QPrint

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 12

I. Socjologia

a teoria wiedzy

Socjologia jest ciągle młoda i skłonna do poczynań imperialistycznych. Jej antenaci chcieli

zawłaszczyć  cały  obszar  kultury  i  wielu  jej  wiernych  wyznawców  stara  się  podtrzymać  te
uroszczenia, rozciągając władzę socjologii na takie dziedziny, jak prawo, ekonomia, technika,
język, literatura, sztuka, religia czy wiedza. Te dążenia są sprzeczne nie tylko z nienaruszal-
nymi  prawami  nauk,  które  już  dawno  opanowały  owe  dziedziny,  ale  i  z  konkurencyjnymi
roszczeniami podobnie zachłannej rywalki socjologii — psychologu, która z kolei wdziera się
na obszary socjologiczne. Wynikłe stąd walki przyniosły pewne pożytki. Sformułowano nowe
problemy  i  opracowano  nowe  metody  ich  rozwiązywania.  Z  drugiej  wszakże  strony,  wciąż
nie dostrzega się wielu zagadnień ściśle socjologicznych lub ujmuje się je niewłaściwie. Nie
ma  nic  złego  w  kultywowaniu  pogranicznych  obszarów  między  naukami  specjalnymi,  ale
każda nauka powinna najpierw należycie uprawić własnymi metodami należące do niej pole.

Zajmiemy się tutaj tym szczególnym zespołem pogranicznych problemów, który został

ostatnio  określony  jako  „socjologia  wiedzy”  —  termin  równoległy  do  ,,socjologii  religii”,
„socjologii  sztuki”,  „socjologii  języka”.  Zainteresowanie  tymi  problemami  sięga  początków
nowoczesnej  myśli  socjologicznej.  Zgodnie  z  główną  ideą  słynnego  „prawa  trzech  stadiów"
Comte'a,  pewne  typy  filozofii  *  lub  —  mówiąc  ogólniej  —  wiedzy  (teologiczny,
metafizyczny, pozytywny) są połączone związkiem wzajemnej zależności z określonymi for-
mami  struktury  społecznej.  Pół  wieku  później  grupa  francuskich  socjologów,  skupionych
wokół  Durkheima,  w  szeregu  niezmiernie  ważnych  studiów  próbowała  ukazać  społeczne
pochodzenie  zasadniczych  form  ludzkiego  doświadczenia  i  myślenia

. Nieco później

socjologowie niemieccy, zwłaszcza Max Scheler i Karl Mannheim, podjęli systematyczne
starania, aby wykryć zależności wiedzy od stosunków społecznych

Termin „socjologia wiedzy” wydaje się nam nietrafny, gdyż sugeruje, iż wiedza jako taka

jest przedmiotem badań socjologicznych. Otóż każda nauka zajmuje się jakąś szczególną

Ogólny zarys socjologicznego podejścia do wiedzy można znaleźć u Emile'a Durkheima w Les formes

elementaires  de  la  vie  religieuse,  Paris  1912  [por.  polski  przekład  fragmentu  wprowadzenia  do  tej  książki  pt.
Socjologiczna teoria poznania, zamieszczony przez J. Szackiego w książce Durkheim, Warszawa 1964, s. 233 -
249  —  J.S.].  E.  Durkheim  i  M.  Mauss  w  rozprawie  Des  quelques  formes  primitives  de  la  classification,  w  VI
tomie  ,,Annee  sociologique”,  pokazują  wypadki  zdeterminowania  kategorii  logicznych  przez  wewnętrzne
podziały  grup  [przekład  polski  O  niektórych  pierwotnych  formach  klasyfikacji.  Przyczynek  do  badań  nad
wyobrażeniami zbiorowymi, dokonany przez J. Szackiego, został zamieszczony w tomie M. Maussa Socjologia i
antropologia,  Warszawa  1973,  s.  707-802  —  J.S.],  Lucien  Levy-Bruhl  w  szeregu  słynnych  prac  o  myśleniu
prymitywnym  —  Les  fonctions  mentales  dans  les  societes  inferieures  (1910),  La  mentalite  primitive  (1922),
L'Ame primitive (1927), Le surnaturel et la nature dans la mentalite primitive (1931), L'Exprerience mystique et
les symboles chez les primitifs (1930) — usiłuje wykazać, że ludy „prymitywne” — lub raczej „przedpiśmienne”
(Faris) — posługują się innymi niż my zasadami i kategoriami logicznymi, z czego wynika oczywista sugestia,
że myślenie jest w obu wypadkach społecznie uwarunkowane. Maurice Halbwachs w Les cadres sociaux de la
memoire (1924) [Społeczne ramy pamięci, tłum. Marcin Król, Warszawa  1969  —  J.S.]  pokazuje,  że  nasza
pamięć,  a  w  rezultacie  także  nasze  doświadczenie  czasu,  jest  organizowana  przez  społecznie  ustalone  i
uregulowane  ramy  następstwa  i  równoczesności,  do  których  dostosowane  są  fakty  życia  zbiorowego.  Stefan
Czarnowski  zastosował  podejście  socjologiczne  do  przestrzeni,  zwłaszcza  w  artykule  Le  morcellement  de
1'etendue,  drukowanym  w  1927  r.  na  łamach  „Revue  de  1'histoire  des  religions”  [Podział  przestrzeni  i  jej
rozgraniczenie w religii i magii, tłum. N. Assorodobraj w Dziełach S. Czarnowskiego, Warszawa 1956, t. III, s.
221-236 — J.S.].

Por. Max Scheler, Versuche zu einer Soziologie des Wissens (1924) i Die Wissensformen und die Gesellschaft

(1926); Karl Mannheim, Ideologie und Utopie (1929) oraz artykuł Wissenssoziologie w Vierkandta
Handworterbuch der Sociologie [por. K. Mannheim, Socjologia wiedzy, tłum. W. Auerbach i G. Ichheiser, w V
tomie „Przeglądu Socjologicznego” 1937, s. 56-101 — J.S.].

