RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 1 z 11
9 październik 2012
Definicje kosztów:
•
koszt alternatywny danego wariantu decyzyjnego obejmuje utracone korzyści inne-
go/innych wariantu/ów,
•
koszt ekonomiczny całkowity obejmuje koszty explicite (jawne) i koszty implicite (ukry-
te),
•
koszty ekonomiczne obejmują koszty księgowe i koszt alternatywny,
•
koszt jawny to wydatek niezbędny w celu pozyskania zasobu, usługi,
•
koszt ukryty to niewykorzystana możliwość wykonania czegoś innego,
•
koszt (alternatywny) to wartość (?) najbardziej preferowanej, ale nie wykorzystanej al-
ternatywy,
•
koszt krańcowy to dodatkowy koszt ponoszony w związku z produkcją dodatkowej jed-
nostki określonego dobra.
KOSZTY (EKONOMICZNE)
koszty księgowe
koszty alternatywne
koszty jawne
koszty ukryte
koszty explicite
koszty implicite
Koszty własne stanowią wyrażone w pieniądzu zużycie środków trwałych, wartości niematerialnych i
prawnych, materiałów, paliwa, energii, usług, czasu pracy pracowników oraz niektóre wydatki nie
odzwierciedlające zużycia dotyczące normalnej działalności danej jednostki gospodarującej w okre-
ślonej jednostce czasu.
Koszty stanowią wyrażone w pieniądzu zużycie składników majątku trwałego i obrotowego, usług
obcych, nakładów pracy ludzi oraz niektóre wydatku nie odzwierciedlające zużycia związane z pro-
wadzeniem działalności przez jednostkę gospodarczą w określonej jednostce czasu.
NIE ISTNIEJE COŚ TAKIEGO JAK WARTOŚĆ KOSZTÓW!!!
Przychody i zyski – uprawdopodobnione powstanie w okresie sprawozdawczym korzyści ekonomicz-
nych, o wiarygodnie określonej wartości, w formie zwiększenia wartości aktywów, albo zmniejszenia
wartości zobowiązań, które doprowadzą do wzrostu kapitału własnego lub zmniejszenia jego niedobo-
ru w inny sposób niż wniesienie środków przez udziałowców lub właścicieli.
Koszty i straty – uprawdopodobnione zmniejszenia w okresie sprawozdawczym korzyści ekonomicz-
nych, o wiarygodnie określonej wartości, w formie zmniejszenia wartości aktywów albo zwiększenia
wartości zobowiązań i rezerw, które doprowadzą do zmniejszenia kapitału własnego lub zwiększenia
jego niedoboru w inny sposób niż wycofanie środków przez udziałowców lub właścicieli.
Wynik finansowy tworzą strumienie:
•
przychodów i zysków (+),
•
kosztów i strat (–).
Powstają one w różnych zakresach działalności, ale zawsze dotyczą dodatkowo innych pozycji mająt-
ku, komplementarnych do nich, związanych z treścią zdarzeń, które tworzą cząstkę wyniku.
BILANS
AKTYWA
PASYWA
wynik finansowy
koszty, straty (–)
przychody, zyski (+)
A = P
Straty to bezekwiwalentne zmniejszenie się składników majątkowych.
Nakłady:
•
ilościowe zużycie czynników produkcji,
•
dotyczą zużytych zasobów i powstania zobowiązań w kontekście całego przedsiębiorstwa,
jednostki samodzielnie bilansującej. Koszt jest przeciwstawiany przychodom ze sprzedaży
produktów, towarów, materiałów w celu wyliczenia wyniku zasadniczej działalności.
Wydatek – każde wykorzystanie środków finansowych (środków finansowych netto) bez względu na
cel ich poniesienia.
WYKORZYSTANIE TO ROZCHODOWANIE, ANGAŻOWANIE
Wydatek pieniężny – dotyczy rozchodowania środków pieniężnych.
Wydatek nie jest tylko kategorią pojęciową, jest związany ściślej z cyklem realnej działalności niż
wynik finansowy i koszty.
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 2 z 11
W ramach badania płynności oblicza się fundusz środków pieniężnych (środki pieniężne netto).
Wydatek jest rozumiany jako zmniejszenie tego funduszu. Analiza wydatków na tle płynności i relacji
do kosztów jest niezbędnym elementem oceny sytuacji finansowej.
Istnieją wydatki, które nie dotyczą kosztów:
•
rozdysponowanie kapitałów, zakupy zasobów nieumarzanych,
•
inne.
Wydatek dotyczy:
•
środków pieniężnych (wpłaty i wypłaty),
•
funduszu środków pieniężnych.
W związku ze stosowaniem zasady memoriałowego ujęcia operacji wydatek ma odniesienie do fun-
duszu środków pieniężnych.
Fundusz środków pieniężnych obejmuje:
•
należności bieżące,
•
środki pieniężne,
•
zobowiązania bieżące.
