Optyk_mechanik_731[04].Z2.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Uszczelnianie i suszenie

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Wykonywanie montaŜu i justowanie lup

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Wykonywanie montaŜu mikroskopów

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4.

MontaŜ końcowy aparatów fotograficznych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5.

Wykonywanie montaŜu i justowanie lunet

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6.

Wykonywanie montaŜu i justowanie lornet

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7.

Wykonywanie montaŜu i justowanie aparatów projekcyjnych

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o wykonywaniu montaŜu

i justowania zespołów sprzętu optycznego.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

Schemat układu jednostek modułowych

731[04].Z2.02

Mocowanie elementów

optycznych

731[04].Z2.01

Wykonywanie montaŜu zespołów

mechanicznych sprzętu optycznego

731[04].Z2

MontaŜ i justowanie urządzeń

optycznych

731[04].Z2.03

Wykonywanie montaŜu i justowanie

zespołów sprzętu optycznego

731[04].Z2.04

Wykonywanie montaŜu końcowego

i justowanie kompletnego sprzętu

optycznego

731[04].Z2.05

Wykonywanie montaŜu i justowanie

sprzętu optoelektronicznego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

stosować jednostki układu SI,

–

przeliczać jednostki,

–

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu fizyki, optyki, mechanizmów
drobnych i precyzyjnych, mocowania elementów optycznych, montaŜu mechanicznego
sprzętu optycznego oraz montaŜu zespołów sprzętu optycznego,

–

określać właściwości materiałów stosowanych w przemyśle optycznym i precyzyjnym,

–

czytać rysunki wykonawcze,

–

czytać schematy optyczne,

–

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

–

obsługiwać komputer,

–

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

określić budowę sprzętu optycznego i optoelektronicznego,

−

dobrać narzędzia i przyrządy do montaŜu sprzętu optycznego,

−

zorganizować stanowisko do montaŜu zespołów sprzętu optycznego,

−

odczytać dokumentację techniczną i montaŜową,

−

sklasyfikować przyrządy do mocowania sprzętu optycznego,

−

zmontować i wyjustować lunetę, mikroskop, lornetkę,

−

zmontować i wyjustować rzutnik, niwelator i teodolit,

−

zastosować przyrządy pomiarowe,

−

zastosować przyrządy justerskie,

−

ocenić jakość wykonanego montaŜu,

−

zabezpieczać sprzęt optyczny na podstawie dokumentacji technicznej,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej
i ochrony środowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Uszczelnianie i suszenie

4.1.1. Materiał nauczania

Uszczelnianie i suszenie

Wyroby optyczne naraŜone na wpływy atmosferyczne (np. lornetki, niwelatory), jak

zmienna temperatura, opady itp., powinny być szczelne w połączeniach zewnętrznych części
mechanicznych  i  optycznych.  Uszczelnianie  wykonuje  się  za  pomocą  podkładek  lub
specjalnego  kitu.  Łby  wkrętów  uszczelnia  się  często  minią.  Kontrolę  szczelności
przeprowadza  się  przez  wtłoczenie  do  wnętrza  wyrobu  powietrza  o  nadciśnieniu  ok.  20  kPa
i obserwację  spadku  ciśnienia  (dopuszcza  się  zwykle  spadek  5  kPa  w  ciągu  10  minut).
Kontrolę  nadciśnienia  wykonuje  się  dokładnym  manometrem.  W  przypadku  nadmiernego
spadku ciśnienia miejsca nieszczelności wykrywa się w naczyniu z wodą.

MontaŜ końcowy przed uszczelnieniem powinien się odbywać w pomieszczeniu

o wilgotności względnej nie przekraczającej 60%, gdyŜ wilgoć wewnątrz wyrobu sprzyja
powstawaniu nalotów na elementach optycznych.

Dla zabezpieczenia przed rozwojem pleśni naleŜy części wykonane z wojłoku, skóry itp.

materiałów wyjałowić przed montaŜem.

Niektóre wyroby przed oddaniem do eksploatacji poddaje się suszeniu przez wymianę

powietrza  znajdującego  się  wewnątrz  wyrobu.  Powietrze  lub  azot  przetłacza  się  spręŜarką
przez  filtr  z  gęstych  siatek  metalowych  do  pochłaniacza  wilgoci  i  dalej  przez  filtr  z  waty
szklanej lub szkła porowatego. Czas przetłaczania wynosi kilka minut.

Surowcem do produkcji pochłaniaczy wilgoci jest ziemia diatomitowa w postaci

granulatu kalcynowego o analizie chemicznej: 75% – SiO

10% – Al

, 6% – Fe

1% – MgO, 2% – CaO, 2% – K

O + Na

O oraz 4% – inne. Pojemność absorpcyjna takiej

substancji wynosi max. 75,86%.

Obecnie produkowane pochłaniacze wilgoci są chemicznie obojętne, posiadają odczyn

PH neutralny – PH – 7. PoniewaŜ są bezzapachowe uŜywa się ich równieŜ do ochrony
produktów spoŜywczych.

W wyrobach szczególnie naraŜonych na powstawanie nalotów (np. pracujących

w zmiennych warunkach lub mających duŜe przestrzenie wewnętrzne i elementy
z nieodpornych gatunków szkła) umieszcza się osuszacze .

Rys. 1. Osuszacz [11, s. 264]: 1 – kubeczek z perforowanym dnem, 2 – siateczka miedziana,

3 – surowiec pochłaniający wilgoć, 4 – pokrywa, 5 – szybka do obserwacji stanu substancji

pochłaniającej, 6 – osłona, 7 – szkło porowate, 8 – pokrywa, 9 – szybka obserwacyjna, 10 – uszczelka

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zawilgocone z czasem osuszacze poddaje się wygrzewaniu w temperaturze 120 do

160°C.

Jednym ze sposobów zabezpieczenia przed wilgocią i kurzem jest wypełnienie

przestrzeni wewnętrznej azotem.

Taki sposób zabezpieczenia stosuje f-ma Zeiss'a np. przy produkcji lunet myśliwskich:

–

przechodzą test wg europejskiej normy ISO 9022-8,

–

brak kontaktu wewnętrznych elementów z atmosferą otoczenia,

–

wypełnienie przestrzeni wewnętrznej lunety azotem jest gwarancją, Ŝe wilgoć i kurz
z zewnątrz nie przedostanie się do środka obudowy układu optycznego.

Rys. 2. Luneta myśliwska Zeiss’a Diavari VM/V 1,5-6x42T [http://www.szuster.com.pl/katalog/zeiss/]

Dodatkowym zabezpieczeniem przed wpływem warunków atmosferycznych oraz

częściowe absorbowanie uderzeń stosowanie jest gumowych nakładek na właściwą obudowę
lub  gumowania  całej  obudowy.  Dodatkowym  atutem  gumowania  jest  nadanie  produktowi
atrakcyjnego  wyglądu,  pewności  chwytu  oraz  przez  zastosowanie  róŜnych  kolorów  gumy
moŜliwość  maskowania  w  terenie  co  jest  bardzo  waŜne  przy  produkcji  sprzętu  wojskowego
lub myśliwskiego.

Przykładem gumowania całej obudowy są między innymi produkty f-my Zeiss np.

lornetki rysunek 3.

Rys. 3. Lornetka Zeiss’a - Victory 10 x 56 B T [http://www.szuster.com.pl/katalog/zeiss/]

Myśliwskie lornetki Leupolda z serii Wind River Cascades dostępne są w leśnym

kamuflaŜu Advantage Timber HD rysunek 4. KamuflaŜ ułatwia polowanie w okresie
jesiennym lub wiosennym, choć naleŜy uwaŜać, by przypadkowo nie zgubić tak maskowanej
lornetki – moŜna jej potem długo szukać wśród liści.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 4. Lornetka Leupold Wind River Cascades w kamuflaŜu [http://www.giwera.pl/]

Lornetki z serii Cascades mają obudowy wykonane z tworzywa gumowanego, co chroni

je przed uszkodzeniami podczas normalnej eksploatacji.
Nadciśnieniowe wypełnienie wnętrza lornetek azotem zapewnia im całkowitą odporność na
wilgoć (deszcz i poranną mgłę) nawet w tropikalnym otoczeniu.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

W jakim celu stosujemy uszczelniacze?

Jakich surowców uŜywamy do pochłaniaczy wilgoci?

Jak zbudowany jest osuszacz?

W jaki sposób uszczelniamy urządzenia optyczne pracujące w trudnych warunkach?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sprawdź uszczelnienie lornetki pryzmatycznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad uszczelniania
przyrządów optycznych,

zapoznać się z instrukcją montaŜu lornetki pryzmatycznej,

dokonać sprawdzenia uszczelnienia wskazanej lornetki pryzmatycznej,

zanotować spostrzeŜenia z przeprowadzonej kontroli.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

lornetka pryzmatyczna do kontroli,

−

instrukcja montaŜowa lornetki pryzmatycznej,

−

arkusz spostrzeŜeń.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcia uszczelnienia?

scharakteryzować materiały do uszczelniania sprzętu optycznego?

scharakteryzować budowę osuszaczy?

sprawdzić uszczelnienie lunety i lornety?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Wykonywanie montaŜu i justowanie lup

4.2.1.

Materiał nauczania

Lupy to przyrządy optyczne o stosunkowo prostej budowie. Budowa lup zaleŜy głównie

od jej przeznaczenia.

Do podstawowych rodzajów lup moŜna zaliczyć:

–

lupa achromatyczna z rączką,

–

lupa z podziałką,

–

lupa do mocowania na czole,

–

lupa zegarmistrzowska,

–

lupa włókiennicza,

–

lupy pomiarowe,

–

lupa telecentryczna,

–

lupy kieszonkowe.

Lupa achromatyczna z rączką

Rys. 5. Lupa achromatyczna z rączką [www.milso.com.pl]

Przedstawiona tutaj lupa wydaje się przypominać wyglądem zewnętrznym klasyczne

szkło powiększające uŜywane pod koniec zeszłego wieku przez słynnego detektywa Sherlocka
Holmesa.  Lupa  achromatyczna  róŜni  się  znacznie  swymi  funkcjami.  Zastosowano  w  niej
soczewkę  achromatyczną,  która  składa  się  z  dwóch  sklejonych  ze  sobą  soczewek  ze  szkła
optycznego.  Obraz  uzyskany  przez  lupę  wolny  jest  od  przebarwień  i  ma  ostre  kontury
w całym polu widzenia.

Rys. 6. Ulepszona wersja lupy achromatycznej z rączką f-my Peak [www.milso.com.pl]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do duŜej soczewki o średnicy 75 mm przyklejona jest – jak „narośl” – mała soczewka

o średnicy 20 mm rozszerzając znacznie jej zastosowanie. Powiększenie duŜej soczewki
wynosi 2,5

, a mała soczewka osiąga łączne powiększenie 5

. Soczewka wykonana jest

z wysokiej jakości szkła kronowego. Obraz uzyskany przez lupę jest bardzo ostry i jasny.

Lupa z podziałką

Rys. 7. Lupa z podziałką [www.milso.com.pl]

Lupa 3

z podziałką składa się z soczewki, pionowego wspornika i metalowej podstawy.

Podziałka z siatką nitkową umieszczona jest w metalowej podstawie. Dzięki jej konstrukcji
moŜna uzyskać szerszą przestrzeń do obserwacji.

Lupa 3

z podziałką jest układem symetrycznym (2 soczewki w 2 grupach) co daje

moŜliwość korekcji aberracji optycznych. W lupach tych apertura jest duŜa, ale aberracje są
małe. Dodatkowymi zaletami tej lupy jest duŜe pole widzenia oraz duŜa odległość robocza.

Podziałka o średnicy 54 mm, umieszczona w metalowej podstawie, obraca się swobodnie

odpowiednio do potrzeb, związanych z pomiarami. Działka elementarna tej lupy wynosi
0,1 mm.

WłoŜenie i wyjęcie skali z siatką nitkową jest łatwe.