* Por. F. Znaniecki, Prąd socjologiczny w filozofii nowoczesnej, s. 110—133 niniejszego tomu — przyp.
J.S.

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 13

kategorią  systemów  i  procesów.  Głównym  przedmiotem  zainteresowania  socjologii  są
systemy  zwane  „społecznymi”  (na  przykład:  „grupa  społeczna”,  „stosunek  społeczny”)  oraz
procesy,  jakie  zachodzą  wewnątrz  nich  i  pomiędzy  nimi.  Cechą  wyróżniającą  systemy
społeczne  jest  to,  że  ich  zasadniczymi  składnikami  są  oddziałujący  na  siebie  ludzie,  toteż
systemy  wiedzy  czy  też  teorie  (w  najbardziej  ogólnym  znaczeniu  tego  terminu)  nie  są,
oczywiście, systemami społecznymi. Nie są też nimi systemy językowe, artystyczne, religijne,
techniczne  itd.  Jeżeli  nie  liczyć  faktu,  że  każdy  system  ma  jakiś  wewnętrzny  porządek,
spajający  w  całość  jego  części  składowe,  nie  ma  większego  podobieństwa  między  zdaniem
złożonym, poematem, malowidłem, ofiarą obrzędową, samochodem itd. — z jednej strony, a
partią  polityczną,  klubem,  stosunkiem  małżeńskim  czy  stosunkiem  pomiędzy  rodzicami  a
dziećmi — z drugiej.

Rozumie się samo przez się, że między systemami społecznymi a innymi rodzajami

systemów kulturowych zachodzi wiele dynamicznych związków jednostronnej lub wzajemnej
zależności. Niektórymi z tych związków zajmiemy się obecnie. Podobnie jednak zachodzą
związki zależności między systemami innych rodzajów. Jeżeli na tej zasadzie mamy tworzyć
pojęcia „socjologii wiedzy” i „socjologii sztuki”, to z równym uzasadnieniem należałoby
mówić o „językoznawstwie religii”, „religionistyczne sztuki”, „ekonomice wiedzy” itd.

Nie ma co jednak spierać się o słowa. Skoro wyrażenie „socjologia wiedzy”

rozpowszechniło się już w literaturze socjologicznej, możemy równie dobrze je przyjąć z
wyraźnym zastrzeżeniem, że nie oznacza ono „socjologicznej teorii wiedzy”

. W przeciwnym

razie, socjologia znalazłaby się w dziwnym położeniu. Jako teoria wiedzy, jako „nauka o
naukach”, musiałaby sama wyznaczać swój własny charakter jako socjologii, jako socjologia
zaś musiałaby sama wyznaczać swój własny charakter jako „nauki o naukach”

Można byłoby uniknąć wielu nieporozumień, gdyby istniała w pełni ukonstytuowana

„nauka    o      wiedzy”,  zajmująca  się  porównawczymi,  indukcyjnymi  badaniami  różnych
systemów  wiedzy,  jakie  empiryczne  studia  ujawniają    w    przeszłości      i    obecnie.      Od
starożytności istnieją w rzeczy samej filozofia wiedzy — epistemologia, logika i metodologia
—  próbująca  ustalić  ogólne  zasady  i  normy,    od  których    zależy  poznawcza    ważność
wszelkiej wiedzy — tak samo  jak istnieje polityczna i moralna filozofia życia społecznego.
Nauka o  wiedzy równoległa  do  współczesnej  socjologii  czy lingwistyki nie usiłowałaby
wszakże  oceniać  badanych  przez  siebie  systemów,  lecz  po  prostu  rozpatrywałaby  je  jako
rzeczywistość empiryczną, próbując dojść przez porównawczą   analizę   do   teoretycznych
generalizacji.  Taka  nauka  dopiero  zaczyna  się  wyłaniać  z  badań  historycznych    i
etnologicznych.    Jej    rozwój,    to    zadanie  trudne  i  wymagające  dłuższego  czasu.  Do
uczestnictwa  w  nim  socjolog    nie  ma  odpowiednich  kompetencji

. Obiektywne badania nad

systemami wiedzy w ich składzie,  strukturze  i   związkach  muszą  w  pełni  uwzględnić to,
co jest istotną cechą każdego systemu wiedzy: mianowicie jego uroszczenie do prawdziwości,
tj.   obiektywnej   ważności   poznawczej.   Otóż  socjolog jest niekompetentny do orzekania
czegokolwiek o poznawczej   ważności   jakichkolwiek   systemów     wiedzy prócz samych
systemów  socjologicznych.  Natrafia  on  bowiem  w  ciągu  swych  badań  na  systemy  wiedzy
wtedy  tylko,  gdy  stwierdza,  że  pewne  badane  przez  niego  osoby    lub      grupy    czynnie
zajmują    się    takimi    systemami:  budują,  doskonalą,  dopełniają,  odtwarzają,  bronią  lub
rozpowszechniają systemy, które uważają za prawdziwe; odrzucają, zwalczają, krytykują lub
przeszkadzają  w  rozpowszechnianiu  systemów,  które  uważają  za  nieprawdziwe.  Dla

Rozróżnienie to zostało przeze mnie zapożyczone z niepublikowanego opracowania socjologicznego podejścia

Durkheima do wiedzy, przygotowanego przez Edwina Andersona.

Por. krytyczne omówienie Mannheima przez Alexandra von Schelfinga w „American Sociological Review”,

sierpień 1936 roku

Jedną z najciekawszych prób zbudowania takiej nauki z przyczynków monograficznych jest dwadzieścia

tomów czasopisma „Nauka Polska” (1920 -1939), wydawanego przez S. Michalskiego.