Wydatek to zmniejszenie funduszu środków pieniężnych, np.:
należności bieżące -
100 jp
środki pieniężne -
200 jp fundusz środków pieniężnych = 150 jp ( 100 + 200 – 150 )
zobowiązania bieżące -
150 jp
Zmniejszenie funduszu może nastąpić przez:
•
zmniejszenie należności bieżących,
•
zmniejszenie środków pieniężnych,
•
wzrost zobowiązań bieżących.
Kwalifikacja operacji:
1.
spłacono kredyt bankowy krótkoterminowy,
2.
ujęcie podatku VAT (standardowe),
3.
zakupiono i przyjęto materiały zgodnie z fakturą,
4.
wyliczono i ujęto w ewidencji wynagrodzenia,
5.
ujęto amortyzację,
6.
zakupiono sfinansowane długoterminowymi zobowiązaniami środki trwałe,
7.
naliczono dywidendę od wyniku finansowego.
Koszt łączy się z wydatkiem w różnym czasie (powstaje równocześnie, wcześniej lub później)
NIE KAŻDY WYDATEK JEST KOSZTEM
Przekroje klasyfikacyjne kosztów – wynikają z różnych przyjętych kryteriów do grupowania
niejednorodnej kategorii kosztów:
1.
koszty rodzajowe – proste elementy procesu pracy, naturalna postać zużywanych zasobów,
2.
koszty proste i złożone – możliwość wyodrębnienia w danym podmiocie elementów pro-
stych, np. usługa transportowa zakupiona na zewnątrz – koszt prosty; ta sama usługa wyko-
nana we własnym wydziale (transportowym, pomocniczym) jest kosztem złożonym. Z punktu
widzenia ostatecznego celu jest to ta sama usługa, jednak w przypadku wykonania własnego
jest to koszt złożony, ponieważ w danym przedsiębiorstwie zużyto energię, siłę roboczą,
materiały, itp. w związku z wykonaną usługą,
3.
koszty podstawowe i ogólne – związek z procesem produkcyjnym; koszty podstawowe są
związane z tworzeniem jakości produkcji, a ogólne tworzą warunki funkcjonowania przed-
siębiorstwa,
4.
koszty bezpośrednie i pośrednie – możliwość przyporządkowania produktom pracy, miej-
scom powstania; koszty bezpośrednie można powiązać z punktem odniesienia, podziałem na
podstawie dokumentów źródłowych, a pośrednie na odwrót – nie trzeba dokumentu,
5.
koszty stałe i zmienne – związek z rozmiarami działania,
6.
koszty zależne i niezależne – możliwość kształtowania.
koszty zależne
i niezależne
koszty rodzajowe
koszty proste
koszty podstawowe
koszty ogólne
koszty proste
i złożone
koszty bezpośrednie
koszty pośrednie
koszty zmienne
koszty stałe
23 październik 2012
Klasyfikacja kosztów dla podejmowania decyzji:
•
wg czynników kształtujących,
•
znaczące i nieznaczące dla wariantu decyzyjnego,
•
koszty decyzji wcześniejszych – nieodwracalne,
•
koszty utraconych korzyści (w rachunkach efektywności),
•
koszty przewidywane – standardowe, wzorcowe, postulowane, normatywne, budżety ela-
styczne kosztów pośrednich,
•
koszty zależne i niezależne od podmiotu – kontrolowane.
Naturalna postać zużywanych zasobów
(proste elementy procesu pracy)
koszty rodzajowe
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 3 z 11
koszty produkcji
Sfery działalności
koszty zakupu
koszty sprzedaży
koszty zarządzania
koszty działalności operacyjnej
Rodzaj działalności
koszty działalności finansowej
koszty działalności inwestycyjnej
Stopień zależności od
koszty stałe
rozmiarów produkcji
koszty zmienne
Związek z podstawowym
koszty podstawowe
procesem działalności
koszty ogólne
Sposób odnoszenia kosztów na
koszty bezpośrednie
produkty (czy inne przekroje)
koszty pośrednie
Stopień zależności od
koszty zależne
podmiotu odpowiedzialności
koszty niezależne
Struktura wewnętrzna kosztów
koszty proste
koszty złożone
Miejsce ujęcia w sprawo-
aktywa (produkty)
zdaniach finansowych
wynik finansowy
Rachunek kosztów:
•
system informacyjny o kosztach – transformowanie kosztów,
•
system ciągłego w czasie ujmowania, grupowania, prezentowania, interpretowania i przewi-
dywania ogólnych i szczegółowych, bilansujących się danych o kosztach podmiotu bilansują-
cego w różnych przekrojach.
Co określa sposób przetwarzania informacji?
•
potrzeby decyzyjne, czyli pożądane przekroje,
•
własności procesu działalności, produkcji,
•
procedury prawne.
Rachunek kosztów:
•
część rachunkowości finansowej,
•
część rachunkowości zarządczej,
•
element controllingu.
Dlaczego jednostki bilansujące liczą koszty?
•
określają uzyskany wynik,
•
wyznaczają miejsca i podmioty tworzące wynik, zakresy działalności determinujące wynik,
•
przewidują wynik.
