  Szczegółowo  i konkret-nie:  kartka 

papieru, 

Twoje 

prywatne 

podliczenie, 

ile 

i czego 

wykonałe

ś

 

w „okresie 

sprawozdawczym”.  Sama  tak  robi

ę

,  bo  mnie  te

Ŝ

  nieraz  przychodzi  do  głowy, 

Ŝ

e  od 

dłu

Ŝ

szego  czasu  nic  godnego  uwagi  nie  zrobiłam.  Musz

ę

  powiedzie

ć

, 

Ŝ

e  ilekro

ć

 

kogo

ś

  namówiłam  na  takie  sprawozdanie,  zawsze  ko

ń

czyło  si

ę

  radosnym 

zaskoczeniem.  A gdyby  nawet  wyszło  Ci  inaczej,  przynajmniej  b

ę

dziesz  miał  jak

ąś

 

miar

ę

,  rozeznanie, 

Ŝ

e  Twoje  „nic  nie  zrobiłem”  oznacza”  o trzy  za  mało”  w jednej 

sprawie,  „nie  do

ść

  starannie”  w innej,  a w  pozostałych  nie  najgorzej.  Zobacz, 

Ŝ

e  to 

zupełnie  inny  punkt  wyj

ś

cia,  gdyby

ś

  chciał  co

ś

  zmieni

ć

.  Najlepiej  takie  podliczenie 

robi niepracuj

ą

cym matkom, które cz

ę

sto uwa

Ŝ

aj

ą

, 

Ŝ

e czas przecieka im przez palce, 

s

ą

 

ź

le  zorganizowane  i z  ni-czym  nie  daj

ą

  sobie  rady.  Je

Ŝ

eli  jeszcze  krytykuje  je 

w tym duchu m

ąŜ

 albo te

ś

ciowa, trudno przekona

ć

 je inaczej ni

Ŝ

 robi

ą

c bilans czasu. 

Mówi

ę

  o tym  przy  okazji  pracy,  poniewa

Ŝ

  uwa

Ŝ

am, 

Ŝ

e  zajmowanie  si

ę

  małym 

dzieckiem i domem to ci

ęŜ

ka i odpowiedzialna praca, niejednokrotnie trudniejsza ni

Ŝ

 

zaj

ę

cia zawodowe. 

W podsumowaniu  chc

ę

  przypomnie

ć

, 

Ŝ

e  w ka

Ŝ

dej  z wymienionych  dziedzin  - 

w mał

Ŝ

e

ń

stwie,  w nauce,  w pracy  -  Twoje  zdanie  o sobie  jest  wa

Ŝ

nym  czynnikiem 

sprawczym. Mówi

ą

c pro

ś

ciej, kiedy jest dobre, lepiej funkcjonujesz i Ty, i cz

ę

sto inni 

wokół Ciebie; kiedy jest złe, wyrabiasz si

ę

 z reguły gorzej. 

Podstawowa zasada post

ę

powania byłaby tutaj taka: nie ufaj swoim ogólnym 

złym opiniom o sobie spróbuj je podwa

Ŝ

a

ć

, zbieraj dowody na to, 

Ŝ

e nie masz racji, 

kiedy si

ę

 tak dołujesz. 

Obiektywno

ść

  nie  ma  tu  nic  do  rzeczy  Namawiam  Ci

ę

, 

Ŝ

eby

ś

  konkretnie 

i szczegółowo  analizował  swoje  prze

ś

wiadczenia  na  własny  temat,  poniewa

Ŝ

 

przekonałam  si

ę

, 

Ŝ

e  niskie  poczucie  własnej  warto

ś

ci  w ró

Ŝ

nych  dziedzinach  potrafi 

mie

ć

 niezbyt wiele wspólnego z obiektywn

ą

 rzeczywisto

ś

ci

ą

 sprowadzon

ą

 wła

ś

nie do 

namacalnych konkretów. Chc

ę

 opowiedzie

ć

 tu o dwóch przypadkach, kiedy kontrast 

mi

ę

dzy ogóln

ą

 zł

ą

 ocen

ą

 a jej rozpisaniem na poszczególne elementy był wyj

ą

tkowo 

dobrze widoczny. 