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 14

socjologa rozstrzygające są każdorazowo sprawdziany ważności poznawczej stosowane przez
same  te  osoby  czy  grupy  do  wiedzy,  w  której    biorą  one  czynny  udział.  Socjolog  jako
obserwator  życia  kulturalnego  umie  bowiem  rozumieć  obserwowane  fakty  tylko  wtedy,  gdy
ujmuje  je  ze  „współczynnikiem    humanistycznym”;    nie    ograniczając    swej  obserwacji  do
własnego  bezpośredniego  doświadczenia  faktów,  lecz  odtwarzając  doświadczenie  ludzi,
którzy zajmują się nimi czynnie

. Tak jak obserwowany przezeń związek małżeński jest dla

niego rzeczywiście i obiektywnie  tym,  czym  jest  dla  samych małżonków, zrzeszenie  zaś
nie    oznacza  dla  niego  niczego  innego  niż  to,  czym  jest  dla  swych  członków  —  tak  i  dany
system  wiedzy  musi  być  dla  niego  tym,  czym  jest  dla  ludzi    uczestniczących    w    jego
budowie,    odtwarzaniu,  stosowaniu  i  rozwijaniu.  Kiedy  bada  on  ich  życie  społeczne,  musi
pogodzić  się  z  tym,  że  w  sprawie  ważności  poznawczej  swej  wiedzy  będą  oni  dla  niego
jedynym  autorytetem.  Jako  socjologowi  nie  wolno  mu  przeciwstawiać  im  własnego
autorytetu:  obowiązuje  go  metodologiczna        zasada        bezwarunkowej        skromności.
Zajmując się uznawanymi i stosowanymi przez nich systemami wiedzy, musi zrezygnować z
własnych sprawdzianów poznawczych.  Stosować on musi tę zasadę bez względu na to, czy
wiedza,  o  którą  chodzi,  jest  techniczna,    normatywna  czy  teoretyczna,    teologiczna,
metafizyczna  czy  empiryczna,  dedukcyjna  czy  indukcyjna,  fizykalna  czy  humanistyczna  —
bez względu na to, czy systemem uważanym przez ludzi za prawdziwy będzie fizyka Talesa,
Demokryta,  św.  Tomasza,  Newtona  czy  Einsteina,  biologia  Arystotelesa  czy  Darwina,
psychologia  platońska  czy  behawiorystyczna.  Jakikolwiek  jest  wpływ  wiedzy  ludzi  na  ich
życie społeczne, i vice versa, zależy on od nich, a nie od socjologa.

Ale jak ma się zachować socjolog, gdy stwierdził, że niektórzy ludzie zaprzeczają

prawdziwości  jakiegoś  systemu  wiedzy,  który  inni  ludzie  uważają  za  prawdziwy?  Czy  nie
zachodzi  tu  konflikt  autorytetów,  zmuszający  go  do  decyzji  własnej?  Nie.  Stosując
konsekwentnie  współczynnik  humanistyczny,  dojdziemy  do  wniosku,  że  zajęcie  przez
człowieka  negatywnej  postawy  względem  systemu  wiedzy  jest  tylko  mniej  lub  więcej
interesującym  faktem  z  jego  życia  osobistego,  który  jednak  nie  ma  żadnego  wpływu  na
obiektywny skład, strukturę czy ważność poznawczą odrzuconego przezeń systemu. Podobnie
np.  fakt,  że  ktoś  nie  lubi  języka  angielskiego,  impresjonizmu  czy  kalwinizmu,  nic  nas  nie
poucza  o  sposobie  doświadczenia  tych  systemów  kulturowych  przez  ich  zwolenników.
Natomiast  taka  negatywna  ocena  systemu  wiedzy  może  pouczyć  nas  o  czym  innym.  Jeżeli
człowiek  odrzuca  np.  woluntarystyczną  psychologię  w  wyniku  zastosowania  do  niej
sprawdzianów  poznawczych  psychologii  behawiorystycznej,  którą  uznaje  za  prawdziwą,  to
fakt ten (choć nie mówi nic o woluntaryzmie) rzuca światło na skład, strukturę i uroszczenia
do  ważności  poznawczej  behawioryzmu.  Podobnie,  pouczającym  przyczynkiem  do
charakterystyki języka francuskiego może być to, że niektórzy ludzie nie lubią angielskiego,
ponieważ  oceniają  go  za  pomocą  francuskich  sprawdzianów  poznawczych.  Krytyka
impresjonisty przez kubistę poucza nas o normach estetycznych kubizmu.

Nazwijmy „prawdą” każdy element dowolnego systemu wiedzy, rozważanego ze

współczynnikiem humanistycznym, tj. z punktu widzenia ludzi, którzy wierzą, że rozumieją
ten  system,  czynnie  się  nim  zajmują  i  sądzą,  że  zawiera  on  obiektywnie  ważną  wiedzę  o
przedmiocie,  jakiego  dotyczy.  Jaka  jest  istota  własna  takich  elementów?  Socjolog  nie  może
odpowiedzieć na to pytanie, gdyż ludzie, zajmujący się systemami wiedzy, sami rozmaicie tę
istotę  pojmują.  „Prawdy”  bywają  uważane  jako  nazwy,  zdania,  twierdzenia,  symbole,  idee,
wyobrażenia,  obserwacje,  pojęcia,  sądy,  intuicje,  nawyki,  reakcje  na  podniety  itd.  i  każda  z
tych klas różnie bywa definiowana, tak że „idea” Platona znacznie różni się od „idei” Locke'a.
Obserwując  faktyczne  funkcjonowanie  tych  wielopostaciowych  „prawd”  w  sferze
świadomości  (active  experience)  uznających  je  ludzi  czy  wpływ,  jaki  uznawanie  pewnych
prawd  wywiera  na  ich  życie  świadome  jako  doświadczających  i  czynnych  podmiotów,

F. Znaniecki, The Method of Sociology, New York 1934.

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 15

możemy stwierdzić, że cokolwiek jest uważane za prawdę, funkcjonuje jako norma myślenia,
narzucająca uznającemu ją podmiotowi swoisty dobór i organizację niektórych danych jego
doświadczenia, które przez to nabierają charakteru przedmiotów poznania. Sama „prawda”, a
jeszcze bardziej cały system, którego jest elementem, ma w świadomości uznających ją ludzi
„obiektywne” znaczenie, przez co wydaje się im niezależna od ich „subiektywnych” przeżyć,
pragnień i wyobrażeń. Uczestniczą oni w systemie wiedzy, tak jak przywódca lub szeregowi
członkowie uczestniczą w grupie społecznej, a majster lub robotnik w systemie technicznym,
zwanym „fabryką” lub „warsztatem”.