Rozwój teorii rachunku kosztów oraz teorii organizacji i zarządzania.
technika, technologia i organizacja jednostki
Uwarunkowania rynkowe:
•
pozycja na rynku,
•
nasilenie konkurencji,
•
segment rynku,
System finansowy państwa:
•
rodzaje, zakres, częstotliwość sprawozdawczości finansowej,
•
układ, zakres statystyki gospodarczej,
•
rozliczenie z budżetem.
Zadania rachunku kosztów:
•
planowanie:
o
planowanie zaopatrzenia, inwestycji (ceny zaopatrzenia, dostaw, własne produkty
czy kupione).
o
planowanie zbytu (ceny zbytu, program zbytu, dróg i marketingu),
o
planowanie produkcji (braki, optymalna produkcja, wykorzystanie czynników ogra-
niczonych),
•
kontrola:
o
kontrola kosztów (plan, norma i rzeczywistość),
o
kontrola gospodarności (mpk),
o
kontrola krótkookresowego wyniku,
•
dokumentacja:
o
ustalenie kosztu wytwarzania (wg przepisów),
o
ustalanie pełnego kosztu własnego (ceny, subwencje, dotacje).
Model rachunku kosztów to zespół związanych ze sobą elementów rachunku kosztów (DERKSAP).
D – Dokumentacja
E – Ewidencja
R – Rozliczenie
K – Kalkulacja
S – Sprawozdawczość
A – Analiza
P – Przewidywanie
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 4 z 11
Model zależy od sposobu i czasu dokumentacji kosztowej, procesu i szczegółowości przetwarzania
informacji kosztowych (pierwotnych), częstotliwości i użyteczności sprawozdawczości o kosztach.
Zakres rachunku kosztów (rozdzielczy)
tradycyjny rachunek kosztów
dokumenta-
cja
ewidencja rozliczenie kalkulacja
sprawozdaw-
czość
rachunek rozdzielczy kosztów
preliminowa-
nie
normowanie
budżetowanie
P +/- 0
D
P +/- 0
E
P +/- 0
R
P +/- 0
K
P +/- 0
S
kontrola
(analiza)
Rach. ex ante
Rachunek ex post
MODELE RACHUNKU KOSZTÓW
charakter
danych
wejściowych
i wyjściowych
rachunek kosztów
rzeczywistych
prosty rachunek kosztów
rozdzielny rachunek kosztów (nor-
matywny, wzorcowy)
rachunek kosztów
przewidywanych
planistyczny rachunek kosztów
standardowy rachunek kosztów
stosowany
model
kosztów
rachunek kosztów pełnych
y = a*x
wszystkie koszty (y) zależą od
rozmiarów działania (x)
rachunek kosztów zmiennych
(częściowych)
y = a*x + b
część kosztów nie zależy od roz-
miarów działania (b)
rachunek kosztów
czynników produkcji
funkcje, obszary działania,
czynniki produkcji
mieszany model
------------------------------
kompletność
i kompleksowość
danych
systematyczny rachunek
kosztów
obejmuje kompletnie i komplekso-
wo wszystkie koszty okresu
systematyczny rachunek
kosztów i wyników
------------------------------
rachunki
problemowe
predykcja i badanie kosztów (mo-
dele i plany kosztów)
rachunki
problemowe
rachunki decyzyjne
(efektywność, wybór wariantu,
optymalizacja)
rachunki informacyjne, kontrolne
(pomiar obniżki kosztów, sprawoz-
danie z procesu w różnym zakre-
sie)
6 listopad 2012
ETAPY TRANSFORMACJI KOSZÓW ( I – VI )
Etapy transformacji kosztów związane są z przejściem od kosztów rodzajowych do produktów, a
następnie określeniem kosztów kształtujących wynik.
Nie wszystkie koszty rodzajowe mogą być bezpośrednio odniesione na produkty.
Często pierwszą informację związaną z kosztem rodzajowym jest odniesienie jej do miejsca, fazy
zużycia lub funkcji wykonywanych.
Ilość wyodrębnionych miejsc lub faz zużywania zasobów jest powiązana ściśle ze specyfiką procesu
działalności (proces technologiczny, organizacja, zakresy działania).
Typowe miejsca powstawania kosztów znajdują odzwierciedlenie w schemacie transformacji i formu-
larzach, urządzeniach ujmujących poszczególne etapy rozliczeń.
Zakres ewidencji i powiązania miedzy kosztami zespołu funkcjonalnego kosztów są odzwierciedleniem
przyjętego układu procedur rozliczeniowych i kontrolnych.
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 5 z 11
UPROSZCZONY SCHEMAT ETAPÓW TRANSFORMACJI KOSZTÓW
K O S Z T Y R O D Z A J O W E
I
I
koszty wydziałów
koszty fazy
I
pomocniczych II
zakupu
I
II
koszty wydziałów
II III
podstawowych
Ia
rozliczenie międzyokresowe
koszty fazy sprzedaży
kosztów sprzedaży
koszty ogólnego zarządu
Ia
IV
koszty wytworzenia produktów
VI
produkcja podstawowa
V
V
V
produkcja w toku półfabrykaty wyroby, usługi VI koszty produkcji sprzedanej
I – przeniesienie rozpoznanych kosztów rodzajowych na przyjęte w jednostce przekroje układu
funkcjonalnego kosztów.
