plik

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Rodzaje niepełnosprawności

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Problemy i potrzeby osób niepełnosprawnych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Planowanie działań terapeutycznych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Umiejętności społeczne terapeuty zajęciowego

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Korzystając z poradnika ukształtujesz umiejętności rozpoznawania rodzajów

niepełnosprawności oraz podstawowych problemów osób niepełnosprawnych.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś
mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji programu jednostki modułowej,

−

cele kształcenia jednostki modułowej,

−

materiał nauczania (rozdział 4) umożliwiający samodzielne przygotowanie się do
wykonania ćwiczeń i zaliczenia sprawdzianów,

−

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonania ćwiczenia,

−

zestaw ćwiczeń, które umożliwiają Ci nabycie umiejętności praktycznych, zawierający,
wykaz materiałów do realizacji ćwiczenia oraz sposób jego wykorzystania,

−

sprawdzian postępów, w którym powinieneś odpowiadać na pytanie tak lub nie, co
oznacza, że opanowałeś materiał lub nie,

−

sprawdzian osiągnięć wraz z instrukcją i kartą odpowiedzi,

−

literaturę.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów bhp i higieny

pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju wykonywanych prac.
Przepisy te poznasz podczas zajęć.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

określić rodzaje niepełnosprawności,

−

dokonać charakterystyki poszczególnych stopni niepełnosprawności pacjenta,

−

dokonać charakterystyki zespołu Downa, zaburzeń autystycznych, mózgowego porażenia
dziecięcego,

−

określić objawy i rodzaje dysfunkcji narządu ruchu,

−

dokonać charakterystyki niepełnosprawności w obrębie narządów zmysłu: wzroku
i słuchu,

−

opisać istotę problemów osoby niepełnosprawnej,

−

zdiagnozować problemy i potrzeby osób niepełnosprawnych,

−

określić sytuację psychospołeczną osoby niepełnosprawnej,

−

zastosować zasady obowiązujące w kontaktach z osobami niepełnosprawnymi,

−

scharakteryzować rodzaje barier utrudniających proces integracji niepełnosprawnych,

−

opracować plan postępowania terapeutycznego z uwzględnieniem aktualnej diagnozy
terapeutycznej,

−

wykazać empatię i życzliwość wobec osoby niepełnosprawnej,

−

uniknąć pułapek pomagania w kontakcie z pacjentem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Rodzaje niepełnosprawności

4.1.1. Materiał nauczania

Zdefiniowanie pojęcia niepełnosprawność jest trudne, ponieważ nie daje się jasno

sprecyzować. W życiu każdego człowieka pojawiają się momenty mniejszych lub większych
możliwości  czy  też  ograniczeń  fizycznych.  To  wszystko,  co  obecnie  jest  dla  nas  łatwo
dostępne,  za  kilka  lat  może  stać  się  barierą  nie  do  pokonania.  Pomijając  dysfunkcje
z powodów  nieszczęśliwych  wypadków,  istnieje  wiele  przyczyn  pogłębiania  się  wraz
z wiekiem niepełnosprawności i dysfunkcji.

Zgodnie z definicją sformułowaną przez Światową Organizację Zdrowia (WHO): „Osoba

niepełnosprawna  to  osoba,  u  której  istotne  uszkodzenia  i  obniżenie  sprawności
funkcjonowania  organizmu  powodują  uniemożliwienie,  utrudnienie  lub  ograniczenie
sprawnego funkcjonowania w społeczeństwie, biorąc pod uwagę takie czynniki jak płeć, wiek
oraz  czynniki  zewnętrzne”.  Niepełnosprawność  odnosi  się  do  trzech  poziomów
funkcjonowania człowieka: biologicznego, społecznego oraz psychologicznego.

Tabela 1. Poziomy niepełnosprawności [opracowanie własne]

Niepełnosprawność ogólnie można podzielić na:

−

wrodzoną,

−

nabytą.

Niepełnosprawność narusza najcenniejsze wartości człowieka, czyli zdrowie, sprawność

fizyczną, zdolność do wypełniania podstawowych zadań społecznych oraz stanowi pewną
przeszkodę w realizacji własnych celów.

Reakcje, w związku z nabyciem defektu fizycznego lub doświadczaniem poważnej

choroby,  określa  się  mianem  traumy  psychicznej.  Informacje  o  nowym  położeniu  dotyczą
spraw  podstawowych  i  pojawiają  się  nagle,  doprowadzając  do  wystąpienia  przeżyć
wstrząsających  całym  życiem  psychicznym  człowieka.  Przeżycia  te  dzielimy  następująco
(za S. J. Kohl):
1)  walka o przeżycie – strach, bezradność,
2)  wyobrażenie śmierci,
3)  zaburzenia myślenia – myślenie chaotyczne, nieuporządkowane,
4)  odczucia fantomowe – poczucie dezorientacji we własnym ciele,
5)  lamentowanie,
6)  próby  zrozumienia  kalectwa  –  irracjonalne  obwinianie  siebie,  innych,  losu  za  to,  co  się

wydarzyło,

7) przymus wyobrażania sobie własnego ciała – próby usunięcia uszkodzonego fragmentu

ciała ze świadomości, obawa o to, czy nie nastąpi rozwój procesu chorobowego,

8) samotność,

Biologiczny

Społeczny

Psychologiczny

Dysfunkcjonalność
organizmu

Niezdolność do pełnego
uczestnictwa w życiu społecznym:
pełnienia ról społecznych,
podejmowania odpowiedniej
aktywności społecznej.

Utrata, częściowa lub pełna, zdolności do
podmiotowego organizowania własnego
działania, co utrudnia zaspokojenie potrzeb
i wywiązywanie się z zadań narzucanych
przez otoczenie społeczne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9) utrata ról społecznych,
10) ograniczenie aktywności zawodowej.

Ilość i czas koncentracji na poszczególnych przeżyciach jest zróżnicowany. To, co dla

jednej osoby ma znaczenie podstawowe, dla innej może być nieistotne.

Inaczej sytuacja u osób z wrodzonymi dysfunkcjami ciała. Cierpienie tych osób nie ma

znamion traumy. Informacje o istniejących anomaliach somatycznych dochodzą do ich
świadomości w sposób stopniowy i osoby te, mają czas na przystosowanie się psychiczne do
niepełnosprawności.

Wyróżniamy trzy stopnie niepełnosprawności:

−

znaczny stopień niepełnosprawności,

−

umiarkowany stopień niepełnosprawności,

−

lekki stopień niepełnosprawności.

Znaczny stopień niepełnosprawności charakteryzuje osoby niezdolne do podjęcia

zatrudnienia  poza  zakładem  aktywności  zawodowej  lub  zakładem  pracy  chronionej;
całkowicie  zależne  od  innej  osoby  w  pełnieniu  ról  społecznych,  właściwych  dla  każdego
człowieka,  zależnych  od  wieku,  płci,  czynników  społecznych  i  kulturowych;  niezdolne  do
samodzielnej  egzystencji  przejawiającej  się  niezdolnością  do  zaspakajania  podstawowych,
codziennych  potrzeb  życiowych,  tj.:  samoobsługi,  samodzielnego  poruszanie  się,
komunikowanie  z  otoczeniem.  Powoduje  to  całkowitą  zależność  od  innej  osoby  lub
konieczność zapewnienia specjalistycznej opieki instytucjonalnej.

Umiarkowany stopień niepełnosprawności charakteryzuje osoby zdolne do podjęcia

zatrudnienia  na  stanowisku  pracy  przystosowanym  do  potrzeb  i  możliwości  wynikających
z rodzaju  niepełnosprawności; pełnienia ról społecznych właściwych dla każdego człowieka,
zależnych  od  wieku,  z  częściową  lub  okresową  pomocą  innej  osoby.  Wymagają  okresowej
lub  częściowej  pomocy  i  opieki  innej  osoby  w  zaspokajaniu  podstawowych  potrzeb
życiowych.

Lekki stopień niepełnosprawności charakteryzuje osoby, w przypadku których naruszenie

sprawności organizmu daje się kompensować za pomocą wyposażenia w przedmioty
ortopedyczne, środki pomocnicze lub lecznicze środki techniczne.

O stopniach niepełnosprawności orzeka właściwy zespół do spraw orzekania o stopniu

niepełnosprawności.  Orzeczenie  o  stopniu  niepełnosprawności  powyższy  organ  wydaje  na
podstawie dokumentacji  medycznej, w tym zaświadczeń lekarskich zawierających opis stanu
zdrowia, wydanych przez  lekarza, pod którego opieką znajduje się osoba zainteresowana  lub
dziecko oraz innych znaczących dla ustalenia stopnia niepełnosprawności dokumentów.

Orzeczenie o (stopniu) niepełnosprawności jest dokumentem nadającym osobie status

niepełnosprawności  i  stanowi  podstawę  do  korzystania  z  ulg  i  przywilejów  przysługujących
osobom  niepełnosprawnym  na  podstawie  ustawy  z  27  sierpnia  1997  roku  o  rehabilitacji
zawodowej  i  społecznej  oraz  zatrudnianiu  osób  niepełnosprawnych  oraz  innych  ustaw
i przepisów

wykonawczych

tych

ustaw,

określających

uprawnienia

osób

niepełnosprawnych.

Inny podział charakteryzujący osoby niepełnosprawne uwzględnia rodzaj ich

niepełnosprawności. Biorąc pod uwagę to kryterium wyróżniamy:
1. Osoby z niepełnosprawnością sensoryczną – uszkodzenia narządów zmysłu, do których

należą:

−

osoby niewidome i słabo widzące,

−

osoby niesłyszące i słabo słyszące,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Osoby z niesprawnością fizyczną, do których należą:

−

osoby z niepełnosprawnością motoryczną – z uszkodzeniem narządu ruchu,

−

osoby z przewlekłymi schorzeniami narządów wewnętrznych,

3. Osoby z niepełnosprawnością psychiczną, do których należą:

−

osoby umysłowo upośledzone z niesprawnością intelektualną,

−

osoby psychicznie chore z zaburzeniami osobowości i zachowania, osoby cierpiące
na epilepsję – z zaburzeniami świadomości.

Poza wyżej wymienionymi wyróżniamy dysfunkcje spowodowane zaburzeniami

genetycznymi oraz sprzężone schorzenia psychofizyczne.

Osoby niewidome i słabowidzące

Można dokonać wielu podziałów osób niewidomych w zależności od kryteriów, jakimi

będziemy się kierowali. Mogą to być następujące podziały:
1. Ze względu na czas powstania niepełnosprawności:

−

osoby niewidome od urodzenia,

−

osoby ociemniałe, które utraciły wzrok po 5 roku życia.

2. Ze względu na stopień niepełnosprawności:

−

osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności (dawna I grupa, lub osoba całkowicie
niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji),

−

osoby o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (dawna II grupa, lub osoba
całkowicie niezdolna do pracy).

3. Ze względu na możliwości wzrokowe:

−

osoby całkowicie niewidome bez poczucia światła,

−

osoby niewidome z poczuciem światła,

−

osoby słabo widzące, szczątkowowidzące, niedowidzące.

4. Ze względu na rodzaj schorzenia:

−

osoby o ustabilizowanym widzeniu,

−

osoby o zmiennym widzeniu,

5. Ze względu na rodzaj choroby:

−

osoby z obniżoną ostrością,

−

osoby z ograniczonym polem widzenia.

6. Ze względu na wielość chorób:

−

osoby tylko niewidome,

−

osoby ze sprzężoną niepełnosprawnością (cukrzyca, SM, głuchoniewidomi).

Polska definicja ślepoty opracowana przez Polski Związek Niewidomych rozróżnia

osoby ze względu na stopień uszkodzenia narządów wzroku.

Osoby niewidome – zalicza się do nich dzieci i dorosłych, którzy nic nie widzą od

urodzenia lub od tak wczesnego dzieciństwa, że nie pamiętają, aby kiedykolwiek cokolwiek
widzieli.

Osoby ociemniałe – zalicza się do nich wszystkich bez względu na wiek, którzy

posługiwali się wzrokiem, lecz go utracili nagle lub stopniowo.

Osoby szczątkowo widzące – zalicza się do nich ludzi, bez względu na wiek, którzy

mają bardzo dużą, lecz nie całkowitą utratę wzroku.

Osoby niewidome to takie, które mają orzeczony określony znaczny lub umiarkowany

stopień niepełnosprawności spowodowany chorobą narządu wzroku, niezależnie od czasu
zaistnienia ich powstania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Osoba słabo widząca to ta, która mimo standardowej korekcji ma trudności

z planowaniem i/lub wykonaniem czynności, ale która może poprawić swoje funkcjonowanie
wzrokowe przez wykorzystanie pomocy optycznych i nieoptycznych, dostosowanie otoczenia
i/lub używanie technik związanych z poruszaniem się w otoczeniu (A. Corn).

