Dojście Stalina do władzy

Józef Stalin a właściwie Josif Wissarionowicz Dżugaszwili urodził się

21   grudnia   1879   r.   (Edward   Radziński,   na   podstawie   zapisów   w   księdze   parafialnej
Uspieńskiego soboru, datuje to zdarzenie na 6 grudnia 1878 r.; są też dane o roku 1870) w
Gori w Gruzji.
Był synem szewca Wissariona Dżugaszwili i praczki Katarzyny urodzonej jako chłopka
pańszczyźniana. Młody Stalin był dzieckiem słabym i chorowitym, trzecim w rodzinie,
dwoje starszych zmarło w niemowlęctwie. Sam Stalin był bliski śmierci w wieku pięciu
lat;   zachorował   wówczas   na   ospę,   która   pozostawiła   charakterystyczne   ślady   na   jego
twarzy. Po doznanym w dzieciństwie wypadku miał trwały niedowład lewego ramienia.
Jego   ojciec   był   alkoholikiem  i   prawdopodobnie   często   go   bił.  Iremaszwili,   przyjaciel
Stalina, który znał go najlepiej z czasów ich młodości pisał tak w swych pamiętnikach:
„Niezasłużone   i   dotkliwe   bicie   sprawiło,   że   ten   chłopiec   stał   się   tak   zawzięty   i
pozbawiony   serca   jak   jego   ojciec.   Ponieważ   wszyscy   ludzie   sprawujący   władzę   nad
innymi wydawali się mu podobni do jego ojca, wkrótce zrodziło mu się w nim pragnienie
zemsty na wszystkich wyżej stojących od niego. Poczynając od dzieciństwa, realizacja
jego myśli o zemście stała się celem, któremu wszystko podporządkował.”

Młody Stalin był silniejszy umysłowo niż fizycznie (nigdy nie osiągnął więcej niż 162
centymetry wzrostu).
Od   1888   r.   uczęszczał   do   szkoły   parafialnej   w   Gori,   a   od   1894   r.   do   seminarium
duchownego   w   Tyflisie,   skąd   w   wieku   20   lat   został   usunięty   (prawdopodobnie   za
niepodejście   do   egzaminu,   bądź   za   działalność   marksistowską).   Po   usunięciu   z
seminarium Stalin zatrudnił się na nisko płatnej posadzie księgowego w obserwatorium
astronomicznym   w   Tyflisie.     W   tym   czasie   prowadził   już   działalność   partyjną   w
Socjaldemokratycznej   Partii   Robotniczej   Rosji   (SDPRR).   W   latach   1901-1902   był
członkiem Komitetu Partyjnego w Tyflisie i Batumi, na drugim zjeździe SDPRR (1903)
wszedł   do   frakcji   bolszewików.   Uczestniczył   w   wydarzeniach   rewolucji   1905   r.   Był
delegatem I Konferencji SDPRR w Tammerforsie oraz IV i V zjazdu (1906 i 1907 r.), w
latach 1907-1908 był członkiem bakińskiego komitetu partii. Na plenum KC SDPRR, po
VI Praskiej Wszechrosyjskiej Konferencji (1912 r.) został zaocznie dokooptowany do KC
i Rosyjskiego Biura KC.
Znanym   i   nawet   oficjalnie   nieukrywanym   elementem   działalności   partyjnej   na
Zakaukaziu było organizowanie i kierowanie tzw. rewolucyjnymi ekspropriacjami, czyli
zbrojnymi napadami na banki, konwoje pocztowe i pociągi w celu zdobycia środków
finansowych na działalność partyjną – zgodnie z leninowsko-marksistowską dewizą „grab
nagrabione”. W działaniach tych Stalina wspomagał czynny wykonawca Siemion Ter-
Petrosjan ps. Kamo.
Podczas nielegalnej działalności używał wielu pseudonimów jak: Soso, Koba, Iwanowicz,
Dawid, Niżeradze, Cziżakow.
Wielokrotnie   był   aresztowany   i   karany   administracyjnie,   m.in.   na   zsyłkę   na   Sybir.
Wielokrotnie z zsyłek uciekał.
Po rewolucji lutowej w 1917 r. wrócił do Piotrogradu i do czasu powrotu Lenina kierował
KC   i   komitetem   piotrogrodzkim   partii   bolszewików,   był   też   członkiem   kolegium
redakcyjnego gazety Prawda.