Lupa do mocowania na czole

Rys. 8. Lupa do mocowania na czole [www.milso.com.pl]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Lupy do mocowania na czole są lekkie i nie zajmują rąk przy obserwacji. dającą jasny,

szeroki  widok  (ostatnio  nawet  trójwymiarowy  dzięki  zastosowaniu  dwóch  soczewek
kątowych).  Lupy  te  moŜemy  stosować  łącznie  z  okularami  korekcyjnymi.  Łatwo  się  je
zdejmuje  i  zakłada  dzięki  opasce  z  zapięciem  błyskawicznym.  MoŜe  występować
o powiększeniach: 2

, 3

, 4

i 5

Doskonałe funkcje tej lupy są najbardziej odpowiednie do takich zastosowań, jak

profesjonalna obróbka precyzyjna, chemigrafia, fotografia, a takŜe hobby takie, jak montaŜ
modeli, grawerowanie i rysunek precyzyjny.

Do czyszczenia soczewek naleŜy uŜywać alkoholu. Inne chemikalia spowodują zbielenie

soczewek, poniewaŜ wykonane są one z Ŝywic.

Lupa zegarmistrzowska

Rys. 9. Lupa zegarmistrzowska [www.milso.com.pl]: a) powiększenie 3,3 do 6,7

jednosoczewkowa

wykonana z aluminium, b) powiększenie 10

, dwusoczewkowa, wykonana z aluminium,

c) powiększenie 3,3 do 6,7

jednosoczewkowa wykonana z winylu

Lupa zegarmistrzowska jest wygodną lupą mocowaną przy oku, której moŜna uŜywać

jako przyrządu pomocniczego przy produkcji i naprawie zegarów, zegarków naręcznych,
biŜuterii oraz innych pracach precyzyjnych. W lupie tej jest zastosowana soczewka szklana.
Mały otwór w oprawie zapobiega zaparowaniu soczewki w trakcie korzystania z lupy.

Lupa włókiennicza

Rys. 10. Lupa włókiennicza [www.milso.com.pl]: a) lupa o symbolu 1504WA3,

b) lupa o symbolu 3407SA0, c) lupa o symbolu 3407SA3, d) 1209WZ3

Lupy włókiennicze przeznaczone są do kontroli tkanin. Są one szeroko stosowane jako

lupy przenośne i dostępne są w róŜnych modelach.

Znaczenie symbolu artykułu w opisie lup na rysunku:

–

dwie pierwsze cyfry oznaczają długość podstawy, na której naniesiona jest podziałka:
(np. 12 = 10 mm, 15 = 25 mm, 34 = 15 mm),

–

ostatnie dwie cyfry oznaczają powiększenie (np. 09 = 9

, 07 = 7

–

S oznacza pojedynczą soczewkę, W oznacza podwójne soczewki,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

A oznacza oprawą z aluminium, Z oznacza oprawę z cynku,

–

ostatnia cyfra oznacza wykończenie powierzchni metalowej oprawki. (np. 0 = farba
srebrna, 3 = farba czarna).

Są takŜe lupy z połączonymi podziałkami na podstawie: w calach i milimetrach.

Lupa pomiarowa

Rys. 11. Lupa pomiarowa [www.milso.com.pl]

Lupa pomiarowa z podziałką jest lupą achromatyczną składającą się z trzech soczewek

w dwóch grupach co umoŜliwia korekcję aberracji. Posiada precyzyjnie naniesioną
fotograficznie podziałkę. Ma ona równieŜ pierścień do ustawiania ostrości, a jej powiększenie
wynosi 7

Wzory i barwy podziałek

Rys. 12. Podziałka standardowa [www.milso.com.pl]

Podstawowe wzory podziałek stosowanych w róŜnych urządzeniach powiększających ze

skalą dostępne są w wersji standardowej rysunek 8 i w wersjach niestandardowych rysunek 9.
Standardowo dostępne są podziałki w kolorze czarnym, lecz na zamówienie dostępne są takŜe
podziałki o barwie czerwonej, niebieskiej lub białej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Lupa kieszonkowe składają się z wykonanej ze szkła kronowego dwuwypukłej soczewki

o  silnych  krzywiznach,  i  dwóch  wykonanych  ze  szkła  flintowego  ujemnych  menisków,
przyklejonych  z  obu  stron  do  środkowej  soczewki  dodatniej  (jest  to  układ  ortoplanatyczny).
Taka  konstrukcja  układu  optycznego  lupy  zapewnia  znakomitą  korekcję  aberracji
chromatycznej  oraz  stosunkowo  szerokie  pole  widzenia.  Oprawa  lup  wykonana  jest
z czarnego  tworzywa  sztucznego  a  przesuwana  oprawka  z  tego  samego  tworzywa  pokrywa
i chroni  obie  powierzchnie  soczewek  przed  kurzem  i  uszkodzeniami  mechanicznymi.
W pozycji  roboczej  oprawkę  przesuwa  się  tak,  Ŝe  tworzy  ona  wygodny  uchwyt.
W podstawowej wersji uŜywa się jako lupy ręcznej.

Lupy te moŜemy montować na specjalnie do tego celu skonstruowanych podstawach

i uŜywać do wstępnego badania preparatów mikroskopowych.
Dostępne są powiększeniach odpowiednio 7

, 10

, 14

i 20

Lupa telecentryczna

Rys. 15. Lupa telecentryczna f-my Peak o powiększeniu 7

, pole widzenia 24 mm [www.milso.com.pl]

Jest to siedmiokrotna lupa o specjalnym przeznaczeniu. NaleŜy ona do kategorii lup

z zamocowaną szklaną podziałką, którą moŜna bezpośrednio przyłoŜyć do badanego
przedmiotu tak, by moŜliwe było łatwe i dokładne wykonanie pomiaru jego długości.

Optyczny układ powiększający tej lupy jest „telecentryczny”, tzn. charakteryzuje się

małym otworkiem, zamocowanym w ognisku układu optycznego, przez który moŜna wykonać
pomiar  szerokości  lub  długości  nie  tylko  obiektów  płaskich,  ale  równieŜ  trójwymiarowych
takich,  jak  kule,  walce,  itp.,  bez  błędu  wywołanego  paralaksą.  Ten  poręczny  instrument  jest
równowaŜny,  pod  względem  swej  zasady  działania,  kosztownym  profilomierzom.  Układ
optyczny  złoŜony  jest  z  trzech  soczewek  w  dwóch  grupach.  Przystępując  do  pracy  naleŜy
najpierw  wyregulować  odległość  pomiędzy  szklaną  podziałką,  a  układem  optycznym  lupy,
obracając moletowany pierścień zewnętrzny aŜ podziałka będzie ostro widoczna dla oka przez
otworek  o  największej  średnicy  (3 mm),  który  wybiera  się  w  prosty  sposób,  obracając
pierścień u góry lupy. Następnie naleŜy umieścić lupę na obiekcie, który ma być mierzony tak,
by  płytka  ze  skalą  zetknęła  się  z  tym  przedmiotem,  i  odczytać  jego  długość  na  podziałce.
Skala  naniesiona  jest  na  długości  20 mm  z  podziałką  0,1 mm,  tak  więc  moŜna  dokonywać
pomiarów długości z błędem mniejszym niŜ 0,03 mm.

Przy wykonywaniu pomiarów przedmiotów trójwymiarowych naleŜy stosować otworek

z najmniejszą średnicą (1 mm), a najlepiej otworek ze szczeliną o szerokości 0,5 mm, przy
czym szczelina powinna być w połoŜeniu prostopadłym do kierunku, w którym ma być
mierzona długość obiektu. Nawet w takim przypadku części obiektu, które nie stykają się ze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

skalą,  mogą  być  rozmyte,  poniewaŜ  nie  znajdują  się  w  ognisku.  Tym  niemniej,  dzięki
właściwościom  układu  „telecentrycznego”,  nie  moŜe  wystąpić  błąd  pomiaru  długości,  o  ile
odczyta  się  odległość  od  środka  do  środka  rozmytych  obrazów.  Niewielką  jasność
obserwowanego  obrazu,  wywołaną  małą  wielkością  otworków,  moŜna  skompensować
jaśniejszym oświetleniem obiektu.

Lupę tą moŜna bardzo efektywnie zastosować do odczytywania wskazań termometrów

rtęciowych. Przykładając powierzchnią przezroczystego tubusu lupy (z której najlepiej usunąć
szklaną  płytkę  z  podziałką)  do  rurki  termometru  w  odpowiedni  sposób  moŜna  odczytać
temperaturę  wyjątkowo  dokładnie  i  bez  błędu  paralaksy,  nawet  jeśli  słupek  rtęci  i  skala
temperatury  nie  znajdują  się  w  jednej  płaszczyźnie.  Bardzo  przydatny  w  tym  przypadku  jest
otworek  ze  szczeliną,  którą  naleŜy  ustawić  równolegle  do  linii  naniesionych  na  skali
termometru.  (NaleŜy  zwrócić  uwagę  na  to,  by  temperatura  ciała  osoby  wykonującej  pomiar
nie wpłynęła na jego wynik).

Zastępując przezroczysty tubus lupy tubusem o odpowiedniej długości i umieszczając

jego podstawę prostopadle na okienku woltomierza, itp., moŜna równieŜ bardzo dokładnie
odczytać połoŜenie wskazówki całkowicie bez paralaksy.

MontaŜ lup jest stosunkowo prostą operacją. Polega na zamocowaniu soczewki lub

zespołów soczewek w obudowie w zaleŜności od konstrukcji za pomocą pierścieni
gwintowanych, zatapianie lub wklejanie. Zasady mocowania zostały omówione w module
731[04].Z2.02 Mocowanie elementów optycznych w punkcie 4.1.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znasz przykłady lup ze względu na przeznaczenie?

Jak zbudowana jest lupa z rączką?

Jak zbudowana jest lupa zegarmistrzowska?

Czy znasz podstawowe cechy budowy lupy pomiarowej?

Czy znasz podstawowe cechy budowy lupy telecentrycznej?

Na czym polega montaŜ lup?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj montaŜu lupy zegarmistrzowskiej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad działania lup,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy lup,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

przygotować stanowisko do montaŜu lup,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części lupy zegarmistrzowskiej,

zmontować lupę zegarmistrzowską wg instrukcji montaŜowej,

sprawdzić zmontowaną lupę,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy montowanej lupy zegarmistrzowskiej,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa lup,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 2

Dokonaj montaŜu lupy z rączką.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad działania lup,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy lup,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

przygotować stanowisko do montaŜu lup,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części lupy z rączką,

zmontować lupę z rączką wg instrukcji montaŜowej,

sprawdzić zmontowaną lupę,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy montowanej lupy z rączką,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

instrukcja montaŜowa lup,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 3

Dokonaj pomiaru szerokości fazy w otrzymanych elementach optycznych: soczewce

dwuwypukłej, płytce ogniskowej, pryzmacie prostokątnym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad działania lup,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy lupy
telecentrycznej,

przygotować stanowisko do pomiaru faz,

ustawić lupę telecentryczną do pomiaru,

dokonać pomiaru faz w otrzymanych elementach,

zapisać wyniki pomiarów,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

lupa telecentryczna,

−

elementy optyczne do pomiaru: soczewka dwuwypukła, płytka ogniskowa, pryzmat
prostokątny,

−

arkusz spostrzeŜeń.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić zadania lup?

podać czynności występujące przy montaŜu lup?

dokonać montaŜu lup?

zmontować lupę z rączką?

zmontować lupę zegarmistrzowską?

dokonać pomiaru za pomocą lupy telecentrycznej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Wykonywanie montaŜu mikroskopów

4.3.1. Materiał nauczania

Wiadomości wstępne

Mikroskopy optyczne ze względu na budowę, wyposaŜenie oraz na przeznaczenie

dzielimy na grupy:
–

szkolne – najprostsze mikroskopy składające się tylko z kilkunastu części rodzajowych,

Rys. 16. Mikroskop szkolny Studar junior [http://www.pzo.warszawa.pl/]

–

studenckie  –  stanowią  one  wyposaŜenie  pracowni  dydaktycznych  szkół  średnich
i wyŜszych,  posiadają  wbudowany  oświetlacz  i  stolik  krzyŜowy.  WyposaŜone  są
w nasadkę  dwuokularową  oraz  rewolwerowy  zmieniacz  obiektywów  z  trzema  lub
czterema  gniazdami.  Typowymi  obiektywami  dla  tego  typu  mikroskopów  są  obiektywu
o powiększeniu 5

, 10

, 40

i 100

Rys. 17. Mikroskop studencki Studar H [http://www.pzo.warszawa.pl/]

–

laboratoryjne  i  badawcze  –  charakteryzują  się  masywną  budową,  duŜą  sztywnością
statywu  i  stolika,  planachromatyczną  i  planapochromatyczną  korekcją  układów
optycznych,  wysoce  sprawnym  działaniem  wszelkich  mechanizmów,  bogatym
wyposaŜeniem  specjalistycznym  umoŜliwiającym  wykonywanie  skomplikowanych
badań.  W  mikroskopach  tych  oświetlenie  wbudowane  jest  w  podstawę  mikroskopu
pozwalające  na  oświetlenie  preparatu  zgodnie  z  zasadą  Köhlera.  Powieszenia  tych
mikroskopów obejmują zazwyczaj zakres od 62

do 1250

. Mogą być podłączone do toru

TV przy zastosowaniu kamery CCD, jak równieŜ mogą posiadać komputerowy system
analizy obrazu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

metalograficzne  –  to  klasa  mikroskopów  słuŜących  do  badań  na  próbkach
nieprzezroczystych  np.  do:  oceny  makro  i  mikrostruktury  tworzyw  konstrukcyjnych,
oceny  chropowatości  i  nośności  powierzchni,  pomiarów  mikrotwardości  oraz  twardości
tworzyw  konstrukcyjnych.  MoŜliwe  jest  wykonywanie  zdjęć  cyfrowych  badanych
powierzchni. W mikroskopach tych obiektyw jest jednocześnie kondensorem.