Ia – przeniesienie części kosztów rozliczanych w czasie na przekroje, których one dotyczą. Może
także oznaczać ujęcie tzw. biernych rozliczeń międzyokresowych kosztów, gdy przewidujemy po-
wstanie pewnych nakładów, a ten nakład jeszcze nie wystąpił.
II – przeniesienie rozliczonych uprzednio kosztów wydziałów pomocniczych na odbiorców ich usług.
Przeniesienie rozliczonych kosztów zakupu w ślad za materiałami. Na schemacie przyjęto uproszcze-
nie stosowane w praktyce polegające na obciążeniu tylko materiałów bezpośrednich, a te materiały
stanowią zasadniczą część wartości ich zużycia.
III – przeniesienie uprzednio rozliczonych kosztów fazy zakupu na koszty bezpośrednie produktów.
IV – przeniesienie uprzednio rozliczonych kosztów wydziałów podstawowych na koszty bezpośrednie
produktów.
V – rozliczenie ustalonych na koncie (produkcja podstawowa) kosztów wytworzenia produktów na
produkty zakończone i niezakończone.
VI – przeniesienie na konta wyniku finansowego wartości sprzedanych produktów wg kosztu wytwo-
rzenia oraz kosztów ogólnego zarządu i sprzedaży.
W praktyce do każdego przekroju funkcjonalnego tworzone są poszczególne konta analityczne i to
powoduje, że te etapy transformacji są wielokrotnie powtarzane i pogłębia to także prawidłowość
obliczeń wysokości kosztów wytworzenia.
Kryteria wyróżniające miejsce powstawania kosztów:
•
przestrzenne:
o
magazyny,
o
hale produkcyjne,
o
stanowiska, gniazda obróbcze,
o
budynki zarządu,
•
funkcjonalne:
o
zaopatrzenie,
o
magazynowanie,
o
produkcja:
produkcja części,
obróbka,
montaż,
konserwacja,
zabezpieczenie,
o
administrowanie,
o
sprzedaż, zbyt,
o
jakość,
•
odpowiedzialność:
o
oddział,
o
wydział,
o
stanowisko,
•
proceduralne, rozliczeniowe:
o
miejsca ostateczne,
o
miejsca podstawowe,
o
miejsca pomocnicze,
o
ogólne.
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 6 z 11
Za miejsce powstawania kosztów uważa się wyodrębnione obszary odpowiedzialności w przedsiębior-
stwie, dla których określa się wysokość kosztów w sposób bezpośredni lub pośredni.
Celem wyodrębnienia miejsc powstawania jest między innymi umożliwienie prawidłowego rozliczania
kosztów na nośniki.
Zasady wyodrębniania miejsc powstawania kosztów:
•
dla miejsc powinny być określone przyczyny powstawania kosztów,
•
każde miejsce powinno być samodzielnym obszarem odpowiedzialności,
•
możliwość ujęcia w dokumentacji kosztów miejsc powstawania kosztów.
Ujęcie i rozliczanie kosztów miejsc powstawania kosztów może się odbywać w arkuszu rozliczenio-
wym.
W sposób pogłębiony ujęcie odbywa się w arkuszach oddzielnych dla każdego miejsca powstawania
kosztów.
Rozliczanie kosztów – polega na przyporządkowaniu kosztów dotyczących kilku przekrojów (miejsc
powstawania kosztów, nośników) poszczególnym przekrojom kosztów.
Bezpośrednie rozliczanie odbywa się na podstawie informacji ujętych w dokumentacji źródłowej.
Pośrednie rozliczanie polega na odniesieniu kosztów na miejsca powstawania, nośniki przy pomocy
kluczy rozliczeniowych.
ETAPY PROCEDURY ROZLICZENIOWEJ
1.
dobór podstawy rozliczenia kosztów:
a.
istnieje więź przyczynowo-skutkowa między podstawą rozliczeń a kosztami rozli-
czanymi,
b.
podstawa rozliczeń występuje w przekrojach (miejsc powstawania kosztów, no-
śnika), na które koszty mogą być rozliczane,
2.
wyliczenie relacji miedzy kosztami rozliczanymi a podstawą (klucz):
W
n
= K / P
L = k
1
+ k
2
+ … + k
i
P = p
1
+ p
2
+ … + p
i
3.
obliczanie kosztów cząstkowych dotyczących i-tego miejsca, nośnika:
k
i
= w
n
* p
i
4.
suma kosztów cząstkowych jest zgodna z globalną kwotą kosztów rozliczanych.
Rodzaje wskaźników (kluczy):
•
wskaźniki kumulatywne (koszty wydziałowe wg jednego klucza) / wskaźniki indywidualne,
cząstkowe (dla każdego wydziału inny klucz),
•
wskaźniki oparte na danych rzeczywistych / wskaźniki oparte na danych planowanych,
•
wskaźniki zmienne / wskaźniki stałe.
