Usprawnianie osób z 
niepełnosprawnością intelektualną 

 
 
Definicja upośledzenia umysłowego - rys historyczny 
Upośledzenie umysłowe to stan rozwoju intelektualnego będący poniżej średniej, 
współistniejący z zaburzeniami zachowań adaptacyjnych (uczenia się i przystosowania 
społecznego) i objawiający się w okresie rozwoju.     Amerykańskie Towarzystwo do Badań nad 
Upośledzeniem Umysłowym (American Association of Mental Deficiency) 1959 
 
Dawna klasyfikacja niepełnosprawności intelektualnej  (w oparciu o iloraz inteligencji) 

  75 – 85 Ociężałość umysłowa 
  (50-59) 50 – 74 debilizm  
  (20-49) 25 – 49 imbecylizm  
  (00-19) 00 – 24 idiotyzm 

 
Terminy STYGMATYZUJĄCE osoby niepełnosprawne 

  debilizm, imbecylizm i idiotyzm,  
  oligofrenia (mało - myślenie od greckiego: oligos - mało, phren – rozum 
  upośledzenie umysłowe  
  niedorozwój umysłowy  
  osłabienie rozwoju umysłowego  
  upośledzenie rozwoju psychicznego  
  zahamowanie rozwoju psychicznego  
  obniżona sprawność psychiczna  

 
w 1959 roku w Wielkiej Brytanii zastąpione pojęciem subnormalności intelektualnej w stopniu 
niższym niż normalny i znacznie niższym 
 

  Niepełnosprawność intelektualna, obniżenie poziomu rozwoju intelektualnego - 

zaburzenie rozwojowe polegające na znacznym obniżeniu ogólnego poziomu 
funkcjonowania intelektualnego, któremu towarzyszy deficyt w zakresie zachowań 
adaptacyjnych (uczenia się i przystosowania) - w szczególności niezależności i 
odpowiedzialności 

 

  Jeżeli sprawność intelektualna, mierzona testami standaryzowanymi, mieści się w 

przedziale jednego odchylenia standardowego poniżej normy i stan ten nie ma podłoża 
organicznego, a zachodzi deficyt umiejętności mówi się o obniżeniu poziomu 
intelektualnego (dawniej: ociężałości umysłowej) (DSM IV - niepełnosprawność 
wyuczona).  

 
 
Definicja WHO 

  istotne obniżenie ogólnego poziomu funkcjonowania intelektualnego, oraz trudności w 

zachowaniu przystosowawczym, występujące przed 18. r.ż  

 
 

 

 

2 

Ograniczenia w zachowaniu przystosowawczym  

  porozumiewanie się  
  troska o siebie  
  tryb życia domowego  
  sprawności społeczno-interpersonalne  
  korzystanie ze środków zabezpieczenia społecznego  
  kierowanie sobą  
  troska o zdrowie i bezpieczeństwo  
  zdolności szkolne  
  sposób organizowania czasu wolnego i pracy  

 
Zaburzenia rozwojowe związane z niepełnosprawnością intelektualną 

  Zaburzenia warunkowane genetycznie 

  Zespół Downa 
  Zespół Klinefeltera 
  Zespół Angelmana 
  Zespół Jacobsena 
  Zespół kociego krzyku (Cri du chat) 
  Zespół Patau 
  Zespół łamliwego chromosomu X 
  Stwardnienie guzowate 

  Całościowe zaburzenia rozwoju 

  Autyzm dziecięcy 
  Zespół Retta 
  Dziecięce zaburzenia dezintegracyjne 
  Zaburzenie hiperkinetyczne z towarzyszącym upośledzeniem umysłowym i ruchami 

stereotypowymi  

 

Zaburzenia neurologiczne:  

  Padaczka 
  MPDz 
  Wady wrodzone mózgu  
  Stany po urazach czaszkowo-mózgowych (w tym mechaniczny uraz okołoporodowy, 

urazy głowy) 

  Stany po infekcyjnych chorobach centralnego układy nerwowego (zapalenie mózgu) 
  Brak zakrętów kory mózgu  
  Poważne choroby mózgu (nowotwory wewnątrzczaszkowe, nerwiakowłókniakowatość) 
  Wady wrodzone rdzenia kręgowego 

  Stany po infekcjach okresu prenatalnego  

  Embrionopatia poróżyczkowa  
  Wrodzone zakażenie wirusem cytomegalii  
  Objawowa toksoplazmoza wrodzona 
  Kiła wrodzona  

  Choroby metaboliczne  

  Fenyloketonuria 
  Galaktozemia 
  Mukopolisachrydoza 
  Choroba Niemanna-Picka 

  Choroby o podłożu autoagresywnym lub metabolicznym (niedoczynność 

tarczycy, choroba Taya-Sachsa) 

  Czynniki prenatalne nieznanego pochodzenia (wodogłowie, małogłowie) 
  Porody niedojrzałe (poród przedwczesny, mała masa urodzeniowa) 
  Alkoholowy zespół płodowy 

 

 