Mikroskopy metalograficzne występują w dwóch wersjach:
–

odbiciowe z nieodwróconym układem optycznym – preparaty obserwowane są
w świetle odbitym, ale obiektywy ma usytuowane nad stolikiem, realizujemy to przez
zastosowanie specjalnych oświetlaczy typu epi,

Rys. 16. Mikroskop metalograficzny f-my Meiji. [meijitechno.pl]

–

odbiciowe z odwróconym układem optycznym – preparaty obserwowane są
w świetle odbitym, ale obiektywy ma usytuowany pod stolikiem, realizujemy to
przez zastosowanie specjalnych oświetlaczy typu epi:

Rys. 17. Mikroskop metalograficzny MET 2B f-my Zeiss

[http://www.mikroskopy.pl/met2b.htm]:

–

powiększenie: standard do 1000

opcjonalnie

do 1600

–

optyka planachromatyczna,

–

nasadka dwuoczna,

–

okulary 10

–

obiektywy 10

, 20

, 40

, 100

–

stolik mechaniczny x-y,

–

diafragma polowa i aperturowa,

–

oświetlacz halogenowy 20W,

–

zasilacz wbudowany w podstawę,

–

komplet filtrów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W mikroskopach metalograficznych urządzenie oświetlające składa się z silnego źródła
ś

wiatła oraz odpowiedniego układu optycznego, doprowadzającego światło do miejsca

obserwowanego. Jako źródło światła najczęściej stosuje się niskowoltową Ŝarówkę ze
ś

ciśle zwiniętymi włóknami, tworzącymi prawie punktowe źródło. Stosuje się takŜe inne

rodzaje lamp, np. łukowe, rtęciowe,

–

biologiczny kontaktowy – pozwala on na przeprowadzenie badań wprost na organizmie
ludzkim lub zwierzęcym lub teŜ na grubych wycinkach tkankowych bez poprzedniego
poddawania ich preparacyjnej obróbce,

–

kieszonkowe i podróŜne – są to bardzo małe i lekkie mikroskopy słuŜące do prostych
obserwacji np. podczas wycieczek,

Rys. 18. Mikroskop piórowy 50

produkcji f-my Ecotone [http://www.pro-optyka.pl/]

–

pomiarowe – słuŜące do pomiarów długości i kątów. Do mikroskopów tych zaliczamy:
a)

mikroskopy kontrolne,

Rys. 19. Mikroskop kontrolno-pomiarowy TM60 [http://www.inos.pl/]

Podręczny mikroskop kontrolno-pomiarowy TM60 rysunek 20a jest niezrównanym

narzędziem  warsztatowym  do  badania  i  pomiarów  powierzchni  płaskich  wykonanych
z metali,  tworzyw  sztucznych,  szkła,  ceramiki,  papieru,  tektury,  tkanin,  itd.  Znajduje
szerokie  zastosowanie  w  zakładach  poligraficznych,  tekstylnych,  mechanicznych  itp.
Niezwykle  wygodny  i  stabilny  statyw,  łatwy  i  wygodny  sposób  ogniskowania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powierzchni badanej oraz bardzo dobra jakość obrazu powierzchni to najwaŜniejsze
cechy uŜytkowe tego urządzenia.

Całkowite powiększenie mikroskopu wynosi 60

(30

i 100

- opcja). W okularze

mikroskopu znajduje się podziałka pomiarowa o działce elementarnej odpowiadającej 20
mikrometrom w płaszczyźnie przedmiotu. Mikroskop wyposaŜony jest w bateryjny
oświetlacz piórowy, przydatny w przypadku złych warunków oświetleniowych.
Produkowana jest równieŜ stacjonarna wersja mikroskopu kontrolno – pomiarowego
TM60 rysunek 20b z łącznikiem i kolorową (lub monochromatyczną) kamerą 1/2” CCD
oraz monitorem 12 lub 15”.
b)

mikroskopy warsztatowe (zostały omówione w pakiecie 731[04].Z2.03]

–

stereoskopowe – słuŜące do obserwacji stereoskopowej mający zastosowanie
w szkolnictwie,

przemyśle,

naukach

biologicznych,

mineralogii,

jubilerstwie,

numizmatyce i filatelistyce. Mikroskop taki składa się jakby z dwóch mikroskopów
połączonych razem.

Rys. 20. Schemat optyczny mikroskopu stereoskopowego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 21. Mikroskop stereoskopowy SMZ-168-TL f-my Tomic [http://www.mikroskopy.pl/]:

–

solidny metalowy statyw,

–

precyzyjny mechanizm ruchu ogniskującego,

–

głowica okularowa: trinokularowa, obrotowa o 360°,

–

okular: 10

(2 szt.),

–

zmieniacz powiększeń: typu ZOOM 1:6.7, płynna zmiana powiększenia,

–

obiektyw: 1

–

duŜa płaska podstawa, łapki do mocowania preparatu,

–

oświetlenie: halogenowe do obserwacji w świetle odbitym i przechodzącym, regulacja
natęŜenia oświetlenia,

–

zasilacz: wbudowany w podstawę,

–

certyfikat CE

–

specjalistyczne jak:
a)

z kontrastem fazowym,

fluorescencyjne,

interferencyjno-polaryzacyjne,

inframikroskopy,

medyczne.

Obecnie mikroskopy współpracują z aparatami fotograficznymi, za pomocą kamery

z monitorami jako ekranem, jak równieŜ z komputerami. Przykładem jest mikroskop
stereoskopowy pokazany na rys. 22.

Rys. 22. Mikroskop stereoskopowy PMX 100 f-my Meiji [meijitechno.pl]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MontaŜ końcowy mikroskopów

Budowę i montaŜ głównych zespołów mikroskopów, jak mechanizmy ruchów mikro-

makro,  stoliki,  nasadki  krzyŜowe,  rewolwerowe  zmieniacze  obiektywów,  przysłony  irysowe
i oświetlacze,  obiektywy,  okulary,  nasadki  okularowe  opisano  w  poprzednich  pakietach.
Zespoły  te  są  kontrolowane  według  warunków  technicznych  i  dostarczane  do  montaŜu
końcowego mikroskopu.

MontaŜ końcowy mikroskopu polega na połączeniu wszystkich zespołów mechanicznych

i optycznych zgodnie z dokumentacją techniczną w gotowy mikroskop prawidłowo
działający. W zaleŜności od rodzaju mikroskopu ilość zespołów jakie naleŜy zmontować jest
róŜna, ale zasady są takie same.

Na rysunku 23 przedstawiono graficzne zestawienie części składowych i zespołów

mikroskopu  „Biolar”  oraz  urządzeń  dodatkowych,  w  które  mikroskop  ten  moŜe  być
wyposaŜony.
Nazwy zespołów i części występujących na rysunku 23:
I – filtry (niebieski, zielony, Ŝółty) i matówka,
II – obiektyw,
III – okulary,
IV – okulary pomiarowe,
V – okularowe płytki ogniskowe,
VI – przedmiotowe płytki mikrometryczne,
1 – statyw,
2 – 4 - stoliki krzyŜowe,
5 (15) – obrotowy stolik okrągły,
6, 7 – nasadki okularowe (dwuoczna i jednooczna),
8–10 – kondensory (aplanatyczny, Abbego, achromatyczny),
11, 12 – rewolwerowe zmieniacze obiektywów (cztero- i pięciogniazdowe),
13, 14 – oświetlacze (zwykły 6 V/15 W i halogenowy 12 V/100 W),
16, 17 – stolikowe nasadki krzyŜowe (NK4 i NK6),
18 – nasadka okularowa o zmiennym powiększeniu,
19 – kondensor z ciemnym polem KCT1B,
20–28 – nasadki fotograficzne i ich części składowe,
29, 30 – nasadki projekcyjne (MNP i MNP1),
31–33 – urządzenia fazowo-kontrastowe (KFA, KFS i KFZ),
34 – urządzenie amplitudowo-kontrastowe KA,
35–38 – okulary specjalne (podwójny, do rysowania, mikrometryczny i ze wskaźnikiem),
39 – zmieniacz powiększeń,
40 – tubus prosty o zmiennej długości,
41 – urządzenie polaryzacyjne,
42 – oświetlacz „epi”.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W montaŜu końcowym wykonuje się następujące czynności:

–

połączenie statywu z głównymi zespołami,

–

nałoŜenie  na  głowicę  statywu  pierścienia  do  mocowania  nasadek  okularowych
i wycentrowanie  go  za  pomocą  wzorcowego  obiektywu  z  krzyŜem  przedmiotowym
i wzorcowej  nasadki  tak,  aby  przy  obracaniu  nasadki  obraz  nie  wykazywał  bicia,
a następnie zakołkowanie pierścienia,

–

przykręcenie  podstawy  stolika  i  ustawienie  stolika  równolegle  do  płaszczyzny  oporowej
pierścienia  nasadki  okularowej;  kontrolę  równoległości  przeprowadza  się  za  pomocą
lunetki  autokolimacyjnej  (opartej  o  pierścień)  i  płytki  płaskorównoległej  ułoŜonej  na
stoliku,

–

ustawienie rewolwerowego zmieniacza obiektywów tak, aby czoła oporowe obiektywów
były równoległe do pierścienia oporowego nasadki okularowej, a obraz punktu leŜącego
na osi pozostawał w środku pola widzenia okulara,

–

kontrolę ustawienia prowadzi się za pomocą lunetki autokolimacyjnej, specjalnego
obiektywu z krzyŜem i okulara z siatką; ustawienie gniazda kondensora współśrodkowo
z gniazdami obiektywów za pomocą specjalnych trzpieni ustawczych,

–

ustawienie zderzaka oporowego kondensora na wysokość ostatniej powierzchni optycznej
kondensora 0,1 mm poniŜej płaszczyzny stolika,

–

ustawienie oświetlacza według zasady Köhlera,

–

sprawdzenia działania całego mikroskopu.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znasz rodzaje mikroskopów?

Z jakich operacji składa się montaŜ końcowy mikroskopu?

Na czym polega ustawienie rewolwerowego zmieniacza obiektywów?