To właśnie Lenin otworzył przed Stalinem drogę do władzy. Spotkali się po raz

pierwszy 16 kwietnia 1917 r. na dworcu w Biełostrowie, gdzie Lenin wysiadł z pociągu
wracając ze Szwajcarii. Na peronie stała jego siostra Maria, Lew Borysowicz Kamieniew

Alan Bullock, Hitler i Stalin T.1, Warszawa 1994, s. 17-18

i Józef Stalin. Lenin minął Stalina, którego nie znał i zaatakował słownie Kamieniewa:
„Co ma znaczyć to, co wypisujecie w Prawdzie? Widzieliśmy kilka numerów i naprawdę
przeklinaliśmy cię...
Głupotą jest agitowanie za prowadzeniem wojny. My, bolszewicy, powinniśmy się
przeciwstawiać wojnie i żądać jej zakończenia”.

Kłótnia na dworcu nie pozwoliła Stalinowi na przedstawienie się wodzowi rewolucji,
jednakże stało to się innego dnia i Lenin bardzo szybko potrafił docenić zalety charakteru
Gruzina: oddanie bolszewickiej sprawie, za co, jak już wspominałem, był wielokrotnie
aresztowany przez carska policję i zsyłany na Sybir, wielkie zdolności organizatorskie i
zamiłowanie do papierkowej roboty. Był doskonałym wykonawcą planów Lenina,
dążącego do zdławienia wszelkiej demokracji w partii i obywateli nowego państwa.
Dlatego 9 kwietnia 1919 r. Lenin powierzył Stalinowi stanowisko ludowego komisarza,
czyli ministra kontroli państwowej, a później mianował go sekretarzem generalnym. Z
tego też miejsca Stalin mógł rozpocząć swoją walkę o władzę, choć zdawał sobie sprawę,
że Lenina nie pokona. Jednak siły wodza rewolucji wyczerpywały się.
Należy również wspomnieć, że do czołówki kierownictwa w partii należeli w tym czasie
także: Lew Trocki, Aleksandr Zinowiew, Borys Kamieniew i Nikołaj Bucharin.

W połowie 1921 r. Lenin zaczął cierpieć na dotkliwe bóle głowy. 4 czerwca Biuro

Organizacyjne   zaleciło   mu,   aby   przerwał   pracę.   Za   tym   troskliwym   poleceniem   stał
Stalin. On zaczął omotywać Lenina, izolować go pod maską troski o zdrowie wodza
rewolucji. 25 maja 1922 r. nastąpił pierwszy wylew krwi do mózgu. Stalin uzyskał wtedy
znakomity pretekst. 18 grudnia  1922 r. ogłosił się nadzorcą zdrowia Lenina. Chory Lenin
przejrzał jednak grę Stalina i rozpoczął z nim walkę. Lenin zaczął szukać sojusznika i
uważał, że może być nim Trocki, jeden z przywódców rewolucji 1917 r. W kwietniu
1922   r.   Lenin   zaproponował   mu,   aby   został   jego   zastępcą   przewodniczącego   Rady
Komisarzy Ludowych, czyli premiera. Trocki jednak odmówił, ale Lenin kilka miesięcy
później   ponowił   propozycję   argumentując   to   tym,   że   potrzebne   są   przetasowania
personalne i proponując sojusz w szczególności przeciw Biuru Organizacyjnemu.
Szefem Biura Organizacyjnego Komitetu Centralnego w tym czasie był Stalin. Tak więc
Lenin proponował Trockiemu sojusz przeciwko Stalinowi.
Trocki odmówił po raz kolejny. Usuwał się w cień życia politycznego i partyjnego, nie
rozumiejąc,   że w ten sposób oddaje pole działania Stalinowi i że będzie to miało dla
niego śmiertelne konsekwencje. Dopiero w grudniu 1922 r., kiedy Lenin sprzeciwił się
rozluźnieniu   przez   Stalina   monopolu   państwa   w   dziedzinie   handlu   zagranicznego,   ku
swemu   zadowoleniu   przekonał   się,   że   Trocki   jest   gotów   przedstawić   go   Komitetowi
Centralnemu.
Lenin   pod   koniec   1922   r.   uległ   kolejnemu   atakowi   apopleksji.   Zamknięty   w   swoim
mieszkaniu na Kremlu mógł porozumiewać się jedynie za pośrednictwem swojej żony,
Nadieżdy   Krupskiej,   swojej   siostry   Marii   oraz   sekretarek.   Stojąc   w   obliczu   śmierci,
potajemnie dyktował między 23 grudnia a 4 stycznia 1923 r. swój „pamiętnik”. Nie był to
jednak pamiętnik, ale ostatnie przesłanie do zjazdu partii, znane jako jego „Testament”.
List   ten   dyktował   swojej   sekretarce   Lidii   Fotijewej.   Miał   być   on   odczytany   na   XII
Zjeździe Partii. O Stalinie wyrażał się dość nieprzychylnie, pisząc:  „Tow. Stalin, gdy
został sekretarzem generalnym, skoncentrował w swych rękach nieograniczoną władzę i
nie jestem pewien, czy będzie potrafił korzystać z tej władzy z dostateczną ostrożnością”