Przykład rozliczania kosztów pośrednich
Przedsiębiorstwo produkuje wyroby na podstawie zleceń produkcyjnych, na których rejestrowane są
koszty bezpośrednie:
zlecenie 1 – 1.000 szt. wyrobów „A”
zlecenie 2 – 500 szt. wyrobów „B”
zlecenie 3 – 200 szt. wyrobów „C”
Koszty wydziałowe za okres wynosiły – 144.000 ,-
Koszty ogólne, zarządu
– 100.800 ,-
Należy obliczyć koszty pośrednie wg trzech wariantów przyjmując jako podstawę rozliczeń:
I – koszty materiałów bezpośrednich
II – koszty płac bezpośrednich
III – sumę kosztów bezpośrednich
Koszty bezpośrednie są następujące:
materiały z narzutami
120.000 ,-
wynagrodzenia z narzutami 240.000 ,-
Lp
pozycje kalkulacyjne
koszty
zlecenie I
A – 1.000 szt.
zlecenie II
B – 500 szt.
zlecenie III
C – 200 szt.
1.
materiały
bezpośrednie
60.000
50.000
10.000
2.
płace bezpośrednie
110.000
70.000
60.000
3.
razem koszty bezpośrednie
170.000
120.000
70.000
4.
wariant I
koszty wydziałowe
( 144.000 * 100% ) / 120.000 = 120%
72.000
60.000
12.000
5.
koszty ogólnego zarządu
( 100.800 * 100% ) / 120.000 = 94%
50.400
42.000
8.400
6.
całkowity koszt ( 6 = 3 + 4 + 5 )
292.400
222.000
90.400
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 7 z 11
7.
jednostkowy koszt wyrobu ( w zł )
292,40
444
452
4’
wariant II
koszty wydziałowe
( 144.000 * 100% ) / 240.000 = 60%
66.000
42.000
36.000
5’
koszty ogólnego zarządu
( 100.800 * 100% ) / 240.000 = 42%
46.200
29.400
25.200
6’
całkowity koszt ( 6’ = 3’ + 4’ + 5’ )
282.400
191.400
131.200
7’
jednostkowy koszt wyrobu ( w zł )
282,20
383,80
656
4’’
wariant III
koszty wydziałowe
( 144.000 * 100% ) / 360.000 = 40%
68.000
48.000
28.000
5’’
koszty ogólnego zarządu
( 100.800 * 100% ) / 360.000 = 28%
47.600
33.600
19.600
6’’
całkowity koszt ( 6’’ = 3’’ + 4’’ + 5’’ )
285.600
201.600
117.600
7’’
jednostkowy koszt wyrobu ( w zł )
285,60
403,20
588
20 listopada 2012
Jeśli nie badano korelacji między kosztami rozliczanymi a podstawą rozliczeń to należałoby do rozli-
czeń wybrać podstawę złożoną (III wariant), która niekoniecznie da wyniki adekwatne do realnego
przepływu wartości (prawdziwe), lecz uśredni kwoty kosztów rozliczanych, które to uśrednienie
zmniejszy błąd przy podejmowaniu decyzji.
KOSZTY WYDZIAŁU PRODUKCJI PODSTAWOWEJ
koszty bezpośrednie produktów
koszty pośrednie produktów
koszty ruchu maszyn i urządzeń
koszty ogólnowydziałowe
● amortyzacja maszyn i urządzeń
● amortyzacja środków trwałych
● materiały technologiczne i na potrzeby ruchu maszyn ● materiały na potrzeby ogólne wydziału
● energia na potrzeby ruchu maszyn
● energia na potrzeby ogólne wydziału
● remonty bieżące i średnie maszyn
● remonty środków trwałych
● płace i ubezpieczenia społeczne
● o charakterze ogólnowydziałowym
pracowników zatrudnionych przy
● koszty BHP
utrzymywaniu urządzeń produkcyjnych
● koszty transportu wewnątrzwydziałowego
● płace i ubezpieczenia społeczne
kierownictwa i administracji wydziału,
wydziałowej kontroli technicznej
i pomocniczego personelu wydziałowego
● pozostałe koszty związane z utrzymaniem
wydziału
Nawiązując do definicji kosztu wytworzenia zawartego w ustawie o rachunkowości możemy w sposób
przybliżony dokonać wydzielenia kosztów zmiennych i stałych (ogólnowydziałowych).
Rozliczanie kosztów wydziałowych następuje z reguły na nośniki, jednostki kalkulacyjne. Prawidłowość
rozliczeń zależy od doboru podstawy rozliczeń.
W praktyce podstawą rozliczeń kosztów wydziałowych są, stosownie do specyfiki MPK:
•
wynagrodzenia bezpośrednie,
•
koszty bezpośrednie,
•
maszynogodziny,
•
roboczogodziny.
Różnorodność elementów składowych kosztów wydziałowych i wielorakość czynników je kształtują-
cych powoduje trudności w odnalezieniu jednego klucza rozliczeń. Stąd wyróżnia się:
•
wskaźniki kumulatywne, indywidualne dla wydziału, itp.,
•
globalne, cząstkowe dla grup kosztów.
