Członkostwo_Polski_w_UE_jako_wyraz_idei

UNIA EUROPEJSKA

STUDIA POLITYCZNE NR 30

KONRAD SZOCIK

Uniwersytet Jagielloński

CZŁONKOSTWO POLSKI W UNII EUROPEJSKIEJ

JAKO WYRAZ REALIZACJI

IDEI OŚWIECENIOWYCH

Poland’s membership of the European Union as an Expression

of the Fulﬁ lment of Enlightenment Concepts

The European Union fulﬁ ls the philosophical concepts formulated in the

European  thinking  of  the  17th  and  18th  centuries.  The  importance  of  the
freedom and autonomy of the individual, given prominence in the postulates
of  numerous  philosophers  of  the  Enlightenment,  ﬁ rst  and  foremost
in  respect  of  religion  and  the  state,  constitutes  the  European  Union’s
conceptual  foundation.  Other  aspects  which  attest  to  this  connection  are
secularisation, inspired by the notion of tolerance and the freedom of each
and  every  individual,  and  the  emphasis  accorded  the  crucial  relevance  of
science  and  technology.  In  acceding  to  the  European  Union,  Poland  had
both to accept and unceasingly put into practice its supreme ideas, which
were inspired by the philosophical reﬂ ections of the Enlightenment.

WSTĘP

Unia Europejska, chociaż jest strukturą polityczną, regulowaną

przez  zespół  określonych  norm  prawnych,  stanowi  wyraz  pewnych,
uprzednich  wobec  nich,  wartości  i  idei.  Nurtem  myślowym,  który
w  największym  stopniu  wpłynął  na  kształt  idei  obecnie  realizowa-
nych w Unii Europejskiej, jest ﬁ lozoﬁ a Oświecenia. Dlatego Unię mo-
żemy postrzegać jako organizację realizującą postulaty sformułowane
przez  oświeceniowych  myślicieli.  Jeżeli  jej  funkcjonowanie  jest  wy-

Access via CEEOL NL Germany

324

Konrad Szocik

znaczane przez idee Oświecenia, każde państwo starające się o przy-
należność do tej struktury musi zaakceptować, a następnie realizo-
wać te idee. Nie ulega wątpliwości, że Polska, stając się członkiem,
a tym bardziej przewodnicząc w ramach prezydencji Radzie Unii Eu-
ropejskiej, zaakceptowała i wprowadza oświeceniowy projekt ideowy.

Unia Europejska, a tym samym Polska jako jej integralna część,

w  swojej  działalności  kierują  się  ideami  ﬁ lozoﬁ cznymi  wypracowa-
nymi  przez  myślicieli  osiemnastowiecznego  Oświecenia.  Zapowiedź
oświeceniowej  rewolucji  myśli  zauważyć  można  już  w  XVII  wieku,
w  koncepcjach  ﬁ lozoﬁ cznych  René  Descartes’a,  Benedykta  Spinozy,
Pierre’a Bayle’a czy Thomasa Hobbesa, dostrzegających błędność tra-
dycyjnych idei religijnych i politycznych

. W artykule zwrócimy uwa-

gę na najważniejsze elementy oświeceniowego projektu i ich wpływ
oraz stałą aktualność w funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przy oka-
zji warto podkreślić, że jej ideowym fundamentem nie są żadne idee
religijne, ale zsekularyzowana ﬁ lozoﬁ a nowożytna, często ateistycz-
na, a na pewno areligijna, która wyrosła z krytyki religii.

Analizując działalność polityczną Polski czy Unii Europejskiej,

często zapominamy, że podstawą każdej decyzji jest określony Welt-
anschauung,  który  generuje  podejmowane  decyzje  i  ogranicza  za-
kres możliwości. Dotyczy to nie tylko problematyki bioetycznej i ety-
ki publicznej, w których konﬂ ikt między Weltanschauung religijnym
a  oświeceniowym,  przyjętym  przez  Unię,  jest  być  może  najbardziej
widoczny.  Wpływ  idei  ﬁ lozoﬁ cznych,  stanowiących  podstawę  poli-
tyki,  jest  obecny  w  każdej  aktywności  politycznej.  Funkcjonujący
w  Unii  Europejskiej,  oparty  na  zsekularyzowanej  ﬁ lozoﬁ i  Oświece-
nia, Weltanschauung zawiera charakterystykę człowieka i obywatela
jako  jednostki  wolnej,  niezależnej,  której  życie,  wolność  i  własność
są najwyżej cenionymi wartościami. Tych wartości, integralnie przy-
sługujących każdemu obywatelowi, nie można poświęcić dla żadnej,
rzekomo nadrzędnej wartości, jaką może stać się Bóg, życie nadprzy-
rodzone,  polityczna  dyktatura,  czy  jakiekolwiek  idee  religijne  bądź
świeckie

. Co istotne, te niezbywalne prawa każdego obywatela doty-

czą  wszystkich  ludzi,  niezależnie  od  przekonań  politycznych,  religij-
nych,  czy  orientacji  seksualnej.  Unia  Europejska  może  bronić  war-
tości  osoby  jedynie  na  podstawie  przyswojenia  określonej  ﬁ lozoﬁ i,
która najwyżej ceni człowieka i jego prawa, a nie abstrakcyjne i nie-

J. Israel, A Revolution of the Mind. Radical Enlightenment and the Intellectual Origins

of Modern Democracy, Princeton 2010, s. 1–2.

J. Israel, A Revolution of the Mind..., s. 125–127.

325

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

jasne idee. Ideową podstawą Unii, kształtującą jej działalność i roz-
wój, jest ﬁ lozoﬁ a Oświecenia.

Zamierzeniem artykułu jest przedstawienie głównych i podsta-

wowych elementów ﬁ lozoﬁ i Oświecenia jako ideowych fundamentów
Weltanschauung Unii Europejskiej, który wpływa na kształt stano-
wionego prawa, a następnie tworzy określony model społeczny i kul-
turowy. W tym celu zwrócimy uwagę na wybrane aspekty koncepcji
ﬁ lozoﬁ cznych Oświecenia, które mogą mieć zastosowanie praktyczne
przede wszystkim w odniesieniu do problematyki prawnej i etycznej.
Znajomość dziedzictwa myśli oświeceniowej pozwoli dostrzec ogrom-
ny wpływ postulatów ﬁ lozofów XVII i XVIII wieku na prawno-kulturo-
wą praktykę Unii Europejskiej.

Przedmiotem naszej analizy będą propozycje ﬁ lozoﬁ czne opraco-

wane  przez  czołowych  prekursorów  Oświecenia,  Descartes’a  i  Spi-
nozę,  a  także  wybrane  zagadnienia,  stworzone  i  rozwijane  przez  ﬁ -
lozofów oświeceniowych Anglii, Francji i Niemiec. Odniesiemy się do
badań wybitnych teoretyków historii idei, takich jak Jonathan Israel,
Cornelio Fabro, Paul Hazard czy Isaiah Berlin. Przedstawiając proble-
matykę religijną w perspektywie zmian sekularyzacyjnych, zagadnie-
nia  tolerancji  oraz  wolności  religijnej,  a  przede  wszystkim  idei  pań-
stwa  zsekularyzowanego,  neutralnego  światopoglądowo,  która  jest
fundamentalną ideą Unii Europejskiej, sięgniemy do prac m.in. Jose
Casanovy,  Jürgena  Habermasa  czy  Ernsta  Troeltscha.  Przedstawio-
na przez nich teoria sekularyzacji odwołuje się do idei tolerancji reli-
gijnej stworzonej w okresie wczesnego Oswiecenia m.in. przez Johna
Locke’a i Spinozę.