Brak wzroku powoduje:

−

niemożność odbierania wrażeń wzrokowych, które są podstawą przebiegu spostrzeżeń
i postępu myśli,

−

ograniczenie możliwości uczestniczenia w możliwościach życiowych,

−

ograniczenie samodzielności,

−

zmniejszenie możliwości rozwinięcia własnej osobowości,

−

utrudnioną orientację przestrzenną i społeczną,

−

zubożałe doznania uczuciowe, ograniczona możliwość uczenia i przystosowania
społecznego przez naśladownictwo,

−

ograniczone zaspokojenie potrzeb psychicznych,

−

uczucie osamotnienia,

−

blokadę potrzeb poznania, niezależności, samodzielności,

−

ograniczenie swobody ruchu,

−

występowanie stanów frustracyjnych.

Głuchota  i  niedosłuch  –  stopień  utraty  słuchu  może  być  różny  od  lekkiego  niedosłuchu
pełnej głuchoty:
1.  Lekki niedosłuch (mniej niż 40 decybeli) – ograniczenia w słyszeniu mowy.
2.  Umiarkowany  niedosłuch  (mniej  niż  70  decybeli)  –  trudności  w  słyszeniu  potocznej,

jednak możliwy jej odbiór bez aparatu.

3. Znaczny niedosłuch (70–90 decybeli) – konieczny jest odpowiedni aparat wspomagający

rozumienie mowy drogą słuchowa.

4. Głuchota – (więcej niż 90 decybeli) – mowa potoczna nie jest rozumiana bez pomocy

aparatury i treningu słuchu.

Wady słuchu mogą być:

−

dziedziczne (występują też u innych członków rodziny),

−

wrodzone (np. w wyniku choroby matki w czasie ciąży),

−

nabyte.
Najdotkliwszą konsekwencją głuchoty jest izolacja społeczna i osamotnienie.

Dysfunkcje narządu ruchu

Osoby z niepełnosprawnością

narządu ruchu stanowią w Polsce niemal połowę populacji

osób niepełnosprawnych, można zatem powiedzieć, że dysfunkcje narządu ruchu stanowią,
obok innych rodzajów schorzeń, najczęstszą przyczynę niepełnosprawności w naszym kraju.
Pojęciem osoby niepełnosprawnej ze względu na dysfunkcje narządu ruchu określamy osoby
o ograniczonej sprawności kończyn górnych, dolnych lub kręgosłupa.

Można wymienić kilka grup przyczyn powodujących dysfunkcje narządu ruchu:

−

czynniki dziedziczne (genetycznie uwarunkowane uszkodzenia narządów, funkcji
i sprawności organizmu),

−

czynniki wrodzone powodujące uszkodzenia płodu, infekcje, promieniowanie jonizujące,
urazy przyszłej matki,

−

choroby specyficzne dla narządu ruchu lub ogólne (nowotwory, dystrofie mięśniowe,
choroby reumatyczne, kiła, grypa, choroby zakaźne),

−

kalectwa na skutek odniesionych urazów, między innymi po złamaniach, zwichnięciach,
amputacjach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dysfunkcje pochodzenia mózgowego

Mózgowe porażenie dziecięce jest jednym z najczęstszych powodów dysfunkcji narządu

ruchu. Na każde 1000 urodzeń dzieci rodzi się od 2 do 3 dzieci z nieznaczną przewagą
chłopców. Jednakże przy obecnej liczbie urodzeń corocznie grupa ta powiększa się o 1200–
–2000 osób.

Zgodnie z definicją zaproponowaną przez M. Borkowską mózgowe porażenie dziecięce

jest  zespołem  różnorodnych  objawów,  zaburzeń  czynności  ruchowych  i  napięcia  mięśni,
wywołanych uszkodzeniem mózgu lub nieprawidłowościami w jego rozwoju nabytymi przed
urodzeniem,  w  okresie  okołoporodowym  czy  po  urodzeniu  we  wczesnym  dzieciństwie.
Powstałe  uszkodzenie  nie  pogłębia  się  z  biegiem  lat,  jedynie  wraz  z  rozwojem  fizycznym
dziecka mogą się nasilać objawy kliniczne.

Istnieje wiele rodzajów klasyfikacji m.p.dz., co wynika z różnorodnego obrazu objawów

klinicznych. Najbardziej rozpowszechnioną jednak i opartą głównie o kryteria topograficzne
jest klasyfikacja T. Ingrama z 1969 r. Wymienia ona kilka postaci m.p.dz.:

−

obustronny niedowład kurczowy (diplegia),

−

niedowład połowiczy (hemiplegia),

−

obustronny niedowład połowiczy (hemiplegia bilateralis),

−

postać pozpiramidowa (dyskineza, atetoza),

−

postać móżdżkowa (ataksja),

−

postacie mieszane.

Obustronny niedowład kurczowy

Jest to najczęściej spotykana postać m.p.dz. i charakteryzuje się większym nasileniem

zmian  w  kończynach  dolnych  niż  górnych,  a  nawet  bywa,  że  porażone  są  tylko  kończyny
dolne.  Dzieci  z  tą  postacią  m.p.dz.  osiągają  umiejętność  utrzymania  głowy  w  pozycji
antygrawitacyjnej  zazwyczaj  bez  większych  opóźnień,  pełzając  jednak  używają  tylko
kończyn  górnych.  Siedzenie  i  siadanie  jest  utrudnione,  gdyż  dziecko  ma  łukowato  wygięty
tułów (brak zgięcia bioder).

Brak możliwości wyprostowania kończyn dolnych w stawach biodrowych i kolanowych,

powoduje,  że  dziecko  w  pozycji  stojącej  krzyżuje  kolana  i  najczęściej  staje  na  palcach.
Zmniejsza  to  powierzchnię  podparcia  na  stopach  i  utrudnia  samodzielne  chodzenie.
Większość  dzieci  ma  źle  wykształcone  reakcje  równoważne,  a  to  powoduje  częste  upadki.
Znaczna część dzieci w wieku szkolnym chodzi samodzielnie przy pomocy kul lub balkonika.
Przez istniejące  nadmierne  napięcie  mięśniowe  i  zaburzenia ruchów precyzyjnych obserwuje
się u nich trudności manipulacyjne.

Rozwój intelektualny u większości dzieci z tą postacią porażenia jest prawidłowy,

a głębsze upośledzenia występują rzadko. Mowa rozwija się zazwyczaj o czasie. Często
występują zaburzenia wzroku, a niedowład mięśni okoruchowych powodują zeza.

Ten rodzaj m.p.dz. związany jest z patologią okołoporodową (około 50 % dzieci to

wcześniaki) oraz dzieci z niską masą urodzeniową.

Niedowład połowiczy

U dzieci z tą postacią występują jednostronne niedowłady kurczowe prawo – lub

lewostronne po przeciwnej stronie ciała w stosunku do uszkodzenia mózgu. Widoczne są one
bardziej  w  kończynie  górnej  niż  dolnej.  Około  5–7  roku  życia  u  ponad  połowy  dzieci
pojawiają  się  szybkie,  nieskoordynowane  ruchy  dowolne  różnych  grup  mięśniowych  oraz
ruchy  rąk,  charakteryzujące  się  niezwykłym,  przemieszczającym  się  ułożeniem  palców.
W wieku  szkolnym  dzieci  zwykle  samodzielnie  chodzą,  mają  jednak  tendencję  do
przechylania  się  na  niedowładną  stronę.  Skrócenie  porażonej  kończyny  dolnej  (związane

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z przykurczem w stawie biodrowym i kolanowym) może doprowadzić do skrzywienia
kręgosłupa i nierównego ustawienia barków. Mają też słabsze czucie ciała po stronie nie
porażonej.

Porażonej ręki dziecko zwykle nie używa, a nadgarstek i palce są cały czas zamknięte.

Ćwiczenia usprawniające mają na celu spowodowanie, by dziecko używało tej ręki jako
kończyny pomocnej.

Rozwój umysłowy u większości dzieci jest prawidłowy, a często towarzysząca tej postaci

padaczka (około 25%) częściej dotyczy dzieci z rozpoznanym upośledzeniem umysłowym.

Niedowład połowiczy występuje u dzieci, u których doszło do uszkodzenia w obrębie

kory  mózgowej  i  struktur  podkorowych  jednej  półkuli.  Uszkodzenie  to  powstać  może
w okresie  płodowym  (krwawienia,  zatory  łożyska),  okołoporodowym:  niedotlenienie
i krwawienie  do  ośrodkowego  układu  nerwowego  lub  już  po  urodzeniu:  np.  zapalenie  opon
mózgowo-rdzeniowych.

Obustronny niedowład połowiczy

Nasilenie zmian w tej postaci porażenia obserwuje się w kończynach górnych niż

dolnych.  Postęp  w  rozwoju  ruchowym  jest  bardzo  wolny,  a  wielu  dzieciom  nie  udaje  się
wyjść  poza  etap  leżenia  na  plecach.  Tylko  niektóre  z  nich  uzyskują  zdolność  stania
i chodzenia.  Przez  ograniczenie  występujące  przy  ruchach  dowolnych,  wzmożone  napięcie
mięśniowe w kończynach, jednoczesne osłabienie napięcia w osi głowa-tułów oraz przetrwałe
odruchy  toniczne  jest  u  nich  utrudniony  rozwój  umiejętności  ruchowych.  Często  występuje
u nich  przetrwały  odruch  chwytny  i  reakcja  cofania  ręki pod  wpływem  bodźca dotykowego.
W tej  grupie  dzieci  mają  poważne  zaburzenia  mowy  oraz  ogromne  trudności  w  gryzieniu,
żuciu i połykaniu.

Z powodu uszkodzenia obu półkul, rozwój umysłowy jest znacznie zaburzony z innymi

zaburzeniami, takimi jak padaczka czy uszkodzeniami wzroku.

Przyczynami obustronnego niedowładu połowiczego jest uszkodzenie kory mózgowej

i struktur podkorowych w obu półkulach mózgu w okresie płodowym, zaburzeniami
rozwojowymi ośrodkowego układu nerwowego lub powstaje w wyniku bakteryjnego
zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych albo wylewów podtwardówkowych.

Postać pozapiramidowa

Ta postać mózgowego porażenia dziecięcego charakteryzuje się występowaniem różnego

rodzaju  ruchów  mimowolnych,  które  ograniczają,  a  nawet  czasem  uniemożliwiają  rozwój
funkcji  lokomocyjnych  i  manipulacyjnych.  Obserwuje  się  też  niezależny  od  woli  wzrost
napięcia  mięśniowego,  co  powoduje  znacznie  opóźniony  rozwój  ruchowy.  Od  nasilenia
typowych ruchów atetotycznych  lub pląsawiczych, które pojawiają się około 3–4 r.ż., zależy
możliwość  uzyskania  przez  dziecko  zdolności  samodzielnej  lokomocji  i  umiejętności
wykonywania czynności życia codziennego.

Rozwój umysłowy u tej grupy dzieci, w większości przypadków przebiega prawidłowo,

ale tylko wtedy, gdy wystąpienie m.p.dz. związane było z uszkodzeniem w wyniku konfliktu
Rh. Jednak obserwuje się u dzieci z tą postacią porażenia opóźnienia i upośledzenia w sferze
poznawczej, gdyż uszkodzenie układu pozapramidowego następuje jeszcze w okresie życia
płodowego. Często również występują zaburzenia mowy i znaczne ślinienie oraz częściej niż
w innych postaciach niedosłuch lub głuchota.

Postać pozapiramidowa m.p.dz. może być spowodowana uszkodzeniem zwojów

podstawy układu pozapiramidowego, powstałym w wyniku konfliktu serologicznego
i występującym z tego powodu stanem hiperbilirubinemii noworodka. Inną przyczyną może
być stan niedotlenienia okołoporodowego, zwłaszcza u wcześniaków.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Postać móżdżkowa

mózgowego porażenia dziecięcego

Jest to najrzadziej spotykana postać porażenia, związana z zaburzeniami rozwojowymi

móżdżku i jego uszkodzeniem w okresie płodowym. Także może być spowodowana
wodogłowiem, nawet wcześnie leczonym chirurgicznie.

U dzieci z tą postacią najczęściej występują: zaburzenia równowagi, trudności

w koordynacji ruchów, niezborność ruchu i postawy powodująca brak możliwości stania
prosto i chodzenia po linii prostej, niemożność zahamowania ruchu w dowolnym momencie,
drżenie zamiarowe, czyli powstające w początkowej fazie wykonywania ruchu oraz oczopląs.

Zdolność samodzielnego chodzenia oraz mowa, raczej skandowana, rozwijają się ze

znacznym opóźnieniem, a rozwój umysłowy jest zazwyczaj prawidłowy.