Ibidem, s. 62

Dmitrij Wołkogonow, Stalin T.1, Warszawa 1998, s.112

Dziewięć dni później Lenin dopisał w postscriptum:  „Stalin jest grubiański, a wada ta,
całkowicie do zniesienia w naszym środowisku i we wzajemnych stosunkach pomiędzy
nami,   komunistami,   staje   się   nie   do   zniesienia   u   sekretarza   generalnego.   Dlatego
proponuję towarzyszom zastanowić się nad sposobem usunięcia Stalina z tego stanowiska
i mianowania na jego miejsce kogoś innego, kto przy wszystkich innych zaletach różniłby
się od tow. Stalina pod jednym tylko względem, mianowicie byłby bardziej tolerancyjny,
bardziej lojalny, bardziej uprzejmy i bardziej życzliwy wobec towarzyszy...”

Taki ostateczny stosunek Lenina do Stalina miał swoją przyczynę w pewnym epizodzie,
który   wydarzył   się   w   końcu   grudnia   1922   r.   Wówczas   to   Stalin,   niezadowolony   z
ingerencji   Lenina   wokół   wspominanego   już   sporu   wokół   kwestii   monopolu   handlu
zagranicznego, wykorzystując fakt, iż powierzono mu nadzór nad przestrzeganiem przez
Lenina     zaleceń   lekarzy,   zadzwonił   do   Krupskiej,   aby   udzielić   jej   ostrej   nagany   za
nieprzestrzeganie   zaleceń   lekarzy   i   zagroził   postawieniem   jej   przed   Komitetem
Centralnym. Wtedy to zwymyślał ją przez telefon bardzo ordynarnie, o czym wkrótce
dowiedział się sam Lenin.

Było oczywiste, że list odczytany po śmierci wodza rewolucji członkom XII Zjazdu

przekreśli szanse Stalina na przejęcie władzy. A jednak list ten, znany jako testament
Lenina, nigdy na Zjeździe nie został odczytany.
Lenin, jak już wspomniałem, dyktował list swojej sekretarce Lidii Fotijewej. Ona zdawała
sobie sprawę, że dni jej szefa dobiegają końca i powinna szukać nowego protektora. Jego
list w zalakowanej kopercie, z adnotacją „Ściśle tajne” otrzymała jego żona i to ona miała
otworzyć   kopertę   po   śmierci   Lenina.   Kopia   listu   pozostała   w   sekretariacie.
Niewykluczone,   że   Lidia   Fotijewa   uznała,   iż   Stalin   zajmie   miejsce   Lenina   po   jego
śmierci. Dość, że Stalinowi przekazała list Lenina.
Lenin pisząc, że żąda zdjęcia Stalina ze stanowiska genseka, nie pozostawił partii żadnych
więcej wytycznych, co wydawało się dość dziwnym.
Istniał prawdopodobnie jeszcze inny, pełniejszy tekst, który Lenin mógł przechowywać w
swoim gabinecie na Kremlu.  Być może  tam znajdowały  się  wytyczne dla zjazdu  np.
propozycja zastąpienia genseka trzema sekretarzami – Trockim, Zinowiewem i Stalinem,
co zniszczyłoby wpływy Stalina. Losy tego tekstu nie są znane, owiane są „kremlowską
tajemnicą”

Lenin zmarł 21 stycznia 1924 r. o godzinie 18.50.