Na czym polega ustawienie zderzaka kondensora?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj montaŜu końcowego mikroskopu szkolnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy mikroskopów,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad montaŜu
mikroskopów,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części obiektywu do montaŜu,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

dobrać gotowe zespoły mikroskopu do montaŜu,

zmontować mikroskop szkolny wg instrukcji montaŜowej,

sprawdzić zmontowany mikroskop.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy do montaŜu mikroskopu szkolnego,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

schemat optyczny mikroskopu,

−

instrukcja montaŜowa mikroskopu szkolnego,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 2

Dokonaj montaŜu końcowego mikroskopu biologicznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy mikroskopów,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad montaŜu
mikroskopów,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części obiektywu do montaŜu,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

dobrać gotowe zespoły mikroskopu do montaŜu mikroskopu biologicznego,

zmontować mikroskop biologiczny wg instrukcji montaŜowej,

sprawdzić zmontowany mikroskop.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy do montaŜu mikroskopu biologicznego,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

schemat optyczny mikroskopu biologicznego,

−

instrukcja montaŜowa mikroskopu biologicznego,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 3

Ustaw oświetlenia typu Köhlera w mikroskopie biologicznym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy mikroskopów,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad ustawiania
oświetlenia typu Köhlera,

zapoznać się instrukcją ustawiania oświetlenia typu Köhlera,

ustawić oświetlenie typu Köhlera w mikroskopie biologicznym,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

schemat optyczny zasady oświetlenia typu Köhlera

w mikroskopie,

−

instrukcja ustawienia oświetlenia typu Köhlera,

−

arkusz spostrzeŜeń.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować mikroskopy optyczne?

podać czynności występujące przy montaŜu końcowym
mikroskopów?

zastosować przyrządy pomiarowo-kontrolne do montaŜu końcowego
mikroskopów?

dobrać elementy i zespoły do montaŜu końcowego mikroskopów?

zmontować mikroskop szkolny?

zmontować mikroskop biologiczny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜone w jeden obiektyw (1) i wbudowane w korpus lustro (2), które kieruje
ś

wiatło padające przez obiektyw na matówkę (6), gdzie tworzy się obraz fotografowanego

obiektu i dalej, przez pryzmat pentagonalny (7), do wizjera (8).

Rys. 26. Pryzmaty pentagonalne stosowane w lustrzankach jednoobiektywowych [http://pl.wikipedia.org/]

Są równieŜ modele, zwłaszcza starszych aparatów średnioformatowych, w których

obraz na matówce obserwuje się bezpośrednio z góry, bez pryzmatu i wizjera.

Aby umoŜliwić swobodną obserwację obrazu przez obiektyw przy róŜnych

wartościach liczby przysłony, w lustrzankach jednoobiektywowych stosuje się zazwyczaj
układ automatycznej przysłony, która przez większość czasu pozostaje całkowicie
otwarta, a przymyka się do nastawionej wartości samoczynnie po podniesieniu lustra, tuŜ
przed wyzwoleniem migawki.

Często

spotykanymi

(choć

nie

obowiązkowymi)

cechami

lustrzanek

jednoobiektywowych są równieŜ: moŜliwość stosowania wymiennych obiektywów oraz
wbudowany układ pomiaru światła.

–

lustrzanka dwuobiektywowa

Rys. 27. Lustrzanka dwuobiektywowa Start 66 S [http://pl.wikipedia.org/]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jest to prosty, dwuobiektywowy, matówkowy, aparat fotograficzny charakteryzujący

się zwartą i sztywną konstrukcją. Górny obiektyw z lustrem i matówką słuŜy do
celowania a dolny do robienia zdjęć. Obiektywy najczęściej są identyczne, ale górny nie
ma migawki i przysłony.

Funkcjonalnie zbliŜony jest do lustrzanki jednoobiektywowej, ale oddzielenie części

zdjęciowej od części celowniczej daje prostszą i mniej zawodną konstrukcję (odpada
problem synchronizacji migawki z ruchomym lustrem). Zastosowanie dwóch obiektywów
podraŜa aparat i utrudnia stosowanie obiektywów wymiennych. Budowane są najczęściej
na format 6 x 6 cm i posiadają obiektywy o jednakowej ogniskowej.

–

aparaty  cyfrowe  to  aparaty  fotograficzne  rejestrujące  obraz  w  postaci  cyfrowej
(tzw. mapy  bitowej).  Układ  optyczny  tworzy  obraz  na  przetworniku optoelektronicznym
(CCD,  CMOS),  a  współpracujący  z  nim  układ  elektroniczny  odczytuje  informacje
o obrazie  i  przetwarza  na  postać  cyfrową  w  układzie  zwanym  przetwornikiem
analogowo-cyfrowym. Typy aparatów cyfrowych:
–

lustrzanki  cyfrowe,  których  konstrukcja  oparta  jest  na  klasycznej  lustrzance
jednoobiektywowej  gdzie  błonę  światłoczułą  zastąpiła  duŜa  matryca,  o  rozmiarach
porównywalnych  z  pojedynczą  klatką  filmu  małoobrazkowego  24x36  mm.
W optycznym  wizjerze  widoczny  jest  obraz  rzutowany  na  matówkę  bezpośrednio
z obiektywu  aparatu  poprzez  uchylne  lustro  zasłaniające  migawkę  i  matrycę.
W momencie  robienia  zdjęcia  lustro  się  unosi  a  światło  kierowane  jest  na  matrycę.
Istotną zaletą lustrzanek jest moŜliwość wymiany obiektywów.

Rys. 28. Lustrzanka cyfrowa Konica Minolta Dynax 5D [http://pl.wikipedia.org/]

–

aparaty klasy prosumer – wyposaŜone są w stosunkowo duŜą matrycę, przekątna której
jest nieco większa niŜ 10 mm oraz niewymienny obiektyw dobrej jakości. PrzewaŜnie
posiadają uchylny ekran podglądu LCD.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 30. Aparat fotograficzny w telefonie komórkowym

MontaŜ końcowy aparatu fotograficznego

Budowę i montaŜ głównych zespołów aparatów fotograficznych jak przysłona irysowa,

migawka, obiektyw, zespół ogniskujący opisano w poprzednich pakietach. Zespoły te są
kontrolowane według warunków technicznych i dostarczane do montaŜu końcowego aparatu
fotograficznego.

MontaŜ końcowy aparatu fotograficznego polega na połączeniu wszystkich zespołów

mechanicznych i optycznych zgodnie z dokumentacją techniczną w gotowy aparat
prawidłowo działający.

MontaŜ aparatu fotograficznego składa się z następujących czynności:

–

montaŜ korpusu i migawki,

–

regulacja migawki,

–

montaŜ optyczny i regulacja obiektywu,

–

wykończenie i kontrola.

Rys. 31. Schemat aparatu fotograficznego [opracowanie własne]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MontaŜ korpusu i migawki został omówiony w pakiecie 731[04].Z2.02.

Regulację czasu otwarcia migawki wykonuje się przez podginanie spręŜyny.

Uzgodnienie odsłonięcia otworu obiektywu przez listki górny i dolny osiąga się przez
podginanie zaczepu w dolnym listku. Czas otwarcia migawki kontroluje się miernikiem czasu.
Obiektywy segreguje się według odległości ogniska od czoła oporowego w grupy co 0,1 mm.
Podobnie segreguje się korpusy według wymiaru x, tj. odległości czoła gniazda obiektywu od
płaszczyzny filmu.

Następnie dobiera się odpowiadające sobie grupy obiektywów i korpusów, wkleja

obiektywy w gniazda i suszy. Z kolei czyści się obiektywy i kontroluje jakość obrazu. Po
posmarowaniu klejem korpusu celownika ustawia się go na zgodność z obrazem w oknie
formatowym i pozostawia do wyschnięcia.

Kontrolę czasu otwarcia migawki i synchronizacji styków lampy błyskowej wykonuje się

za pomocą oscyloskopu.

Rys. 32. Resolwometr [11, s. 276]

Do kontroli jakości obrazu słuŜy resolwometr przedstawiony na rys. 5. W róŜnych

odległościach 11 i 12 od aparatu A są ustawione tablice B1, B2. Tablice są rozstawione tak,
aby się wzajemnie nie przysłaniały, a ich obrazy tworzyły się zarówno w środku, jak i na
brzegach pola. Na tablicach znajdują się testy o kształcie jak na rys. 5b.

W testach tego rodzaju jest moŜliwe umieszczenie linii o róŜnej gęstości (w przeliczeniu

na 1 mm) w płaszczyźnie obrazu na stosunkowo małej powierzchni. Nieuzupełniona część
pola słuŜy do ocechowania linii. Zakres obwodu wynoszący przynajmniej 240° umoŜliwia
ocenę astygmatyzmu.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znasz podstawowe typy aparatów fotograficznych?

Z jakich operacji składa się montaŜ końcowy aparatu fotograficznego?

Jak przeprowadzamy regulację czasu otwarcia migawki?

Na czym polega kontrola jakości obrazu uzyskanego przez aparat fotograficzny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sporządź proces technologiczny montaŜu wskazanego aparatu fotograficznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy aparatów
fotograficznych,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad montaŜu aparatów
fotograficznych,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

zapoznać się z zasadami tworzenia dokumentacji montaŜowej,

sporządzić proces technologiczny montaŜu wskazanego aparatu fotograficznego.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

wzorcowa dokumentacja montaŜowa,

−

arkusze wzorcowe do wykonania dokumentacji montaŜowej,

−

katalogi części i zespołów aparatów fotograficznych,

−

arkusze papieru A4,

−

przybory do rysowania i pisania.

Ćwiczenie 2

Przeprowadź kontrolę jakości obrazu uzyskanego przez wskazany aparat fotograficzny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy aparatów
fotograficznych,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad kontroli
zmontowanych aparatów fotograficznych,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące sposobu kontroli jakości
obrazu,

zapoznać się z budową i obsługą resolwometru,

przygotować stanowisko do kontroli jakości obrazu,

sprawdzić jakość obrazu uzyskanego przez otrzymany do kontroli aparat fotograficzny,

sporządzić notatkę z przeprowadzonego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

stanowisko do pomiaru jakości obrazu,

−

rezolwometr,

−

badany aparat fotograficzny,

−

arkusz spostrzeŜeń.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić zadania aparatu fotograficznego?

podać

czynności

występujące

przy

montaŜu

aparatów

fotograficznych?

podać zasady regulacji aparatów fotograficznych?

podać zasady sprawdzania aparatów fotograficznych?

zmontować aparat fotograficzny?

zbadać jakość obrazu uzyskanego przez aparat fotograficzny?

sprawdzić czas otwarcia migawki?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Wykonywanie montaŜu i justowanie lunet

4.5.1. Materiał nauczania

Wiadomości wstępne

Lunety obserwacyjne

Do lunet obserwacyjnych zaliczamy przede wszystkim teleskopy.

Rys. 33. Teleskop apochromatyczny fluorytowy [http://pl.wikipedia.org/]

Teleskop jest przyrząd optyczny lunetowy złoŜony z dwóch zespołów optycznych:

obiektywu  i  okularu.  SłuŜą  do  oglądania  pod  duŜym  powiększeniem  bardzo  odległych
obrazów.  Dają  obraz  rzeczywisty,  powiększony,  odwrócony.  W  celu  wyeliminowania
aberracji  w  wielu  teleskopach  zastąpiono  powierzchnie  sferyczne  powierzchniami
asferycznymi.

Teleskopy dzielimy na:

–

soczewkowe w których obiektyw jest zespołem soczewek,

Rys. 34. Teleskop apochromatyczny fluorytowy [http://pl.wikipedia.org/]

–

zwierciadlane w których obiektyw jest zespołem zwierciadeł,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jego natęŜenia i połoŜenia. Stosowane są zazwyczaj w broni rekreacyjnej, sportowej broni
krótkiej, strzelbach śrutowych, a nawet łukach.

Rys. 40. Celowniki typu red-point

[http://www.giwera.pl/artykuly/2003/news15/optoele.htm#top]

Występują  konstrukcje  tego  typu  celowników  w  połączeniu  z  klasyczną  lunetą
celowniczą.  Takie  celowniki  posiadają  wszystkie  zalety  celowników  optycznych
z moŜliwościami, które daje świecący znak celowniczy.

–

celowniki optoelektroniczne typu na czerwony punkt. Celowniki te mają najwyŜszą
jakość układów optycznych i elektronicznych w odpornych metalowych korpusach.
Z uwagi na niewielkie parametry optyczne, pozorne powiększenie celu najwyŜej 2

i małą

rednicę obiektywu przeznaczone są do stosowania na broni do strzelania na nieduŜe

odległości oraz do broni krótkiej.