Postacie mieszane

Postać mieszaną określa się u dzieci z objawami więcej niż jednej postaci m.p.dz.

Aby dokładnie określić możliwości rozwojowe takiego dziecka dokonuje się wnikliwej
analizy zaburzeń postawy i ruchu.

U dzieci z porażeniem mózgowym w wielu przypadkach stwierdza się dodatkowo

istniejące problemy medyczne. Zalicza się do nich:
1. Problemy neurologiczne: upośledzenie umysłowe, trudności w nauce, zaburzenia

w koncentracji i zwiększona aktywność, padaczka, zaburzenia widzenia, zaburzenia
mowy, zaburzenia połykania, zaburzenia słuchu.

2. Problemy ortopedyczne: boczne skrzywienie kręgosłupa, zwichnięcie stawu biodrowego,

przykurcze stawowe, asymetria długości kończyn.

3. Inne: problemy w komunikowaniu się, ślinienie się, złe odżywianie, depresja, częste

złamania, ubytki zębowe, zaparcia.

Dysfunkcje pochodzenia rdzeniowego

Dysfunkcja

Objawy

Przepuklina oponowo-
-rdzeniowa

W  zależności  od  umiejscowienia  przepukliny  i  stopnia
upośledzenia tkanki nerwowej.:
I  grupa:  uszkodzenie  powyżej  odcinka  L3  –  całkowite
porażenie  kończyn  dolnych,  zaburzenia  w  wydalaniu
moczu i stolca,
II  grupa:  uszkodzenie  odcinka  L4  i  niżej  –  częściowe
porażenie kończyn dolnych, nietrzymanie moczu i stolca,
III  grupa:  uszkodzenie  odcinka  S1  i  niżej  –  częściowy
niedowład kończyn dolnych, nietrzymanie moczu i stolca,
IV  uszkodzenie  odcinka  S3  i  niżej  -  nietrzymanie  moczu
i stolca.
Współwystępować może:
wodogłowie,  deformacja  stóp,  zaburzenia  w  czynności
jelita grubego.

Dystrofia mięśni

I.  Dystrofia  mięśniowa  Duchenne'a  –  najczęstsza,  chorują
na  nią  osobnicy  płci  męskiej  –  upośledzenie  ruchów,
trudności  w  chodzeniu,  w  szczególności  podczas
wchodzenia  po  schodach  oraz  pionizacji  z pozycji
siedzącej, zaniki mięśniowe, przykurcze mięśni, utrudniony
chód (chód kaczkowaty).
II.  Postać  obręczowa  –  zanik  mięśni  obręczy  barkowej
i miednicznej (kończyn górnych i dolnych).
Postać twarzowo-łopatkowo-ramienna – schorzenia  mięśni
twarzy, łopatek i ramion.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dysfunkcje układu kostno-stawowego

Dysfunkcja

Objawy

Dysplazja (zwichnięcie
stawu biodrowego)

–

wysunięcie kości udowej ze stawu biodrowego,

–

pozorne skrócenie kończyny i skręcenie jej na zewnątrz

Stopy końsko-szpotawe

–

małe, skręcone do wewnątrz stopy,

–

pięty uniesione,

–

zewnętrzny brzeg stopy łukowato wygięty.

Schorzenia reumatyczne

I. Ogólne:
–

gorączka, utrata masy ciała, nocne poty, osłabienie,
uczucie rozbicia.

II. Narządowe:
–

bóle

stawów,

utrudnienie

ograniczenie

ruchów,

sztywność

(zwłaszcza

poranna)

stawów,

obrzęki

i (czasem) zaczerwienienie.

Dysfunkcje polegające na braku kończyn

Podział ze względu na przyczynę:
–

wrodzone:
Amelia – wrodzony brak wszystkich kończyn,
Ectromelia – brak jednej kończyny,
Hemimelia – niedorozwój obwodowej części kończyny,
Phocemelia – brak części bliższej tułowia, dłonie i stopy przyrośnięte są bezpośrednio do
tułowia,

–

na skutek amputacji,

–

pourazowe,

–

współwystępujące z leczeniem leczenia np. cukrzycy lub raka.

Niepełnosprawność psychiczna

Upośledzenie umysłowe charakteryzuje się istotnie niższym, niż przeciętnym, ogólnym

funkcjonowaniem  intelektualnym  z  jednocześnie  występującym  ograniczeniem  w  zakresie
dwóch  lub  więcej  spośród  następujących umiejętności przystosowawczych: porozumiewania
się,  samoobsługi,  trybu  życia  domowego,  uspołecznienia,  korzystania  z  dóbr  społeczno  –
kulturalnych,  samodzielności,  troski  o  zdrowie  i  bezpieczeństwo,  umiejętności  szkolnych,
organizowania  czasu  wolnego  i  pracy.  Osoby  upośledzone  mogą  przejawiać  szeroki  zakres
zaburzeń psychicznych a zapadalność na nie jest w tej populacji co najmniej trzy do czterech
razy większa niż w populacji ogólnej.

Według Światowej Organizacji Zdrowia, która przyjęła za kryterium podziału

upośledzenia umysłowego, iloraz inteligencji wyróżniamy 4 stopnie upośledzenia:

−

upośledzenie w stopniu lekkim (iloraz inteligencji 50–75),

−

upośledzenie w stopniu umiarkowanym (iloraz inteligencji 35–50),

−

upośledzenie w stopniu znacznym (iloraz inteligencji 20–35),

−

upośledzenie w stopniu głębokim (iloraz inteligencji 0–20).

Przyczyny upośledzenia umysłowego:

a) prenatalne – warunkuje upośledzenie umysłowe dziecka przed jego urodzeniem:

−

czynniki genetyczne działające przed zapłodnieniem i tuż po nim,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

czynniki zewnątrzpochodne działające po zapłodnieniu (wirusy, bakterie, środki
toksyczne, niedobory pokarmowe i witaminowe, naświetlania prom cieniowaniem
jonizującym),

b) postnatalne – powodujące upośledzenie umysłowe po urodzeniu (np. urazy

okołoporodowe, niedotlenienie).

Osoby z upośledzeniem w stopniu lekkim wykazują niedostateczne zrozumienie treści,

swoje  myśli  wyrażają  w  sposób  rozległy,  używając  często  niewłaściwych  wyrażeń.
Wypowiedzi ich nie mają logicznej spójności. Proces spostrzegania jest zwolniony i ma wąski
zakres, podobnie jest z koncentracją uwagi. Konsekwencją tego są trudności w wykonywaniu
zadań, które wymagają zwrócenia uwagi na kilka czynności jednocześnie. Charakterystyczna
dla  tych  osób  jest  również   pamięć  mechaniczna.  W  ich  umyśle  występuje  zjawisko
perseweracji  -  czyli  uporczywego  powracania  myślą  do  jakiegoś  zagadnienia,  przedmiotu,
które przestały  być  już aktualne. To zjawisko zaznacza się silniej przy zadaniach pisemnych
niż ustnych odpowiedziach.

Pomimo upośledzonej zdolności myślenia abstrakcyjnego, u osób tych zachowana jest

zdolność nauczenia się mowy, a także czytania, pisania i liczenia.

Terminem „upośledzenie umysłowe w stopniu głębszym” obejmuje się stopień

umiarkowany  i  znaczny  niepełnosprawności  intelektualnej.  Jednostki  upośledzone  w  takim
stopniu mają bardziej zaburzoną funkcję receptorów i analizatorów. Zakłóceniu ulegają liczne
procesy psychiczne, np.: uwaga, pamięć, wyobraźnia, myślenie i mowa. Szczególnie dotyczy
to możliwości spostrzegania otaczającej ich rzeczywistości. Zakres spostrzegania jest o wiele
mniejszy  niż  u  lekko  upośledzonych.  Osoby  te  charakteryzuje:  wolniejsze  tempo
spostrzegania,  słabsza  pamięć,  ubogi  zasób  słownictwa,  myślenie  konkretno  –  obrazowe,  co
powoduje trudności w uogólnianiu i rozumieniu niektórych pojęć (np.: pojęć abstrakcyjnych:
czasu, przestrzeni, itp.).

U osoby głębiej upośledzonej umysłowo istnieje jednak silna potrzeba komunikowania

się z otoczeniem. Pojęcie komunikowania się obejmuje różne formy zachowania się jednostki
i jej relacji z otoczeniem. Osoby te porozumiewają się zgodnie ze swymi możliwościami, tak
za  pomocą  form  słownych,  jak  i  form  bezsłownych.  Ich  wypowiedzi  są  często  bełkotliwe,
zamazane.  Pojawiają  się  agramatyzmy.  Nie  zawsze  mowa  –  jako  instrument  służący
porozumiewaniu  się  –  wykształca  się  należycie.  Czasami  jednak  pozostaje  zachowane
rozumienie,  a  niekiedy  nawet  i  jego  brak.  Z  uwagi  na  duże  opóźnienia  i  zaburzenia  mowy,
szczególnego  znaczenia  nabierają  pozawerbalne  sposoby  komunikowania  się  z  otoczeniem,
takie  jak:  gestowe,  mimiczno-dotykowe,  gestowo-dotykowe,  mimiczno-wokalne,  wokalno-
-gestowe,  wokalno-dotykowe.  Znajomość  tych  sygnałów  pozwoli  zrozumieć  potrzeby,
dążenia, stany emocjonalne i relacje na otrzymane polecenia.

Nabywanie umiejętności komunikacyjnych u osób niepełnosprawnych intelektualnie jest

trudne,  szczególnie  wtedy,  gdy  w  grę  wchodzi  naruszona  sprawność  ruchowa,  wady
sensoryczne. Osoby te  mają trudności w opanowaniu  mowy, nie wysyłają one wystarczająco
czytelnych sygnałów komunikacyjnych, słabo nawiązują kontakty z spoza kręgu najbliższych
lub nie nawiązują ich wcale. W związku z tym należy uczyć je takich sposobów komunikacji,
które byłyby w pełni dla  nich zrozumiałe,  i aby  mogły  za  ich pomocą nawiązywać stosowne
do swych potrzeb i możliwości kontakty z najbliższymi.

Do prawidłowego przebiegu procesu uczenia się osób niepełnosprawnych intelektualnie

umysłowo,  bardzo  ważne  są  sprawności,  takie  jak: odbieranie  bodźców  sensorycznych  i  ich
integrowanie.  Sprawności  te  są  często  w  małym  stopniu  opanowane,  a  ich  uczenie  się
przebiega  bardzo  wolno.  Osoby  niepełnosprawne  intelektualnie  napotykając  na
niepowodzenia  załamują  się  i rezygnują,  co  w konsekwencji  prowadzi  do  wycofania  się
z wykonywanego  zadania.  Taka  sytuacja  nie  sprzyja  ogólnej  aktywności  poznawczej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jednostki  i jeszcze  bardziej  ogranicza  jej  możliwości  rozwojowe.  W  tym  przypadku  ważna
jest  metoda  pozytywnego  wzmacniania,  czyli  organizowania  takiego  środowiska,  w którym
będą  dominować  nagrody,  pochwały,  w którym  jednostka  będzie  osiągała  sukcesy  i  będzie
akceptowana przez innych.

Pomimo wielu ograniczeń, dzieci z niepełnosprawnością intelektualną przejawiają

radość, wolę życia i zainteresowanie otoczeniem oraz potrzebę komunikowania się
i nabywania nowych doświadczeń.

Autyzm jest poważnym zaburzeniem w rozwoju intelektualnym i emocjonalnym.

Na każde  10  tysięcy  urodzeń  dzieci  rodzi  się  od  2  do  5  dzieci  autystycznych.,  przy  czym
choroba  ta  częściej  dosięga  chłopców  niż  dziewczynki  (stosunek  4:1).  Z  definicji  autyzmu
wynika,  że  początek  zaburzeń  autystycznych  ma  miejsce  przed  trzecim  rokiem  życia.
W większości przypadków autyzm współwystępuje z upośledzeniem umysłowym (około 85%
dzieci). Charakterystyczna dla autyzmu jest tzw. dysharmonia rozwojowa.