Stalin   wiedział,   że   śmierć   wodza   rewolucji   jeszcze   nie   otwiera   przed   nim   drogi   do
władzy. Stał na niej potężny konkurent – Lew Trocki, który pełnił stanowisko komisarza
obrony.
Kiedy   w   styczniu   1924   r.   Lenin   leżał   śmiertelnie   chory,   Trocki   dał   się   przekonać
lekarzom (również chorował) aby udał się na wypoczynek do Soczi. Nie podejrzewał, że
lekarze wykonywali polecenie Stalina. Nie było go kiedy zmarł Lenin. Na wieść o śmierci
Lenina zadzwonił do... Stalina, pytając czy jest to prawda. Stalin okłamał go stwierdzając,
że w istocie Stalin jest chory, ale nie ma powodów do obaw o jego życie. Naiwny Trocki
uwierzył.   Kiedy   trwała   ta   rozmowa   Lenin   leżał   już   w   trumnie.   Stalin   zajął   się
uroczystościami pogrzebowymi, opracowując majestatyczny plan pogrzebu „boga”.

Po śmierci Lenina odbył się XIII Zjazd Partii. Miał być na nim odczytany

„testament”   Lenina.   W   przeddzień   obrad   Krupska   uroczyście   dostarczyła   do   KC
zalakowane   koperty.   Uczestników   Zjazdu   zdziwiły   słowa   Lenina   zawarte   w   liście.
Członkowie  KC nie  mogli  pojąć  o co chodziło Leninowi. Dlaczego  „wiesza  psy” na
wszystkich wodzach, a nie proponuje nikogo na ich miejsce? Dlaczego trzeba zdejmować

Ibidem, s.114-115

Stalina ze stanowiska, skoro jedyną jego wadą jest grubiaństwo? Wychodziło na to, że
Lenin  mści   się   za   obrazę   swojej   żony.   Stalin   mógł   być   spokojny.   Wypadł   lepiej  niż
pozostali przywódcy.
W   celu   wyeliminowania   Trockiego   Stalin   sprzymierzył   się   ze   swoimi   dawnymi
przeciwnikami tj. Zinowiewem i Kamieniewem, dzięki czemu miał ich pełne poparcie w
czasie Zjazdu.
Po Zjeździe odbyło się plenum, które miało wybrać genseka.
Wtedy   Stalin   wykonał   swój   ulubiony   ruch.   Poprosił   o   dymisję,   gdyż   taka   była   wola
Bogolenina. Dalszy scenariusz rozwijał się zgodnie z jego przewidywaniami: wszyscy –
Trocki, Zinowiew i Kamieniew z nienawiści do siebie zgodnie zagłosowali aby Stalin
został na stanowisku. Więc został.

W końcu października Trocki opublikował artykuł „Lekcje Października”, w

którym m.in. oczernił Zinowiewa i Kamieniewa a Stalina określił jako nic nie znaczącego
człowieka. Przypomniał także, że to on jest jedynym wodzem Października. To było
samobójstwo. Na plenum KC Zinowiew i Kamieniew zgłosili wniosek o wykluczenie
Trockiego z partii. Przeciwny był temu... Stalin, ku zdumieniu sojuszników, którzy nie
wiedzieli, że jeszcze Trocki może przydać się Stalinowi w walce przeciwko im.
Pozostawiając Lwa w Biurze Politycznym Stalin stopniowo pozbawiał go władzy. Stracił
on stanowisko przewodniczącego Rady Wojskowo-Rewolucyjnej. Twórca Armii
Czerwonej został z niej usunięty.

Następnie przyszła kolej na Zinowiewa i Kamieniewa. Stalin dobrał sobie do

pomocy   ostatniego   wodza   -   Bucharina.   Stał   on   na   czele   ruchu,   zwanego   w   partii
„prawicowcami”.   14   kwietnia   opublikowano   w  Prawdzie  artykuł   Bucharina   z   hasłem
adresowanym   do   chłopstwa:  „Bogaćcie   się,   rozwijajcie   swoje   gospodarstwa.   I   nie
martwcie się, że ktoś was przyciśnie”.

Kraj odetchną z ulgą. Wraz z upadkiem Trockiego zaczęły się zmiany na lepsze. Hasło
oszołomiło jednak starych członków partii. Nie do przyjęcia było pojawienie się
„bogatego chłopa”. To był nokaut utopii. Kamieniew zażądał wyjaśnień od Stalina. Stalin
jednak milczał. Zinowiew i Kamieniew uznali, że czas uderzyć na Stalina. Zniszczą
Bucharina, a wtedy Stalin się przestraszy.
Ostateczne starcie nastąpiło w grudniu 1925 r. w czasie XIV Zjazdu Partii. Zinowiew i
Kamieniew oficjalnie potępili Bucharina. Stalin broniąc Bucharina mówił: „Żądacie krwi
Bucharina? Nie damy wam jego krwi! (oklaski)”

. Kamieniew krzyczał: „Nie zmuście

mnie   do   milczenia   wrzaskami   grupki   towarzyszy.   (...)   Stalin   nie   może   pełnić   roli
bolszewickiego   sztabu.   Jesteśmy   przeciwni   teorii   jedynowładztwa,   jesteśmy   przeciwni
tworzeniu   wodza”.   Sala   reaguje   okrzykami:  „Nieprawda!   Bzdura!   Stalin!   Chcemy
Stalina!”.