Rys. 41. Celowniki typu red-point

zamocowany na broni krótkiej

[http://www.giwera.pl/artykuly/2003/news15/optoele.htm#top]

–

urządzenia  celownicze  wyposaŜone  w  skomplikowane  układy  elektroniczne  spełniające
dodatkowo  rolę  np.  dalmierza  laserowego.  Przykładem  takiego  celownika  jest
myśliwska  luneta  firmy  Swarovski  o  nazwie  LRS.  Luneta  ta  ma  parametry  optyczne
3÷12  x  50  mm  i  wbudowany  dalmierz  laserowy  o  zakresie  pomiaru  30÷600  metrów.
Strzelec wcelowuje broń, uruchamia dalmierz i po sekundzie w polu widzenia celownika
widzi wyświetloną wartość odległości z dokładnością +/- 1 metra. Taki celownik pozwala
szybko i bezbłędnie nastawić pokrętło regulacyjne lunety na określoną odległość i oddać
strzał.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 42. Celowniki z dalmierzem laserowym

[http://www.giwera.pl/artykuly/2003/news15/optoele.htm#top]

–

celowniki

noktowizyjne

pozwalające

prowadzenie

celowania

lub

obserwacji

w warunkach nocnego oświetlenia. Są to urządzenia pasywne, a więc nie wymagają
Ŝ

adnego dodatkowego oświetlenia. Zasięg widzenia zaleŜy w nich od intensywności

naturalnego nocnego oświetlenia, przeźroczystości atmosfery, kontrastu między celem
a tłem i wielkości celu.

Rys. 43. Celowniki noktowizyjny

[http://www.pcosa.com.pl/nok_celowniki.htm]

Optyczne lunety celownicze

Są to z reguły lunety do obserwacji jednoocznej wyposaŜone w płytki ogniskowe

z odpowiednimi znakami i układ odwracający pryzmatyczny lub soczewkowy.

Peryskop słuŜy do obserwacji i celowania z ukrycia. Schemat peryskopu przedstawiony jest
na rys. 44.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 44. Peryskop [2, s. 233]

Układ optyczny tego peryskopu składa się z:

–

płytki ochronnej 1 pochylonej dla uniknięcia odblasków od jej powierzchni,

–

zwierciadła górnego 2 z odbiciem zewnętrznym,

–

obiektywu 1,

–

kolektywu,

–

dwu zespołów układu odwracającego,

–

zewnętrznego zwierciadła dolnego 9,

–

okularu 8.

Zwierciadło górne mocowane jest w gnieździe głowicy przyrządu za pomocą pokrywy 2

i spręŜyny  3.  Głowica  wraz  ze  zwierciadłem  zabezpieczona  jest  przed  obrotem  wkrętem  5.
Obiektyw  osadzony  w  gnieździe  górnej  rury  jest  zamocowany  dwoma  pierścieniami  4,
z których  górny  stanowi  przeciwnakrętkę.  Na  płaskiej  powierzchni  kolektywu  wykonano
siatkę  ogniskową,  a  krawędź  oprawy  stanowi  przysłonę  pola  widzenia.  Zarówno  oprawa
kolektywu  jak  i  oprawy  dalszych  dwu  soczewek  6  osadzone  są  w  rurze  suwliwie  lub  nawet

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z lekkim  wciskiem.  Przesuwać  je  moŜna  wzdłuŜ  osi  przyrządu  chwytając  odpowiednim
kluczem z zaczepami za otwory a. MoŜna w ten sposób takŜe obrócić cały zespół, aby ustawić
rysunek  siatki  zgodnie  z  bazami  przyrządu.  Aby  przesuwanie  opraw  z  soczewkami  nie
powodowało zmian ciśnienia powietrza w poszczególnych segmentach przyrządu, wykonano
małe  otwory  wyrównawcze  b,  którymi  powietrze  swobodnie  przepływa.  Otwory  te  nie
powinny  przepuszczać  światła  z  poza  układu  soczewek.  Muszą  więc  mieć  małą  średnicę,
a w razie  potrzeby  nawet  nierównoległy  do  osi  zespołu  kierunek  wiercenia.  Otwory  te  mają
teŜ  dodatkowe  znaczenie,  gdy  peryskop  jest  długi  i  słuŜy  do  obserwacji  otwartej  przestrzeni
z wnętrza  pomieszczenia  czy  pojazdu.  Powstają  wtedy  często  znaczne  róŜnice  temperatur
otoczenia

dolnej

górnej

części

przyrządu.

Otwory

wyrównawcze

likwidują

w poszczególnych  komorach  peryskopu  zmiany  ciśnień,  które  powodowałyby  zginanie
soczewek.  Po  wyjustowaniu  układu  wszystkie  oprawy  soczewek  ustala  się  wkrętami
zabezpieczającymi  10.  Dolne  zwierciadło  umieszczone  jest  w  gnieździe  kadłuba  7
i zamocowane  spręŜyną  9.  Okular  8  ma  typową  konstrukcję  z  regulacją  dioptryjną  i  twardą,
wykonaną z tworzywa sztucznego, osłoną oka.

Celownik optyczny do sztucera myśliwskiego

Schemat budowy tego celownika przedstawiono na rys. 45.

Rys. 45. Konstrukcja celownika optycznego do sztucera [2, s. 229]

W celownikach tych źrenica wyjściowa układu znajduje się kilkanaście centymetrów za

okularem.  Zabezpiecza  to  oko  przed  uderzeniem  przy  odrzucie  broni.  DuŜa  średnica
obiektywu,  przy  niewielkim  powiększeniu  lunety  daje  stosunkowo  znaczną,  czasem
kilkunastomilimetrową  średnicę  źrenicy  wyjściowej,  co  ułatwia  umieszczenie  w  niej  źrenicy
oka.

Korekcja odchyłek wzroku myśliwego następuje przesuwa układu odwracającego,

a pionowy przesuw krzyŜa w płaszczyźnie przysłony pola pozwala na zmianę odległości
celowania. Jest to odpowiednik mechanizmu ustawiania szczerbiny na róŜne odległości celu
w sztucerach bez lunet.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W lunetach tego typu nie stosuje się ogniskowania krzyŜa względem obiektywu

z powodu stosunkowo krótkiej jego ogniskowej, znacznych odległości celów oraz braku czasu
na jakiekolwiek manipulacje podczas celowania i strzału.

Niektórzy producenci stosują nieruchome układy odwracające. Wtedy regulację

dioptryjną realizuje się obrotem okularu na specjalnym gwincie oprawy soczewek.

W wersji wojskowej takiego celownika brak jest regulacji dioptryjnej. MoŜliwe są

ponadto  dwa  wzajemnie  prostopadłe  przesuwy  krzyŜa,  z  których  pionowy  –  przy  zmianie
odległości  celu  i  poziomy  dla  korekcji  działania  na  pocisk  bocznych  wiatrów.  Ta  ostatnia
regulacja nie potrzebna jest w broni myśliwskiej ze względu na znacznie mniejsze odległości
celów.

Oprawa obiektywu 1 tworzy jednocześnie osłonę przeciwblaskową chroniącą układ

optyczny  od  bocznego  oświetlenia.  Płytka  2  z  krzyŜem  celowniczym  przyciśnięta
pierścieniem  10  z  przysłoną  pola  umieszczona  jest  w  gnieździe  obudowy  3  zawieszonej  na
dwu  wzajemnie  prostopadłych  śrubach  13  za  pośrednictwem  nakrętek  11  z  prowadnicami
przesuwającymi  się  w  obudowie  3.  Obrót  kaŜdej  ze  śrub  13  powoduje  przesuw  płytki  2
z krzyŜem  w  kierunku  osi  tej  śruby  na  prowadnicy  nakrętki  11  drugiej  śruby  prostopadłej.
Przy  przestrzeliwaniu  sztucera  z  lunetą  na  podziałce  pierścienia  17  ustawia  się  połoŜenie
zerowe  względem  przeciw  wskaźnika  wykonanego  na  nakładce  14.  Regulację  tę
przeprowadza  się  po  zluźnieniu  wkrętów  dociskających  pokrętło  12.  Podobnie  ustawia  się
pierścień 4 przy pokrętle pionowym (w zaleŜności od odległości tarczy strzeleckiej). Moment
oporu przy obrocie pokręteł reguluje się przez ściskanie podkładki spręŜystej przy nakręcaniu
pierścienia 15 na śrubę 13. Po uzyskaniu prawidłowego momentu wykonuje się rozwiercony
otwór  przez  części  15  i  13  w  który  wtłacza  się  kołek  5.  Układ  odwracający  w  oprawie  7
wkręca się w rurę 8 tak, aby obraz krzyŜa lunety był obserwowany przez okular 9 w zakresie
od -0,5 do -1 D. Oprawę 7 zabezpiecza się przed przypadkowym obrotem wkrętem 6.

W urządzeniach celowniczych momenty oporowe pokręteł manipulacyjnych muszą być

znacznie  większe  niŜ  w  przyrządach  laboratoryjnych.  Zabezpiecza  to  mechanizmy  przed
niezamierzoną  zmianą  ustawienia  wskutek  odrzutu  broni  przy  wystrzale.  Często  stosuje  się
ząbki  np.  na  obwodzie  płaszczyzny  czołowej  części  15,  w  które  wskakuje  przy  obrocie
spręŜyna  16  ukształtowana  w  rodzaj  zapadki  połączonej  z  segmentem  14.  Daje  to  jeszcze
pewniejsze  ustawienie  pokręteł,  a  podczas  obrotu  wyczuwa  się  ciche  trzeszczenie
mechanizmu i zmienne opory pokrętki.

Aby uniknąć zaparowania czy nawet oszronienia powierzchni szkieł wewnątrz celownika

stosuje się często tzw. osuszacze zawierające higroskopijne substancje chemiczne. Taki
osuszacz przedstawiono w przekroju na rys. 1. Obecnie stosujemy równieŜ omówione
w rozdziale 4.1 wypełnianie wnętrza lunety azotem.

Lunety geodezyjne naleŜą do grupy lunet pomiarowych i słuŜą wyznaczania kierunku

poziomego, pionowego i kątów odchylenia (osi celowej) od tych kierunków.
Budowę niwelatora optycznego przedstawia rys. 46.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 46. Konstrukcja niwelatora [2, s. 194]

Rysunek 46 przedstawia przekroje górnej części libelowego niwelatora technicznego

produkcji krajowej. W kadłub główny 1 lunety wkręcone są obiektyw 12 i okular 19. Oprawa
soczewki  ogniskującej  17  zamocowana  jest  w  przesuwanej  wzdłuŜ  osi  celowej  tulei  14.
Przesuw ogniskujący uzyskuje się obrotem pokrętła 16 z zębnikiem napędzającym zębatkę 15.
Do  zgrubnego  naprowadzania  na  cel  słuŜy  muszka  13  i  szczerbinka  18.  Oś  20  zamocowana
w kadłubie  dolnym  3  łączy  lunetę  ze  spodarką.  W  kadłubie  3  mieści  się  napęd  mechanizmu
naprowadzającego  5  i  mechanizm  elewacyjny.  Kadłub  główny  1  i  dolny  3  połączone  są
przegubowo  osią  21,  a  wkręt  2  ze  spręŜyną  4  powoduje  stały  nacisk  palca  oporowego  C  na
krzywkę  7  mechanizmu  elewacyjnego.  Obrót  krzywki  wokół  osi  8  spoiwodowany  jest
dociskiem śruby 9. W obudowie 10 mieści się poziomnica rurkowa widoczna przez okienko
11.  PrzełoŜenia  mechanizmu  elewacyjnego  oraz  ruchu  ogniskującego  aby  nie  utrudniały
regulacji połoŜenia elementów.

MontaŜ końcowy lunet

Budowę i montaŜ głównych zespołów lunet, jak obiektywy, okulary, spodarka

geodezyjna, zespół ogniskujący opisano w poprzednich pakietach. Zespoły te są kontrolowane
według warunków technicznych i dostarczane do montaŜu końcowego lunety.

MontaŜ końcowy lunet polega na połączeniu wszystkich zespołów mechanicznych

i optycznych zgodnie z dokumentacją techniczną w gotową lunetę. W zaleŜności od rodzaju
i konstrukcji lunet ilość zespołów jakie naleŜy zmontować jest róŜna.

MontaŜ lunet w zaleŜności od konstrukcji moŜe składać się z następujących operacji:

–

montaŜ mechaniczny,

–

ustawienie pryzmatów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

skompletowanie obiektywu i okularu,

–

montaŜ okularów do korpusu,

–

montaŜ obiektywu do korpusu,

–

montaŜ układu odwracające,

–

montaŜ zespołu ogniskującego,

–

montaŜ urządzeń celowniczych,

–

ustawienie zera dioptrii okularu,

–

wykończenie.