Oznacza ona, że upośledzone są w różnym stopniu różne sfery rozwoju. U osób

autystycznych  może  wystąpić  szereg  specyficznych  zachowań,  takich  jak:  nadpobudliwość,
krótki  okres  koncentracji  uwagi,  impulsywność,  agresja,  samookaleczenia  i  napady  złego
humoru.  Można  także  zaobserwować  anormalne  reakcje  na  środowisko  fizyczne  w  obrębie
zmysłów,  np.  wysoki  próg  na  ból,  nadwrażliwość  na  dźwięki  lub  dotyk,  wyolbrzymione
reakcje  na  światło  i  zapachy,  fascynacja  pewnymi  bodźcami.  Okresowo  mogą  pojawiać  się
nieprawidłowości  w  jedzeniu  (spożywanie  wybranych  produktów,  w  zależności  od  np.
koloru,  konsystencji)  lub  sypianiu  (powtarzające  się  nocne  budzenia  z  kołysaniem).  Osoby
autystyczne  przejawiają  niechęć  do  zmian  i  wymagają  od  otoczenia  niezmienności.
Zakłócenie porządku  powoduje  reakcje  nieadekwatne do  bodźca, tzn. krzyk, płacz, omijanie
miejsc, w których dokonano zmiany.  Ujawnia się też uporczywe  zafascynowanie  niektórymi
przedmiotami  lub  ruchem.  Jeszcze  jednym  objawem  autyzmu  jest  niestosowny  śmiech  lub
chichot pojawiający się bez widocznych przyczyn. Ponadto osoby z autyzmem zachowują się
tak, jakby były nieświadome niebezpieczeństw np.: wchodzą bez strachu na wysokie drabinki,
wybiegają  bez  strachu  na  ulicę  lub  przejawiają  nadmierną  bojaźliwość  na  obiekty
nieszkodliwe.  Pojawiać  się  może  różnorodność  samookaleczeń  (uderzanie  głową,  gryzienie
palców,  rąk,  nadgarstków).  U  dorastających  osób  autystycznych,  które  potrafią  uświadomić
sobie swoje zaburzenia, może pojawić się przygnębienie i depresja.

Zasadniczą cechą autyzmu jest obecność znacznych nieprawidłowości w rozwoju

interakcji  społecznych.  Zaburzenie  zdolności  do  nawiązywania  interakcji  społecznych  jest
całkowite i trwałe. Osoby cierpiące  na autyzm  nie porozumiewają się z  innymi osobami, nie
wyrażają  chęci  do  wspólnej  zabawy.  Zaznacza  się  ono  w  różnorodnych  zachowaniach
niewerbalnych  (kontakcie  wzrokowym,  wyrazie  twarzy,  postawie  ciała)  koniecznych  do
prawidłowego  funkcjonowania  w  społeczeństwie.  Nie  wchodzą  w  relacje  z  rówieśnikami
i bliskimi osobami, jeżeli dostrzegają jakąś osobę, to tylko po to, by pomogła jej zdobyć to, na
co  aktualnie  mają  ochotę.  Przejawiają  trudności  w  rozumieniu  uczuć  i  myśli  innych  ludzi.
U osób  autystycznych  często  brak  jest  spontanicznego  dążenia  do  radości  lub  rozwijania
własnych zainteresowań.

Wyraźne i trwałe są również zaburzenia w zakresie komunikacji, przy czym dotyczą one

zarówno werbalnych jak i niewerbalnych umiejętności. Przejawiają się one poprzez całkowity
lub  częściowy  brak  rozwoju  języka  mówionego.  U  osób,  którą  mówią  widoczne  jest
osłabienie  zdolności  do  rozpoczynania  lub  kontynuowania  rozmowy  z  innymi,  używanie
mowy  w  sposób  stereotypowy  i  powtarzający  się  lub  też  posługiwanie  się  językiem
charakterystycznym  tylko  dla  danej  osoby.  Ponadto  mogą  wystąpić  nieprawidłowości
natężenia,  modulacji,  intonacji,  tempa,  rytmu,  akcentu.  Struktury  gramatyczne  są  często
nieprawidłowe,  zawierają  zwroty  stereotypowe.  Zaburzenia  w  komunikacji  niewerbalnej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dotyczą trudności w zrozumieniu gestów, mimiki twarzy. Obejmują one także stosowanie
nieadekwatnie do sytuacji komunikatów takich jak: ziewanie, robienie dziwnych grymasów
czy niestosowny śmiech podczas rozmowy.

Zaburzenia genetyczne

Zespół Downa należy do najczęstszych autosomalnych mutacji genomowych. W Polsce

południowej  występuje  z  częstością  około  1/640  urodzeń.  Obserwowane  w  zespole  Downa
zaburzenia  wywoływane  są  nadmiarem  materiału  genetycznego  –  nadliczbowym
chromosomem  pary  21  –  trisomia  21.  Zespół  Downa  nie  jest  chorobą,  ale  naturalną  formą
ludzkiej  egzystencji  o  odmiennym  przebiegu  rozwoju  niż  większość  genetyczna  z  46
chromosomami.  Osoby  z  zespołem  Downa  mają  odmienne  potrzeby,  zwłaszcza  umysłowe
i emocjonalne,  które  często  nierozpoznane  i  niezaspokajanie  prowadzą  do  tzw.  zmian
wtórnych związanych z brakiem mowy i upośledzeniem umysłowym.

Zewnętrzne i wewnętrzne cechy osób cierpiących z powodu zespołu Downa:

−

skośne ustawienie szpary powiekowej nadające twarzy wygląd przypominający rysy rasy
mongolskiej,

−

płaska twarz,

−

szeroki grzbiet nosa,

−

duży przeważnie wystający z ust język,

−

zniekształcone uszy,

−

zaokrąglona głowa,

−

podniebienie gotyckie (wysoko sklepione),

−

zahamowany wzrost,

−

wiotkość mięśni i więzadeł stawowych,

−

szerokie, krótkie dłonie,

−

małpia bruzda i zaburzenia linii papilarnych,

−

niedorozwój umysłowy,

−

często współwystępujące wady wrodzone serca i niedorozwój narządów płciowych.
Charakterystyczne dla zespołu Downa są również określone schorzenia. Są to między

innymi:

−

wady serca różnych postaciach (30%–40% dzieci z zespołem Downa dotkniętych jest
jakąś postacią wady serca),

−

epilepsja,

−

zaburzenia  w  funkcjonowaniu  gruczołu  tarczycy  (wczesne  wykrycie  zaburzeń
w gospodarce  hormonalnej  ma  ogromne  znaczenia, ponieważ  nieleczona  niedoczynność
tarczycy  prowadzi  do  spowolnienia  rozwoju  umysłowego  i  innych  problemów
zdrowotnych),

−

szybsze starzenie się organizmu,

−

wada słuchu,

−

wada wzroku,

−

obniżona odporność organizmu,

−

dolegliwości ze strony układu pokarmowego,

−

częste infekcje górnych dróg oddechowych ze względu na wrażliwe błony śluzowe
i oddychanie przez usta.
Trudno jest opisać jednoznacznie sposób funkcjonowania osób z zespołem Downa. Cliff

Cunningham powołuje się na  liczne badania (w tym badania własne), które identyfikują trzy
grypy  wzorów  zachowań  starszych  dzieci  i  dorosłych  w  ramach  zespołu  Downa.
Najliczniejszą  grupę  stanowią  ludzie  określeni  jako  mili,  otwarci,  aktywni,  uczuciowi,
posiadający  poczucie  humoru.  W  pozostałych  grupach  znajdują  się  jednostki  z  zespołem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Downa  scharakteryzowane  jako  ospałe  i  nieaktywne,  z  bardzo  niskim  poziomem  własnej
aktywności  oraz  skrajnie  drażliwe,  niespokojne.  Negatywne  zachowania  ściśle  wiążą  się
z brakiem możliwości intelektualnych, przede wszystkim komunikacyjnych. Mogą one zostać
zminimalizowane,  jeśli  dziecko  wzrasta  w  troskliwej  atmosferze,  w  warunkach
zapewniających zdrowy rozwój fizyczny.

Zespół Turnera

Przyczyną zespołu Turnera jest utrata części ciała człowieka materiału genetycznego.

W Polsce rodzi się co roku około 100 dzieci z zespołem Turnera, a liczebność całej populacji
z tym zespołem wynosi 9–10 tys. osób.

Zewnętrzne i wewnętrzne cechy osób cierpiących z powodu zespołu Turnera:

−

zaburzenia wzrastania – niedobór wzrostu,

−

dysmorfia (zniekształcenia) twarzy,

−

płetwistość szyi,

−

obrzęki rąk i nóg,

−

niska linia włosów na karku, koślawość łokci,

−

skrócenie IV kości śródręcza, smukłość palców,

−

hipoplazja paznokci,

−

niskie osadzenie i (lub) odstawanie małżowin usznych szeroki rozstaw brodawek
sutkowych,

−

opóźnione dojrzewanie u 70–80% chorych,

−

różne wady narządów wewnętrznych, m.in. wady wrodzone układu moczowego, wady
wrodzone układu krążenia, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia pobierania i wchłaniania
pokarmu, wady wzroku, wady układu kostnego,

−

specyficzny fenotyp rozwoju i zachowania. Rozwój umysłowy jest na ogół prawidłowy.
Pewne cechy psychiczne i umiejętności nabywane są jednak w odmiennym tempie.

Fenyloketonuria

Fenyloketonuria jest zaburzeniem metabolizmu uwarunkowanym genetycznie. W Polsce

zdarza się raz na 8000 urodzeń. Organizm osoby chorej na fenyloketonurię nie jest zdolny do
prawidłowego metabolizmu jednego ze składników diety – fenyloalaniny.

Objawy fenyloketonurii:

−

wzrost fenyloalaniny we krwi,

−

zmiany skórne (o charakterze zmian alergicznych lub zapalnych),

−

skłonność do wymiotów (sugerująca zwężenie odźwiernika, ale nie powodująca
zahamowania przyrostu masy ciała),

−

zbyt wolne przyrosty obwodu głowy – małogłowie (występuje u 60–90% chorych),

−

opóźnienie rozwoju psychoruchowego,

−

rozcieńczenie barwnika, powodujące jasną karnację,

−

mysi zapach na skutek obecność kwasu o-hydroksyfenylooctowego w moczu pacjenta.

Chore dziecko może rozwijać się normalnie, pod warunkiem, że choroba została wykryta

w  pierwszych  tygodniach  życia.  Przeoczenie  fenyloketonurii  powoduje  upośledzenie
umysłowe  (zazwyczaj  umiarkowane  bądź  głębokie)  oraz  objawy  neurologiczne  takie  jak:
drgawki, zwiększone napięcie i drżenia mięśniowe, a także zaburzenia zachowania. Jedynym
sposobem zapobiegania takim zmianom jest długotrwałe stosowanie diety (ubogiej w białko,
wyłączającej  mięso,  nabiał,  czekoladę,  zawierającej  niewiele  warzyw  i  owoców)  –  aż  do
momentu ukończenia  intensywnego rozwoju  mózgu, czyli wieku 12–14  lat. Jednakże  nowe,
ugruntowane doniesienia mówią o konieczności przestrzegania diety przez całe życie. Dorośli

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

chorzy na fenyloketonurię mogą osiągać lepsze rezultaty w testach psychologicznych, jeśli
w dalszym ciągu przyjmują pokarmy ubogie w fenyloalaninę.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Kogo nazywamy osobą niepełnosprawną?
2.  Jakie są poziomy niepełnosprawności?
3.  Jakie przeżycia pojawiają się na skutek stania się osobą niepełnosprawną?
4.  Jakie wyróżniamy stopnie niepełnosprawności?
5.  Jakie wyróżniamy rodzaje niepełnosprawności?
6.  Jakie są podstawowe skutki braku wzroku dla osoby niewidomej?
7.  Jakie są podstawowe skutki głuchoty dla osoby dotkniętej tą niepełnosprawnością?
8.  Jakie są podstawowe skutki niepełnosprawności ruchowej?
9.  Co oznacza termin upośledzenie umysłowe?
10.  Jakie wyróżniamy zaburzenia chromosomalne?
11.  Jakie wyróżniamy postaci porażenia mózgowego?
12.  Czym charakteryzuje się autyzm?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ następstwa – konsekwencje niepełnosprawności na trzech poziomach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się informacjami dotyczącymi problemów osób niepełnosprawnych,
2)  określić ograniczenia osób na poziomie biologicznym, psychologicznym i społecznym,
3)  opracować wyniki swojej pracy w formie tabeli,
4)  dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia,
5)  zaprezentować pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca osób niepełnosprawnych,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

arkusze papieru,

−

mazaki.

Tabela do ćwiczenia 1 [opracowania własne]

KONSEKWENCJE

RODZAJ

NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

BIOLOGICZNE

SPOŁECZNE

PSYCHOLOGICZNE

SENSORYCZNA

USZKODZENIE NARZĄDU

WZROKU

USZKODZENIE

NARZĄDU SŁUCHU

FIZYCZNA

PSYCHICZNA

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Ustal jaki stopień niepełnosprawności (zgodnie z przepisami określającymi zasady

przyznawania stopnia niepełnosprawności) otrzymają osoby, w opisanych sytuacjach.

Opis sytuacji I

Paweł cierpi na porażenie mózgowe. Porusza się na wózku inwalidzkim. Komunikuje się

za pomocą kilku słów. Nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych. Wymaga pomocy
w podstawowych czynnościach życiowych, tj. jedzeniu, ubieraniu.