3 

  Wtórne do poważnych chorób psychicznych 
  Wpływ środowiska (uwarunkowania rodzinne,kulturowe) 
  Inne  

 
Obniżenie poziomu rozwoju intelektualnego w DSM IV  

  69 – 55 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim  
  54 – 40 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym 
  39 – 25 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu znacznym  
  poniżej 25 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu głębokim  

 
69 – 55 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim 

  Poziom intelektualny = 12 rok życia. (do 12 r.ż. brak różnic rozwojowych) 
  Najwięcej rozpoznań 
  Brak myślenia abstrakcyjnego w rozwoju poznawczym 
  Samodzielność i zaradność społecznie dość dobre.może pracować (nie zawody 

wymagające podejmowania decyzji) 

  Życie rodzinne przebiega bez trudności 
  Możliwe zaburzenia osobowości (atmosfera otoczenia i stosunek innych 
  zajęcia korekcyjne, intensywniejszy trening poznawczym 

 
54 – 40 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym 

  Poziom intelektualny = 8-9 rok życia.  
  okresie przedszkolnym istnieją trudności z nabywaniem reguł społecznych (lojalność, 

współdziałanie)  

  niezręczność fizyczna, powolny rozwój motoryczny 
  Mogą nabywać umiejętności samoobsługowe 
  nie gubią się w dobrze znanym terenie 
  mogą pracować w zakładach pracy chronionej  
  Nie powinny zakładać rodzin.  
 

39 – 25 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu znacznym 

  Poziom rozwoju 5-6-latka.  
  Około 4-5 r.ż. zauważalne opóźnienie rozwoju psychofizycznego.  
  Mogą opanować samoobsługę,  
  Przy stałej opiece mogą wyuczyć się czynności domowych, ale nie są zdolne do 

wyuczenia zawodu.  

  Mogą podejmować prace nie wymagające kwalifikacji.  

 
poniżej 25 IQ Wechslera - upośledzenie umysłowe w stopniu głębokim  

  Poziom funkcjonowania odpowiadający 3 r.ż. 
   Możliwe jest opanowanie tylko najprostszej samoobsługi.  
  Osoby te żyją krótko, rodzą się najczęściej zdeformowane fizycznie, przez całe życie 

wymagają opieki instytucjonalnej 

 
Niepełnosprawność intelektualna w ICD-10  

  F70 Upośledzenie umysłowe, lekkie  
  F71 Upośledzenie umysłowe umiarkowane  
  F72 Upośledzenie umysłowe znaczne  
  F73 Upośledzenie umysłowe głębokie  
  F78 Inne upośledzenie umysłowe  
  F79 Upośledzenie umysłowe, nie określone  

 

 

 

4 

Stopnie niepełnosprawności intelektualnej do celów edukacyjnych  

  upośledzenie rozwoju umysłowego w stopniu lekkim  
  upośledzenie rozwoju umysłowego w stopniu umiarkowanym  
  upośledzenie rozwoju umysłowego w stopniu znacznym  
  upośledzenie rozwoju umysłowego w stopniu głębokim  
  nieokreślony stopień upośledzenia umysłowego  

 
Zespoły do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności  

  znaczny stopień niepełnosprawności  
  umiarkowany stopień niepełnosprawności 
  lekki stopień niepełnosprawności  

 
Klasyfikacja osób opóźnionych umysłowo według poziomu inteligencji i klasyfikacji 
oświatowej 

  Określenie upośledzenia Głębokie 
   IQ<20 
   Klasyfikacja oświatowa - konieczność stałej opieki 
   Wiek umysłowy: 0-2 lata 
   Pozycja czynnościowego modelu nauczania: wspieranie we wszystkich dziedzinach 

 

  Określenie upośledzenia Ciężkie / znaczne 
   IQ   20 - 35 
   Klasyfikacja oświatowa - możliwe wytrenowanie niektórych zdolności 
   Wiek umysłowy: 0-2 lata 
   Pozycja czynnościowego modelu nauczania: pomoc w życiu codziennym 
 

 

  Określenie upośledzenia umiarkowane 
   IQ   36-51 
   Klasyfikacja oświatowa - Możliwe nauczanie 
   Wiek umysłowy: 3-7 lat 
   Pozycja czynnościowego modelu nauczania: Pomoc w życiu codziennym i 

kształceniu się 

 

 

  Określenie upośledzenia Łagodne / lekkie 
   IQ   52-67 
   Klasyfikacja oświatowa - Możliwe uczenie się 
   Wiek umysłowy: 8-12 lat 
  Pozycja czynnościowego modelu nauczania: Pomoc w życiu codziennym i 

kształceniu się 

 

 
Zachowania przystosowawcze u osób opóźnionych  umysłowo – 
 
Łagodne 

  Wiek przedszkolny: Sprawia wrażenie normalnego; rozwój zachowań społecznych i 

porozumiewania się 

  Wiek szkolny: Może ukończyć 6 klasę kształcenia podstawowego, nauczanie 

ponadpodstawowe w szkołach specjalnych 

  Dorośli: Rozwój dojrzałości społecznej, może nauczyć się zawodu 

 