Otóż obserwacja socjologiczna stwierdza, że istnieją dwojakiego rodzaju związki

pomiędzy wiedzą i życiem społecznym. Z jednej strony, od uczestnictwa człowieka w takim
lub  innym  systemie  wiedzy  zależy  często  jego  uczestnictwo  w  takim  lub  innym  systemie
społecznym  oraz  jego  postępowanie  w  ramach  tego  systemu.  Człowiek  „wykształcony”  w
pewnej  dziedzinie  wiedzy  dopuszczany  jest  do  pewnych  ról  społecznych  i  do  udziału  w
pewnych grupach społecznych, do których człowieka „niewykształconego” się nie dopuszcza.
Człowiek,  uznający  tradycjonalizm  sakralnej  wiedzy  religijnej,  inaczej  działa  jako  członek
lub  funkcjonariusz  grupowy,  niż  człowiek  uznający  racjonalizm  celowy  wiedzy  stosowanej
świeckiej.  Rozwój  i  rozpowszechnienie  się  współczesnych  nauk  fizycznych  i  biologicznych
wyraźnie  wpłynęły  na  skład  i  strukturę  wielu  grup  społecznych  bądź  bezpośrednio  przez
zmianę tradycyjnych poglądów, bądź pośrednio przez techniczne zastosowanie tych nauk.

Z drugiej strony, od uczestnictwa człowieka w takim lub innym systemie społecznym

często zależy (choć zapewne nie wyłącznie i całkowicie), w jakich systemach wiedzy będzie
uczestniczył  i  jakie  będzie  to  jego  uczestnictwo.  Wiele  grup  społecznych  wymaga  od
wszystkich  swoich  członków  znajomości  pewnych  sakralnych  doktryn  lub  podstaw
niektórych  nauk  świeckich,  inne  natomiast  grupy  zakazują  swym  członkom  interesować  się
niektórymi  teoriami.  Od  ludzi,  przeznaczonych  do  zajęć  zawodowych,  żąda  się  zdobycia
wiedzy,  która  zgodnie  ze  społecznymi  zasadami  i  ustaleniami  uważana  jest  za  potrzebną  do
tych  zajęć.  Przy  tym  sposoby  wymaganego  społecznie  uczestnictwa  w  systemach  wiedzy
różnić  się  mogą  znacznie.  Niekiedy  żąda  się  czysto  pamięciowego  przyswojenia  formuł,  w
których  wyrażony  jest  dany  system,  podczas  gdy  kiedy  indziej  oczekuje  się  zrozumienia
wszystkich  implikacji  systemu.  Niekiedy  kładzie  się  nacisk  wyłącznie  na  praktyczne
zastosowanie  „prawd"  zawartych  w  systemie  lub,  przeciwnie,  na  ich  czysto  teoretyczne
znaczenie. Często systemu w niczym nie wolno zmodyfikować, kiedy indziej wolno i trzeba
go doskonalić, rozwijać, modyfikować i dopełniać, a wyjątkowo tworzyć nowy system.

Zgodność postępowania jednostek z wymaganiami społecznymi wobec wiedzy osiągana

jest przy pomocy różnych swoistych metod wychowania, zachęty i kontroli. Skuteczność lub
niepowodzenie  tych  metod  w  każdym  poszczególnym  wypadku  zależy,  oczywiście,  od
psychologicznych  dyspozycji  i  uzdolnień  człowieka,  który  jest  im  poddany.  Natomiast  bez
zbadania  społeczeństwa,  w  którym  te  jednostki  żyją,  niepodobna  wytłumaczyć,  dlaczego
objawiają  one  swe  dyspozycje  i  uzdolnienia  psychologiczne,  uczestnicząc  w  pewnych
systemach wiedzy i nie uczestnicząc w innych.

Tak więc uznając w pełni, że systemy wiedzy — rozpatrywane w ich obiektywnym

składzie,  strukturze  i  ważności  poznawczej  —  są  całkowicie  niesprowadzalne  do  faktów
społecznych,  niepodobna  jednak  zaprzeczyć,  że  ich  historyczne  istnienie  w  obrębie  em-
pirycznego świata kultury musi być w znacznej mierze wyjaśnione socjologicznie, a to o tyle,
o ile jest zależne od ludzi, którzy owe systemy tworzą, utrzymują przy życiu przez transmisję
i  stosowanie,  rozwijają  lub  porzucają.  Tym  właśnie  zajmowała  się  faktycznie  „socjologia
wiedzy”  zawsze  wtedy,  gdy  nie  starała  się  na  próżno  zostać  epistemologią.  Nawet
ograniczone w ten sposób zadanie jest dostatecznie wielkie i trudne, aby zająć całe pokolenia
socjologów  —  tym  bardziej,  że  używany  do  tej  pory  aparat  pojęciowy  wydaje  się
nieadekwatny.