Opis sytuacji II

Pani Wanda od urodzenia nie słyszy całkowicie na prawe ucho, natomiast lewe ucho

zachowało w 70% zdolność odbioru bodźców. Porusza się samodzielnie. Nie wymaga
pomocy przy czynnościach samoobsługowych.

Opis sytuacji III

Pan Kazimierz cierpi na zespół Downa, któremu towarzyszy upośledzenie w stopniu

lekkim oraz epilepsja. Mieszka z rodzicami, ponieważ potrzebuje często wsparcia w pracach
domowych. Szybko nawiązuje kontakty społeczne, samodzielnie porusza się w znanym sobie
otoczeniu. Ze względu na współwystępującą epilepsję nie powinien długo pozostawać bez
opieki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie zapoznać się z opisanymi sytuacjami,
2)  ustalić, jakie przepisy regulują zasady orzekania o stopniach niepełnosprawności,
3)  ustalić,  który  stopień  niepełnosprawności  przysługuje  osobom  wskazanym  w  opisanych

przypadkach,

4)  zaprezentować wyniki swojej pracy,
5)  dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.
6)  uczestniczyć w podsumowaniu wykonania ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu
osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776 z późn. zm.),

−

arkusze papieru,

−

tablica flip chart,

−

mazaki.

Ćwiczenie 3

Dokonaj charakterystyki możliwości osób z różnymi stopniami upośledzenia

umysłowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dokonać wyboru cech charakteryzujących osoby niepełnosprawne z uwzględnieniem ich

stopnia niepełnosprawności pod kątem:

−

umiejętności interpersonalnych,

−

wyrażania emocji,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

komunikacji,

−

zdolności do samoobsługi,

−

zdolności uczenia się,

−

zdolności do pracy

2) opracować wnioski w tabeli przypisując zdolności i umiejętności do stopnia

upośledzenia:

−

lekkiego,

−

umiarkowanego,

−

znacznego,

−

głębokiego.

3)  zaprezentować wyniki swojej pracy,
4)  dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.
5)  wziąć udział w podsumowaniu zajęć.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca osób upośledzonych umysłowo,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica.

Ćwiczenie 4

Rozpoznaj i określ rodzaj niepełnosprawności na podstawie opisu przypadku.

Opis przypadku

Sara urodziła się po donoszonej ciąży, jako trzecie dziecko w rodzinie. Była ślicznym

dzieckiem,  a  jej  nadzwyczajna  uroda  stała  się  przyczyną  niekończących  się  zachwytów
rodziny,  krewnych  i  personelu  szpitala.  Niedługo  po  porodzie  matka  zwróciła  uwagę,  że
dziecko  zachowuje  się  nie  tak  jak  inne  dzieci.  Dziewczynka  nie  reagowała  na  przytulanie,
leżała sztywna i wyprostowana, zamiast układać się w skulonej pozycji. Utrudniało to opiekę
nad nią i karmienie. Z tego powodu szybko została odstawiona od piersi.

Rozwój fizyczny Sary przebiegał szybciej niż u innych dzieci, zwłaszcza motoryczny.

Natomiast  rozwój  zdolności  komunikacyjnych  był  raczej  opóźniony.  Nie  gaworzyła  tak  jak
inne  dzieci,  niezwykle  trudno  było  „rozmawiać”  z  nią  w  języku,  który  zwykle  rozumieją
rodzice i dzieci, a który ma duże znaczenie we wczesnych kontaktach między nimi. Niepokój
rodziców  nasilił  się  po  kilku  następnych  miesiącach.  Trudności  sprawiało  nauczenie  Sary
podstawowych  elementów  toalety,  przede  wszystkim  dlatego,  że  nie  była  w  stanie  spełniać
najprostszych  poleceń.  Papugowała  polecenia  i  zdania  powtarzając  je  wielokrotnie
i rytmicznie.  Trudności  sprawiało  dziewczynce  skupianie  uwagi,  unikała  kontaktu
wzrokowego lub patrzyła w taki sposób, że rozmówca odnosił wrażenie, że patrzy przez niego
na  wylot.  Zdarzało  się,  że  matka  znajdowała  dziewczynkę  siedzącą  na  podłodze  pokoju
patrzącą na swoją lewą rękę, którą wymachiwała szybko przed oczami. Próby przerwania tej
czynności  powodowały  opór  i  płacz  Sary.  W  tym  czasie  dziewczynka  nie  miała  kolegów
i koleżanek. Każda zmiana w czynnościach dnia codziennego, do których przywykła, budziła
jej  strach.  Unikała  kontaktów  z  innymi  dziećmi,  odsuwała  się  od  nich.  Najbardziej
zadowolona  była  z  samotnej  zabawy.  W  ciągu  dnia  czas  spędzała  układając  godzinami
rzeczy,  patrząc  na  swoje  ręce,  gestykulując  i  wydając  niespójne  dźwięki.  Czasami  biegała
dookoła pokoju, kręcąc się przy tym w kółko.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z opisem przypadku,
2)  wynotować te zachowania, które można uznać za chorobowe,
3)  zakwalifikować  rodzaj

niepełnosprawności,

wykorzystując

informacje zawarte

w Poradniku dla ucznia,

4)  przeanalizować objawy różnych chorób i zidentyfikować niepełnosprawność,
5)  zaprezentować wyniki swojej pracy,
6)  dokonać  oceny  poprawności  wykonania  ćwiczenia  –  zwrócić  uwagę na  zespół  objawów

charakteryzujących konkretną niepełnosprawność.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca rodzajów niepełnosprawności i typów chorób,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flip-chart,

−

magnesy.

Ćwiczenie 5

Określ rodzaje wsparcia oraz formy pomocy świadczone niepełnosprawnym i ich

rodzinom.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) sporządzić plan poznania wskazanej przez nauczyciela lub wybranej przez siebie

instytucji,

2) wziąć udział w wycieczkach tematycznych do różnego typu instytucji i organizacji

wspierających osoby niepełnosprawne pomocy społecznej,

3) podczas wycieczek uzyskać informacje o:

−

celach i zadaniach realizowanych przez poznawaną instytucję lub organizację,

−

świadczeniach/usługach realizowanych przez daną placówkę,

−

metodach oraz formach pomocy stosowanych w danej placówce w pracy
z podopiecznym i/lub jego rodziną,

−

warunkach i trybie przyjęcia lub uzyskania świadczeń oferowanych przez placówkę,

−

specjalistach zatrudnionych w danej placówce,

4) sporządzić sprawozdanie z wycieczki do placówki,
5) zaprezentować wyniki swojej pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

lista

instytucji

organizacji

pomocy

społecznej

działających

danej

miejscowości/regionie,

–

notatnik.

Ćwiczenie 6

Opracuj informator o instytucjach i organizacjach wspierających osoby niepełnosprawne

działających w Twojej miejscowości/regionie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uporządkować zebrany materiał według następującego schematu:

−

nazwa, adres i telefony instytucji,

−

adresaci, do których kierowana jest oferta danej instytucji,

−

zakres jej działalności,

−

rodzaje udzielanego wsparcia i formy pomocy.

2)  przygotować w grupie redakcyjnie tekst informatora,
3)  opracować szatę graficzną informatora,
4)  wydrukować przygotowany przez grupę tekst informatora,
5)  dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia,
6)  zaprezentować wyniki pracy grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

ulotki,

−

foldery,

−

papier,

−

komputer,

−

drukarka.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować rodzaje niepełnosprawności?



2) dokonać charakterystyki poszczególnych stopni niepełnosprawności

pacjenta?



3) scharakteryzować zespół Downa, zaburzenia autystyczne, mózgowe

porażenie dziecięce?



4) określić objawy i rodzaje dysfunkcji narządu ruchu?



5) scharakteryzować niepełnosprawności w obrębie narządów zmysłu:

wzroku i słuchu?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Problemy i potrzeby osób niepełnosprawnych

4.2.1. Materiał nauczania

Rodzaje i typologia potrzeb człowieka

Pewne rodzaje potrzeb odczuwane są w tym samym zakresie przez wszystkich ludzi

np. potrzeby  biologiczne  (jedzenia,  fizjologiczne).  Mówimy  wówczas  o  potrzebach
społecznych.  Potrzeby  społeczne  to  te,  które  odczuwają  członkowie  wielu  różnych  grup
społecznych  i o których  społeczeństwo  sądzi,  że  w  ich  zaspokojeniu  muszą  jednostce
dopomóc instytucje publiczne np. potrzeby edukacyjne, ochrony zdrowia, potrzeby powołania
instytucji  leczących  narkomanów.  Jednocześnie  każdy  człowiek  posiada  potrzeby
indywidualne, co jest związane z niepowtarzalnością rozwoju fizycznego, psychospołecznego
i  kulturowego  jednostki.  Znajomość  własnych  potrzeb  umożliwia  jednostce  lepsze,  bardziej
sprawne  kierowanie  swoim  życiem.  Można  przyjąć,  że  potrzeby  stale  ulegają  przemianom.
Przeobrażeniom  ulegają  zwłaszcza  procesy zaspokajania  potrzeb  i  formy,  w  jakich  potrzeby
objawiają się.

W literaturze brak do tej pory jednej, zgodnie przyjętej definicji terminu potrzeba.
Najczęściej autorzy posługują się definicją ujmującą potrzebę jako „brak czegoś

wprowadzający jednostkę w niepożądany stan, będący zwykle motywem do działania
w kierunku zmiany tego stanu, czyli zaspokojenia potrzeby.”

Cechy potrzeb:

−

uruchamiają motywację przedmiotową (zaspokojenie = posiadanie przedmiotu
pożądania) oraz psychiczną (zaspokojenie pragnień, dążeń sfery emocjonalnej),

−

stanowią siłę napędową lub hamującą aktywność człowieka,

−

pomagają wyznaczać cele,

−

są siłą mobilizującą do poszukiwania prawdy,

−

są uwarunkowane kulturowo lub biopsychicznie, czyli – inaczej mówiąc – pomiędzy
odczuwaniem braku a potrzebą stoją czynniki kulturowe i biopsychiczne.

Tabela 2. Klasyfikacje dychotomiczne potrzeb. [opracowanie własne]

Lp.

Autor klasyfikacji

Rodzaje potrzeb

A. Maslow

niedostatku

rozwoju

W. Szewczuk

pierwotne

wtórne

K. Obuchowski

powszechne

indywidualne

T. Tomaszewski

obiektywne

subiektywne

A. Kamiński

społeczne

jednostkowe

S. Rubinsztejn

materialne

duchowe

Z. Dąbrowski),

pozytywne

negatywne

Potrzeby leżą u podstaw wszystkich ludzkich zachowań. W swojej koncepcji Abraham

Maslow ukazuje nam hierarchię potrzeb. Istotą podziału jest wyróżnienie potrzeb niedostatku
i potrzeb rozwoju, wzrostu.

Tabela 3. Hierarchia potrzeb według A. Maslowa

[opracowanie własne]

1. Potrzeby estetyczne (np. odczuwanie piękna)
2. Potrzeby wiedzy i zrozumienia (np. posiadanie wiedzy o świecie)

Góra hierarchii

3.  Potrzeby samourzeczywistnienia (np. twórczości, ekspresji)
4.  Potrzeby szacunku i uznania (np. dominacji, sławy, respektu)
5.  Potrzeby przynależności i miłości
6.  Potrzeby bezpieczeństwa (np. opieki i oparcia, braku lęku)

Dół hierarchii

7. Potrzeby fizjologiczne (np. jedzenia, odpoczynku, seksualne)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zaspokojenie potrzeb niższego rzędu (z dołu hierarchii) cechuje następująca

prawidłowość:  im  więcej  działań  na  rzecz  ich  zaspokojenia  tym  ich  nasilenie  mniejsze
(potrzeby  te  wynikają  więc  z  niedostatku).  Natomiast  zaspokojenie  potrzeb  z  samej  góry
hierarchii  np.  samorealizacji,  powiększa  obszar  dalszych  możliwych  działań  i  powoduje
nasilenie potrzeby.

Potrzeby dziecka niepełnosprawnego
1. Potrzeba akceptacji przez rodziców i pewność, że są oni z dziecka zadowoleni.
2. Potrzeba kontaktów z innymi dziećmi – rówieśnikami zarówno sprawnymi jak

i niesprawnymi. Przyczynia się to do rozwoju psychicznego i społecznego dziecka.

3. Potrzeba

opieki,

pomocy

przy

równoczesnym

zapewnieniu

samodzielności.

Jej zaspokojenie wymaga pozytywnej postawy rodzicielskiej, niewyręczającej dziecka
w wykonywaniu wszystkich czynności lub nadmiernie wymagającej. Możliwości dziecka
dzięki pozostawieniu mu pewnych obszarów samodzielności podlegać będą
wzmocnieniu.