Zjazd reagował wrzaskiem nie dlatego, że był po prostu posłuszny

dyrektywom Stalina. Delegaci nie wierzyli już w zapewnienia mówców. Jeszcze
niedawno Zinowiew i Kamieniew występowali przeciwko Trockiemu po stronie Stalina, a
teraz występuja przeciwko Stalinowi po stronie Trockiego. Zjazd potępił Zinowiewa i
Kamieniewa. To była ich całkowita klęska. Trocki nie brał czynnego udziału w obradach.
Ostentacyjnie czytając francuskie romanse, obserwował tylko jak Stalin niszczy swoich
niedawnych sojuszników.

Edward Radziński, Stalin. Pierwsza pełna biografia oparta na rewelacyjnych dokumentach z tajnych archiwów rosyjskich,

Warszawa 1996, s.236

Ibidem, s.236

Ibidem, s.237

Na   tym   zjeździe   Stalin   po   raz   pierwszy   stanął   ponad   innymi   członkami   Biura
Politycznego. W Politbiurze miał już po swojej stronie zdecydowaną i stabilną większość.
Zdjął Kaminiewa ze stanowiska przewodniczącego Komitetu Pracy i Obrony. Nowymi
członkami   zostali   jego   „pokorni   słudzy”   –   Woroszyłow,   Mołotow,   Kalinin.   Zostawił
jeszcze na krótko Zinowiewa, ale odebrał mu rządy nad Leningradem, a z władz miasta
usunął jego zwolenników. Czystką w Leningradzie zaczął kierować Siergiej Kirow. W
Politbiurze zostawił także Trockiego.
W 1926 r. Trocki chorował, toteż wykorzystując swoje dawne znajomości wyjechał na
kuracje   do   Niemiec.   Stalin   w   tym   czasie   również   opuścił   Moskwę   i   udał   się   na
wypoczynek do Soczi, zostawiając Moskwę pod rządami Mołotowa.
Kiedy   Trocki   wrócił   z   leczenia   zaraz   zjawili   się   u   niego   Zinowiew   i   Kamieniew   z
propozycją   sojuszu.   Nie   wiedzieli   wtedy,   że   Stalin   ma   już   ogromne   poparcie   mas
partyjnych.   Tak   więc   ich   los   został   już   przesądzony.   Kamieniew   został   wysłany   na
placówkę dyplomatyczną do „kapitalistycznego kraju”. W praktyce oznaczało to zesłanie.
Zinowiew z kolei przestał kierować Kominternem. Kiedy Krupska podjęła próbę wsparcia
dawnych towarzyszy męża, Stalin żartobliwie ją ostrzegł: „Jeśli będziecie rozrabiać, damy
Leninowi inną wdowę”.