PODSTAWY OŚWIECENIOWEGO WELTANSCHAUUNG

I ICH ZASTOSOWANIE W FUNKCJONOWANIU

UNII EUROPEJSKIEJ

Od czasu formalnego zakończenia epoki Oświecenia w drugiej

połowie  XVIII  wieku  podstawowe  idee  tego  nurtu  wielokrotnie  kwe-
stionowano,  wskazując  na  inne  niż  racjonalne  aspekty  ludzkiego
funkcjonowania.  Jednym  z  najpopularniejszych  zarzutów  jest  za-
kwestionowanie sensowności i użyteczności idei postępu. Inna uwa-
ga  dotyczy  podkreślania  roli  religii,  zwłaszcza  w  kontekście  proble-
mów związanych z uzasadnieniem etyki bez odniesienia do idei Boga.
Wreszcie, najpoważniejszym zarzutem jest niesłuszne oskarżanie idei

326

Konrad Szocik

oświeceniowych o doprowadzenie do powstania dwudziestowiecznych
totalitarnych ideologii

Podawanie w wątpliwość optymistycznej wiary i zaufania do czło-

wieka  i  społeczeństwa,  kierowanych  dynamicznym  rozwojem  nauki
i techniki, cechujące oświeceniowy model rzeczywistości, współistnie-
je  z  całkowitą  realizacją  tych  postulatów  na  poziomie  rządów  wielu
państw i struktur politycznych, szczególnie Unii Europejskiej. Cechą
wyróżniającą współczesność jest technokratyczny charakter państw,
które  funkcjonują  zgodnie  z  oświeceniowymi  ideami  prymatu  nauki
i techniki oraz ideą stałego postępu. Jeżeli nawet na poziomie ﬁ lozo-
ﬁ czno-kulturowym  powyższe  idee,  zwłaszcza  idea  przyznająca  rozu-
mowi nadrzędną rolę, są kwestionowane na płaszczyźnie politycznej,
szczególnie w polityce Unii Europejskiej, stanowią fundament jej ak-
tywności.

Jedną z najsłynniejszych i najlepiej oddających istotę Oświece-

nia deﬁ nicji jest twierdzenie Immanuela Kanta interpretujące ruch
oświeceniowy jako „wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą po-
padł z własnej winy”

. Zasadniczym hasłem Oświecenia jest wezwa-

nie Horacjusza Sapere Aude – „Miej odwagę posługiwać się własnym
rozumem”. Kant jako przyczyny przedoświeceniowej „niepełnoletno-
ści” człowieka wskazywał lenistwo i tchórzostwo

. Postulat używania

rozumu  jest  ściśle  związany  z  ideą  wolności.  Wolne,  nieskrępowane
autorytetami i tradycją posługiwanie się rozumem powinno, zdaniem
Kanta, rozpocząć się od wyzwolenia od przesądów, przede wszystkim
religijnych i politycznych. Unia Europejska umożliwia realizację poli-
tycznych ideałów Kanta podkreślającego ważność ustanowienia neu-
tralnej przestrzeni publicznej, w której instytucje polityczne nie pro-
mują  żadnego  Weltanschauung,  najwyżej  ceniąc  wolność  sumienia
każdego  obywatela

. Praktyczną konsekwencją oświeceniowej idei

wolności obywatelskiej jest możliwość krytycyzmu wobec ustalone-
go porządku religijnego, politycznego czy społecznego

. Sto lat przed

Kantem John Locke uważał odpowiednie kierowanie się rozumem
za gwarancję szczęśliwego i poprawnego życia

. Dla nurtu oświece-

niowego wolne posługiwanie się rozumem miało mieć wymiar pub-

I. Berlin, Pod prąd. Eseje z historii idei, przeł. T. Bieroń, Poznań 2002, s. 65–68.

I. Kant, Co to jest Oświecenie?, przeł. A. Landman, w: T. Kroński, Kant, Warszawa

1966, s. 164.

Ibidem, s. 164.

Ibidem, s. 171.

Ibidem, s. 172.

J. Locke, myśli o wychowaniu, przeł. M. Heitzman, Warszawa 2002, s. 21.

327

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

liczny i praktyczny dotyczący społeczeństwa, wykształcenia narodu,
powszechnego nauczania wszystkich jednostek

Technokratyczny charakter Unii Europejskiej, akcentującej zna-

czenie rozwoju naukowego i technicznego, chronologicznie został po-
przedzony industrializacją i bogaceniem się Wielkiej Brytanii w XVIII
wieku. Przemysłowy rozwój zakorzeniony był w ideach naukowo-ﬁ lo-
zoﬁ cznych, m.in. w myśli geometrycznej i fascynacji nią jako schema-
tem analizowania i przekształcania rzeczywistości. Znamienną cechą
brytyjskiej ﬁ lozoﬁ i, podobnie jak nieco później francuskiej, jest rezyg-
nacja w XVIII wieku z wysoce abstrakcyjnych rozważań metaﬁ zycz-
nych na rzecz problematyki praktycznej, etycznej, politycznej i spo-
łecznej towarzyszących równoczesnemu rozwojowi przemysłowemu

Ten  zwrot  ku  dynamicznemu  rozwojowi  technicznemu  i  przemysło-
wemu  związany  był  z  ogólnym  zwrotem  Oświecenia  ku  człowiekowi.
Industrializacja  miała  ulepszyć  życie  człowieka,  który  stał  się  cen-
trum myśli oświeceniowej, zastępując dotychczas najwyższą wartość,
Boga

. Dlatego naturalną konsekwencją i oczywistym wymogiem tej

rewolucji w hierarchii wartości stała się sekularyzacja europejskiego
Weltanschauung, który musiał zostać dostosowany do intensywnego
rozwoju i koncentracji na rzeczywistości społeczno-materialnej

W epoce Oświecenia powstają nauki poświęcone człowiekowi, któ-

ry stał się przedmiotem wieloaspektowych badań. Radykalne Oświe-
cenie, koncentrujące się na wartościach równości i demokracji, zapo-
czątkowało nurt myślowy stanowiący istotę rzeczywistości społecznej
i politycznej Unii Europejskiej. Jonathan Israel jako idee stanowiące
istotę radykalnego Oświecenia wymienia następujące zasady: (1) de-
mokrację,  (2)  równość  pod  względem  płciowym  i  rasowym,  (3)  pry-
watną  wolność  dotyczącą  stylu  życia,  (4)  całkowitą  wolność  myśli
i  prasy,  (5)  sekularyzację  w  zakresie  prawa  publicznego  i  edukacji,
polegającą  na  pozbawieniu  instytucji  religijnych  wpływu  na  te  sek-
tory  życia  publicznego  oraz  (6)  sekularyzację  rozumianą  jako  admi-
nistracyjne oddzielenie państwa i Kościoła

. Identyczne zasady sta-

I. Kant, Spór fakultetów. Wznowione pytanie czy rodzaj ludzki stale zmierza ku temu,

co lepsze? Fragment krakowski, fragment królewiecki, przeł. M. Żelazny, Nowa Wieś 2003,
s. 141.

C. Fabro, introduzione all’ateismo moderno, Roma 1964, s. 213–214.

P.L. Berger, Święty baldachim. Elementy socjologicznej teorii religii, przeł. W. Kur-

dziel, Kraków 1997, s. 153.

K. Dobbelaere, Sekularyzacja. Trzy poziomy analizy, przeł. R. Babińska, Kraków

2008, s. 49–52.

J. Israel, A Revolution of the Mind..., s. vii–viii.

328

Konrad Szocik

nowią  podstawę  funkcjonowania  Unii  Europejskiej  i  punkt  wyjścia
do  stanowienia  prawa,  o  czym  świadczy  faktyczny  pluralizm  świa-
topoglądowy  i  kulturowy  oraz  demokratyczne,  promujące  równość
wszystkich  obywateli  procedury.  Praktyczną  korzyścią  o  olbrzymim
znaczeniu,  generowaną  przez  prawne  umocowanie  tych  oświecenio-
wych idei, jest możliwość pokojowego współistnienia ludzi reprezen-
tujących różne koncepcje światopoglądowe, rasy, narody itp., szanu-
jących swoje człowieczeństwo. Historia Europy, nie tylko nowożytnej
epoki  wojen  religijnych,  ale  także  XX  wieku  pokazuje,  że  te  unijne
gwarancje  wcale  nie  są  oczywiste  i  naturalne,  lecz  stanowią  efekt
długotrwałych, ﬁ lozoﬁ cznych i prawnych starań.