4. Potrzeba niezależności – uszanować należy potrzebę niezależności i wspierać dążenia do

uniezależnienia się od opiekunów – rodziców pod jakimś względem, przy uwzględnieniu
możliwości dziecka.

5. Potrzeba uznania. Dziecko niepełnosprawne jak każde inne potrzebuje uznania dla siebie

samego  okazywanego  przez  najbliższych,  opiekunów.  Uznanie  to  może  być  wyrażane
w chwaleniu  nawet  najdrobniejszych  osiągnięć  dziecka,  w  budzeniu  pewności,  że
dziecko jest dla nich ważne z tego powodu, że po prostu jest.
Najważniejszą  i  jednocześnie najtrudniejszą w realizacji  jest potrzeba akceptacji dziecka

niepełnosprawnego.  Opieka  i  wychowanie  dziecka  niepełnosprawnego  są  pełne  napięć
i niepokojów.  Jednakże  jej  pełnienie  bez  pełnej  akceptacji  powoduje  wystąpienie  silnego
konfliktu  wewnętrznego,  mającego  nieuchronny,  a  przy  tym  negatywny  wpływ  na
funkcjonowanie  psychiczne  i  społeczne  rodziców  oraz  rozwój  dziecka,  zaburzając  jego
motywację do wzrostu oraz osłabiając i opóźniając efekty rehabilitacji.

Tabela 4. Wskaźniki akceptacji dziecka niepełnosprawnego [opracowanie własne]

Obszar zachowania

Kategoria zachowania

Wewnętrzna zgoda rodziców na
indywidualny, powolniejszy przebieg
rozwoju dziecka

−

zdawanie sobie sprawy z niepełnosprawności dziecka,

−

akceptowanie odmienności społecznej rodziny,

Poznanie i zrozumienie potrzeb
dziecka

−

dostrzeganie jego pozytywnych cech,

−

rozwijanie potencjałów dziecka,

−

umiejętne reagowanie na niewłaściwe zachowanie,

Konstruktywna praca nad rozwojem
dziecka

−

stosowanie adekwatnych do poziomu rozwoju i stopnia
niepełnosprawności dziecka metod rehabilitacji,

−

wymagania dostosowane do możliwości dziecka,

−

dostrzeganie nowych cech w zachowaniu i rozwoju dziecka,

−

dostosowanie formy kształcenia do potencjału intelektualnego
dziecka,

Pozytywne uczucia

−

obdarowywanie dziecka uczuciem miłości,

−

dążenie do kontaktu z dzieckiem,

Rozwijanie przez rodziców własnych
potencjałów

−

zdolność do odpoczynku i realizacji własnych zainteresowań i
innych celów życiowych bez poczucia winy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przyczyny niezaspokojenia potrzeb

Wyróżniamy dwa rodzaje przeszkód:

a) bezwzględne – wspólne dla wszystkich osób okoliczności uniemożliwiające zaspokojenie

danej potrzeby np. brak miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych prowadzi do
niezaspokojenia potrzeb materialnych, psychicznych i społecznych,

b) względne – dotyczą tylko jednostek, które:

−

są nieprzystosowane,

−

nie potrafią zmienić sposobu zaspokojenia danej potrzeby,

−

łatwo rezygnują.

Niezaspokojenie potrzeb psychospołecznych niesie za sobą następujące skutki:

−

dominantę niezaspokojonej potrzeby,

−

wyparcie ze świadomości,

−

zaspokojenie w wyobraźni,

−

fiksację – sztywny upór,

−

rezygnację,

−

antyspołeczne wypaczenie osobowości,

−

choroby (np. somatyczne, nerwice)

−

uzależnienia.
Zaspokojenie potrzeb i generowanie nowych możliwe jest dzięki właściwej opiece, która

zależy od jakości uczuciowego stosunku do dziecka. Blokada w ich zaspokojeniu prowadzi
do zaburzeń w zachowaniu, a w konsekwencji znajduje wyraz w ujemnych rysach
osobowości. Bardzo ważne jest, więc ich zaspokojenie w okresie dzieciństwa.

Osoby z niepełnosprawnością, mimo określonych braków fizycznych czy też

umysłowych, mają potrzeby biologiczne, psychiczne i społeczne, tak jak wszyscy ludzie, i tak
samo dążą do ich zaspokojenia.

Diagnozowanie potrzeb i problemów

Diagnozowanie jest procesem aktywnego poszukiwania danych koniecznych do ustalania

diagnozy, która stanowi podstawę pomocy dla osób lub grup dotkniętych problemem.
Jej celem jest ustalenie stanu faktycznego badanych np. badanej sytuacji życiowej
podopiecznego.

Odnosząc się do sytuacji osób niepełnosprawnych należy sięgnąć do diagnozy

społecznej, która ukierunkowana jest na rozpoznanie uwarunkowań losów jednostki w jej
najbliższym środowisku.

Przeprowadzenie diagnozy społecznej daje możliwość rozpoznania:

−

niezaspokojonych potrzeb człowieka, które mogą być źródłem problemów w jego
funkcjonowaniu,

−

problemów, określając ich rodzaj i zakres,

−

przyczyn powodujących niezaspokojenie potrzeb, tkwiących w jednostce lub/i w jej
najbliższym otoczeniu (np. rodzinie, grupie),

−

sił jednostki i jej najbliższego środowiska, np. możliwości, umiejętności.
Dane uzyskane w wyniku diagnozy wskazują kierunek oddziaływań, które mogą

zmierzać do:

−

zmian w samej jednostce np. jej wiedzy, postawach, stanie psychosomatycznym,

−

zmian w jej otoczeniu społecznym.
Diagnoza nie może być celem samym w sobie. Powinna służyć opracowaniu trafnych

działań naprawczych, właściwej interwencji. Potwierdzenie lub podważenie trafności
hipotezy wskazującej przyczynę zaburzeń możliwe jest dopiero w trakcie interwencji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Specyfika diagnozowania potrzeb i problemów osób niepełnosprawnych.

Pełna diagnoza problemów osoby niepełnosprawnej obejmuje:

−

diagnozę indywidualną, skoncentrowaną na człowieku niepełnosprawnym,

−

diagnozę rodzinną, obejmującą wszystkich członków rodziny,

−

diagnozę społeczności lokalnej.

Diagnoza indywidualna – skupia się na rozpoznaniu niezaspokojonych potrzeb,

dysfunkcji,  ograniczeń  osoby  niepełnosprawnej,  wynikających  z  rodzaju  i  stopnia
niepełnosprawności,  np.  ograniczenia  w  wykonywaniu  czynności  życia  codziennego  oraz
potencjału,  sił  osoby  niepełnosprawnej,  zachowanych  sprawności,  np.  zdolności  do
samoobsługi.  Pomiar  i  zakres  niepełnej  sprawności  polega  na  ocenie  samodzielności
człowieka w wykonywaniu określonych czynności:

−

samoobsługi, np. mycie się, kąpiel, jedzenie, czesanie, golenie, obcinanie paznokci,
załatwianie potrzeb fizjologicznych,

−

prowadzenie gospodarstwa domowego, np. sprzątanie, gotowanie, palenie w piecu,
większe porządki itp.,

−

poruszanie się poza domem, np. szkoła, praca, zakupy, urzędy, poczta, lekarz, kościół,
kultura itp.

Diagnoza rodzinna – skoncentrowana jest na określeniu obszarów zagrożeń i dysfunkcji

normalnej egzystencji rodziny, tj. niezaspokojonych potrzeb rodziny. Czynności
diagnostyczne

zmierzają,

więc

oceny

czynników

wewnątrzrodzinnych

i zewnątrzrodzinnych wpływających na funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej w rodzinie.
Istotnymi elementami rozpoznania sytuacji rodzinnej jest poznanie jej potencjału, możliwości
w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem diagnozy rodzinnej
jest więc określenie zakresu wydolności opiekuńczo-pielęgnacyjnej.

Diagnoza społeczności lokalnej – ocena potencjału opiekuńczego środowiska lokalnego.

Odnosi się do barier, jakie człowiek napotyka żyjąc w danej społeczności, a także
w odniesieniu do zasobów istniejących w środowisku (materialnych, rzeczowych, ludzkich).

Psychospołeczna sytuacja osób niepełnosprawnych

celu

lepszego

zrozumienia

psychospołecznej

sytuacji

człowieka

z niepełnosprawnością

należy

odnieść

się

mechanizmów

psychologicznych

funkcjonowania osoby niepełnosprawnej.

Jednostka przystosowując się do zaistniałego w jej organizmie uszkodzenia

somatycznego przechodzi przez następujące etapy:
1.  szok – „To nie ja”,
2.  oczekiwanie poprawy – „Jestem chory, ale wyzdrowieję”,
3.  lament – „Wszystko jest stracone”,
4.  obrona  A  (zdrowa)  –  „Idę  do  przodu,  bez  względu  na  to”,  sprzyja  rozwiązywaniu

problemów,

5. obrona B (neurotyczna) – czasowo obniża napięcie emocjonalne, związane

z uświadamianiem sobie defektu ciała, w wyniku zastosowania różnych mechanizmów
obronnych, nie prowadzi ani do rozwiązania problemu, ani do poprawy funkcjonowania
psychologicznego.

6. przystosowanie – „To jest trudne, ale nie takie znów złe”

Ze względu na liczne problemy natury psychospołecznej oraz medycznej osoby

niepełnosprawne narażone są często na długotrwałe sytuacje stresujące. Mogą one prowadzić
do określonych zmian psychicznych. W pewnym stopniu zaburzeniu może ulec struktura
osobowości, a tym samym naruszenie struktury „ja”, co w konsekwencji, gdy dojdzie do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sytuacji uniemożliwiającej powstanie prawidłowej percepcji siebie, do braku przystosowania
się do sytuacji życiowej.

Sytuacje stresujące ściśle związane są z problemami, na które napotykają osoby

z niepełnosprawnością.

Najważniejsze problemy społeczne osób niepełnosprawnych związane są z:

1) brakiem możliwości włączenia się lub całkowitego powrotu do czynnego życia

(głównym powodem są bariery architektoniczne, urbanistyczne i komunikacyjne),

2) niewystarczającą pomocą w zakresie rehabilitacji medycznej, zaopatrzenia w sprzęt

ortopedyczny i pomocniczy, rehabilitacji społecznej i zawodowej (brak pracy dla osób
niepełnosprawnych, niezależnie od stopnia niepełnosprawności).

Bariery utrudniające proces integracji niepełnosprawnych

Każda sytuacja trudna, poważna sprawa, która wymaga przemyślenia i rozstrzygnięcia

stanowi przeszkodę, barierę utrudniającą osiągnięcie zadowalającego wyniku.

Do najczęściej wymienianych barier, na które napotykają w swoim życiu osoby

z niepełnosprawnością należą:

−

bariery psychologiczne,

−

bariery społeczne,

−

bariery prawne,

−

bariery architektoniczne.

Bariery psychologiczne – trudności w zaakceptowaniu własnej sytuacji związanej

z niepełnosprawnością. Niekiedy pojawia się u chorego poczucie krzywdy. Wpływa to na
proces rehabilitacji, ponieważ opóźnia i obniża jego efekty. Może prowadzić do uruchomienia
się mechanizmu zaprzeczania lub wycofania. Łączy się z silnymi emocjami,
uniemożliwiającymi podjęcie niezbędnych decyzji, ważnych w procesie rehabilitacji. Ponadto
brak akceptacji własnej sytuacji rodzi problem polegający na znalezieniu dla siebie „swojego”
miejsca wśród ludzi pełnosprawnych.

Bariery społeczne – różnorodne negatywne reakcje środowiska społecznego, niechęć,

wrogość,  obojętność.  Przyczyną  owego  stanu  są  stereotypy,  mity  i  tradycyjne  uprzedzenia
wobec  środowiska  osób  z  niepełnosprawnością.  Prowadzą  do  ograniczenia  kontaktu
z osobami  niepełnosprawnymi,  do  ich  izolacji  oraz  są  głównym  czynnikiem  ograniczenia
procesów  adaptacyjnych  i integracyjnych.  Ich  ograniczenie  wymaga  długotrwałego  procesu
edukacji społecznej w celu przekazani informacji na temat potrzeb, możliwości oraz trudności
jakie napotykają osoby z niepełnosprawnością.

Bariery prawne – stwarza je samo ustawodawstwo, które w wielu punktach jest sprzeczne

umożliwieniem osobie niepełnosprawnej aktywnego udziału we wszystkich przejawach życia
społecznego, np. zatrudnianie osób niepełnosprawnych nie zawsze jest korzystne dla samego
niepełnosprawnego i może powodować manipulację i ograniczać pracę tych osób.