Jedna to opowie

ść

 Marka, pacjenta z grupy dla osób z nerwic

ą

, w której byłam 

obserwatorem,  kiedy  uczyłam  si

ę

  swego  zawodu.  Otó

Ŝ

  Marek  uwa

Ŝ

ał, 

Ŝ

e  jest  nie 

do

ść

  sprawny  fizycznie  i wysportowany.  Jego  niedo

ś

cigłym  wzorem  był  ojciec, 

kapitan marynarki, któremu chciał zaimponowa

ć

. Zapytany, czy uprawiał kiedy

ś

 jaki

ś

 

sport,  Marek  wymienił  je

ź

dziectwo,  pływanie  i par

ę

  innych  dyscyplin,  w których 

osi

ą

gał  bardzo  dobre  wyniki.  Kiedy  doszedł  do  tego, 

Ŝ

e  zdobył  mistrzostwo  Polski 

w skokach  spadochronowych,  grupa  zacz

ę

ła  si

ę

 

ś

mia

ć

.  On  w pierwszej  chwili  nie 

zrozumiał,  co  ludzi  tak  bawi,  wi

ę

c  chichoc

ą

c  zacz

ę

li  mu  tłumaczy

ć

, 

Ŝ

e  wy

Ŝ

ej 

w m

ę

skich sportach wspi

ąć

 si

ę

 ju

Ŝ

 nie mo

Ŝ

na. 

Bohaterk

ą

  drugiej  sytuacji,  te

Ŝ

  w grupie  terapeutycznej,  była  Lusia, 

trzydziestoletnia pracuj

ą

ca m

ęŜ

atka, matka dwojga dzieci. Płacz

ą

c oskar

Ŝ

ała si

ę

 o to, 

Ŝ

e  jest  wyrodn

ą

  matk

ą

  i zł

ą

 

Ŝ

on

ą

,  nie  dba  o dom  i rodzin

ę

,  po

ś

wi

ę

ca  im  za  mało 

czasu  i stara

ń

.  Na  marginesie  dodam, 

Ŝ

e  pracowała  na  półtora  etatu.  Poprosiłam 

Lusi

ę

, 

Ŝ

eby  opowiedziała,  jak  wygl

ą

da  jej  powszedni  dzie

ń

  i sobota  z niedziel

ą

, 

szczegółowo,  od  rana  do  wieczora.  W tej  grupie  było  nas  jeszcze  pi

ęć

  w podobnej 

sytuacji,  jednocze

ś

nie  matek  i pracownic.  Wszystkie  opowiedziały

ś

my  o swoim 

gospodarowaniu  czasem  i okazało  si

ę

, 

Ŝ

e  ka

Ŝ

da  -  chocia

Ŝ

  ma  tylko  jedn

ą

  prac

ę

  - 

po

ś

wi

ę

ca  obowi

ą

zkom  domowym  i rodzicielskim  mniej  wi

ę

cej  tyle  samo  czasu  co 

Lusia. 

Mo

Ŝ

na  powiedzie

ć

, 

Ŝ

e  tych  dwoje  to  wyczynowcy.  I rzeczywi

ś

cie,  a mimo  to 

wynikom  ich 

Ŝ

yciowych  stara

ń

  nie  udało  si

ę

  przebi

ć

  przez  uporczywe 

prze

ś

wiadczenie, 

Ŝ

e  nie  sprawdzili  si

ę

  w wa

Ŝ

nych  dla  siebie  dziedzinach.  Tym 

bardziej trudno mi uwierzy

ć

, 

Ŝ

e uda si

ę

 to w Twoim przypadku, skoro nie skaczesz ze 

spadochronem  i nie  pracujesz  na  półtora  etatu  (troch

ę

  si

ę

  niepokoj

ę

,  czy  aby  te 

przykłady - powtarzam, wyj

ą

tkowe - znów nie wp

ę

dziły Ci

ę

 w kompleksy). 

Dlatego  jeszcze  raz  namawiam  Ci

ę

  do  sprawdzania  swego  ogólnego 

mniemania o sobie za pomoc

ą

 rozkładania go na czynniki pierwsze. Nic nie zrobiłe

ś

 

w tym  tygodniu?  Wypisz,  czym  si

ę

  zajmowałe

ś

  w ka

Ŝ

dym  kolejnym  dniu.  Zawsze 

wszystko  gubisz?  Przypomnij  sobie  ostatnie  trzy  przypadki,  kiedy  Ci  co

ś

  zgin

ę

ło. 

Jeste

ś

 złym pracownikiem? Sprawd

ź

, ile razy i za co zganił Ci

ę

 ostatnio szef. Mo

Ŝ

e 

uda  Ci  si

ę

  prze

ś

ledzi

ć

  to  bardziej  szczegółowo  i konkretnie,  a dzi

ę

ki  temu  bardziej 

realistycznie - i w korzystniejszym 

ś

wietle - zobaczy

ć

 siebie. 