Krupska przestraszyła się. Została skierowana do Centralnej

Komisji Kontroli, gdzie zatwierdzała najbardziej nieprawdopodobne zarzuty przeciwko
byłym współpracownikom jej męża.
Stalin z Biura Politycznego usunął wszystkich wodzów Października.
W czasie obrad XV Zjazdu Partii uchwalono wydalenie z partii Zinowiewa, Kamieniewa,
Trockiego i siedemdziesięciu innych działaczy opozycji, w tym takich znakomitości jak
Piatakow, Radek, Smigła i innych.
Dzięki ogólnemu poparciu Stalin posunął się jeszcze dalej. Wszystkich członków KC,
którzy byli w opozycji wyprawił na zesłanie (Radek, Smigła, Biełoborodow, Murałow,
Prieobrażeński, Smirnow).
Podobny los spotkał Trockiego. Został wydalony ze swojego mieszkania na Kremlu, a
jakiś   czas   potem   dwaj   funkcjonariusze   OGPU   wyprowadzili   Trockiego,   jego   żonę   i
starszego syna Lwa Siedowa do samochodu i zawieziono ich do portu w Odessie, gdzie
wprowadzono go na pokład statku „Ilicz”. Gdy statek minął Bosfor, oficerowie eskorty
wręczyli banicie 1500 dolarów i sami odpłynęli łodzią na brzeg. Trocki zgłosił się do
ambasady w Istambule, gdzie mieszkał sześć  tygodni, a następnie przeniósł się na turecka
wyspę   Prinkipo.   Tułaczka   Trockiego   trwała   do   1940   r.   gdzie   w   Meksyku   został
zamordowany przez agenta wywiadu sowieckiego Ramona Mercadera del Rio.
To jeszcze nie był koniec czystki Stalina, pozostał jeszcze jego niedawny sprzymierzeniec
Bucharin, który wraz z Tomskim i Rykowem w 1926 r. sprzymierzyli się ze Stalinem
przeciwko   Zinowiewowi   (po   którym   objął   w   1926   r.   przywództwo   w   Kominternie),
Kamieniewowi   i   Trockiemu.   Sojusz   ten   załamał   się   w   1928   r.,   ponieważ   Bucharin
dopuszczał kolektywizację rolnictwa jedynie środkami ekonomicznymi i bez przymusu,
do tego zaś wierzył w liberalizacje systemu i możliwość powstania alternatywnej partii
socjalistycznej.   Stalin   zręcznie   manewrując   aparatem   partyjnym,   nadał   początkowo
sporowi charakter wyłącznie doktrynalny, dopiero zaś zdobywszy przewagę w Politbiurze
zaatakował antagonistów personalnie, jako „nosicieli odchylenia prawicowego”. W 1929
r.   Bucharin   zmuszony   został   do   rezygnacji   ze   wszystkich   stanowisk,   a   następnie   po
wykryciu sprawy Riutina, do złożenia samokrytyki.

Jeszcze w 1926 r. kiedy Stalin umacniał swoją władzę nie był dość silny aby

swoich przeciwników skazywać na śmierć. Czekał na pretekst i znalazł go w 1934 r.

Ibidem, s.241

Chodzi tu o zabójstwo Sergieja Kirowa. Kirow był zwolennikiem nieco liberalniejszego
kursu   politycznego.   Kilka  miesięcy   przed   swoja   śmiercią,   na   XVII  Zjeździe   WKP(b)
wysunięty został jako kandydat do stanowiska sekretarza generalnego. Stalinowi groził
poważny konkurent, który miał duże poparcie.
1 grudnia 1934 r. w Leningradzie Kirow, przewodniczący Miejskiego Komitetu partii
komunistycznej,   przybył   do   Pałacu   Smolnego   gdzie   mieściło   się   jego   biuro.   Tam  po
godzinie   16.00   został   zastrzelony   przez   Leonida   Nikołajewa,   na   polecenie   NKWD.
Zbrodnia z całą pewnością została dokonana na polecenie Stalina. Zabójstwo Kirowa
posłużyło mu jako pretekst do rozpoczęcia Wielkiej Czystki.

W tym samym czasie w Leningradzie i Moskwie trwało śledztwo w sprawie

okoliczności   zamachu   na   Kirowa.   Jednakże   oficerowie   śledczy   nie   starali   się   dociec
prawdy. Z Moskwy, bezpośrednio od Gienricha Jagody, komisarza spraw wewnętrznych
otrzymali polecenie, co śledztwo ma wykazać. Ich obowiązkiem było udowodnienie, że
zamachowiec   był   członkiem   tajnego   związku   zinowiewowców.   Siergiej   Zinowiew   i
Borys  Kamieniew  mieli  zginąć.  Stalin  przystąpił  do  likwidowania   tych,  którzy  mogli
protestować   przeciwko   jego   władzy   absolutnej.   I   dokonał   tego   ze   straszliwą
konsekwencją. Cztery lata później był już dyktatorem, którego władzy nie mógł zagrozić
nikt. Swojej potędze poświęcił życie milionów ludzi.

Patrząc z perspektywy czasu można stwierdzić, że Stalin w swoim postępowaniu

i dochodzeniu do władzy, sprzymierzając się ze swoimi wrogami by wyeliminować ze
swojej drogi innych, a następnie usuwać kolejno swoich sprzymierzeńców, kierował się
zasadą „dziel i kłóć”. W jego przypadku, droga którą obrał była cyniczna, zimna, twarda,
ale przede wszystkim bardzo skuteczna.
Józefa Stalina postrzega się powszechnie jako jednego z największych tyranów w
dziejach Rosji i świata. Współcześnie wiadomo, że cierpiał na paranoję.