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 16

W niniejszym szkicu postaramy się dokonać przeglądu części problemu „socjologii

wiedzy”.  Z  doświadczenia  oraz  bezpośredniej  obserwacji  możemy  wnioskować,  że
powstająca  historycznie  wiedza  jest  zbiorowym    (agglomerated)    wytworem    swoistych
czynności  kulturowych  niezliczonych  jednostek  ludzkich.  Ponadto      wiemy,      że    niektóre
jednostki    przez      dłuższe      lub  krótsze  okresy  swego  życia  specjalizują  się  w  uprawianiu
wiedzy — w odróżnieniu od tych, które specjalizują się w    działalności kulturowej innego
rodzaju:   w  czynnościach technicznych,  gospodarczych,  artystycznych itd. Takie jednostki
nazywamy „uczonymi”*. Znaczenie, w jakim używamy tego wyrazu, jest, oczywiście, inne i
dużo szersze od znaczenia, w jakim jest stosowany u epistemologów i metodologów, którzy
określają  „uczonego”  w  kategoriach  obiektywnych  osiągnięć  na  polu  wiedzy.  Zgodnie  z
koncepcją, przeważającą we współczesnej literaturze przedmiotu, jednostka, która chce zostać
uczonym,  musi  stworzyć  dzieło,  zasługujące  na  pozytywną  ocenę  z  punktu  widzenia
określonych  sprawdzianów  poznawczej  ważności.  Wielu  autorów  utożsamia  takie
sprawdziany ze sprawdzianami przyjętymi we współczesnej fizyce i „nauka” to dla nich tyle,
co matematyka, astronomia, fizyka i chemia oraz w ostateczności część biologii i, być może,
geologia.   „Uczony”   zaś,   to  wyłącznie   ktoś  pracujący   z powodzeniem w  jednej z tych
dziedzin.  Rozumie  się  samo  przez  się,  że  dla  nas  jako  socjologów  stosujących  do  badanych
faktów współczynnik humanistyczny,   poznawczo   ważna   jest,   jak   już  powiedzieliśmy,
wszelka wiedza, którą uczestniczący w niej ludzie uważają za prawdziwą, „uczonym” zaś jest
każdy,  kto  w  przekonaniu  swego  środowiska  społecznego  i  własnym  specjalizuje  się  w
uprawianiu wiedzy — niezależnie od tego, jak jego praca jest oceniana przez epistemologów i
metodologów.

Otóż specjalizacja jednostek w takiej lub innej sferze działalności kulturalnej uchodzi

powszechnie    za  zjawisko  uwarunkowane  społecznie.    Socjologowie  poświęcili  mu  niemało
uwagi.  Spencer  pierwszy  zajął  się  nim  systematycznie  w  Principles  of  Sociology,  chociaż
niektóre  jego  poglądy  miały  swe  antycypacje  we  wcześniejszej  filozofii  społecznej.
Przeważnie  jednak  uwaga  socjologów  skupiała  się  na  kolektywnym  aspekcie  zjawiska;
ujmowali      oni      specjalizację      jednostek    jako  sprawę  struktury  społecznej,  zróżnicowania
ogólnej puli działań, dzięki którym istnieje społeczeństwo. Położył na to nacisk na przykład
Durkheim w znanej pracy De la division du travail social, ujmując stopniowe różnicowanie
się funkcji jako najważniejszy proces zbiorowy w dziejach społeczeństw ludzkich.

Ale specjalizacja ma również aspekt indywidualny: jednostki specjalizujące się w jakimś

rodzaju  działalności  można  badać  porównawczo,  nie  biorąc  pod  uwagę  miejsca  ich
działalności  w  strukturze  grupy  lub  społeczeństwa  jako  całości.  Mogły  to  być  badania
psychologiczne  lub  socjologiczne.  W  pierwszym  wypadku  ośrodkiem  zainteresowania  jest
jednostka  jako  byt  biopsychiczny,  rozważany  w  oderwaniu  od  środowiska  społecznego,  i
problem  polega  na  tym,  czy  w  parze  z  określoną  specjalizacją  idą  jakieś  typowe  cechy
psychiczne,  a  jeżeli  tak,  to  w  jaki  sposób  można  ten  związek  wyjaśnić.  W  ciągu  ostatniego
półwiecza przeprowadzono wiele monograficznych studiów tego rodzaju; zachętą był dla nich
rozwój  psychotechniki  i  poradnictwa  zawodowego,  których  celem  jest  wybranie  do
określonych  zawodów  jednostek,  przynajmniej  w  zalążku  posiadających  takie  cechy
psychiczne, jakich  te  zawody  przypuszczalnie wymagają.  W  socjologicznych  badaniach  nad
osobami  wyspecjalizowanymi  głównym  przedmiotem  zainteresowania  jest  związek  między
jednostką  i  środowiskiem  społecznym:  jej  wyspecjalizowaną  działalność  rozpatruje  się  w
kontekście kulturowym, w jakim się odbywa.

*W oryginale: s c i e n t i s t . Znaniecki wyjaśnia jednak, że używa tego słowa w „jego znaczeniu
etymologicznym, pochodzącym od s c i r e <wiedzieć> (podobnie jak francuski termin s a v a n t s )”

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 17

Za klasyczny przykład może posłużyć część The Golden Bough Frazera, poświęcona

kapłanom i królom (1935, tomy I i II)*

W poszczególnych studiach można, oczywiście,

znaleźć połączenie problemów psychologicznych i socjologicznych, czego przykładem jest
monografia Sombarta Der Bourgeois.

Aparatura pojęciowa, służąca socjologom do ujmowania tych problemów rozwija się

stopniowo w ciągu badań monograficznych. W ostatnich latach wielu z nich posługuje się
terminem „rola społeczna”**

. Mówimy, że swoistą rolę społeczną wykonuje kapłan,

prawnik,  polityk,  bankier,  kupiec,  lekarz,  rolnik,  robotnik,    żołnierz,    gospodyni    domowa,
nauczyciel.    Ponadto,  okazało  się,  że  to  pojęcie  (po  pewnych  modyfikacjach)  znajduje
zastosowanie nie tylko do jednostek wyspecjalizowanych w pewnych rodzajach  działalności,
lecz  również  do  jednostek  jako  członków  pewnych  grup:  tak  więc  określoną  rolę  społeczną
gra  Amerykanin,      Francuz,      metodysta,      katolik,      komunista,  faszysta,  członek  klubu,
członek  rodziny  (dziecko,  ojciec,  matka,  dziadek,  babcia)

. Jednostka w ciągu swego życia

odgrywa kolejno lub jednocześnie szereg różnych ról. Synteza ról społecznych odgrywanych
przez nią od narodzin do śmierci konstytuuje jej osobowość społeczną.