W przypadku lunet geodezyjnych dochodzi jeszcze montaŜ spodarki geodezyjnej

i urządzeń poziomujących.

MontaŜ końcowy lunet polega na:

–

złoŜeniu korpusu,

–

pokryciu wnętrza korpusu smarem pyłochłonnym,

–

ustawieniu układu odwracającego,

–

wkręceniu okularu i ustawia na ostry obraz, a następnie określa się wartość podtoczenia
obiektywów, po czym podtacza je i wkręca do korpusu. Po ustawieniu na ostrość obrazu
kolimatora ustawia się zero pierścienia dioptryjnego,

–

po całkowitym wyjustowaniu uszczelnia się lunetę, czyści i retuszuje ewentualne
uszkodzenia powłok malarskich.

Specyficzne czynności występujące podczas montaŜu lunet celowniczych i geodezyjnych

przedstawione są podczas wcześniejszego omówienia konstrukcji lunet celowniczych
i geodezyjnych.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znasz rodzaje lunet?

Z jakich operacji składa się montaŜ lunety celowniczej?

Na czym polega montaŜ końcowy lunet?

Czym moŜemy zabezpieczyć lunety celownicze przed wilgocią?

Jakie czynności naleŜy wykonać po wyjustowaniu lunety?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj montaŜu końcowego wskazanej lunety celowniczej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące lunet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad montaŜu lunet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części obiektywu do montaŜu,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

dobrać okular do montaŜu lunety,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dobrać obiektyw do montaŜu lunety,

zmontować lunetę wg instrukcji montaŜowej,

10)

sprawdzić zmontowaną lunetę.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy montowanej lunety,

−

obiektywy lunetowe do montaŜu,

−

okulary lunetowe do montaŜu,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa lunet,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 2

Dokonaj montaŜu celownika kolimatorowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące celowników,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad montaŜu lunet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części obiektywu do montaŜu,

zapoznać się instrukcją montaŜową celownika kolimatorowego,

dobrać okular do montaŜu celownika,

dobrać obiektyw do montaŜu celownika,

zmontować kolimatorowy celownik wg instrukcji montaŜowej,

10)

sprawdzić zmontowany celownik,

11)

sporządzić notatkę z wykonanego zadania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy montowanego celownika,

−

obiektywy do montaŜu,

−

okulary do montaŜu,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa lunet,

−

arkusz spostrzeŜeń.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić zadania lunet?

podać czynności występujące przy montaŜu lunet?

podać sposób ustawiania momentu oporowego w lunetach
celowniczych?

dobrać elementy do montaŜu lunet?

zmontować lunetę obserwacyjną?

zmontować lunetę celowniczą?

zmontować celownik kolimatorowy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Wykonywanie montaŜu i justowanie lornet

4.6.1.

Materiał nauczania

Wiadomości wstępne

Lornetka składa się z trzech głównych części optycznych: obiektywów, pryzmatów

i okularów.  Obiektywy  słuŜą  do  zbierania  jak  największej  ilości  światła.  Aby  powiększyć
obraz  uzyskany  przez  obiektywy  i  skierować  go  do  naszego  oka  w  formie  równoległych
wiązek  światła  uŜywa  się  okularów.  Pomiędzy  obiektywem  a  okularem  znajduje  się  układ
pryzmatów,  które  słuŜą  do  odwrócenia  obrazu,  tak  aby  po  przejściu  przez  cały  instrument,
lornetka dawała obraz prosty.

Lornetki buduje się głównie w dwóch podstawowych systemach związanych z ułoŜeniem

pryzmatów (rys. 47):
–

systemem Porro (rys. 47 górny):

pryzmaty są przesunięte względem siebie, co powoduje, Ŝe oś obiektywu znajduje się
na trochę w innej linii niŜ oś okularu,

są łatwe do wykonania i do późniejszego złoŜenia wewnątrz lornetki,

wykorzystanie zjawiska całkowitego wewnętrznego odbicia powoduje zmniejszenie
start światła w układzie,

–

system dachowy (ang. roof) – (rys. 47 dolny):

obiektyw oraz pryzmaty i okular są ustawione w jednej linii co daje bardziej zwartą
(w sensie szerokości),

zwiększa  się  stopień  komplikacji  układu  optycznego.  Wiązka  światła  w  systemie
dachowym  jest  najpierw  rozdzielana  na  dwie,  a  potem  ponownie  łączona  w  jedną.
Aby  zrobić  to  dobrze  i  zapobiec  przesunięciom  fazowym  zmniejszającym  kontrast
i rozdzielczość  uzyskiwanych  obrazów,  elementy  optyczne  w  systemie  dachowym
muszą być najwyŜszej jakości.

Rys. 47. Układy odwracające pryzmatyczne stosowane w lornetkach [http://www.optyczne.pl]

Oznakowanie lornet

W oznakowaniu lornet uwzględnia się najwaŜniejsze dwa parametry tych urządzeń. Są to:

–

powiększenie mówi nam po prostu ile razy obiekt obserwowany przez lornetkę wydaje
nam się większy od widzianego okiem nieuzbrojonym,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

rednica obiektywu to średnica, najczęściej wyraŜona w milimetrach, soczewki

zbierającej światło.

Te dwa parametry występują w oznaczeniu lornet np. 7x50 czy 20x60. Pierwsze dwie

cyfry określają powiększenie lornety, a dwie drugie określają średnicę obiektywu.

Lornety ze względu na zakres zastosowania moŜemy podzielić na:

–

lornety dzienne

Do  określenia  zastosowania  lornetki  w  róŜnych  warunkach  oświetlenia  przydatny  jest
parametr  lornet  mówiący  o  średnicy  źrenicy  wyjściowej.  Powinna  ona  być  tak  dobrana,
aby była mniejsza lub równa średnicy naszego oka. Wielkość średnicy źrenicy wyjściowej
lornety  moŜemy  zmierzyć  za  pomocą  lunetki  dioptryjnej  lub  obliczyć  dzieląc  średnicę
obiektywu przez powiększenie. Wielkość średnicy źrenicy oka moŜna zmierzyć równieŜ
za  pomocą  lunetki  dioptryjnej.  Rysunek  48  przedstawia  typowe  wielkości  źrenic  oka
ludzkiego w ciemności, w pochmurny i słoneczny dzień.

Rys. 48. Wielkości średnic źrenicy oka w zaleŜności od oświetlenia [http://www.optyczne.pl]

PoniewaŜ w typowych dziennych warunkach źrenica naszego oka ma rozmiar 3–

4 mm, źrenica wyjściowa lornetki dziennej teŜ powinna mieć taką średnicę. Przy
obiektywie 40 mm daje to powiększenia na poziomie 10–12

. W związku z tym do

obserwacji dziennych w zupełności wystarczają lornetki o powiększeniach w granicach
10

. Lornetki te są mniejsze i lŜejsze. Przykładem takiej lornetki jest lornetka pokazana

na rys. 49.

Rys. 49. Lornetka 10x50 ACTIVA firmy Minolta serii WP.FP [http://www.optyczne.pl]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

lornetki nocne powinny zbierać jak najwięcej światła. Uzyskujemy to zwiększając
ś

rednicę obiektywu lornetki. Oczywiście nie da się rozbić tego w nieskończoność, bo wraz

ze wzrostem średnicy obiektywu szybko rośnie waga i rozmiary lornetki. Optymalną
ś

rednicą obiektywu lornety do obserwacji w nocy jest średnica 50÷60 mm. PoniewaŜ

maksymalny  wymiar  średnicy  źrenicy  naszego  oka  wynosi  około  7  mm  to  źrenica
wyjściowa  lornetki  teŜ  powinna  mieć  taką  średnicę.  Z  tych  parametrów  wynika,  Ŝe
powiększenia  lornetki  nocnej  powinno  wynosić  7÷8

. MoŜna uznać, Ŝe optymalną

lornetką nocną wydaje się więc klasyczny model 8x56 ze źrenicą wyjściową wynoszącą
7 mm. Przykładem takiej lornetki jest lornetka pokazana na rys. 50.

Rys. 50. Lornetka 10x50 ACTIVA firmy Minolta serii WP.FP [http://www.optyczne.pl]

–

lornety noktowizyjne

słuŜące do obserwacji w warunkach naturalnego nocnego

oświetlenia. Najczęściej są przyrządy pasyjne nie wymagające Ŝadnego dodatkowego
oświetlenia. Przykładem takiej lornetki jest lornetka pokazana na rys. 51.

Rys. 51. Lornetka noktowizyjna NPL – 1 firmy PCO SA [http://www.pcosa.com.pl/nok_obserwacja.htm]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MontaŜ lornetki pryzmatycznej składa się z następujących operacji:

–

montaŜ mechaniczny,

–

ustawienie pryzmatów,

–

skompletowanie obiektywów i okularów,

–

montaŜ okularów do korpusu,

–

podtaczanie i montaŜ obiektywów,

–

ustawienie tarczki,

–

ustawienie zera dioptrii,

–

ustawienie równoległości osi,

–

wykończenie.

MontaŜ końcowy lornetki pryzmatycznej rys. 52 polega na:

–

złoŜeniu korpusów lewego 1 i prawego 2 oraz osi 3,

–

pokryciu wnętrza korpusów smarem pyłochłonnym,

–

ustawienie pryzmatów – duŜych 8 i małych 9 które polega na zamocowaniu ich
krzyŜakową beleczką 10, której końce układa się w wyfrezowanych gniazdkach G
korpusów,

–

pryzmaty ustawia się tak, aby ich przekroje główne były wzajemnie prostopadłe, po czym
zapunktowuje się je w miejscach P1 i P2. Po takim ustawieniu zyskuje się pewność, Ŝe
skręcenie obrazu kaŜdej połówki oraz obu połówek względem siebie zawiera się
w granicach tolerancji (zwykle 30'),

–

sprawdzenie skręcenia

obrazu wykonuje się na mikroskopie o małym powiększeniu.

W płaszczyźnie przedmiotu znajduje się płytka z kreską, a w okularze płytka z dwiema
kreskami ograniczającymi dopuszczalny kąt skręcenia. Rysunek 53a przedstawia
prawidłowo ustawione pryzmaty i obraz obserwowany w okularze, zaś rys. 53b oraz c –
pryzmaty ustawione nieprawidłowo i skręcony przez nie obraz,

–

po  skompletowaniu  obiektywów  i  okularów  według  ogniskowych  wkręca  się  okulary
i ustawia  na  ostry  obraz,  a  następnie  określa  się  wartość  podtoczenia  obiektywów,  po
czym  podtacza  je  i  wkręca  do  korpusów.  Po  ustawieniu  na  ostrość  obrazu  kolimatora
ustawia się zero pierścienia dioptryjnego,

–

ostatnią  operacją  justerską  jest  ustawienie  równoległości  osi  obu  lunetek  za  pomocą
mimośrodów  obiektywowych.  W  razie  potrzeby  przesuwa  się  pryzmaty  równoległe,
kontrolując  jednocześnie  skręcenie  obrazu,  i  w  końcu  zapunktowuje  się  miejsce  P3,
wgniatając część materiału korpusu w odpowiedni rowek pryzmatu,

–

po całkowitym wyjustowaniu uszczelnia się lornetkę, czyści i retuszuje ewentualne
uszkodzenia powłok malarskich.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Z jakich operacji składa się montaŜ lornetki pryzmatycznej?

Na czym polega montaŜ końcowy lornetki?

Jak ustawiamy pryzmaty?

Jaka jest ostatnia operacja montaŜu lornetki?