Technika rozliczeń:
•
ustalenie wskaźnika narzutu,
•
ustalenie kwot kosztów dla poszczególnych nośników.
Metody rozliczeń są oparte na:
•
rzeczywistych, zmiennych wskaźnikach narzutu,
•
planowanych, stałych wskaźnikach narzutu.
Metody planowanych wskaźników narzutu:
•
ułatwiają, przyspieszają rozliczenia,
•
eliminują wpływ zmian w stopniu wykorzystania zdolności produkcyjnej na wielkość wskaźni-
ka.
Odchylenia:
•
w ciągu roku nie są rozliczane, proporcjonalizowane,
•
bieżąco są odnoszone na koszt własny sprzedaży lub pozostałe koszty operacyjne,
•
rozlicza się je na produkty gotowe i niezakończone.
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 8 z 11
Metody planowanej stawki kosztu maszynogodziny:
•
planowanie kosztów wydziałowych (z podziałem na stałe i zmienne z uwzględnieniem stano-
wisk kosztów),
•
planowanie czasu pracy (T
k
, T
n
, T
y
),
•
obliczanie planowanej stawki kosztów na 1 maszynogodzinę:
S = K
pl
/ T
n
S – stawka kosztów
K
pl
– koszty planowane
T
n
– jednostka czasu w okresie n
•
rejestracja czasu pracy w powiązaniu z nośnikami,
•
obliczanie kosztów przypadających na nośniki
•
rozliczanie odchyleń.
Efektem planowania kosztów, uwzględniających koszty stałe i zmienne, jest między innymi możliwość
wyliczenia kosztów bezczynności:
( T
n
- T
e
) * ( K
pls
/ T
n
)
T
e
– czas efektywny
K
pls
– koszty globalne
4 grudnia 2012
T
K
–
365,25 * 24 godz. = 8.766 godz.
T
N
–
czas użytkowania (zmiany, 220 dni * 8 godz., 7 godz., 6 godz.)
czas konserwacji, przezbrojeń przy zmianie produkcji
czas przestojów
T
E
–
czas użytkowania:
praca pod obciążeniem
bieg jałowy
czas pomocniczy
Koszty pracy maszyn:
•
odpisy amortyzacyjne (planowe),
•
odsetki kalkulacyjne ( od ½ wartości maszyny),
•
koszty lokalowe,
•
koszty energii,
•
koszty utrzymania maszyn w ruchu.
Rozliczenie kosztów wydziałowych metodą
stawki planowej kosztu maszynogodziny
Stawka planowana maszynogodziny dla trzech stanowisk wydziałów wynosi:
I
100,-
II
400,-
III
200,-
W wydziale wytwarzane są wyroby a i b, które przechodzą w procesie produkcyjnym przez dwa
stanowiska. Wyrób a przez stanowisko I i II. Wyrób b przez stanowisko II i III.
Godziny pracy na stanowiskach są następujące:
a
-
300
100
-----
b
-
-----
200
200
Koszty rzeczywiste wydziałowe wynoszą: 209.000,- (I 35.000,- ; II 126.000,- ; III 48.000,-)
Rozliczyć koszty rzeczywiste przy pomocy stawki maszynogodziny.
I Rozliczenie odchyleń wg mpk (kontrola i kalkulacja)
stanowisko I
stanowisko II
stanowisko III
razem
a
30.000,-
300*100.-/mh*
40.000,-
100*400,-/mh
---------------
70.000,-
b
---------------
80.000.-
200*400,-/mh
40.000,-
200*200.-/mh
120.000,-
razem koszt pla-
nowany
30.000,-
120.000,-
40.000,-
190.000,-
koszty rzeczywi-
ste
35.000,-
126.000,-
48.000,-
209.000,-
odchylenia global-
ne
+5.000,-
+6.000,-
+8.000,-
+19.000,-
wskaźnik narzutu
5.000 / 30.000
= 0,166
6.000 / 120.000
= 0,05
8.000 / 40.000
= 0,2
---------------
a
0,166 * 30.000,-
= 5.000,-
0,05 * 40.000,-
= 2.000,-
---------------
7.000,-
b
---------------
0,05 * 80.000,-
= 4.000,-
0,2 * 40.000,-
= 8.000,-
12.000,-
narzut łącznie
5.000,-
6.000,-
8.000,-
19.000,-
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 9 z 11
II Globalne rozliczenie odchyleń na wyroby
19.000,- / 190.000,- = 0,1
a:
0,1 * 70.000,- = 7.000,-
b:
0,1 * 120.000,- = 12.000,-
19.000,-
Prawidłowe rozliczenie kosztów tą metodą wymaga określonych metod budżetowania kosztów i pla-
nowania czasu pracy. Przy analizie odchyleń, jeśli są one wysokie to należy zweryfikować metody
budżetowania kosztów, warunki funkcjonowania stanowisk i skorygować na przyszłość albo jedno albo
drugie albo oba.
Określenie metody „wg stawki maszynogodziny” może sugerować, że podstawa rozliczeń jest jedno-
rodna, jednak trzeba pamiętać, że maszynogodziny, ich koszty są planowane i rejestrowane w prze-
kroju jednorodnych grup stanowisk.