Na  wierzchu  i pod  spodem  Chciałabym  wspomnie

ć

  o jeszcze  jednej 

konsekwencji  niskiej  samooceny,  która  chyba  Ciebie  nie  dotyczy.  Je

ś

li  zabrałe

ś

  si

ę

 

do  czytania  tej  ksi

ąŜ

ki,  to  na  pewno  masz 

ś

wiadomo

ść

  swoich  kłopotów  i ch

ęć

 

zmiany.  Natomiast  sytuacja,  któr

ą

  teraz  chc

ę

  opisa

ć

,  dotyczy  ludzi  nie

ś

wiadomych 

swoich  kompleksów.  Chodzi  mi  o zarozumialców,  szpanerów,  zadufków  -  oso-by, 

które  za  wszelk

ą

  cen

ę

  usiłuj

ą

  udowodni

ć

  swoj

ą

  wy

Ŝ

szo

ść

.  Otó

Ŝ

  chc

ę

  Ci  zwróci

ć

 

uwag

ę

, 

Ŝ

e  w gruncie  rzeczy  s

ą

  do  Ciebie  podobni.  Przypomina  mi  si

ę

 Wi

ś

ka,  która 

nie  dawała  nikomu  doj

ść

  do  słowa;  Paweł,  który  zawsze  wiedział  lepiej;  Monika 

próbuj

ą

ca oczarowa

ć

 wszystkich m

ęŜ

czyzn bez wyboru; Kuba zawsze gotowy, 

Ŝ

eby 

lekcewa

Ŝą

co  wypowiedzie

ć

  si

ę

  o cudzych  osi

ą

gni

ę

ciach,  cho

ć

by  to  nawet  była 

nagroda Nobla. Zawsze my

ś

lałam o nich ze współczuciem. Skoro tak bardzo chcieli 

udowodni

ć

 całemu 

ś

wiatu, 

Ŝ

e s

ą

 lepsi - albo 

Ŝ

e inni s

ą

 gorsi, co na jedno wychodzi - 

to rozumiem, 

Ŝ

e sami bynajmniej nie byli o tym przekonani. Czuli si

ę

 tak niepewnie, 

Ŝ

e  a

Ŝ

  musieli  zbudowa

ć

  sobie  cał

ą

  sztuczn

ą

  konstrukcj

ę

,  teatr  pozorów, 

Ŝ

eby 

zasłoni

ć

  przed  lud

ź

mi  swoje  prawdziwe  samopoczucie.  Zreszt

ą

  robili  to  nie  ze  złej 

woli, tylko dlatego, 

Ŝ

e było im - tak jak Tobie - trudno ze sob

ą

 wytrzyma

ć

. Z czasem 

tak  z

Ŝ

yli  si

ę

  z odgrywan

ą

  przez  siebie  rol

ą

, 

Ŝ

e  stracili  kontakt  ze  swoim  wn

ę

trzem, 

swoimi prawdziwymi prze

Ŝ

yciami. 

My

ś

l

ę

, 

Ŝ

e czasem im zazdro

ś

cisz łatwo

ś

ci, z jak

ą

 przedstawiaj

ą

 swoje zdanie, 

siły  przebicia  i pewno

ś

ci  siebie.  Rzeczywi

ś

cie,  z wieloma  sytuacjami  radz

ą

  sobie 

lepiej  od  Ciebie,  ale  czy  lepiej  si

ę

  czuj

ą

?  Nie  jestem  o tym  przekonana.  Wiem  na 

pewno, 

Ŝ

e  dopadaj

ą

  ich  załamania  i depresje,  nagle  przestaj

ą

  si

ę

  wyrabia

ć

  i wtedy 

czuj

ą

  si

ę

  bardziej  bezradni  od  Ciebie.  A przede  wszystkim  kiepsko  im  si

ę

  układaj

ą

 