Zmiana paradygmatów w ﬁ lozoﬁ i jest znamiennym, ale nie jedy-

nym  przykładem  tej  rewolucji  myśli.  Polityka  Unii  Europejskiej  jest
rezultatem  oświeceniowej  idei  sekularyzacji  myśli  i  nauki,  powiąza-
nej  z  Lockowskim  przekonaniem  o  konieczności  zakorzenienia  teo-
rii  w  doświadczeniu  i  służenia  mu.  Oświecenie  umożliwiło,  poprzez
odpowiednią zmianę teoretycznej podstawy, wdrażanie praktycznych
projektów  społecznych  i  politycznych  służących  rozwojowi  jednost-
ki  i  społeczeństwa.  Istotę  różnicy  między  projektem  oświeceniowym
a dotychczasowym, teistycznym i religijnym Weltanschauung, stano-
wi zniesienie podporządkowania człowieka zewnętrznym instancjom,
czyli  Bogu,  reprezentowanemu  przez  instytucje  religijne,  oraz  wła-
dzy absolutnej, powołującej się na boską legitymizację

. Oczywiście,

zmiana warunków ludzkiego życia wskutek oświeceniowej rewolu-
cji nie była ani powszechna, ani natychmiastowa, jednak kluczową
rolę w historii idei stanowi modyﬁ kacja paradygmatu z teistycznego,
ukierunkowanego na Boga, na zsekularyzowany i ateistyczny, skon-
centrowany na człowieku.

Znamienną cechą Oświecenia jest krytyka dotychczasowej tra-

dycji  intelektualnej,  ﬁ lozoﬁ cznej,  religijnej  i  politycznej.  Oświecenie
poddało  krytyce  idee  religijne  i  teologiczne;  zanegowało  ideę  podpo-
rządkowania jednostki władzy i autorytetowi zarówno państwowemu,
jak  religijnemu;  zanegowało  sensowność  związanych  z  religijnym
Weltanschauung systemów metaﬁ zycznych, abstrakcyjnych i deduk-
cyjnych, nieweryﬁ kowalnych empirycznie

. Walka z przesądami i za-

F. Adamski, Secolarizzazione della cultura. Interpretazioni teoriche e conseguenze

pratiche, w: Rassegna di Pedagogia. Pädagogische Umschau, 4 Ottobre. Dicembre 1985,
Pisa, s. 254–255.

P. Hazard, Myśl europejska w XVIII wieku od Monteskiusza do Lessinga, przeł.

H. Suwała, Warszawa 1972, s. 72–79.

329

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

bobonami,  znamienna  dla  wielu  ﬁ lozofów  Oświecenia,  wynikała  ze
zgubnego społecznie wpływu nieuzasadnionych naukowo twierdzeń.
Gotthold Ephraim Lessing jak główny cel Oświecenia wymieniał ko-
nieczność  zminimalizowania  oddziaływania  trzech  głównych  typów
różnic między ludźmi – różnic religijnych, narodowościowych i stano-
wych. Zdaniem Lessinga, szkodliwość tych podziałów w obrębie ludz-
kości  wynika  z  opartego  na  przesądzie  przekonania  o  wyjątkowości
i  bezkrytycznym  stosunku  do  własnych  wierzeń  religijnych,  pocho-
dzenia etnicznego i przynależności klasowej

Teoretycy Oświecenia zwracali uwagę na konieczność zmodyﬁ ko-

wania struktury politycznej i społecznej, na przeszkodzie której znaj-
dowały się oparte na tradycji i autorytecie koncepcje metaﬁ zyczne,
religijne i świeckie. Dlatego punktem wyjścia ﬁ lozoﬁ i oświeceniowej
stała się krytyka teologicznej metaﬁ zyki i dążenie do uniezależnienia
ludzkiego umysłu od ograniczeń pozaracjonalnych autorytetów, opie-
rających się na posłuszeństwie i nakazie. Nową instancją, która za-
stąpiła zanegowaną religię i teologię, stała się ludzka wiedza, nauka
i rozum, które były siła sprawczą umożliwiającą postęp gospodarczy
i techniczny.

Grupą społeczną będąca nośnikiem tych idei była burżuazja, wal-

cząca  o  własną,  społeczno-prawną  emancypację.  Narzędziem  słu-
żącym  rozwojowi  tej  warstwy  społecznej  nie  była  przemoc  ani  ideo-
logie  odwołujące  się  do  sfery  nadprzyrodzonej,  lecz  idee  odwołujące
się  do  wartości  ludzkiego  rozumu,  doświadczenia  i  eksperymentu
naukowego,  a  także  opracowanie  odpowiedniego  modelu  edukacji
i  wychowania  oraz  kapitalistycznych  stosunków  gospodarczych

Francuscy Lumieres czerpali idee z rozwijającej się burżuazji angiel-
skiej,  które  następnie  przyswajane  były  przez  burżuazję  francuską.
Francuskie  mieszczaństwo,  dążąc  do  realizacji  swoich  postulatów
społecznych,  politycznych  i  gospodarczych,  potrzebowało  narzędzi
intelektualnych  w  postaci  stale  rozwijającej  się  nauki,  wiedzy  oraz
zsekularyzowanej ﬁ lozoﬁ i

. Religia stała się pierwszym przedmiotem

krytyki ze względu na wspieranie systemu feudalnego, z którym bur-
żuazja prowadziła walkę o wolność myśli, jak również o uzyskanie
praw politycznych i ekonomicznych. Ekonomiczna, polityczna i świa-
topoglądowa potęga Kościoła, wspierająca monarchię absolutną, była

J. Israel, A Revolution of the Mind..., s. 72.

J. Habermas, Theorie des kommunikativen Handelns, t. I, Frankfurt am Main 1988,

s. 338.

J. Israel, A Revolution of the Mind..., s. 206.

330

Konrad Szocik

naturalnym przeciwnikiem nowych idei. Dlatego kluczowe znaczenie
dla rozwoju Oświecenia odgrywało, i nadal odgrywa, zakwestionowa-
nie  Weltanschauung  religijnego  i  teistycznego  oraz  uczynienie  cen-
trum,  zamiast  Boga  i  życia  nadprzyrodzonego,  człowieka,  jego  praw
i  doskonalenia  życia  doczesnego.  Monarchia  absolutna  opierała  się
na  określonych  podstawach  ﬁ lozoﬁ cznych  i  religijnych,  dlatego  za-
kwestionowanie  fundujących  ją  przesądów  stanowiło  punkt  wyjścia
dla Lumières, o czym już w XVII wieku wiedzieli tacy myśliciele, jak
m.in. Bayle, Hobbes czy Spinoza. Oświeceniowa ﬁ lozoﬁ a, odwołująca
się m.in. do matematyki i przyrody, miała stać się teoretyczną pod-
stawą nowego porządku prawnego, politycznego i społecznego, zastę-
pując dotychczasową metaﬁ zykę i teologię

Unia Europejska, przyjmując określone normy prawne i okre-

ślając cele swojego działania, realizuje racjonalistyczny, empiryczny
i naturalistyczny Weltanschauung opracowany przez czołowych my-
ślicieli przede wszystkim osiemnastowiecznego Oświecenia, ale mają-
cego swoich prekursorów już w XVII wieku, zwłaszcza w ﬁ lozoﬁ i René
Descartes’a i Benedykta Spinozy, których można oceniać jako myśli-
cieli wczesnego Oświecenia.

WPŁYW FILOZOFII RENÉ DESCARTES’A

Znaczenie Descartes’a polega na oddzieleniu wiedzy i nauki od me-

taﬁ zyki poprzez zastosowanie zasady immanentyzmu, poszukiwanie
idei jasnych i wyraźnych, sceptycyzm metodyczny, które składały się
na, mającą zagwarantować pewność, nową metodę ﬁ lozofowania

Nauka miała mieć praktyczny charakter, dlatego kolejną decyzją było
wyłączenie  teologii  z  zakresu  przyrodoznawstwa.  Istotne  znaczenie
odegrała mechanistyczna koncepcja rzeczywistości. Wielki wpływ po-
glądów  Descartes’a  na  francuskie  Oświecenie  najdobitniej  potwier-
dzają świadectwa inspirowanych przez niego ﬁ lozofów. Zarówno Denis
Diderot,  który  porzucił  deizm  na  rzecz  ateizmu  pod  wpływem  karte-
zjańskiej ﬁ zyki, jak również Paul Henri D’Holbach, czołowy reprezen-
tant  ateizmu  materialistycznego,  podkreślają  ateistyczne  implikacje
głoszonych przez Descartes’a twierdzeń o samowystarczalności materii
wprawionej w ruch i kierowanej przez własne, autonomiczne prawa

M. Horkheimer, T.W. Adorno, Dialektyka Oświecenia, przeł. M. Łukasiewicz, War-

szawa 1994, s. 40–41.