Koszty wydziałowe mogą być też rozliczane metodą planowanych wskaźników narzutu.
Rozliczanie kosztów wydziałowych
W przedsiębiorstwie koszty wydziałowe dwu wydziałów rozliczane są metodą stabilizowanych wskaź-
ników narzutu obliczonych na podstawie relacji uwzględniających przeciętne roczne wykorzystanie
zdolności produkcyjnych. Wskaźnik narzutu kosztów wydziału I wynosi 400%, w stosunku do materia-
łów bezpośrednich, wydziału II wynosi 600% wynagrodzeń bezpośrednich.
Rzeczywiste koszty kształtują się następująco (w tys. zł)
lp
pozycje kosztów
produkt A
produkt B
produkt C
razem
1
materiały bezpośrednie z
narzutami
500,-
300,-
600,-
1.400,-
2
wynagrodzenia z narzutami
400,-
100,-
200,-
700,-
3
razem
900,-
400,-
800,-
2.100,-
4
planowany
narzut
I wydział
2.000,-
1.200,-
2.400,-
5.600,-
II wydział
2.400,-
600,-
1.200,-
4.200,-
5
koszty wy-
działowe
rzeczywiste
I wydział
2.040,-
1.224,-
2.448,-
5.712,-
II wydział
2.280,-
570,-
1.140,-
3.990,-
6
odchylenia
I wydział
40,-
24,-
48,-
112,-
kosztów
rzeczywistych
II wydział
-120,-
-30,-
-60,-
-210,-
7
koszty wytworzenia
5.220,-
2.134,-
4.388,-
11.802,-
Zadanie: obliczyć koszty wytworzenia wyrobów i ująć w ewidencji wyniki obliczeń. Jak można zasto-
sować metodę rozliczenia kosztów do ustalenia kosztu wytworzenia zdefiniowanego w ustawie o
rachunkowości?
n
oI
= 112 / 5.600 = 0,02
n
oII
= -210 / 4.200 = -0,05
Metoda ta zgodnie z definicją kosztu wytworzenia podaną w ustawie o rachunkowości pozwala przy-
jąć, iż obliczone koszty wytworzenia na poziomie planowanych narzutów mogą być parametrem wyce-
ny produktów. Odchylenia w tym momencie przechodzą na wynik finansowy.
18 grudnia 2012
Rozliczanie kosztów wydziałów pomocniczych
Wydziały pomocnicze funkcjonują w przedsiębiorstwach z przeznaczeniem do obsługi zasadniczego
procesu jednostki. Zazwyczaj efektem ich działalności są jednorodne produkty i koszty zebrane na
tych kontach są przerzucane na odbiorców ich usług bądź wyrobów.
W związku z tą prostą strukturą kosztów na kontach wydziałów pomocniczych zbierane są zarówno
koszty bezpośrednie jak i pośrednie.
Rozliczanie kosztów tych wydziałów polega na ustaleniu kwot przypadających na odbiorców ich usług.
Rozliczanie kosztów wydziałów pomocniczych (procedury):
1.
ujęcie kosztów wydziałów świadczących (ewidencja na kontach analitycznych),
2.
ustalenie rozmiarów świadczeń, ich rozdzielenie na odbiorców (dokumentacja i rozdzielniki
świadczeń),
3.
wycena świadczeń (wg kosztów dla odbiorców wewnętrznych) – rozdzielniki kosztów,
4.
ujęcie w ewidencji świadczeń wydziałów (uznanie dostawców, obciążenie odbiorców).
Możliwość ujęcia kompletnych kosztów wydziałów zależy od powiązania świadczeń wydziałów pomoc-
niczych.
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 10 z 11
I
Żaden wydział nie odbiera świadczeń wzajemnych
A
B
C
X
X
X
II
Przynajmniej jeden wydział nie odbiera świadczeń wzajemnych
A
B
C
X
I
X
I
X III
II
Zasada kolejności – w przypadku świadczeń wzajemnych należy rozpatrywać relacje między wydzia-
łami i do rozliczeń dobierać kolejno wydziały, które zgromadziły komplet świadczeń.
III
Każdy wydział odbiera świadczenia
A
B
C
X
X
X
Stawka rzeczywista – układ równań.
Stawka planowana – kolejność nie odgrywa roli, gdy jest stosowana w pełnym zakresie.