Każda rola społeczna zakłada, że między odgrywającym ją człowiekiem, którego można

nazwać  „osobą  społeczną”,  a  mniejszym  lub  większym  gronem  ludzi  uczestniczących  w  jej
odgrywaniu przez niego, które można nazwać „kręgiem społecznym”, istnieje więź tworzona
przez zespół wartości, pozytywnie ocenianych przez nich wszystkich. W wypadku kupca czy
bankiera  oraz  kręgu  ich  klientów  są  to  wartości  ekonomiczne;  w  wypadku  lekarza  i  jego
pacjentów — wartości zdrowotne; w wypadku króla i jego poddanych — wartości polityczne;
w wypadku kapłana i kręgu wyznawców — wartości religijne; w wypadku artysty oraz kręgu
jego  wielbicieli  i  krytyków  —  wartości  estetyczne;  w  wypadku  dziecka  i  jego  kręgu
rodzinnego  —  rozmaite  wartości,  składające  się  na  treść  życia  rodzinnego.  Osoba  jest
przedmiotem pozytywnego wartościowania ze strony swego kręgu, ponieważ jego uczestnicy
są przekonani, że potrzebują jej współpracy do urzeczywistnienia pewnych dążeń związanych
z  owymi  wartościami.  Współpracy  bankiera  potrzebują  przypuszczalnie  ludzie,  którzy  mają
zamiar  zainwestować  lub  pożyczyć  pieniądze;  współpracy  lekarza  —  ludzie,  którzy  pragną
odzyskać lub zachować zdrowie własne lub zdrowie swoich bliskich; współpracy dziecka —
inni członkowie rodziny, chcący podtrzymać życie rodzinne. Z drugiej strony jest oczywiste,
że jednostka nie może odgrywać roli bez współpracy swojego kręgu, chociaż nie musi to być
współpraca  każdej  poszczególnej  jednostki  należącej  do  danego  kręgu.  Nie  może  być
czynnego  zawodowo  bankiera  bez  klientów,  praktykującego  lekarza  bez  pacjentów,
rządzącego króla bez poddanych, dziecka w rodzinie bez innych jej członków.

Niektórzy socjologowie wolą termin „rola personalna”. Rozwój pojęcia można prześledzić, zaczynając

od  książki  C.  H.  Cooleya  Human  Nature  and  the  Social  Order  (1902).  Od  tego  czasu  zostało  ono  rozwinięte
przez R. E. Parka, E. W. Burgessa, G. H. Meada, E. T. Hillera i innych. W przedstawionej tu formie zostało ono
wykorzystane  w  szeregu  badań  monograficznych,  opartych  na  materiałach  źródłowych  i  prowadzonych  przez
lata  przeze  mnie  i  moich  współpracowników.  Badania te objęły  następujące  role  społeczne:  chłopa, gospodyni
wiejskiej,  robotnika  rolnego,  robotnika  przemysłowego,  bezrobotnego,  dziecka  w  rodzinie,  ucznia  w  szkole,
członka  młodzieżowej  grupy  zabawowej,  żołnierza,  nauczyciela,  artysty.  Materiały  czerpano  w  każdym
wypadku  z  kilku  społeczeństw  narodowych.  Niektóre  z  tych  studiów  zostały  opublikowane,  przeważnie  po
polsku. Pierwszy zarys niniejszego studium był ogłoszony w „Przeglądzie Socjologicznym” z 1937 roku [por. s.
520 niniejszego tomu — J.S.]

Por. mój artykuł Social Groups as Products of Cooperating Individuals w „American Journal of Sociology” z

maja 1939 roku.

*Por. James George Frazer, Złota gałąź, tłum. Henryk Krzeczkowski, Warszawa 1962, rozdział II – przyp.
J.S.
**Por. przypis 5 (s. 530 niniejszego tomu) – przyp. J.S

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 18

Osoba jest odbierana przez swój krąg jako istota cielesna i psychiczna, będąca

„jaźnią”, świadoma swego istnienia jako ciała i duszy oraz świadoma tego, jak jest widziana
przez  innych.  Jeżeli  ma  ona  być  taką  osobą,  jakiej  potrzebuje  jej  krąg  społeczny,  jej  „jaźń”
musi  w  przekonaniu  jego  członków  mieć  pewne  własności  fizyczne  i  duchowe,  nie  mieć
natomiast innych. Na przykład „zdrowie” lub „choroba” wpływają na ocenę przydatności do
większości  ról,  zwłaszcza  takich  ról  zawodowych,  jak  role  rolnika,  robotnika,  żołnierza  i
gospodyni  domowej,  które  wymagają  pewnej  sprawności  fizycznej.  Brak  treningu  we
„właściwych”  sposobach  poruszania  się  i  jedzenia  może  wykluczyć  jednostkę  spośród  osób
zdolnych  do  odgrywania  ról,  które  wymagają  „towarzyskich”  manier.  Niektóre  role  są
zarezerwowane dla mężczyzn, inne dla kobiet; dla każdej roli istnieją górne lub dolne granice
wieku;  większość  ról  zakłada  pewne  cechy  somatyczne  i  określone,  aczkolwiek  zmienne,
standardy powierzchowności.

Cechy psychiczne, przypisywane osobom wykonującym role społeczne, są niezwykle

zróżnicowane. W każdym języku europejskim są setki wyrazów oznaczających domniemane
rysy  „inteligencji”  i  „charakteru”.  Prawie  każdy  taki  rys  ma  (lub  miał  w  przeszłości)
znaczenie  aksjologiczne,  tzn.  jest  pozytywnie  lub  negatywnie  wartościowany,  jeżeli  nie  u
wszystkich,  to  u  osób  odgrywających  role  pewnych  rodzajów.  W  naiwnej  refleksji  ludowej
takie  rysy  psychologiczne  przedstawia  się  jako  realne  własności  substancjalnego  „umysłu”
czy  „duszy”,  których  istnienie  wyraża  się  w  swoistych  czynach  (włączając  wypowiedzi
słowne) jednostki.