kontakty  z lud

ź

mi.  Paradoksalnie,  potrzebuj

ą

  tego  samego  co  Ty:  uznania, 

docenienia,  po-chwały.  A inni  wcale  si

ę

  do  tego  nie  kwapi

ą

.  Sam  pewnie  wiesz, 

Ŝ

e 

jak  kto

ś

  si

ę

  wywy

Ŝ

sza,  masz  go  ochot

ę

  nie  pochwali

ć

,  tylko 

ś

ci

ą

gn

ąć

  na  ziemi

ę

, 

przekłu

ć

  szpilk

ą

  jak  balon, 

Ŝ

eby  uszło  powietrze.  Ci,  którzy  naprawd

ę

  siebie  lubi

ą

, 

znaj

ą

  swoj

ą

  warto

ść

  i maj

ą

  zaufanie  do  własnych  mo

Ŝ

liwo

ś

ci,  nie  musz

ą

  si

ę

  przed 

nikim  wykazywa

ć

.  Nie  potrzebuj

ą

  ci

ą

głych  potwierdze

ń

  od  innych,  bo  rzeczy 

oczywiste  nie  wymagaj

ą

  dowodów.  S

ą

  zwyczajnie  skromni,  nie  musz

ą

  te

Ŝ

  ukrywa

ć

 

wad  i słabo

ś

ci, 

Ŝ

y

ć

  z ci

ą

gł

ą

  obaw

ą

, 

Ŝ

e  kto

ś

  ich  zdemaskuje.  Ich  spokój  i harmonia 

wewn

ę

trzna promieniuj

ą

 na zewn

ą

trz, a ludzie lgn

ą

 do nich i kochaj

ą

 - zdawałoby si

ę

 

- za nic. 

Prawie wszystko mo

Ŝ

esz Ka

Ŝ

dy z nas wykorzystuje tylko niewielki procent siły 

swoich mi

ęś

ni i mo

Ŝ

liwo

ś

ci swojego umysłu. I nie jest to moje pobo

Ŝ

ne 

Ŝ

yczenie ani 

wyraz  ogólnej  wiary  w człowieka,  tylko  wynik 

Ŝ

mudnych  i wieloletnich  bada

ń

 

fizjologów. Jak s

ą

dz

ę

, osi

ą

gamy tak mało w stosunku do swoich mo

Ŝ

liwo

ś

ci mi

ę

dzy 

innymi  dlatego, 

Ŝ

e  brak  nam  wiary  w ich  ogrom  i ró

Ŝ

norako

ść

.  Przez  wiele  lat 

zgromadziłam  niemał

ą

  kolekcj

ę

  opowie

ś

ci  z literatury  i z 

Ŝ

ycia  o ludziach,  którym 

udało  si

ę

  dokona

ć

  rzeczy  niemo

Ŝ

liwych.  Joanna  D’Arc  zebrała  wielk

ą

  armi

ę

 

i poprowadziła  j

ą

  do  walki,  Ghandi  bez  prze-mocy  uwolnił  Indie  od  Anglików,  Jacek 

Kuro

ń

  zapocz

ą

tkował  ruch  społeczny,  dzi

ę

ki  któremu  run

ą

ł  w Polsce  ustrój 

komunistyczny - to s

ą

 przykłady szeroko znane. 

Ale  chc

ę

  te

Ŝ

  wspomnie

ć

  o kilku  innych,  znacznie  skromniejszych,  a rów-nie 

nieprawdopodobnych.  Mówi

ę

  „nieprawdopodobnych”,  poniewa

Ŝ

  zanim  te  osoby 

zrobiły  to,  co  zrobiły,  wszystkim  wokół  wydawało  si

ę

  to  niemo

Ŝ

liwe.  Jak  cho

ć

by 

Tadeusz  Paciorek,  psycholog  wi

ę

zienny  z Siedlec,  który  przez  par

ę

  lat  dobijał  si

ę

 

o wprowadzenie  grup  Anonimowych  Alkoholików  do  zakładów  karnych.  Kto  troch

ę

 

wie  o polskim  wi

ę

ziennictwie,  przyzna, 

Ŝ

e  taki  pomysł  całkiem  niedawno  musiał 

wydawa

ć

 si

ę

 szalony. Dzisiaj mamy w Polsce ju

Ŝ

 kilkadziesi

ą

t grup AA za kratkami, 

s

ą

 nawet stosowne odgórne instrukcje ułatwiaj

ą

ce zakładanie nowych. Zawsze, kiedy 

spotykam  Tadeusza,  mam  wra

Ŝ

enie, 

Ŝ

e  kontaktuj

ę

  si

ę

  z człowiekiem,  który  przebił 

głow

ą

 mur. 