Rozliczanie kosztów wydziałów pomocniczych:
•
rozliczanie wg stawek rzeczywistych:
o
brak świadczeń wzajemnych,
o
przynajmniej jeden wydział nie odbiera świadczeń wzajemnych,
o
wszystkie wydziały świadczą sobie nawzajem usługi (uproszczone metody, układ
równań),
•
rozliczenie wg stawek umownych:
o
dobór stawki umownej:
planowany jednostkowy koszt świadczeń,
rzeczywisty koszt jednostkowy okresów ubiegłych,
cena sprzedaży,
o
zakres stosowania stawki umownej:
część świadczeń jednego lub kilku wydziałów,
całość świadczeń jednego wydziału,
całość świadczeń wszystkich wydziałów (procedura i kontrola),
powstaje problem odchyleń,
o
zalety stosowania stawek umownych:
zmniejszenie nakładów pracy,
możliwość bieżących obciążeń wydziałów (odbiorców),
kontrola i analiza kosztów,
•
metody uproszczone rozliczania kosztów wydziałów pomocniczych:
o
metoda zerowa – świadczenie wzajemne lub zużycie na własne potrzeby nie ist-
nieją,
o
metoda kosztów bezpośrednich – rozlicza się tylko koszty bezpośrednie świad-
czeń międzywydziałowych (ujęte bezpośrednio na kontach odbiorców świadczeń),
o
metoda międzywydziałowego wyrównywania kosztów – dodatkowe obciążanie
odbiorców odpowiednią częścią kosztów wspólnych dotyczących tych świadczeń.
Gdy dane zawarte w równaniu dotyczą kosztów rzeczywistych (z ewidencji) to koszt jednostkowy
jest wykorzystany do sporządzenia rozdzielników kosztów i zaksięgowania ich. Jeśli dane dotyczą
kosztów budżetowanych to wykorzystanie obliczonych kosztów jednostkowych jest nieco inne. Roz-
dzielniki kosztów stanowią pierwszą wstępną podstawę do rozliczenia wydziałów. Następnie na
podstawie ustalonych na kontach wydziałów różnic (między stroną Dt i Ct) oblicza się wskaźniki
narzutu odchyleń.
8 stycznia 2013
Kalkulacja – rachunek pieniężny składników przychodów i kosztów.
Racjonalne działanie:
•
cel, przy minimalnych nakładach, kosztach,
•
założone nakłady, maksymalny wynik.
RACHUNEK KOSZTÓW
prof. UE dr hab. Anna Kostur
Strona 11 z 11
Gospodarność i rentowność
Ocena
C
j
k
jrz
G
R
I
2.000
1.500
+
+
II
2.000
1.900
-
+
III
1.800
1.800
+
-
IV
1.800
1.900
-
-
k
jn
– 1,800
kalkulacja kosztów
kalkulacja kosztów
kalkulacja cen
i cen (decyzje)
Kalkulacje kosztów – procedury prowadzące do określenia jakościowego i wartościowego kosztów w
odniesieniu do jednostki działania.
Przedmiotem kalkulacji mogą być nie tylko produkty wytwarzane przez przedsiębiorstwo, ale też
rezultaty zadań cząstkowych, funkcji.
Gospodarność ogólna jest uwarunkowana cząstkowymi efektami działań.
Warunki przeprowadzania prawidłowej kalkulacji:
•
dostosowanie do rodzaju i organizacji produkcji,
•
odpowiednio dobrane zasady rozliczania kosztów,
•
określenie cech i miar jednostek kalkulacyjnych,
•
sprecyzowana struktura kosztu jednostkowego.
Jednostki kalkulacyjne:
•
jednostki naturalne lub ich wielokrotność (produkty wydziałów podstawowych i pomocni-
czych),
•
umowne (umożliwiają łączenie produktów zbliżonych do siebie pod względem przeznaczenia,
przebiegu procesu technologicznego, struktury kosztów).
Zastosowanie miary umownej polega na przyjęciu innej nominalnej jednostki (sztuki ulegają przeli-
czeniu na wagę, metry, np. waga wyrobów o różnym stężeniu substancji podstawowej wyrażona w
przeliczeniu uwzględniającym zawartość czystego składnika).
Struktura kosztu jednostkowego (wynika z procedury ewidencyjno-rozliczeniowej):
1.
materiały bezpośrednie + narzuty,
2.
płace bezpośrednie + narzuty,
3.
inne koszty bezpośrednie (narzędzia specjalne, koszty przygotowania produkcji, modele),
4.
koszty wydziałowe,
5.
techniczny, wydziałowy koszt wytworzenia ( 1 + 2 + 3 + 4 ),
6.
koszty ogólne zarządu,
7.
zakładowy koszt ( 5 + 6 ),
8.
koszt sprzedaży,
9.
koszt własny sprzedaży ( 7 + 8 ).
Rodzaje kalkulacji (zależą od momentu i celu):
•
kalkulacja wstępna sporządzana jest przed rozpoczęciem procesu, oparta jest na kosztach
przewidywanych:
o
planowa,
o
normatywna,
o
ofertowa (przy powtarzalnej produkcji),
•
kalkulacja wynikowa (w szczególności sprawozdawcza) opiera się na kosztach rzeczywi-
stych, dokumentowanych. Jest podstawą wyceny produktów i obliczania wyniku finansowe-
go.
METODY KALKULACJI
Ze względu na sposób zaliczania kosztów na nośniki wyróżnia się kalkulację:
•
podziałową prostą,
•
podziałową ze współczynnikami,
•
produktów sprzężonych (odjemna),
•
doliczeniową asortymentową,
•
doliczeniową zleceniową.
Ze względu na sposób nawarstwiania kosztów wyróżnia się:
•
kalkulację jednostopniową,
•
kalkulację wielostopniową:
o
procesową,
o
fazową.