D. Garber, La physique metaphysique de Descartes, Paris 1999, s. 54–60.

C. Fabro, Introduzione all’ateismo..., s. 344.

331

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

Jedną z konsekwencji przyjętego dualizmu jest uniezależnienie

ciała od duszy, które podobnie jak cała materia jest autonomiczną
„maszyną” niepotrzebującą do swojej aktywności jakichkolwiek czyn-
ników duchowych

. Kartezjański dualizm metaﬁ zyczny położył pod-

waliny pod rozwój z jednej strony materializmu jako naturalizmu
ateistycznego, a z drugiej idealizmu jako antropologizmu ateistyczne-
go

. Skoncentrowanie się na materii jako jedynej instancji bytowej

cechuje przede wszystkim ﬁ lozofów francuskiego Oświecenia, zwłasz-
cza La Mettriego, Helwecjusza, Holbacha, Diderota i Mesliera, ekspo-
nujących kartezjańską niezależność i samowystarczalność materii

Filozoﬁ a Descartes’a wywarła potężny wpływ na ukształtowanie się
oświeceniowego racjonalizmu, dlatego podwaliny Unii Europejskiej
są w pierwszej kolejności kartezjańskie, a w drugiej oświeceniowe.

ZNACZENIE POGLĄDÓW BENEDYKTA SPINOZY

Wiele idei ﬁ lozoﬁ cznych Oświecenia nie powstałoby bez ﬁ lozoﬁ i

Benedykta Barucha Spinozy. Obok Spinozy jako prekursorów Oświe-
cenia  należy  wymienić  m.in.  Francisa  Bacona,  René  Descartes’a,
Pierre’a  Bayle’a,  Thomasa  Hobbesa,  Edwarda  Herberta  of  Cherbu-
ry.  Nie  ma  sensu  przytaczanie  doskonale  znanych  poglądów  Spino-
zy.  Należy  natomiast  podkreślić,  że  osiemnastowieczne,  radykalne
Oświecenie  miało  spinozjański  charakter.  Wpływ  Spinozy  polegał
przede  wszystkim  na  formułowaniu  następujących  tez:  (1)  uznaniu
prymatu  rozumu,  który  funkcjonował  jako  ostateczne  kryterium
rozstrzygające  zarówno  w  wymiarze  życia  praktycznego,  jak  i  teore-
tycznego;  (2)  wynikającym  z  niego  wyraźnym  uniezależnieniu  etyki,
ﬁ lozoﬁ i i nauki od teologii i religii; (3) ideach wolności i równości rea-
lizowanych za pomocą koncepcji zsekularyzowanego państwa

. Tym

samym istotą radykalnego Oświecenia nie był antyklerykalizm czy
ateizm, lecz eksponowanie wartości wolności myśli i ekspresji oraz
wskazywanie na ustrój demokratyczny jako najlepszą formę sprawo-
wania władzy

R. Descartes, Traite de l’homme, w: Le monde, L’homme, éditions du Seuil, collection

Sources du Savoir, Paris, Seuil 1996, s. 201.

C. Fabro, Introduzione all’ateismo..., s. 343.

Ibidem, s. 346.

J. Israel, A Revolution of the Mind..., s. 20–21.

Ibidem, s. 20–21.

332

Konrad Szocik

Te wszystkie postulaty można odnaleźć w twórczości Spinozy,

który,  mając  na  uwadze  bezpieczeństwo  i  pokój  społeczny,  postu-
lował  zdystansowanie  się  wobec  generujących  konﬂ ikty  i  przemoc
czynników religijnych, wskazując tym samym na priorytet sfery du-
cha  i  jednostkowej  religijności  nad  formami  zewnętrznego  kultu  re-
ligijnego,  pozbawionymi  jakiejkolwiek  teologicznej  i  eschatologicznej
wartości.  Jednak  krytyczna  reﬂ eksja  nad  teoriami  religijnymi  i  spo-
łeczno-politycznymi  stanowiła  jeden  z  dwóch  głównych  ﬁ larów  jego
poglądów.  Innym  źródłem,  bardziej  pierwotnym,  umożliwiającym
zakwestionowanie  dotychczasowych  idei  religijnych  i  politycznych,
jest  monistyczna  idea  substancji,  wskazująca  Boga  =  Naturę  jako
pełnię  całej  istniejącej  rzeczywistości

. Bez takiej podstawy metaﬁ -

zycznej  trudno  byłoby  utrzymać  wiele  radykalnych  tez.  Postulując
ideał  społeczeństwa  pokojowego,  wolnego  od  konﬂ iktów  i  przemocy,
Spinoza wskazywał na konieczność interioryzacji powszechnego pra-
wa  miłości  bliźniego,  która  dokonała  się  za  pośrednictwem  naucza-
nia Jezusa

. Krytykował natomiast formę funkcjonującą w państwie

żydowskim, które utożsamiło własne prawo cywilne z zewnętrznym
prawem boskim, wymagającym stałego potwierdzania i udowadnia-
nia, a przede wszystkim wymagającym bezwarunkowego posłuszeń-
stwa od członków społeczności

Metaﬁ zyka Spinozy ilustruje praktyczne znaczenie przyjętych za-

łożeń  ﬁ lozoﬁ cznych.  Monistyczna  koncepcja  substancji  umożliwiła
Spinozie  zakwestionowanie  dotychczasowych,  wiecznych  i  nienaru-
szalnych idei religijnych i teologicznych; stała się podstawą dążenia
do uczynienie społeczeństwa bardziej odpornym na potencjalne ma-
nipulacje i nadużycia ze strony władzy powołującej się na boską legi-
tymizację; wreszcie, stanowiła impuls dla ulepszania życia człowieka,
który stał się integralnym elementem boskiego i racjonalnego kosmo-
su. Filozoﬁ a Spinozy położyła podwaliny zarówno pod rozwój ateizmu
ﬁ lozoﬁ cznego,  jak  również  pod  destrukcję  dotychczasowego  porząd-
ku  religijnego  i  politycznego.  Znamiennym  i  doniosłym  pod  wzglę-
dem  politycznym  elementem  jego  ﬁ lozoﬁ i  jest  wspomniana  krytyka
ﬁ kcyjnego przekonania o boskim wybraniu narodu żydowskiego, któ-
ra stanowiła jedynie model służący do poddania krytyce wszystkich
typów  rządów  przekonanych  o  dysponowaniu  boskim  mandatem,

R. Wrzecionko, Der Grundgedanke der Ethik des Spinoza, Wien–Leipzig 1894, s. 39.

E. Balibar, Spinoza i polityka, przeł. A. Staroń, Warszawa 2009, s. 92.

Ibidem, s. 91.

333

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

usprawiedliwiających w ten sposób wszelkie nadużycia i represje

Krytykując judaizm, Spinoza dążył do zmodernizowania życia poli-
tycznego i społecznego, propagując ideę państwa zsekularyzowanego,
respektującego wolność i równość swoich obywateli, a przede wszyst-
kim broniącego tolerancji religijnej

Powyższe idee obecne są w Unii Europejskiej, która w codziennym

funkcjonowaniu odwołuje się do Spinozjańskiej etyki. To odniesienie
polega na uznaniu doskonałości natury i konwencjonalizmie w od-
niesieniu do orzekania o dobru i złu, wynikającym z zanegowania
istnienia dobra absolutnego. Człowiek jest przedstawiany jako źródło
i cel ocen moralnych

. Unia Europejska w zakresie prawa publiczne-

go także nie odwołuje się do transcendentnych systemów religijnych,
ale punktem odniesienia czyni ideę ludzkiej natury czy wyobrażenie
człowieka jako istoty poszukującej dobra i unikającej zła. Dlatego ce-
chą  takiego  stanowiska  jest  dążenie  do  powszechnej  użyteczności,
rozwoju  i  dobrobytu,  któremu  towarzyszy  stałe  poszukiwanie  tego,
co  może  być  użyteczne  i  rozumne

. Pokrewieństwo ideowe projek-

tu  Spinozy  z  polityką  Unii  Europejskiej  przejawia  się  w  odrzuceniu
przez  Spinozę  ustrojów  monarchicznego  i  arystokratycznego  i  wy-
borze  demokracji,  której  podporządkowana  jest  religia.  Spinoza  po-
strzegał  ustrój  demokratyczny  jako  „najbardziej  naturalny  i  najbar-
dziej odpowiadający wolności, którą natura każdemu udziela”

IDEE POSTĘPU, RACJONALNOŚCI I EMPIRYCZNEJ

WERYFIKOWALNOŚCI

Istotnym pojęciem dla Unii Europejskiej jest pojęcie postępu, klu-

czowe dla francuskich Lumières, sformułowane przez Jacques’a Tur-
gota

. Oczekiwania dotyczące korzyści wynikających z idei postępu

są wspólne zarówno dla jej oświeceniowych zwolenników, jak również
dla polityki Unii Europejskiej. Trzy główne cele związane z tą ideą
to dążenie do skutecznego opanowania przyrody, poznania praw rzą-
dzących życiem jednostkowym i społecznym, a także odpowiednie

Y. Yovel, Spinoza and Other Heretics, Princeton 1989, s. 196.

Ibidem, s. 197.