Bariery architektoniczne – wszelkie bariery utrudniające poruszanie się osoby

niepełnosprawnej  w  terenie  i  jego  najbliższym  otoczeniu  (schody,  drzwi).  Likwidacja  tego
rodzaju  barier  wymaga  przestrzegania  prawa  budowlanego.  Pomimo  nakładów  finansowych
stanowi  istotny  element  oddziaływania  na  postawy  społeczne,  zwraca  uwagę  także  na
trudności osób niepełnosprawnych.

Niepełnosprawność sama w sobie stanowi przeszkodę w realizacji pewnych celów,

ponieważ narusza najbardziej cenne dla każdego człowieka wartości, czyli zdrowie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sprawność fizyczną, zdolność do wypełniania podstawowych zadań społecznych. Liczba
i jakość pojawiających się

barier

zależna

jest od konkretnej sytuacji osoby

z niepełnosprawnością, stopnia przystosowania do otoczenia do jej potrzeb i możliwości,
a przede wszystkim od osobowości i oczekiwań człowieka niepełnosprawnego.

Pojęcie kompensacji biologicznej, psychologicznej i społecznej

Kompensacja jest złożonym procesem uzupełniania, wyrównywania braków oraz

zastępowania  (substytucji)  deficytów  rozwojowych,  narządów  i  przystosowywania  się  na
innej  możliwej  drodze.  Jej  istota  polega  na  odtwarzaniu  czynności  całego  narządu  ruchu,
zmysłu  lub  poszczególnych  jego  części  za  pomocą  środków  zastępczych  organizmu
ludzkiego.

Kompensacja może być:

–

bezpośrednia,

–

pośrednia.
Możliwości kompensacyjne zależą od takich czynników jak: wiek, ogólny stan zdrowia,

rozległość uszkodzenia i jego przyczyny, systematyczność usprawniania uszkodzonego
narządu.

Rodzaje kompensacji:

1. Kompensacja biologiczna – należy do akcji automatycznych mechanizmów obronnych

np. wzmożenie działalności pewnych narządów przy zmniejszonej działalności innych.

2. Kompensacja biologiczno – psychiczna – zastępstwo zmysłów u ludzi z brakami

sensorycznymi np. uczenie się przez głuchego czytania z ust, czy niewidomego czytania
alfabetem Braille’a.

3. Kompensacja psychospołeczna-organizacja grupy tak, aby dać możliwość wybicia się

osobie niedocenianej z racji fizycznych braków, psychicznej nieudolności lub
zahamowań.

4. Kompensacja społeczna – to wyrównywanie braków środowiskowych, utrudniających

pomyślny przebieg życia jednostki lub grupy

5. Kompensacja opiekuńcza – zapewnienie opieki nad dziećmi oraz osobami niezdolnymi

do samodzielnego życia.

6. Kompensacja wychowawcza – dostarczanie bodźców o charakterze wychowawczym.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest potrzeba?
2.  Z czego wynikają potrzeby indywidualne, a z czego potrzeby społeczne?
3.  Jakie potrzeby zaliczymy do potrzeb rozwoju, a jakie do potrzeb z niedostatku?
4.  Jakie są przyczyny niezaspokojenia potrzeb?
5.  Jakie są skutki niezaspokojenia potrzeb psychospołecznych?
6.  Do czego prowadzi niezaspokojenie potrzeb dziecka?
7.  Jakie szczególne potrzeby przejawia dziecko niepełnosprawne?
8.  Na

czym

polega

specyfika

diagnozowania

potrzeb

problemów

osób

z niepełnosprawnością?

9. Jakie etapy musi przejść osoba niepełnosprawna, aby przystosować się do zaistniałego

w jej organizmie uszkodzenia somatycznego?

10. Jakie bariery utrudniające proces integracji osób niepełnosprawnych?
11. Co to jest kompensacja i jakie są jej rodzaje?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ niezaspokojone potrzeby osób niepełnosprawnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z opisem sytuacji (problemu) osoby niepełnosprawnej np. upośledzonej

umysłowo, głuchej, niewidomej itp.,

2)  uporządkować informacje na temat danego rodzaju niepełnosprawności,
3)  zaprezentować na forum grupy efekty pracy grupy i uzasadnienie przyjętego rozwiązania,
4)  wziąć  udział  w  podsumowaniu  ćwiczenia  prowadzącego  do  określenia  potrzeb  różnych

grup osób niepełnosprawnych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

opisy sytuacji, problemów osób niepełnosprawnych,

−

artykuły poświęcone problemom osób niepełnosprawnych.

Ćwiczenie 2

Przygotuj mapę problemów osób niepełnosprawnych w środowisku lokalnym na

podstawie danych uzyskanych z różnych instytucji pomocy społecznej. Ćwiczenie należy
wykonać w 4–5 osobowych grupach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać z zasadami funkcjonowania instytucji i organizacji wspierających osoby

niepełnosprawne działającymi w środowisku lokalnym,

2) uporządkować zebrany materiał według następującego schematu:

−

obszar działania instytucji,

−

problemy, z którymi stykają się osoby niepełnosprawne na danym obszarze,

3)  opracować szatę graficzną mapy,
4)  wydrukować przygotowaną przez grupę mapę problemów,
5)  zaprezentować wyniki pracy grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

ulotki,

−

foldery,

−

papier,

−

komputer,

−

drukarka.

Ćwiczenie 3

Opracuj scenariusz obchodów Dnia Godności Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z przedstawionymi przez nauczyciela przykładowymi scenariuszami zajęć,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2)  określić zasady prawidłowego planowania działań,
3)  ustalić cele obchodów Dnia Godności Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną,
4)  opracować  scenariusz  uwzględniający  możliwości  ukazania  różnorodnych  aspektów

godności osób niepełnosprawnych,

5)  zaprezentować wyniki pracy grupy,
6)  dokonać oceny poprawności sporządzonych scenariuszy zajęć,
7)  wprowadzić ewentualne potrzebne zmiany do opracowanego scenariusza.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przykładowe scenariusze zajęć,

−

papier,

−

pisaki.

Ćwiczenie 4

W warunkach symulowanych odegraj rolę osoby niepełnosprawnej poruszającej się na

wózku inwalidzkim i osoby prowadzącej wózek.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dobrać koleżankę/kolegę do wykonania ćwiczenia w parze (osoba A i osoba B),
2)  jako osoba A odegrać rolę osoby niepełnosprawnej poruszającej się na wózku,
3)  jako osoba B odegrać rolę osoby towarzyszącej przy wyjściu na dwór,
4)  zamienić się rolami z koleżanką/kolegą w parze,
5)  podzielić się swoimi refleksjami dotyczącymi występowania w obu rolach,

wziąć udział w dyskusji mającej na celu uświadomienie problemów i ograniczeń,
z jakimi stykają się osoby poruszające się na wózkach inwalidzkich.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

wózek inwalidzki.

Ćwiczenie 5

Sporządź wykaz obiektów i instytucji z barierami architektonicznymi w Twoim miejscu

zamieszkania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić miejsca, które mogłaby odwiedzać osoba niepełnosprawna (np. poruszająca się

na wózku) mieszkająca w najbliższej okolicy (sklep, przychodnia lekarska, urząd miasta,
gminy, poczta, bank itp.),

2) przeanalizować występowanie barier architektonicznych w tych obiektach, lub ich

dostosowanie do potrzeb osób niepełnosprawnych,

3) wskazać, jakie bariery architektoniczne występują w wybranych obiektach i jakie

powodują ograniczenia dla osoby niepełnosprawnej,

4) zaprezentować efekty swojej pracy na forum grupy,
5) wziąć udział w dyskusji podsumowującej ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusze papieru A4,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Planowanie działań terapeutycznych

4.3.1. Materiał nauczania

Jedną z podstawowych form aktywizacji osób niepełnosprawnych proponowanych przez

instytucje  wspierające  tą  grupę  społeczną  jest  terapia  zajęciowa.  Przez  terapię  zajęciową
określa  się  czynności  o  charakterze  zajęć  fizycznych  i  umysłowych,  które  mają  na  celu
przywrócenie sprawności fizycznej i umysłowej, wykorzystując tkwiący w każdym człowieku
potencjał  rozwojowy,  którego  źródło  tkwi  w  naturalnych  siłach  witalnych  organizmu
niezależnie od niepełnosprawności.

Usprawnienie psychiczne ma na celu przywrócenie danej osobie zdolności nawiązywania

kontaktów oraz umiejętności współżycia z innymi ludźmi i dostosowania się do środowiska,
w którym obecnie żyje. Odpowiednio dobrana terapia zajęciowa działa uspokajająco i kieruje
uwagę na wykonywaną pracę, pozwala zapomnieć o przykrych sprawach i chorobie.

Usprawnienie fizyczne polega na odpowiednio dobranych zajęciach terapeutycznych

w połączeniu z rehabilitacją leczniczą, aby umożliwić przyspieszenie utraconych funkcji lub
sprawności, a w przypadkach zmian nieodwracalnych wyrobienie funkcji zastępczych.

Biorąc pod uwagę kryterium ilości osób, biorących udział w zorganizowanych

działaniach terapeutycznych wyróżniamy dwie formy organizacji zajęć:
–

terapię zajęciową grupową,

–

terapię zajęciową indywidualną.

Terapia zajęciowa grupowa polega na wykonywaniu różnych bądź tych samych zadań

przez kilka osób; przy czym grupy mogą być tworzone celowo lub powstawać samorzutnie.

Terapia zajęciowa indywidualna – pacjent wykonuje zadania specjalnie dla niego

przeznaczone/przygotowane, dobrane tak aby korygowały jego zaburzone sfery w sposób
indywidualny.

Autorzy literatury przedmiotu wyróżniają trzy rodzaje terapii zajęciowej:

–

ergoterapię – terapia pracą, poprzez zajęcia manualne,

–

socjoterapię – terapia zaburzeń zachowania i zaburzeń emocjonalnych w toku spotkań
grupowych,

–

arteterapię – terapia sztuką, kontakt bierny lub czynny ze sztuką.

Dla każdego rodzaju wyżej wymienionej terapii istnieje charakterystyczny, świadomy

i powtarzalny sposób postępowania - metoda, prowadzący do osiągnięcia zamierzonego
wyniku leczniczego/terapeutycznego. Składają się on z odpowiednio dobranych czynności
myślowych i praktycznych, zwanych techniką pracy w terapii zajęciowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 5. Charakterystyka terapii zajęciowej [opracowanie własne]

Rodzaje terapii

zajęciowej

Metody

Techniki

Dziewiarstwo

Szydełkowanie, robienie na drutach

Hafciarstwo

Haft richelieu, krzyżykowy, hafty regionalne: kaszubski,
kociewski

Tkactwo

Tkanie na krośnie, na ramkach, wyplatanie breloczków itp.

Krawiectwo

Szycie rzeczy użytkowych,
zabawkarstwo, reperowanie odzieży

Kaletnictwo

Tworzenie wyrobów ze skóry np. obrazów, biżuterii

Metaloplastyka

Wyroby z drutu – np. świeczniki, breloczki, wyroby z metalu
– np. znaczki, medale

Stolarstwo

Prace w drewnie np. płaskorzeźby, rzeźby, domki, pudełka
(również z patyków, zapałek)

Ogrodnictwo

Prace ogrodnicze i porządkowe np. sadzenie, kopanie, sianie

Wikliniarstwo

Plecenie różnorodnych przedmiotów z wikliny, np. koszyki

Ergoterapia

Garncarstwo
i ceramika

Wyrabianie garnków, dzbanów, wazonów, tworzenie
przedmiotów ceramicznych

Ludoterapia –
zabawoterapia

Zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne,
zabawy i gry dydaktyczne

Terapia ruchem

Ćwiczenia ogólnie usprawniające, oddechowe, poranne itp.,
gry i zabawy ruchowe

Trening
umiejętności
społecznych

Treningi: nawiązywania relacji, prowadzenia rozmowy
i podtrzymywania kontaktów, aktywnego słuchania,
asertywności, rozwiązywania konfliktów.
Nauka czynności życia codziennego:

−

trening samoobsługi,

−

trening kulinarny

Socjoterapia

Rekreacja

Silwoterapia (oddziaływanie pięknem przyrody – terapia
przez spacery po lesie),
wieczorki taneczne, gry
i zabawy zespołowe,
obserwowanie czynności wykonywanych przez inne osoby
artystycznych

Rysunek

Rysowanie kredkami ołówkowymi, świecowymi, pastelami,
ołówkiem, kredą, węglem

Malarstwo

Malowanie farbami plakatowymi, akwarelą, witrażowymi,
olejnymi, do szkła

Grafika

Gipsoryt, linoryt, drzeworyt

Arteterapia

Rzeźba

Masy plastyczne – masa solna, glina, modelina, plastelina,
masa papierowa, wosk itp.
Rzeźbienie w drewnie i innych twardych materiałach
Papieroplastyka – origami