Osoba potrzebna kręgowi społecznemu i posiadająca jaźń wyposażona w przymioty

wymagane do pełnienia danej roli, ma określony status* społeczny, tj. dany krąg przyznaje jej
pewne  prawa  i  w  razie  konieczności  wymusza  ich  respektowanie  przez  poszczególnych
uczestników kręgu lub outsiderów. Niektóre z tych praw dotyczą jej egzystencji cielesnej. Na
przykład,  ma  ona  pewną  pozycję  ekologiczną,  a  więc  prawo  do  zajmowania  określonej
przestrzeni    (takiej  jak  dom,  pokój,  biuro,  krzesło),  gdzie  nie  grożą  jej  szkody  cielesne  oraz
ma  także  prawo  do  bezpiecznego  poruszania  się  po  przyznanym  jej  terytorium.  Jej  pozycja
ekonomiczna  obejmuje  uprawnienia  do  korzystania  z  pewnych  wartości      materialnych,
uważanych  za  niezbędne  do  życia  na  odpowiednim  dla  niej  poziomie.  Inne  uprawnienia
dotyczą  jej  „pomyślności  duchowej”:  ma  ona  ustalone  stanowisko  moralne,  może  domagać
się niejakiego uznania, oddźwięku społecznego i uczestnictwa w niematerialnych wartościach
swego kręgu społecznego.

Ma ona także do wypełnienia funkcje społeczna: uważa się ją za zobowiązaną do

wykonywania pewnych zadań, które służą zaspokojeniu potrzeb jej kręgu, i do zachowywania
się wobec innych uczestniczących w nim jednostek w sposób świadczący o ich pozytywnej
przez nią ocenie.

Na podstawie dotychczasowych badań sądzimy, że takie są zasadnicze składniki wszelkich

ról społecznych, chociaż jest rzeczą oczywistą, że swoisty skład ról społecznych rozmaitych
rodzajów poważnie się różni. Nasza wiedza o roli społecznej nie będzie wszakże pełna, jeśli
poprzestaniemy  na  wyliczeniu  jej  składników,  jest  ona  bowiem  systemem  dynamicznym,
którego  elementy  mogą  być  w  ciągu  jej  odgrywania  rozmaicie  ze  sobą  powiązane.  Istnieje
bowiem  wiele  różnych  sposobów  odgrywania  roli,  zależnie  od  czynnych  dążności
wykonawcy. Na przykład, może on być zainteresowany tylko jednym ze składników swej roli
(kręgiem społecznym, własną jaźnią, statusem lub funkcją) i dążyć do podporządkowania mu
wszystkich innych. Bez względu na to, co interesuje go w pierwszym rzędzie, może on starać
się  dostosować  do  wymogów  swego  kręgu,  bądź,  przeciwnie,  dążyć  do  wprowadzenia
innowacji, do uniezależnienia się od tych wymagań. W każdym z tych wypadków może albo
bezkrytycznie ufać stwarzanym przez swą rolę możliwościom i starać się ją rozszerzyć, albo
pomniejszyć te możliwości i dążyć do ograniczenia roli do bezpiecznego minimum.

*W artykule Społeczne role uczonych a historyczne cechy wiedzy (por. s. 530 niniejszego tomu), a także w
książce Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości (Warszawa 1974, s. 121) Znaniecki używa terminu „stan
socjalny” — przyp. J. S.

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 19

Do tak ogólnych wniosków na temat wszelkich ról społecznych, jak również możliwość

formułowania bardziej szczegółowych, choć mających dość szerokie zastosowanie, uogólnień
na  temat  ról  społecznych  określonego  rodzaju  (takich  jak  rola  chłopa,  kapłana,  kupca,
robotnika fabrycznego czy artysty), w oczywisty sposób wskazuje na istnienie zasadniczych
podobieństw  i  różnic  między  tymi  zjawiskami  społecznymi.  Role  społeczne  stanowią  jedną
klasę ogólną systemów społecznych, którą można podzielić na mniej ogólne podklasy, te na
kolejne  podklasy  itd.  Na  przykład,  w  swoistej  klasie  robotników  fabrycznych  mieszczą  się
setki podklas robotników zatrudnionych w poszczególnych branżach, inną zaś linię podziału
wyznacza  ekonomiczna  organizacja  fabryk,  w  których  są  oni  zatrudnieni.  Przed  socjologią
systematyczną  stoi  podobne  zadanie  jak  przed  systematyką  biologiczną,  w  której  występuje
jeszcze  większa  złożoność  klasyfikacji  żywych  organizmów.  W  obu  wypadkach  tylko
odkrycie  jednorodności  systemów  umożliwia  poszukiwanie  ich  statycznych  i  dynamicznych
praw. Źródło podobieństw na polu społecznym jest wszakże najwyraźniej inne niż w biologii.

Aczkolwiek w obu dziedzinach zróżnicowanie wynika z wariacji systemów

jednostkowych,  podobieństwa  biologiczne  wywodzą  się  przede  wszystkim  z  dziedziczności,
podczas  gdy  podobieństwa  między  systemami  społecznymi,  tak  jak  i  wszelkimi  systemami
kulturowymi,  są  głównie  rezultatem  świadomego  lub  nieświadomego  korzystania  z  tych
samych  wzorów  kulturowych.  Istnieje  bez  wątpienia  podstawowy  i  powszechny,  choć
nieuświadomiony,  wzór  kulturowy  —  określony  przez  nas  przy  pomocy  terminu  „rola
społeczna”,  zgodnie  z  którym  wszelkie  trwałe  stosunki  pomiędzy  jednostkami  a  ich
środowiskami  społecznymi  są  normatywnie  zorganizowane.  Geneza  tego  wzoru  gubi  się  w
zamierzchłej  przeszłości,  podobnie  jak  i  początki  jego  najwcześniejszych  przypuszczalnie
wariacji, tj. tych, które doprowadziły wszędzie do zróżnicowania ról indywidualnych według
płci i wieku.

Większość wzorów, jakie pojawiły się w dziejach ludzkości, można jednak badać w trakcie

ich stawania się i trwania. Ich źródłem było zazwyczaj różnicowanie się dawniejszych
niezróżnicowanych wzorów, dużo zaś rzadziej — całkowicie oryginalny, choć dokonywany
stopniowo, wynalazek. Wiele z tych wzorów miało krótki żywot lub nie wyszło poza granice
małych zbiorowości, ale niektóre trwały przez tysiąclecia i rozciągały się na całe kontynenty.
W społeczeństwie amerykańskim znajdujemy pewną liczbę wzorów ról społecznych, których
początki sięgają czasów przedhistorycznych; niektóre z nich są wciąż bardzo żywotne, jak na
przykład wzór wiejskiej gospodyni, podczas gdy inne są prawdopodobnie tylko przeżytkami,
skazanymi na rychły zanik, jak na przykład .wzory czarodzieja czy wróżbity.