B. Spinoza, Traktat teologiczno-polityczny, w: idem, Dzieła, t. II, przeł. I. Halpern,

Warszawa 1916, s. 55.

M. Horkheimer, T.W. Adorno, Dialektyka Oświecenia, s. 45–46.

B. Spinoza, Traktat teologiczno-polityczny..., s. 251–252.

J. Israel, A Revolution of the Mind..., s. 7.

334

Konrad Szocik

wychowanie człowieka, ukształtowanie społeczeństwa i stworzenie
warunków do rozwoju gospodarczego.

Inną, wspólną dla Oświecenia i Unii Europejskiej ideą jest wska-

zanie  na  ludzki  rozum  i  doświadczenie  jako  jedyne  możliwe  źródła
ludzkiej wiedzy a zakwestionowanie wartości objawienia, przesądów,
tradycji czy wyobraźni. Oświeceniowe wskazanie na ważność rozumu
i  doświadczenia,  będące  podstawową  strategią  funkcjonowania  Unii
Europejskiej, doprowadziło do przedstawiania nauki i zsekularyzowa-
nej ﬁ lozoﬁ i jako głównych czynników napędowych ludzkiej egzysten-
cji  i  aktywności,  zwłaszcza  w  wymiarze  społecznym  i  politycznym

Jedną z konsekwencji ważności przyznawanej nauce jest jej umaso-
wienie.

Oświeceniowa konkluzja wskazująca na niemożliwość połączenia

Weltanschauung religijnego z naukowym i ﬁ lozoﬁ cznym jest natural-
ną zasadą Unii Europejskiej, traktującej religię, podobnie jak każdy
inny światopogląd, jako prywatną sprawę swoich obywateli. Typowo
oświeceniową cechą, która stanowi podstawę funkcjonowania Unii,
jest krytyczny stosunek do przesądów, czyli nieweryﬁ kowanych,
dziedziczonych na mocy tradycji, twierdzeń i przekonań. Decyzje po-
lityczne w Unii nie są podejmowane w oparciu o wyobraźnię, przesą-
dy czy zabobony, ale poprzedzone są analizą racjonalną i empiryczną
służącą intersubiektywnej weryﬁ kacji i akceptowalności proponowa-
nych rozwiązań.

Propozycje ﬁ lozoﬁ czne, stworzone i rozwijane w ramach francu-

skojęzycznego  Lumiere,  ukształtowały  nowy  klimat  zarówno  umy-
słowy,  jak  również  społeczny  i  kulturalny,  który  cechuje  przestrzeń
publiczną  oraz  ramy  polityki  Unii  Europejskiej.  Najważniejsze  ele-
menty  konstytuujące  oświeceniowo-unijną  przestrzeń  intelektu-
alną,  kulturalną  i  gospodarczą  to  m.in.  (1)  racjonalne  i  empiryczne
założenia teoriopoznawcze i moralne, (2) autonomia w wymiarze hu-
manistycznym  i  ideologicznym,  a  także  (3)  liberalizm  gospodarczy
i polityczny. Te założenia, naturalne dla obywateli Unii Europejskiej,
nie były oczywiste w XVIII wieku, kiedy zostały sformułowane przez
myślicieli  Oświecenia.  Starania  o  realizację  tych  idei  trwały  jeszcze
w XX wieku, jednak impuls dla działań promujących te założenia po-
chodzi od myślicieli oświeceniowych.

Bernard de Fontenelle podkreślał ważność empirycznego badania

przyrody i społeczeństwa, wskazując na konieczność postępu, zwró-

Ibidem, s. 165.

335

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

cenia ku aktualnej rzeczywistości, szczególnie krytykując przesą-
dy i abstrakcyjną metaﬁ zykę

. Pierre-Louis Moreau de Maupertuis

opowiadał się za humowskim empiryzmem, krytykował kartezjańską
koncepcję  idei  wrodzonych  jako  propozycję  obcą  empiryzmowi.  Naj-
ważniejszym  aspektem  ﬁ lozoﬁ i  Maupertuisa  była  idea  poszukiwania
przyczyn  wszystkich  zjawisk  i  odniesienie  do  badań  przyrodniczych,
które,  jego  zdaniem,  stanowią  źródło  ludzkiej  wiedzy

. W zakresie

walki z przesądami i stereotypami istotną rolę odegrał Monteskiusz,
którego spostrzeżenia są świadectwem jednej z pierwszych w Europie
zmian perspektywy, wskazującej na względność i zmienność punktów
widzenia oraz pluralizm tak naturalny i ceniony w Unii Europejskiej

Wolter natomiast w Encyklopedii wyrażał Weltanschauung o charak-
terze naturalistycznym, sensualistycznym i materialistycznym

Już w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku Immanuel Kant

jako  warunek  niezbędny  do  osiągnięcia  stanu  pokoju  w  Europie
wskazywał  konieczność  powołania  związku  państw,  których  zada-
niem  jest  zagwarantowanie  wolności  wszystkich  jego  uczestników.
Istotnym elementem tego projektu jest możliwość rozszerzania granic
tej  wspólnoty  na  kolejne  państwa

. Kluczowe znaczenie dla współ-

czesnego funkcjonowania Unii Europejskiej ma Kantowskie przeko-
nanie o związku między „ideą obywatelstwa świata” a prawami czło-
wieka, przysługującymi każdej jednostce

. Nie ulega wątpliwości, że

Unia  Europejska,  chociaż  obejmuje  różne  państwa,  doskonale  rea-
lizuje  ideę  obywatelstwa  ponadnarodowego,  praktycznie  kwestionu-
jąc ideę państwa jako podstawową formę organizacji społeczeństwa.
Możliwość  mieszkania,  uczenia  się,  pracowania  i  przede  wszystkim
nieskrępowanego przemieszczania się między państwami Unii Euro-
pejskiej  jest  ucieleśnieniem  wspomnianej,  Kantowskiej  oświecenio-
wej  idei  światowego  obywatelstwa,  jak  również  konsekwencją,  także
charakterystycznych dla Oświecenia, idei wolności i równości. Obce
naturze  Unii  Europejskiej  idee  o  charakterze  ekskluzywistycznym
i elitarnym, eksponujące ważność i wyjątkowość wybranej jednostki,
grupy społecznej czy narodu, pojawiły się w epoce romantyzmu jako
opozycyjne do oświeceniowego Weltanschauung.

B. Le Bovier de Fontenelle, Rozmowy o wielości światów, przeł. E. Dębicki, Warsza-

wa 1999, s. 24–50.

P. Hazard, Myśl europejska w XVIII wieku..., s. 132, 134.

Monteskiusz, O duchu praw, przeł. T. Boy-Żeleński, Warszawa 2002, s. 287–341.

P. Hazard, Myśl europejska w XVIII wieku..., s. 190–192.

I. Kant, O wiecznym pokoju, przeł. F. Bal, Wrocław 1992, s. 46–47.

Ibidem, s. 52.