Jakie czynności naleŜy wykonać po wyjustowaniu lornetki?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj montaŜu wskazanej lornetki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad montaŜu lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

przygotować stanowisko do montaŜu lornet,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części obiektywu do montaŜu,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

dobrać pary okularów do lornetki,

dobrać pary obiektywów,

10)

zmontować lornetkę wg instrukcji montaŜowej,

11)

sprawdzić zmontowaną lornetkę.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy montowanej lornetki,

−

obiektywy lornetowe do sparowania,

−

okulary lornetowe do sparowania,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa lornety pryzmatycznej,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 2

Ustaw pryzmaty w otrzymanej lornetce.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad justowania lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do justowania,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy justierskie potrzebne do wykonania
zadania,

przygotować stanowisko do justowania lornet,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

ustawić pryzmaty w otrzymanej lornetce,

sporządzić notatkę z wykonanego zadania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

lornetka do justowania,

−

komplet narzędzi do justowania,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa lornetki pryzmatycznej,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 3

Ustaw równoległość osi w lornetce pryzmatycznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad justowania lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do justowania,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy justierskie potrzebne do wykonania
zadania,

przygotować stanowisko do justowania lornet,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

ustawić równoległość osi w otrzymanej lornetce,

sporządzić notatkę z wykonanego zadania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

lornetka do justowania,

−

komplet narzędzi do justowania,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa lornetki pryzmatycznej,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 4

Sprawdź skręcenie obrazu w lornetce pryzmatycznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad justowania lornet,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do justowania,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy justierskie potrzebne do wykonania
zadania,

przygotować stanowisko do justowania lornet,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

sprawdzić równoległość osi w otrzymanej lornetce,

sporządzić notatkę z wykonanego zadania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy montowanej lornetki,

−

obiektywy lornetowe do sparowania,

−

okulary lornetowe do sparowania,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa obiektywu lunetowego,

−

arkusz spostrzeŜeń.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić zadania lornetki?

podać

czynności

występujące

przy

montaŜu

lornetek

pryzmatycznych?

podać sposób ustawiania pryzmatów?

podać zasady kompletowania obiektywów i okularów lornetowych?

zmontować lornetkę pryzmatyczną?

ustawić pryzmaty (układ Porro) w lornetce?

ustawić równoległość osi w lornetce?

sprawdzić skręcenie obrazu w lornetce pryzmatycznej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Wykonywanie montaŜu i justowanie aparatów

projekcyjnych

4.7.1. Materiał nauczania

Projektory słuŜą do wyświetlania obrazu na ekranie na podstawie otrzymywanego

przedmiotu w postaci negatywu.

Tradycyjne projektory zostały omówione w pakiecie 731[04].Z1.02 – dobieranie

przyrządów optycznych.

Projektory multimedialne

Rys. 54. Projektor multimedialny Ally PTV-01C [http://pohua.pl/projektor/instrukcjaC.pdf]

Projektor multimedialny (zwany takŜe rzutnikiem multimedialnym oraz projektorem

wideo) to urządzenie słuŜące do wyświetlania obrazu na ekranie na podstawie otrzymywanego
sygnału. Źródłem takiego sygnału moŜe być stacjonarny komputer, laptop, magnetowid,
kamera, odtwarzacz DVD lub tuner satelitarny itp.

W projektorach multimedialnych stosuje się trzy techniki wyświetlania obrazu:

pojedyncza matryca TFT, polisilikonowy wyświetlacz LCD oraz technologia DLP.

Projektory wyposaŜone w pojedynczą matrycę TFT (rys. 55) bazują na trójwarstwowym

wyświetlaczu ciekłokrystalicznym. KaŜda z warstw odpowiada za jeden z trzech
podstawowych kolorów: czerwony (Red), zielony (Green) i niebieski (Blue).

Rys. 55. Schemat projektora multimedialnego z pojedynczą matrycą TFT [http://www.pckurier.pl/archiwum]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najpopularniejsze obecnie projektory wyposaŜone są w polisilikonowy wyświetlacz LCD

(rys.  56).  Technologia  ta  bazuje  na  trzech  niezaleŜnych,  pojedynczych  wyświetlaczach,  po
jednym  dla  kaŜdego  z  podstawowych  kolorów  (RGB).  Światło  emitowane  przez  silną,
metalohalidową Ŝarówkę jest rozszczepiane na trzy wiązki o kolorach podstawowych. Wiązki
te  osobno  przechodzą  przez  odpowiednie  wyświetlacze.  Następnie  promienie  łączone  są
w jedną wiązkę, która kierowana jest juŜ do obiektywu, a stamtąd – na ekran.

Rys.56. Schemat projektora multimedialnego z wyświetlaczemLCD [http://www.pckurier.pl/archiwum]

Najnowsze projektory wykorzystują technologię DLP (Digital Light Processing) (rys. 57).

Opiera  się  ona  na  układzie  DMD  (Digital  Micromirror  Device).  DMD  jest  układem
zawierającym  przeciętnie  ponad  pół  miliona  mikroskopijnych  lusterek.  PołoŜenie  tych
lusterek kontrolowane jest elektronicznie i albo układają się one prostopadle do padającego na
DMD  światła,  albo  równolegle.  Światło  z  silnej  lampy  najpierw  przechodzi  przez  wirujący,
kołowy  filtr  (podzielony  na  trzy  róŜnokolorowe  części).  Prędkość  obrotu  filtra  jest
zsynchronizowana z chipem DMD. Gdy filtr przepuszcza jedynie wiązkę czerwoną, wybrane
lusterka w układzie DMD ustawiają się prostopadle do padającego światła, tworząc wynikowy
obraz  (o  składowej  czerwonej).  Czerwone  światło  odbija  się  od  lusterek  i  kierowane  jest  do
obiektywu.  Operacja  powtarzana  jest  dla  składowej  zielonej  i  niebieskiej.  W  ten  sposób  na
ekranie wyświetlane są kolejno obrazy: czerwony, niebieski i zielony, przy czym dzieje się to
tak  szybko,  Ŝe  oko  ludzkie  nie  jest  w  stanie  rozróŜnić  zmian  kolorów  obrazu  i  składa  trzy
obrazy w jeden, kolorowy.

Rys. 57. Schemat projektora multimedialnego z układem DMD [http://www.pckurier.pl/archiwum]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Parametry projektorów multimedialnych:

–

rozdzielczość to ilość poszczególnych punktów (pikseli), z których składa się obraz. Jest
to ilość punktów w poziomie i pionie, których iloczyn wyznacza łączną ilość pikseli. Im
wyŜsza rozdzielczość, tym większa ilość wyświetlanych linii poziomych i pionowych. To
z kolei wpływa na czytelność obrazu i moŜliwość wyświetlenia większej ilości detali.
W przypadku projektorów prezentacyjnych najpopularniejsze są rozdzielczości
projektorów to SVGA (800x600) oraz XGA (1024x768),

–

jasność inaczej nazywana „siłą światła” decyduje o zastosowaniu danego projektora.
Jasność podawana jest w lumenach. Współczynnik lumenów określa natęŜenie światła
emitowanego przez projektor,

–

kontrast  określany  stosunkiem  natęŜenia  światła  w  elementach  o  maksymalnej
I minimalnej  jasności  np.:  róŜnica  między  czernią  a  bielą  na  obrazie  wyświetlanym.  Im
wyŜszy  jest  współczynnik  kontrastu,  tym  większa  jest  zdolność  projektora  do
wyświetlania  poszczególnych  odcieni  kolorów.  Większy  kontrast  pozwala  na
dokładniejsze odwzorowanie barw.

Obiektywy projektora multimedialnego

W zaleŜności od przeznaczenia projektora stosuje się róŜnego typu obiektywy.

Najczęściej  moŜna  spotkać  się  z  obiektywami  standardowymi,  które dają obraz o szerokości
równej połowie odległości projektora od ekranu (stosunek 2.0:1). Coraz częściej oferowane są
obiektywy szerokokątne (z krótszą ogniskową) pozwalające uzyskać obraz o duŜej przekątnej
z  niewielkiej  odległości  (stosunek  około  1.0  –  1.5  :  1).  Jest  to  idealne  rozwiązanie  dla
niewielkich  sal  i  pomieszczeń,  gdzie  z  przyczyn  technicznych  projektor  musi  być  ustawiony
blisko  ekranu.  W  specyficznych  zastosowaniach  (w  duŜych  aulach  i  salach,  gdzie  projektor
musi być umiejscowiony w znaczącej odległości od ekranu) uŜywa się takŜe teleobiektywów
z dłuŜszą ogniskową.

Ponadto wyróŜniamy obiektywy z elektrycznym i manualnym sterowaniem, gdzie

regulacje  wielkości  i  ostrości  obrazu  odbywają  się  odpowiednio  za  pomocą  silników
elektrycznych  lub  ręcznie.  Przy  omawianiu  obiektywów  warto  wspomnieć  o  rozwiązaniu
polegającego na moŜliwości przesuwania obiektywu w pionie (w górę i w dół) i w poziomie
(w  lewo  i  w  prawo).  Bardzo  przydatna  funkcja,  kiedy  nie  ma  moŜliwości  ustawienia
projektora  prostopadle  do  ekranu.  Pozwala  on  na  korygowanie  zniekształceń  trapezowych
drogą optyczną, bez jakiejkolwiek utraty jakości.

Rzutniki multimedialne wyposaŜone są w:

–

wirtualną mysz pozwalającą na kontrolowanie myszy komputera pilotem projektora.
Pozwala to na uruchamianie programu oraz zmienianie obrazu prezentacji bez
podchodzenia do komputera,

–

korekcja  efektu  trapezowego  niezbędna  w  sytuacji,  kiedy  nie  mamy  moŜliwości
ustawienia  projektora  prostopadle  do  ekranu  która  pozwala  uzyskać  prawidłowy,
prostokątny  obraz.  Regulacja  ta  moŜe  być  pozioma  (H)  i  pionowa  (V);  moŜe  być
regulowana  ręcznie  lub  automatycznie;  moŜe  być  cyfrowa  (ze  stratą  jakości  obrazu)
I optyczna,

–

zoom cyfrowy (realizowany przez cyfrowe przetworniki projektora) – funkcja
umoŜliwiająca powiększanie wybranego fragmentu obrazu, najczęściej obsługiwana za
pomocą pilota projektora,

–

zoom optyczny (realizowany przez obiektyw) umoŜliwia niewielkie (zazwyczaj 1.2

–

1.4

) powiększenie lub pomniejszenie całego obrazu (np. dopasowanie do wielkości

ekranu). MoŜe być sterowany ręcznie lub elektrycznie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

PIP - funkcja nazywana równieŜ „obraz w obrazie”, pozwala wyświetlać obraz wideo na
sygnale komputerowym (np. prezentacja na komputerze – a w oknie odtwarzany film
z DVD),

–

tryb ECO (pracy ekonomicznej). Część projektorów wyposaŜona jest w dwa tryby pracy:
standardowy oraz ekonomiczny. Przejście projektora w tryb ekonomiczny powoduje
obniŜenie jasności (najczęściej o 20%) w stosunku do wartości standardowej, wydłuŜenie
czasu Ŝycia lampy, zmniejszenie poziomu szumu projektora oraz zmniejszenie zuŜycia
energii,

–

ywotność lampy określa ilość godzin, po której jasność lampy moŜe spaść do 50%

jasności początkowej, charakterystycznej dla projektora nowego. Nie oznacza to jednak,
Ŝ

e lampa przestanie świecić po przepracowaniu podanej liczby godzin, nie jest to jednak

wartość  gwarantowana  i  zdarza  się,  Ŝe  lampa  moŜe  wymagać  wcześniejszej  wymiany.
Wpływ  na  Ŝywotność  mają  warunki  otoczenia  podczas  pracy  (temperatura,  zakurzenie,
wilgotność)  oraz  intensywność  uŜytkowania.  Zalecane  jest  okresowe  czyszczenie
projektora (filtrów), aby przedłuŜyć Ŝywotność lampy.

Rzutniki pisma

Rzutniki pisma (diaskopy) słuŜą do projekcji obrazów z folii na ekran. Zasada działania

diaskopów została omówiona w pakiecie 731[04].Z1.02 – dobieranie przyrządów optycznych.

Rysunek 58 przedstawia obecnie produkowany składany rzutnik pisma.

Rys. 58. Rzutnik pisma 9700 f-my 3M [Instrukcja obsługi „Rzutnika pisma 9700”]

Rys. 59. Rzutnik pisma 9700 f-my 3M [Instrukcja obsługi „Rzutnika pisma 9700”]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rzutniki składane są wygodne, bezpieczne, przenośne i łatwe w uŜyciu. Zastosowano

w nich otwarty obiektyw trzysoczewkowy, Ŝarówkę o wysokiej światłości, zmieniacz lamp,
przełącznik obciąŜenia Ŝarówki, korekcję aberracji koloru, dwa dodatkowe gniazda zasilające
wbudowane w rzutnik pisma oraz serię zabezpieczeń przed poraŜeniem prądem elektrycznym.