 

 

5 

 
Umiarkowane 

  Wiek przedszkolny: Nieprawidłowa dojrzałość społeczna; nawiązuje kontakty; może 

wymagać nadzoru 

  Wiek szkolny: Może ukończyć 4 klasę kształcenia podstawowego ale przy specjalnym 

podejściu 

  Dorośli: Praca niewykwalifikowana lub kwalifikowana częściowo 
 

Ciężkie  

  Wiek przedszkolny: Brak nawiązywania kontaktów, upośledzenie rozwoju 

motorycznego 

  Wiek szkolny: Może opanować porozumiewanie się; umiejętność wykonywania 

czynności higienicznych; niemożność uczenia się 

  Dorośli: Konieczny nadzór we wszystkich samodzielnych czynnościach 
 
 

Głębokie  

  Wiek przedszkolny: Zależny od opieki innych osób; deficyty czuciowo-ruchowe 
  Wiek szkolny: Pewien stopień rozwoju czuciowo-ruchowego; nadal zależny od opieki 

innych osób; niewielkie postępy w usprawnianiu 

  Dorośli: Ograniczone zdolności motoryczne i możliwości porozumiewania się; dalsza 

zależność od innych 

 
Edukacja osób z niepełnosprawnością intelektualną  

  Obowiązek szkolny między 7 a 18 rokiem  
  Obowiązek szkolny trwa od szkoły podstawowej i trwa do ukończenia gimnazjum, nie 

dłużej jednak niż do ukończenia 18 roku życia.   

  Po ukończeniu gimnazjum obowiązek nauki może być  realizowany poprzez 

uczęszczanie do publicznej lub niepublicznej szkoły ponadgimnazjalnej lub w formach 
pozaszkolnych.  

  Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną posiadające orzeczenia o potrzebie 

kształcenia specjalnego mogą być objęte wychowaniem przedszkolnym także w wieku 
powyżej 6 roku życia, a ich obowiązek szkolny może zostać odroczony do końca roku 
szkolnego, w którym ukończą 10 lat  

 

Formy edukacji 

  nauka w szkołach ogólnodostępnych  
  nauka w klasach integracyjnych w szkołach ogólnodostępnych  
  nauka w klasach specjalnych w szkołach ogólnodostępnych  
  nauka w szkołach integracyjnych  
  nauka w szkołach specjalnych (osobno st. lekki oraz st. umiarkowany i znaczny) 
  nauka w innych placówkach edukacyjnych (niepubliczne ośrodki rewalidacyjno-

edukacyjno-wychowawcze)  

 
Czas edukacji 

  szkoła podstawowa - 6 lat; max 18 rok życia  
  gimnazjum - 3 lata; max 21 rok życia  
  szkoły ponadgimnazjalne (szkoła przysposabiająca do pracy - 3 lata lub 2-letnie bądź 3-

letnie szkoły zawodowe); 24 rok życia  

 
Czynnościowy program nauczania (szkoły życia) - założenia 

 

 

6 

  Nauczanie ucznia z upośledzeniem umysłowym powinno odbywać się na poziomie 

odpowiednim dla jego wieku i zgodnie z jego zainteresowaniami 

  Nauczanie tych dzieci powinno wykształcać w nich samodzielność i przyzwyczajać do 

życia w normalnych warunkach (program społeczny) 

  Plan postępowanie powinien zawierać elementy nauczania zachowania się w 

otaczającym środowisku, które w przyszłości będą mogły być wykorzystane 

  Uczniowie z upośledzeniem umysłowym powinni być dopuszczeni do aktywnego 

uczestnictwa, przynajmniej częściowego, w życiu miejscowej społeczności 

  Pomoc w uczeniu się (oligofrenopedagog)  
  Rozwijanie podstawowych umiejętności 
  Wsparcie emocjonalne 
  Ułatwienie porozumiewania się (problemy głuchych i niedosłyszących) 
  Uwzględnianie potrzeb dzieci niewidomych i niedowidzących 
  Nauczanie mowy i języka 
  Rozwijanie zdolności fizycznej 
  Pomoc dla dzieci autystycznych 
  Pomoc dla upośledzonych wielokierunkowo 

 
Nauka zawodu 

  Szkoły zawodowe: konkretny zawód z uprawnieniami 

  ogrodnik, tapicer, fryzjer, cukiernik, pomoc kucharza, krawiec, pomoc sprzedawcy, 

mechanik samochodowy 

  Przysposobienie zawodowe: nie są przygotowywani do wykonywania 

konkretnego zawodu,mają ogólne przygotowanie do pracy (zatrudnianie 
wspierane) 

 
Możliwości aktywności zawodowej Praca wspomagana   

  Warsztaty terapii zajęciowej  
  Centra integracji społecznej  
  Kluby integracji społecznej   
  Zakłady pracy chronionej ZPCh  
  Zakłady aktywności zawodowej ZAZ  
  Spółdzielnie socjalne