336

Konrad Szocik

Zjawisko aksjologicznego i moralnego nihilizmu, który towarzyszył

kulturowej śmierci Boga, nie jest konsekwencją kultury oświecenio-
wej eksponującej istnienie stałych wartości związanych z niezmienną
i  wspólną  wszystkim  naturą  ludzką,  lecz  wynika  z  zapoczątkowanej
przez  romantyczny  Weltanschauung  idei  wybitnej  jednostki,  ekstra-
polowanej następnie na szersze struktury społeczne i polityczne, co
doprowadziło  do  zakwestionowania  oświeceniowej  i  chrześcijańskiej
idei  uniwersalnej  równości  i  wspólnoty  między  wszystkimi  ludźmi

Źródeł  nowoczesnego  polimorﬁ zmu  wartości  należy  doszukiwać  się
w  poglądach  ﬁ lozofów  pooświeceniowych,  którzy  zarzucili  wspólną
dla Oświecenia i chrześcijaństwa ideę istnienia jednej prawdy i jednej
natury. W odniesieniu do inspiracji chrześcijańskich należy podkre-
ślić różnicę między ideą kościoła pojmowanego jako dobrowolne sto-
warzyszenie a ideą kościoła jako instytucji o charakterze masowym.
Zinstytucjonalizowane formy chrześcijaństwa, zaangażowane w reali-
zację celów politycznych i ekonomicznych, a nie moralnych, znajdo-
wały  się  w  wyraźnej  opozycji  do  pozakonfesyjnego  chrześcijaństwa,
postrzeganego przez pryzmat pedagogicznych i moralnych ideałów

Wystarczającym  świadectwem  tej  różnicy  jest  obecność  przemocy
generowanej  przez  zinstytucjonalizowane  wyznania  chrześcijańskie
w  dziejach  Europy  i  status  różnic  religijnych,  obok  różnic  narodo-
wościowych i stanowych, jako najpoważniejszego typu różnic między-
ludzkich. Zmiana paradygmatu, polegająca na zanegowaniu platoń-
skiej  idei  uznającej  istnienie  teorii  monistycznej  podzielanej  jeszcze
w Oświeceniu, nastąpiła m.in. za sprawą poglądów Johanna Gottlie-
ba Fichtego i Friedricha Nietzschego, a częściowo także Kanta, o ile,
podobnie jak Fichte i Nietzsche, podkreślał wartość ludzkiej woli jako
odpowiedniego i wystarczającego fundamentu moralności

. Ta uwa-

ga  jest  istotna  ze  względu  na  unijny  system  wartości  podkreślający
niekwestionowaną  wartość  życia,  wolności  i  godności  każdego  czło-
wieka,  niezależnie  od  charakterystycznej  dla  pluralistycznej  kultury
różnorodności religijnej, rasowej, etnicznej czy stanowej. W tym kon-
tekście należy wspomnieć o niebezpieczeństwie związanym z absolu-
tyzowaniem  i  promowaniem  wybranego  narodu,  państwa,  jednostki
czy  religii,  wyrastającym  z  przekonania  o  jego  specyﬁ cznej  i  nad-

I. Berlin, Pokrzywione drzewo człowieczeństwa, przeł. M. Pietrzak-Merta, M. Tański,

Warszawa 2004, s. 183–189.

G.W.F. Hegel, Pozytywność religii chrześcijańskiej, w: Pisma wczesne z ﬁ lozoﬁ i religii,

przeł. G. Sowiński, Kraków 1999, s. 187.

P. Ricoeur, On Consolation, w: A. Macintyre, P. Ricoeur, The Religious Signiﬁ cance of

Atheism, New York–London 1969, s. 92.

337

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

rzędnej roli dziejowej wobec innych. Ta idea, zrodzona już po epoce
Oświecenia, obca Unii Europejskiej związana jest z rozwojem nurtów
antyoświeceniowych, wprowadzających ontologiczną gradację między
ludźmi i narodami

SEKULARYZACJA MYŚLI I KULTURY

JAKO ISTOTNA CECHA UNIJNEGO WELTANSCHAUUNG

Sekularyzacja funkcjonująca jako dyferencjacja strukturalna, czy-

li administracyjnie usankcjonowana niezależność instytucji publicz-
nych i religijnych

, jest ideą rozwijaną od czasów Spinozy i francu-

skojęzycznych Lumieres. Unia Europejska realizuje ideę sekularyzacji,
uniemożliwiając – ze względu na faktyczny pluralizm światopoglądowy
generowany przez pluralizm kulturowy narodów europejskich – domi-
nację jakiegokolwiek religijnego Weltanschauung.

Wojny religijne w nowożytnej Europie, powodowane przez różnice

dogmatyczne w obrębie różnych wyznań chrześcijańskich, wykluczy-
ły funkcję religii jako fundamentu publicznej etyki, stając się jedno-
cześnie podstawowym argumentem na rzecz świeckiego charakteru
państwa

. Jednak dopiero oświeceniowa krytyka religii umożliwiła

sprzeciwienie  się  autorytetowi  instytucji  religijnych,  zakwestiono-
wanie  ich  eschatologicznych  roszczeń  i  politycznej  uzurpacji  oraz
usankcjonowała  prawo  jednostki  i  społeczeństwa  do  postrzegania
religii  jako  sprawy  prywatnej.  Autorytet  przyznawany  instytucjom
religijnym,  umacniany  za  pomocą  sprzeciwu  wobec  każdego  nurtu
i idei opozycyjnych wobec instytucji, został teoretycznie zakwestiono-
wany  przez  myślicieli  Oświecenia,  zwłaszcza  francuskich  Lumieres,
którzy,  chcąc  zanegować  prawomocność  roszczeń  Kościoła,  wska-
zywali  na  negatywne  implikacje  etyki  religijnej,  ufundowanie  religii
na przesądach i zabobonach czy polityczne i społeczne, ale nie teolo-
giczne, korzenie religii. Odniesienie do tych postulatów, rozwijanych
i eksponowanych właśnie w Oświeceniu, jest ideowym fundamentem
Unii  Europejskiej,  nie  promującej  żadnego  religijnego  Weltanschau-
ung z powodów wymienianych przez francuskich Lumieres. Dlatego,

I. Berlin, Pod prąd..., s. 472–474.

J. Casanova, Religie publiczne w nowoczesnym świecie, przeł. T. Kunz, Kraków

2005, s. 352.

F. Griffel, Toleranzkonzepte im Islam und ihr Einﬂ uss auf Jean Bodin Colloquium

Heptaplomeres, w: R. Häfner (Hrsg.), Bodinus Polymeres. Neue Studien zu Jean Bodins
Spätwerk, Wiesbaden 1999, s. 119.

338

Konrad Szocik

chcąc  wskazać  na  twórców  ﬁ lozoﬁ cznych  podstaw  Weltanschauung
Unii  Europejskiej,  należy  przede  wszystkim  wymienić  francusko-
języcznych  ateistów,  z  La  Mettriem,  Helvetiusem,  Diderotem,  Hol-
bachem  i  Meslierem  na  czele.  Unia  Europejska  wiernie  kontynuuje
tradycje Spinozy, Bayle’a, Fontenella, Diderota czy Holbacha, podzie-
lając ich tezę o uniwersalnym charakterze moralności opartej na idei
sprawiedliwości oddzielonej od wpływu jakiegokolwiek partykularne-
go stanowiska religijnego

Wskazywanie na chrześcijańskie inspiracje dla unijnego Weltan-

schauung  jest  błędne  z  kilku  powodów.  Podstawowe  cnoty  chrześ-
cijańskie,  takie  jak  miłosierdzie,  idea  wyrzeczenia  się  świata  do-
czesnego,  zdolność  do  samopoświęcenia  się  i  samooﬁ ary,  prymat
przyznawany idei świata pozaziemskiego kolidują z podstawowymi ce-
lami społecznymi, ukierunkowanymi na rozwój, bogacenie się i aktyw-
ność  społeczną  obywateli,  uniemożliwiając  zbudowanie  i  rozwój  spo-
łeczeństwa

. Próby poszukiwania chrześcijańskiego podłoża idei Unii

Europejskiej można uznać jedynie w sytuacji wskazywania na takie
wartości moralne, jak dobroć czy życzliwość, które mają gwarantować
pokojowe współistnienie obywateli. Taką propozycję moralną tradycyj-
nie kojarzy się z postacią Jezusa, przedstawioną w Ewangeliach.