Niekiedy wzór jest sformułowany explicite w postaci systemu norm prawnych lub

etycznych, określających, czym w poszczególnym społeczeństwie politycznym lub religijnym
winny być wszelkie role danej klasy. Grupa panująca narzuca wówczas taki wzór kandydatom
do owych ról. Na przykład, w ten sposób prawodawstwo państwowe utrzymuje i przekazuje
role  wojskowe,  administracyjne,  ustawodawcze  i  sądownicze;  role  kapłańskie  i  medyczne
określają  i  utrwalają  grupy  zawodowe;  role  kupców  i  rzemieślników  w  świecie  zachodnim
były  przez  stulecia  utrwalane  przez  gildie  i  korporacje.  W  innych  przypadkach  wzory  ról
społecznych nie są sformalizowane (explicitly rationalized), lecz zawierają się w obyczajach
danej  zbiorowości  i  są  przekazywane  z  pokolenia  na  pokolenie  w  procesie  wychowania  i,
naśladownictwa.  Tak  przebiegał  proces  utrwalania  wzorów  ról  arystokratów,  rolników,
gospodyń  domowych  czy  służących.  Niekiedy,  wreszcie,  obyczaj  był  dopełniany  i
modyfikowany przez normatywne ustalenia grupowe.

Dobrze znane są różne drogi dyfuzji wzorów ról społecznych, ich rozpowszechniania się

ze zbiorowości, do zbiorowości, z kraju do kraju: zapożyczenia z sąsiednich kultur, podróże,
handel,  migracja,  kolonizacja,  podboje,  szerzenie  się  wiedzy  książkowej.  Nie  wszystkie
jednak  podobieństwa  między  rolami  jakie  znajdujemy  w  różnych  zbiorowościach  i  krajach,
mogą  być  wyjaśnione  w  ten  sposób.  W  wielu  wypadkach  należy  dopuścić  możliwość

Florian Znaniecki

Socjologia a teoria wiedzy

Strona | 20

niezależnej ewolucji w podobnych kierunkach. Ogólnoświatowe podobieństwo ról
wojownika, kapłana i drobnego rolnika musimy najprawdopodobniej wyjaśniać przez
odwołanie się zarówno do dyfuzji, jak i do równoległej ewolucji.

Zarysowana tu koncepcja ról społecznych dostarcza tła dla problemów „socjologii

wiedzy”, które mamy zamiar podjąć. Przede wszystkim przyjmujemy hipotezę, że jednostki,
wyspecjalizowane  w  uprawianiu  wiedzy  i  w  związku  z  tym  zwane  „uczonymi”,  odgrywają
role  społeczne  określonego  rodzaju.  Oznacza  to,  że  muszą  istnieć  kręgi  społeczne,  które
dodatnio  wartościują  wiedzę  w  ogóle  i  wiedzę  systematyczną  w  szczególności.  Uczestnicy
tych  kręgów  muszą  być  przekonani,  że  potrzebują  współpracy  „uczonych”  w  celu
urzeczywistnienia  pewnych  dążeń,  związanych  z  tą  cenioną  przez  nich  wiedzą.  Aby  zostać
uznaną  za  uczonego,  jakiego  dany  krąg  społeczny  potrzebuje,  osoba  musi  wśród  jego
uczestników  uchodzić  za  „jaźń”  wyposażoną  w  pewne  pożądane  cechy  i  pozbawioną
pewnych cech niepożądanych. Osobie uznanej za uczonego i jako uczony potrzebnej kręgowi
społecznemu  należy  przyznać  status  społeczny.  Osoba  taka  musi  wykonywać  społeczne
funkcje,  zaspokajające  potrzeby  jej  kręgu  w  zakresie  wiedzy;  innymi  słowy,  musi  uprawiać
wiedzę na rzecz tych, którzy przyznali jej status społeczny.

Czy rzeczywiście istnieją takie role? Jeżeli tak, to jaki jest ich zasadniczy skład i jaka jest

ich  struktura?  Czy  można  wyróżnić  jakieś  szczególne  rodzaje  takich  ról?  Jaki  jest  związek
logiczny  między  tą  klasą  ról  społecznych  a  innymi  ich  klasami?  W  życiu  społecznym,  tak
samo  jak  w  biologii,  zależności  genetyczne  pomiędzy  klasami  rzucają pewne  światło  na ich
powiązania  logiczne,  wolno  więc  nam  również  postawić  pytanie:  jakie  jest  w  ogólności
pochodzenie roli społecznej uczonego i w jaki sposób powstały jej szczególne wariacje?

Pytania te stawiają nas wobec pierwszego zespołu problemów. Są to problemy tego

samego  rodzaju  co  wszelkie  problemy  systematycznego  opisu  i  klasyfikacji  zjawisk
społecznych.  Ponieważ  jednak  zajmujemy  się  tu  „socjologią  wiedzy”,  musimy  stawić  czoła
innym  pogranicznym  problemom.  Czy  między  odgrywanymi  przez  uczonych  rolami
społecznymi  i  rodzajami  uprawianej  przez  nich  wiedzy  zachodzą  związki  zależności
funkcjonalnej?  Lub  dokładniej:  czy  systemy  wiedzy  budowane  przez  uczonych  i  metody
wykorzystywane  przez  nich  do  tej  budowy  pozostają  pod  wpływem  wzorów  społecznych,
którym  mają  oni  się  podporządkować  jako  uczestnicy  pewnego  ładu  społecznego,  oraz  pod
wpływem sposobów faktycznego urzeczywistniania przez nich owych wzorów?

Por. Znaniecki, The Method of Sociology, rozdział VI, „Analytic Induction”.