Posiadają składane ramię, składane nogi stanowiące dolną część komory rzutnika,

obracany obiektyw, twardą obudowę podróŜną. Przy niezbyt duŜej wadze (ok. 3 kg) rzutnik
staje się bardzo wygodnym narzędziem prezentacji wizulanej.

Schemat budowy rzutnika składanego przedstawia rys. 60.

Rys. 60. Schemat budowy rzutnika pisma 9700 f-my 3M [Instrukcja obsługi „Rzutnika pisma 9700”]:

1 – obiektyw, 2– lustro projekcyjne obiektywu, 3 – podnośnik lustra, 4– soczewki obiektywu,

5 – lupa powiększająca, 6 – zatrzask obiektywu, 7 – pokrętło ostrości, 8 – składane ramię,

9 – zatrzask ramienia, 10 – wieszak ramienia, 11 – gniazda zasilające dodatkowe,

12 – apertura projekcyjna/pokrywa. 13 – włącznik, 14 – stały przewód zasilający

(tylko dla modeli zasilanych napięciem 230 V), 15 – gniazdo przewodu zasilającego,

16 – pokrywa przełączników: a – zmieniacz Ŝarówek, b –przełącznik jasności świecenia Ŝarówki,

17 – zatrzask pokrywy, 18 – pokrywa, 19 – składana rączka do przenoszenia, 20 – zatrzask składanych nóg

(po lewej i prawej stronie), 21 – składane nogi, 22 – podkładka przeciwwibracyjna, 23 – składana komora

rzutnika z lustrem i wyłącznikiem automatycznym, 24 – podkładka podróŜna, 25 – tabliczka znamionowa

rzutnika, 26 – pokrętło korekcji aberracji koloru, 27 – twarda pokrywa podróŜna

Zasady konserwacji projektorów przez uŜytkownika:

–

rzutnik naleŜy przechowywać starannie nie dopuszczając do silnych zabrudzeń oraz
kurzenia się rzutnika,

–

czyszczenie dzienne – naleŜy uŜywać miękkiej ściereczki aby usunąć kurz z pola
projekcyjnego rzutnika,

–

czyszczenie okresowe – naleŜy uŜyć specjalnego środka czyszczącego oraz miękkiej, nie
pylącej ściereczki by usunąć kurz i zabrudzenia z pola projekcyjnego oraz soczewek
obiektywu (rys. 61),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 61. Nasączanie ściereczki do czyszczenia [Instrukcja obsługi „Rzutnika pisma 9700”]

–

lustro obiektywu naleŜy czyścić miękkim pędzelkiem usuwając pyłki kurzu i zabrudzenia
(rys. 62),

Rys. 62. Czyszczenie lustra obiektywu [Instrukcja obsługi „Rzutnika pisma 9700”]

–

Uwaga!

Lustro obiektywu jest lustrem powierzchniowym i nie wolno czyścić go przez uŜycie
ś

ciereczki (rys. 63) i wycieranie go. Lustro ulegnie wtedy trwałemu uszkodzeniu.

Rys. 63. Odnośnie uwagi powyŜej. [Instrukcja obsługi „Rzutnika pisma 9700”]

MontaŜ końcowy

Budowę i montaŜ głównych zespołów optycznych rzutników i projektorów opisano

w poprzednich pakietach. Zespoły elektroniczne montowane są równieŜ wcześniej. Wszystkie
zespoły po montaŜu są kontrolowane według warunków technicznych i dostarczane do
montaŜu końcowego.

MontaŜ końcowy polega na połączeniu wszystkich zespołów mechanicznych,

elektronicznych i optycznych zgodnie z dokumentacją techniczną (schematem budowy
I instrukcją montaŜową).

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Z jakich operacji składa się montaŜ rzutników pisma?

Na czym polega montaŜ rzutników?

Na czym polega montaŜ rzutników multimedialny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj montaŜu rzutnika pisma.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy rzutników.

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad montaŜu rzutników,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do montaŜu,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały i części obiektywu do montaŜu,

zapoznać się instrukcją montaŜową,

dobrać elementy do montaŜu rzutnika,

zmontować rzutnik wg instrukcji montaŜowej,

sprawdzić zmontowany rzutnik.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

części i elementy montowanego rzutnika,

−

obiektywy projekcyjne do montaŜu rzutnika,

−

okulary projekcyjne do montaŜu rzutnika,

−

komplet narzędzi do montaŜu,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja montaŜowa rzutnika,

−

arkusz spostrzeŜeń.

Ćwiczenie 2

Dokonaj konserwacji rzutnika pisma.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy rzutników,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące zasad konserwacji
rzutników,

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące narzędzi, przyrządów
kontrolnych i justerskich potrzebnych do przeprowadzenia konserwacji,

skompletować potrzebne narzędzia i przyrządy potrzebne do wykonania zadania,

skompletować potrzebne materiały potrzebne do wykonania zadania,

zapoznać się instrukcją obsługi i konserwacji rzutników,

przeprowadzić konserwację rzutnika wg instrukcji,

sporządzić notatkę z wykonanego zadania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

komplet narzędzi do konserwacji,

−

komplet przyrządów justerskich,

−

instrukcja obsługi i konserwacji rzutnika,

−

arkusz spostrzeŜeń.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić zadania rzutników i projektorów?

podać czynności występujące przy montaŜu rzutników i projektorów?

podać

czynności

występujące

przy

konserwacji

rzutników

I projektorów?

dobrać materiały i narzędzia do montaŜu rzutników?

dobrać sprzęt justerski do montaŜu rzutników?

zmontować rzutnik?

przeprowadzić konserwację rzutnika?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 25 zadania. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko
jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Zadania wymagają stosunkowo prostych obliczeń, które powinieneś wykonać przed
wskazaniem poprawnego wyniku.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Surowcem do produkcji pochłaniaczy wilgoci jest

ziemia diatomitowi.

ziemia madowa.

ziemia powulkaniczna.

ziemia bazaltowa.

Zasada Köhlera dotyczy oświetlenia
a)

aparatów fotograficznych.

lunety.

w mikroskopie.

w lupie.

Przy ustawianiu rewolwerowego zmieniacza obiektywów naleŜy zachować
a)

równoległość czoła oporowego obiektywu do pierścienia oporowego nasadki
okularowej.

równoległość czoła obiektywu do płaszczyzny preparatu.

równoległość płaszczyzny preparatu do płaszczyzny podstawy.

równoległość płaszczyzny podstawy do płaszczyzny oporowej okulara.

Pierwszą operacją montaŜu mikroskopu jest
a)

połączenie obiektywu z okularem.

połączenie kondensora ze stolikiem.

połączenie statywu z podstawą.

połączenie kondensora ze statywem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sprawdzenia skręcenia obrazu w lornetce pryzmatycznej wykonuje się na
a)

lunetce wychylnej.

lunecie autokolimacyjnej.

mikroskopie o małym powiększeniu.

goniometrze.

Zero pierścienia dioptryjnego ustawiamy po
a)

ustawieniu ostrości obrazu.

zmontowaniu kondensora.

zmontowaniu nasadki krzyŜowej.

ustawieniu oświetlenia.

Przy montaŜu mikroskopu naleŜy skompletować
a)

oświetlacze.

preparaty.

obiektywy.

diafragmy.

Ustawienie równoległości osi obu lunet w lornetce jest za pomocą
a)

mimośrodów obiektywów.

podtaczania gwintów.

wymiany podkładek.

mimośrodów okularów.

Pryzmaty w lornetce ustawiamy tak, aby
a)

przekroje główne były wzajemnie równoległe.

przekroje główne pokrywały się.

przekroje główne były wzajemnie prostopadłe.

przekroje główne były skośne.

10.

Resolwometr słuŜy do kontroli
a)

równoległości osi.

prostopadłości osi.

jakości obiektywu.

jakości obrazu.

11.

Do badania jakości obrazu aparatu fotograficznego uŜywamy testu
a)

kołowego

liniowego.

kreskowego.

obrazkowego.

12.

Regulację czasu otwarcia migawki wykonujemy za pomocą
a)

podginania spręŜyny.

skracania spręŜyny.

wymiany listków.

skracania listków.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Za pomocą oscyloskopu kontrolujemy w aparatach fotograficznych
a)

czułość błony.

ilość wykonanych zdjęć.

czas otwarcia migawki.

blendę.

14.

Na schemacie lornetki pryzmatycznej część 2 jest to

pokrywa tylna.

oś.

pryzmat.

korpus prawy.

15.

Pochłaniacze wilgoci posiadają
a)

odczyn kwaśny.

odczyn słony.

odczyn obojętny.

odczyn zasadowy.

16.

MontaŜ końcowy sprzętu optycznego powinien odbywać się w pomieszczeniu
o wilgotności
a)

60%.

70%.

80%.

90%.

17.

Wnętrza korpusu lornetki pokrywa się
a)

sadzą angielską.

lakierem błyszczącym.

smarem pyłochłonnym.

smarem z dodatkiem pyłku aluminium.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

18.

Pokazane na rysunku lupy to

Brinella.

telecentryczne.

włókiennicze.

zegarmistrzowskie.

19.

Na rysunku przedstawiono mikroskop
a)

piórowy.

kontrolny.

stereoskopowy.

szkolny.

20.

Pokazany na rysunku element optyczny znajduje się w
a)

aparacie fotograficznym.

mikroskopie.

rzutniku.

lornetce.

21.

Przyrządy optyczne wypełnia się w celu uszczelnienia
a)

tlenem.

azotem.

wodorem.

helem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

22.

Na rysunku rzutnika część nr 4 to

okular.

lupa.

obiektyw.

lustro.

23.

W lornetce pryzmatycznej rysunek a przedstawia

prostopadłe ustawienie pryzmatów.

skośne ustawienie pryzmatów.

równoległe ustawienie pryzmatów.

wichrowate ustawienie pryzmatów.

24.

Moment oporu przy obrocie pokręteł w lunetach celowniczych regulujemy przez
a)

ciskanie podkładki spręŜystej.

rozginanie podkładki spręŜystej.

wymianę podkładki spręŜystej.

podpiłowanie podkładki spręŜystej.

25.

W lunetach celowniczych źrenica wyjściowa leŜy
a)

kilkanaście centymetrów za okularem.

na okularze.

kilkanaście centymetrów przed okularem.

kilkanaście centymetrów za obiektywem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Wykonywanie montaŜu końcowego i justowania kompletnego sprzętu
optycznego

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Bartkowska J.: Optyka i korekcja wad wzroku. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL
Warszawa 1996

Chalecki J.: Przyrządy optyczne. WNT, Warszawa 1979

Hein A., Sidorowicz A., Wagnerowski T.: Oko i okulary. Wydawnictwo Przemysłu
Lekkiego i SpoŜywczego, Warszawa 1966

Jóźwicki R.: Optyka instrumentalna. WNT, Warszawa 1970

Krawcow J. A., Orłow J. I.: Optyka geometryczna ośrodków jednorodnych. WNT,
Warszawa 1993

Krajowy standard kwalifikacji zawodowych dla zawodu: Optyk mechanik (731103).
MPiPS, Warszawa 2006

Meyer – Arendt J. R.: Wstęp do optyki. PWN, Warszawa 1977

Nowak J., Zając M.: Optyka – kurs elementarny. Oficyna Wydawnicza Politechniki
Wrocławskiej, Wrocław 1998

Pluta M.: Mikroskopia optyczna. PWN, Warszawa 1982

10.

Sojecki A.: Optyka. WSiP, Warszawa 1997

11.

Szymański J.: Budowa i montaŜ aparatury optycznej. WNT Warszawa 1978

12.

Tryliński W. (red.): Konstrukcja przyrządów i urządzeń precyzyjnych. WNT, Warszawa
1996

13.

http://astrofotografia.republika.pl/Budowa_teleskopu_270_1500.htm

14.

http://pl.wikipedia.org/

15.

Dział lornety – na podstawie artykułu p. Arkadiusza Olech [http://www.optyczne.pl]

16.

Dział noktowizory na podstawie [http://www.noktowizory.k.pl/noktowiz.htm]

17.

http://www.uchwyt.pl/

18.

http://pohua.pl/projektor/instrukcjaC.pdf

19.

PCkurier 13/1999 Dodatek specjalny [http://www.pckurier.pl/archiwum]