Na różnicę między chrześcijaństwem Jezusa a kościelną interpre-

tacją  chrześcijaństwa  wskazywał  zarówno  John  Locke,  postulując
ideę tolerancji religijnej wynikającą z idei miłości bliźniego i szacun-
ku  dla  drugiego  człowieka,  które  nie  mogą  wyrażać  się  w  „paleniu
żywcem  na  stosie”

, jak również wspomniany Spinoza, przedsta-

wiający  jako  istotę  prawdziwej  religijności  praktykowanie  miłosier-
dzia  i  miłości  względem  bliźnich.  Natomiast  powiązanie  teoretycz-
nego  podłoża  Unii  Europejskiej  z  zinstytucjonalizowanymi  formami
chrześcijaństwa  jest  nieuprawnioną  ekstrapolacją  moralnych  i  pe-
dagogicznych  ideałów  Jezusa  na  polityczną  i  ekskluzywistyczną  po-
litykę  instytucji  religijnych.  Reformacja  i  powstanie  protestanckiego
Weltanschauung,  chociaż  rozpoczęły  okres  brutalnych  konfronta-
cji  z  rzymskim  katolicyzmem  poprzez  zakwestionowanie  ważności
i  sensowności  pośrednictwa  instytucji  religijnych,  w  istotny  sposób
przyczyniły się do rozwoju idei wolności oraz ważności osoby

. Pro-

J. Israel, A Revolution of the Mind..., s. 154–155.

I. Berlin, Pod prąd..., s. 115.

J. Locke, List o tolerancji, przeł. L. Joachimowicz, Warszawa 1963, s. 2–4.

E. Troeltsch, Znaczenie protestantyzmu dla powstania nowożytnego świata, w: idem,

Religia, kultura, ﬁ lozoﬁ a, przeł. A. Przyłębski, Poznań 2006, s. 98.

339

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

testantyzm,  jeszcze  przed  rozwojem  idei  oświeceniowych,  przyczynił
się  do  „odczarowania”  rzeczywistości  poprzez  zniesienie  elementów
tajemnicy  i  magiczności  świata

. Te dwie istotne zmiany, zdetermi-

nowane przez rozwój protestanckiego obrazu rzeczywistości, sprzy-
jały postępowi sekularyzacji i w konsekwencji umożliwiły, jako jeden
z czynników sprawczych, powstanie idei państwa neutralnego świa-
topoglądowo traktującego religię jako sprawę prywatną. Ta idea, bez-
pośrednio wyrażona przede wszystkim przez wspomnianych Lumie-
res, odwołująca się do wolności i autonomii światopoglądowej każdej
jednostki jest fundamentem Unii Europejskiej umożliwiającym stwo-
rzenie przestrzeni publicznej pozwalającej na współistnienie i debatę
przedstawicieli wszystkich światopoglądów świeckich i religijnych.

Reprezentujący wczesne Oświecenie John Locke wskazywał ideę

tolerancji jako podstawową i naturalną zasadę, która jest zgodna
nie tylko ze zdrowym rozsądkiem, ale także z Ewangelią

. W ślad

za  Lockiem  Unia  Europejska  uznaje  rozdzielenie  instytucji  religij-
nych i publicznych oraz prywatyzację religii za niezbywalny warunek
zachowania  pokoju  i  zniwelowania  konﬂ iktów  na  płaszczyźnie  ideo-
wej, podkreślając, że celem państwa jest wyłącznie doczesny dobro-
byt  wszystkich  obywateli

. Dlatego zakres obowiązywania orzeczeń

instytucji religijnych jest ograniczony do ram wspólnoty kościelnej
i zarówno nie może obowiązywać osób nie należących do tej wspólno-
ty, jak również dominować w przestrzeni publicznej, która jest sferą
niekościelną i doczesną

Locke w sposób identyczny jak Spinoza w Traktacie teologiczno-

-politycznym  podkreśla  ograniczony  zakres  obowiązywalności  etyki
religii  pozytywnej  wyłącznie  do  osób,  których  dotyczy  „objawienie”
i  ustanowiony  nakaz.  Dlatego  zarówno  Spinoza,  jak  i  Locke  mogli
stwierdzić,  że  przykazania  objawione  Mojżeszowi  dotyczą  wyłącznie
Żydów i to jedynie w obrębie i podczas trwania ich państwa, ponieważ
są  wewnętrznymi  ustawami  państwa  żydowskiego

. To zastrzeże-

nie można ekstrapolować na płaszczyznę współczesnych problemów
politycznych, podkreślając konieczność oddzielenia wewnętrznych
ustaleń wspólnoty religijnej od idei powszechnej obowiązywalności

P.L. Berger, Święty baldachim. Elementy socjologicznej teorii religii, przeł. W. Kur-

dziel, Kraków 1997, s. 156.

J. Locke, List o tolerancji, s. 6.

Ibidem, s. 7.

Ibidem, s. 21–22.

Ibidem, s. 42.

340

Konrad Szocik

wszystkich  ludzi,  która  wykracza  poza  granice  poszczególnych  wy-
znań  religijnych.  Należy  oddzielić  kompetencje  prywatnej,  religijnej
moralności  od  kompetencji  prawa  publicznego  i  etyki  publicznej,
które mają obowiązywać wszystkich obywateli

. Dlatego etyka, któ-

ra  rości  pretensje  do  powszechnej,  uniwersalnej  obowiązywalności
wszystkich  ludzi,  nie  może  być  partykularną  etyką  religijną.  Ta  za-
sada  jest  w  Unii  Europejskiej  tak  oczywista,  że  sytuacja  przeciwna,
nakazująca podporządkowanie prawa publicznego dogmatom religij-
nym, jest nawet trudna do wyobrażenia. Jednak w Europie ukazanie
publicznego  pożytku  wynikającego  z  ustanowienia  idei  zsekularyzo-
wanego  prawa  i  zsekularyzowanej  przestrzeni  publicznej  wymagało
opracowania argumentów zdolnych zdemaskować polityczne i ekono-
miczne  podstawy  instytucji  religijnych.  Prekursorami  tych  idei  byli
przedstawiciele  wczesnego  Oświecenia,  m.in.  Spinoza  i  Locke,  któ-
rych  propozycje  polityczne  w  dziedzinie  sekularyzacji  zostały  rozwi-
nięte  i  spopularyzowane  przez  przedstawicieli  francuskiego  Lumière
i niemieckiego Äufklarung.

POLSKA A UNIA EUROPEJSKA W KONTEKŚCIE REALIZACJI

IDEI OŚWIECENIOWYCH

Różnice między stopniem rozwoju gospodarczego, infrastruktu-

ralnego,  ale  także  kulturowego  między  Polską  a  Europą  Zachodnią,
wynikają  przede  wszystkim  z  różnicy  stopnia  realizacji  idei  Oświe-
cenia. Nie ulega wątpliwości, że problemy dotyczące zachowania su-
werenności  państwa  związane  najpierw  z  okresem  trzech  zaborów,
następnie z drugą wojną światową i okresem PRL, uniemożliwiły wy-
pracowanie tradycji prawnej i intelektualnej, która mogłaby stanowić
punkt  odniesienia  zarówno  dla  polityków,  jak  również  intelektuali-
stów i ludzi kultury. W każdej nowej epoce Polacy poszukiwali punk-
tu wyjścia, idei założycielskich, na bazie których możliwe by się stało
budowanie  państwa  rozumianego  jako  wspólna  sfera  funkcjonowa-
nia  obywateli  o  określonej  strukturze  społecznej,  kulturalnej,  inte-
lektualnej  czy  gospodarczej.  Realizacja  idei  oświeceniowych,  która
rozpoczęła się w dwudziestoleciu międzywojennym, została przerwa-
na przez drugą wojnę światową. PRL nie spełniał podstawowego wa-
runku cechującego oświeceniowy Weltanschauung, jakim jest wypra-
cowanie społeczeństwa obywatelskiego i swobodnego przepływu idei

G.E. Rusconi, Non abusare di Dio, Milano 2007, s. 56.

341

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

oraz debaty. Transformacja ustrojowa z 1989 roku otworzyła granice
również dla nowych idei i nurtów, które w połączeniu z już obecny-
mi koncepcjami utrudniły opracowanie jednego, wyraźnego Weltan-
schauung.