Inny przykład to Ewa Milewicz, kobieta po chorobie Heinego-Medina, której tak 

trudno si

ę

 porusza

ć

, 

Ŝ

e problemem dla niej jest nawet wej

ś

cie na schody. A jednak: 

była w opozycji jeszcze przed Sierpniem 1980, w stanie wojennym aktywnie działała 

w podziemiu, dzi

ś

 jest w czołówce dziennikarzy „Gazety Wyborczej”. Ale najbardziej 

Ewa  zadziwiła  mnie  tym, 

Ŝ

e  po  wyj

ś

ciu  za  m

ąŜ

  urodziła  i wychowała  dziecko,  cho

ć

 

w jej sytuacji wydawało si

ę

 to  zamiarem ponad siły. Córka Ewy jest ju

Ŝ

  na studiach 

i stanowi 

Ŝ

ywy  dowód  na  to, 

Ŝ

e  rzeczy  niemo

Ŝ

liwe  s

ą

  mo

Ŝ

liwe.  I wreszcie  trzeci 

przykład:  Tadeusz  Orłowski,  niepełnosprawny  zdobywca  Tatr.  Wybitny  lekarz, 

członek  Polskiej  Akademii  Nauk,  dzi

ś

  ju

Ŝ

  starszy  pan,  nale

Ŝ

ał  do  najlepszych 

polskich taterników swojego pokolenia. Ma jedn

ą

 nog

ę

 krótsz

ą

, mocno utyka, a mimo 

to dokonał pierwszych przej

ść

 wielu dróg wspinaczkowych w Tatrach. Tak trudnych, 

Ŝ

e  podobno  w

ś

ród  na-szych  alpinistów  kursuje  powiedzenie:  „Ja  na  drogi 

Orłowskiego  wol

ę

  cho-dzi

ć

  na  drugiego”  (bo  wtedy  spadanie  jest  mniej 

niebezpieczne).  My

ś

l

ę

, 

Ŝ

e  kto  inny  na  jego  miejscu  nawet  by  si

ę

  nie  wybrał  na 

dłu

Ŝ

szy górski spacer. 

Nie  namawiam  Ci

ę

  tutaj, 

Ŝ

eby

ś

  nastawiał  si

ę

  na  przebudow

ę

 

ś

wiata  albo 

całkiem nie licz

ą

c si

ę

  z okoliczno

ś

ciami porywał si

ę

  z motyk

ą

  na sło

ń

ce. Chc

ę

 tylko 

uprzytomni

ć

 Ci, 

Ŝ

e zasadnicza ró

Ŝ

nica pomi

ę

dzy tymi osobami a innymi jest taka, 

Ŝ

e 

one wierzyły w mo

Ŝ

liwo

ść

 osi

ą

gni

ę

cia z pozoru nie-realnych celów. Chc

ę

 korzystaj

ą

c 

z ich przykładu przekona

ć

 Ci

ę

, 

Ŝ

eby

ś

 - zanim odruchowo, z nawyku powiesz o czym

ś

 

„to nie dla mnie” - zastanowił si

ę

 nad tym. Mo

Ŝ

e jednak warto zakre

ś

la

ć

 swoje plany 

ambitniej, a nawet du

Ŝ

o ambitniej, ni

Ŝ

 masz w zwyczaju? 

Rozdział III  

O ładowaniu akumulatorów, nagrywaniu płyt i filtrach Gdyby Ci si

ę

 zdawało, 

Ŝ

e 

ten rozdział został przez pomyłk

ę

 przeniesiony z innej ksi

ąŜ

ki, to chc

ę

 Ci

ę

 uspokoi

ć

, 

Ŝ

e  jednak  tak  nie  jest.  Nadal  b

ę

dziemy  si

ę

  zajmowa

ć

  poczuciem  własnej  warto

ś

ci, 

a konkretnie  tym,  jak  ono  si

ę

  kształtuje.  Po  prostu  czasem  lubi

ę

  porównywa

ć

 

mechanizmy  psychologiczne  do  jakich

ś

  urz

ą

dze

ń

,  bo  wtedy  najwa

Ŝ

niejsza  zasada 

funkcjonowania staje si

ę

 lepiej widoczna - wpływy, jakim podlega psychika ludzka, s

ą

 

tak  skomplikowane  i ró

Ŝ

norodne, 

Ŝ

e  cz

ę

sto  warto  opisa

ć

  co

ś

  za  pomoc

ą

  pewnego 

skrótu. 

Akumulator  jako  model  pojawił mi  si

ę

  tak  dawno, 

Ŝ

e  ju

Ŝ

  nawet  nie  pami

ę

tam