W Polsce dwóch ostatnich dekad dostrzec można ścieranie się

kilku  różnych  nurtów.  Jednym  jest  nurt  romantyczny,  typowy  dla
narodów  historycznie  uciskanych,  poniżanych,  przekonanych  o  hi-
storycznej  krzywdzie.  Komponentami  tego  Weltanschauung  są  m.in.
katolicyzm (w zastosowaniu politycznym, a nie dotyczącym jednost-
kowej  religijności),  romantyczny  nacjonalizm  i  słowiański  mesja-
nizm

. Innym nurtem są idee nawiązujące do dziedzictwa Oświece-

nia,  jednak  otrzymujące  w  Polsce  własną,  odmienną  od  oryginału,
specyﬁ kę.  Najpoważniejszym  problemem  jest  odczuwalny  brak  tra-
dycji  i  kultury  prawnej,  do  której  można  się  odwołać  jako  do  stałe-
go  wzoru,  źródła  idei  i  inspiracji.  Taką  podstawę  posiadają  Niemcy,
Francja  czy  Anglia,  ale  już  nie  Polska.  Dlatego  po  1989  roku  żaden
Weltanschauung nie stał się dominującym i wyraźnie określonym in-
telektualnym zapleczem polskiej polityki.

Pod tym względem rewolucyjny charakter miał zwrot polskiej poli-

tyki ku integracji z Unią Europejską. Jak wspomnieliśmy na wstępie,
państwo  aspirujące  do  współpracy,  a  następnie  włączenia  do  Unii,
musi  wykonać  pewien  jasno  określony  projekt,  zrealizowany  bądź
realizowany przez państwa członkowskie. Również Polska, wcześniej
aspirując,  a  obecnie  będąc  członkiem  Unii,  musiała  przyjąć  i  nadal
wprowadza  normy  prawne  Unii,  które,  jak  zarysowaliśmy  powyżej,
stanowią  dziedzictwo  europejskiego  XVII  i  XVIII-wiecznego  Oświe-
cenia.  Integracja  z  Unią  przyniosła  Polsce  doniosłe  modyﬁ kacje
w zakresie kulturowo-ideowym, ponieważ przyznała prymat, przynaj-
mniej w sferze publicznej i prawnej, określonemu, jednemu Weltan-
schauung,  wykluczając  inne,  jak  marksistowski,  religijny  czy  inne.
Pod  tym  względem  Polska,  dzięki  członkostwu  w  Unii,  przejęła  tra-
dycję prawną i ideową Europy Zachodniej, dla której społeczeństwo
obywatelskie,  oparte  na  ideach  wolności  i  niezależności  każdej  jed-
nostki,  jest  podstawowym  prawem.  Elementem  historii  Polski,  któ-
ry  może  stanowić  istotny  punkt  odniesienia  do  budowania  tradycji
prawodawstwa,  jest  istniejąca  dzięki  realnemu  pluralizmowi  tole-
rancja  religijna  w  naszym  kraju  w  XVI  wieku,  która  powstała  jako
konieczny  konsensus,  umożliwiając  istnienie  Rzeczypospolitej  Oboj-

J. Casanova, Religie publiczne..., s. 160.

342

Konrad Szocik

ga Narodów obejmującej różne grupy wyznaniowe. Z drugiej strony,
demokracja  szlachecka  uniemożliwiła  stworzenie  scentralizowanego
państwa, z którym mogłaby się identyﬁ kować dominująca instytucja
religijna,  dlatego  brak  utożsamienia  państwa  z  Kościołem  w  Polsce
nawet  w  trakcie  siedemnastowiecznych  wojen  religijnych  pozwalał
na zachowanie tolerancji religijnej

W Polsce najpóźniej dokonuje się realizacja oświeceniowego pro-

jektu.  Idee,  które  w  Anglii  realizowano  już  w  XVII  wieku  za  spra-
wą  ﬁ lozoﬁ i  Johna  Locke’a,  Davida  Hume’a  czy  George’a  Berkeleya,
w  Polsce  są  dyskutowane  i  wdrażane  dopiero  w  XXI  wieku.  Istotną
przyczyną  opóźnienia  jest  wspomniana  utrata  niepodległości,  także
ambiwalentny do niej stosunek związany z odmiennością stanowisk
na temat możliwości i sensowności rozwoju w sytuacji braku niepod-
ległości.  Polska  na  nowo  deﬁ niuje  swoje  prawodawstwo,  ponieważ
z  powodu  utraty  niepodległości  oraz  braku  identyﬁ kacji  z  PRL  jest
pozbawiona kontynuacji prawodawstwa. Tradycja prawna stale była
zrywana, najpierw przez rozbiory, następnie wojny, wreszcie PRL.

Jak zauważyliśmy, istotną zmianę przyniosła integracja z Unią

Europejską,  Jednak  ta  pomoc  związana  z  przyjęciem  określone-
go  Weltanschauung  ma  podstawy  ﬁ lozoﬁ czne.  Istotne  znaczenie  dla
funkcjonowania  Unii,  a  tym  samym  Polski  jako  jej  części,  odgrywa
ﬁ lozoﬁ a, która ma status nauki praktycznej, ponieważ stanowi pod-
łoże  obywatelskości,  daje  podstawy  funkcjonowania  społeczeństwa
obywatelskiego, zwłaszcza w sytuacji faktycznego pluralizmu świato-
poglądowego.

PODSUMOWANIE

Ideowym fundamentem Unii Europejskiej jest ﬁ lozoﬁ a Oświece-

nia.  Polska  nie  tylko  jako  członek  Unii,  ale  przede  wszystkim  jako
państwo przewodniczące Radzie Unii w ramach prezydencji, potwier-
dza swój udział w europejskim, oświeceniowym projekcie, wyrażając
jednocześnie  swoją  aprobatę  dla  oświeceniowego  Weltanschauung.
Założenia  ﬁ lozoﬁ czne  opracowane  w  XVIII  wieku,  przyswojone  przez
Unie Europejską, określają zasady człowieczeństwa i podstawy oby-
watelskości.  Koncentrują  się  na  roli  i  znaczeniu  każdego  człowieka,
podkreślając  ważność  świadomości  samego  siebie,  swojej  wartości
i swoich potrzeb.

Ibidem, s. 160.

343

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jako wyraz realizacji...

Praktycznym aspektem unijnego projektu oświeceniowego jest

płaszczyzna  etyki  publicznej  oraz  gospodarki.  Prawo  unijne  szanuje
każdego  obywatela,  usuwając  cenzusy  w  postaci  barier  religijnych,
orientacji  seksualnych,  wykształcenia  czy  pochodzenia.  Natomiast
intensywny rozwój gospodarczy i pomoc udzielana innym, mniej za-
możnym  i  rozwiniętym  państwom  członkowskim,  również  Polsce,
związana  jest  z  dążeniem  do  stałego  ulepszania  codziennego  życia.
Budowa  infrastruktury,  w  Polsce  widoczna  w  postaci  obecnego  roz-
woju dróg i linii kolejowych, jest konsekwencją oświeceniowych idei
wynikających  z  fascynacji  nauką  i  techniką,  opartych  na  kryterium
racjonalności

. Dlatego rozwój infrastrukturalny Polski, obok aspek-

tu praktycznego poprawiającego komfort życia, jest symbolem, któ-
ry nawet pod względem zewnętrznego podobieństwa jednoczy Polskę
z państwami Unii Europejskiej.

Podsumowując powyższe analizy, możemy stwierdzić, że wymie-

nione idee wyznaczające politykę Unii Europejskiej, określające spo-
sób rozumienia człowieka i społeczeństwa, zostały opracowane i roz-
winięte  w  ﬁ lozoﬁ i  oświeceniowej.  Nie  ulega  wątpliwości,  że  właśnie
w koncepcjach ﬁ lozoﬁ cznych tworzonych w XVII i XVIII wieku należy
poszukiwać źródeł i inspiracji zarówno dla prawa, jak również wzor-
ców  społecznych,  kulturowych  i  obywatelskich,  funkcjonujących
w  Unii  Europejskiej.  Ten  wpływ  jest  szczególnie  dostrzegalny  w  idei
państwa zsekularyzowanego, nie promującego żadnej religii. Idee se-
kularyzacyjne powstały dopiero w ﬁ lozoﬁ i nowożytnej, zwłaszcza pod
wpływem  Spinozy  i  protestanckiego  Weltanschauung,  oddziałując
następnie na sposób rozumienia jednostki, społeczeństwa i państwa.
Dlatego teorie wskazujące religijny czy tym bardziej teistyczny funda-
ment Unii Europejskiej są w świetle naszych analiz nieuzasadnione.

N. Postman, W stronę XVIII stulecia, przeł. R. Frąc, Warszawa 2001, s. 35–36.