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sztuki użytkowe

Witraż – na okna, drzwi, butelki itp.
Fotografia
Plakat, projekty okładek, opakowania, ulotki reklamowe
Collage – tworzenie pracy łączonej różnymi technikami
plastycznymi

Zdobnictwo
i dekoratorstwo

Ikebana – układanie kompozycji z suszonych i żywych
kwiatów, roślin, owoców oraz darów natury, np. kory drzewa,
szyszek, mchu, muszli, drewna, piór itp., kompozycje
w wazonie, w ramach obrazów, koszykach
Dekoracje – okolicznościowe, świąteczne, np. stroiki
Wielkanocne, Bożonarodzeniowe, wycinane ozdoby z papieru
z okazji świąt i uroczystości
Zdobienie różnych przedmiotów, np. ramek

Muzykoterapia

Muzykoterapia bierna – muzyka aktywizująca, relaksacyjna,
elementy treningu relaksacyjnego Schultza
Muzykoterapia czynna – muzykowanie pacjentów

Biblioterapia

Czytanie głośne fragmentów lub całości książki/tekstu przez
pacjentów i rozmowa po przeczytaniu,
Słuchanie tekstów biblioterapeutycznych (aktywizujących bądź
relaksacyjnych)
Poradnictwo biblioteczne – propozycje do samodzielnego
czytania i rozmowa po przeczytaniu
Wieczory poezji

Filmoterapia

Projekcja filmów
Nagrywanie filmów

Teatroterapia

Psychodrama
Drama
Pantomima (scenki pantomimiczne)
Oglądanie spektakli

Arteterapia

Choreoterapia

Taniec
Ćwiczenia muzyczno-ruchowe
Improwizacje ruchowe przy muzyce

Planowanie działań terapeutycznych

Terapia zajęciowa jest rodzajem oddziaływań terapeutycznych dających każdemu

uczestnikowi szansę czynnego udziału w formie twórczości, która odpowiada jego
indywidualnym możliwościom. W związku z tym należy organizować zajęcia w taki sposób,
aby były one dostosowane do potrzeb każdego uczestnika.

Podstawą wszelkich oddziaływań w zakresie terapii zajęciowej powinna, więc być

indywidualna i jak najpełniejsza diagnoza. Właściwa diagnoza stanowi warunek konieczny do
opracowania indywidualnego dostosowanego do każdej osoby programu terapii zajęciowej.

Podczas diagnozy ocenie podlegają trzy sfery funkcjonowania osoby niepełnosprawnej:

fizyczna, psychiczna i społeczna.

W ocenie stanu fizycznego dla terapeuty zajęciowego ważny jest:

–

rodzaj upośledzenia i zaburzeń,

–

koordynacja ruchowa,

–

wzmożone lub obniżone napięcie,

–

zakres ruchu w poszczególnych stawach kończyn.

Ocena stanu psychicznego wymaga uwzględnienia następujących elementów:

1)  sposób porozumiewania się,
2)  rozwój mowy,
3)  rozwój myślenia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4)  poziom opanowania wiadomości i umiejętności,
5)  koncentracja uwagi i zapamiętywanie,
6)  poziom emocji oraz sposób ich wyrażania,
7)  zainteresowania.

Zakres oceny stanu społecznego dotyczy:

–

wpływu niepełnosprawności na pełnienie ról społecznych,

–

komunikacji interpersonalnej,

–

samokontroli,

–

poziomu sprawności w czynnościach życiowych (samoobsługa).

Opracowany na podstawie diagnozy – oceny funkcjonowania uczestnika terapii

zajęciowej – program powinien określać w szczególności:
1. Formy terapii.
2. Stanowisko terapii oraz jego techniczne i organizacyjne dostosowanie do stopnia

sprawności psychofizycznej.

3.  Przewidywany zakres i czas terapii.
4.  Zakres i metody nauki, zaradności osobistej i przystosowania do życia.
5.  Metody opanowania czynności przysposabiających do pracy.
6.  Formy rehabilitacji psychicznej i społecznej.
7.  Formy współpracy z rodziną lub opiekunami.
8.  Osoby odpowiedzialne za realizację programu.

PROJEKT KARTY OBSERWACJI PODOPIECZNEGO – źródło opracowanie własne

Imię i nazwisko podopiecznego:…………………………………………………………….
Data urodzenia:……………………………………………………………………………...
Rodzaj niepełnosprawności:………………………………………………………………...

Sfera fizyczna

Zakres ruchów:
A.

Porusza się samodzielnie TAK……………..NIE

Przy poruszaniu się korzysta z pomocy sprzętu rehabilitacyjnego
a)  balkonowa
b)  wózka inwalidzkiego
c)  laski
d)  kuli

Poziom napięcia
a)  obniżone
b)  w normie
c)  wzmożone

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

II.

Sfera psychiczna

SŁOWNICTWO

TAK

NIE

CZASAMI

Bogate

Średnie

Ubogie

WADY WYMOWY

Brak

Mowa niewyraźna

Jąkanie się

KOMUNIKACJA

Jest sprawny językowo

Samodzielnie podejmuje rozmowę

Wypowiada się zdaniami prostymi

Wypowiada się zdaniami złożonymi

Potrafi przedstawić swoje potrzeby fizyczne

Rozumie złożone polecenia

SAMODZIELNOŚĆ W PRACY

Samodzielnie wykonuje pracę

Czasami oczekuje pomocy

Zawsze oczekuje pomocy ze strony terapeuty

SKUPIENIE UWAGI NA WYKONYWANYM ZADANIU

Zawsze jest skupiony

Nie potrafi się skupić

Zawsze doprowadza rozpoczętą pracę do
końca

Najczęściej przerywa

Nigdy nie kończy rozpoczętej pracy

FUNKCJONOWANIE EMOCJONALNE

Chętnie okazuje uczucia

Zawsze uśmiechnięty

Bywa smutny i apatyczny

Zamknięty w sobie

Łatwo się denerwuje

Płacze bez powodu

Szybko rezygnuje z podjętych działań

Sam podejmuje nowe działania

Jest agresywny, pierwszy wszczyna bójki

Jest zazdrosny

Nie zależy mu na sukcesie

III.

Sfera społeczna

FUNKCJONOWANIE INTERPERSONALNE

TAK

NIE

CZASAMI

Współdziała z grupą

Wykazuje własną inicjatywę

Unika kontaktów z innymi

Podporządkowuje się poleceniom terapeuty

SAMOOBSŁUGA

Ubiera i rozbiera się samodzielnie

Korzysta samodzielnie z toalety

Je samodzielnie

Rys. 1. Karta obserwacji podopiecznego [opracowanie własne]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Na czym polega terapia zajęciowa?
2.  Jakie są podstawowe rodzaje terapii zajęciowej?
3.  Jakie są podstawowe metody arteterapii?
4.  W jaki sposób ocenia się stan fizyczny podopiecznego?
5.  Jakie znasz wyznaczniki oceny stanu psychicznego podopiecznego?
6.  Na czym polega ocena stanu społecznego podopiecznego?
7.  Jakie  informacje  powinien  zawierać  program  opracowany  na  podstawie  diagnozy

podopiecznego?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj plan postępowania terapeutycznego uwzględniając poniższej przedstawiony opis

sytuacji podopiecznej.

Opis sytuacji

Marysia, 17-letnia dziewczyna ze znacznym stopniem niepełnosprawności intelektualnej

oraz zdiagnozowanym niedosłuchem. Jako kilkuletnie dziecko trafiła do Domu Pomocy
Społecznej odrzucona przez rodzinę, z którą do dziś nie ma kontaktu.

Przebywa w licznej, różnorodnej grupie opiekuńczej. Marysia ma zaburzone poczucie

bezpieczeństwa, izoluje się od grupy, nie lubi tłoku, często wyszukuje sobie miejsca na
uboczu.

Dziewczynka komunikuje się za pomocą mimiki twarzy. Rozumie proste gesty. Jest

samodzielna w niektórych czynnościach samoobsługowych takich jak: poruszanie się,
spożywanie posiłków, ubieranie się. Nie kontroluje i nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych.
Nawiązuje krótkotrwały kontakt wzrokowy z opiekunem i otoczeniem. Sama wybiera sobie
przedmioty, które ją interesują, najczęściej są to maskotki pluszowe.

Zna przeznaczenie podstawowych przedmiotów z najbliższego otoczenia. Jest

dziewczynką zamkniętą w sobie, nieufną, mało aktywną.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie zapoznać się z opisem sytuacji,
2)  dokonać analizy możliwości i ograniczeń podopiecznej,
3)  zaproponować  odpowiednie  działania  terapeutyczne,  uwzględniające  możliwości

i ograniczenia podopiecznej w sferach: fizycznej, psychicznej i społecznej,

4)  uzasadnić swój wybór, zwrócić uwagę na zasady pracy z osobą niepełnosprawną,
5)  zaprezentować wyniki swojej pracy,
6)  dokonać  oceny  poprawności  wykonania  ćwiczenia  pod  względem  planowania

postępowania terapeutycznego dostosowanego do potrzeb, możliwości i ograniczeń
podopiecznej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Dobierz odpowiednią formę terapii zajęciowej uwzględniając możliwości i ograniczenia

osoby niepełnosprawnej uwzględniając opis przypadku.

Opis przypadku

Podopieczny jest osobą upośledzoną w stopniu lekkim. Czuje się niedowartościowany.

Wycofuje się w sytuacjach społecznych, nie chce podejmować żadnego wysiłku, żadnych
prac. Mówi, że boli go głowa. Kiedyś rysował piękne ilustracje komiksowe. Do tej pory
w jego komputerze w domu znajdują się przez niego wykonane prace.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie zapoznać się z opisem przypadku,
2)  dokonać analizy możliwości i ograniczeń podopiecznego,
3)  zaproponować  odpowiednią  formę  terapii  zajęciowej,  uwzględniającą  możliwości

i ograniczenia podopiecznego,

4) uzasadnić swój wybór, zwrócić uwagę na zasady pracy z osobą niepełnosprawną,
5) zaprezentować wyniki swojej pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

przybory do pisania.

Ćwiczenie 3

Zaplanuj i przeprowadź gry i zabawy towarzyskie dla określonej grupy podopiecznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wylosować przygotowany przez nauczyciela opis grupy, dla której należy przygotować

gry i zabawy (liczebność grupy, wiek, niepełnosprawność) wraz z opisem warunków
(pomieszczenie, warunki pogodowe, czas trwania),

2)  przeprowadzić analizę możliwości psychofizycznych oraz potrzeb podopiecznych,
3)  określić cel podejmowanych gier i zabaw,
4)  dobrać odpowiednie formy zajęć,
5)  opracować plan przeprowadzenia zajęć i przygotować odpowiednie pomoce,
6)  przeprowadzić  zaplanowane  gry  i  zabawy  (pozostali  uczestnicy  zajęć  wcielą  się

w podopiecznych),

7) zaprezentować wyniki swojej pracy,
8) dokonać oceny poprawności planowania i organizowania gier i zabaw.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

gry planszowe,

−

kredki,

−

papier,

−

mazaki,

−

skakanki,

−

balony,

−

magnetofon,

−

instrumenty muzyczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Umiejętności społeczne terapeuty zajęciowego

4.4.1. Materiał nauczania

Do zadań terapeuty zajęciowego należy aktywizacja podopiecznych poprzez stosowanie

terapii zajęciowej, nauka podstawowych czynności życia codziennego, organizacja
i prowadzenie zajęć relaksacyjnych oraz organizacja czasu wolnego podopiecznych. Pracując
z pacjentem bądź podopiecznym kształtuje w nim pewne postawy i za pomocą określonych
czynności wyucza go nowych umiejętności.

W związku z tym niezwykle ważne jest, aby kierowały nim następujące zasady:

−

akceptacji klienta (podopiecznego),

−

poszanowanie godności ludzkiej i tolerancja osobistych przekonań innych ludzi oraz
umiejętność dostrzegania ich potrzeb i problemów,

−

indywidualizacji,

−

kontrolowanej swobody ekspresji emocjonalnej,

−

neutralności w komunikowaniu się z klientem (podopiecznym),

−

obiektywizmu tj. wszechstronnego, opartego na profesjonalnej wiedzy rozpatrywania
każdej sytuacji,

−

ograniczonego zaangażowania emocjonalnego,

−

samostanowienia, tj. uznaniu praw klienta (podopiecznego) do wolności, w tym
popełniania błędów i odpowiedzialności za swoje życie,

−

udostępniania zasobów, współdziałania w zespole,

−

poszanowanie i odpowiedzialność za powierzony sprzęt, oszczędność materiału,

−

chęć samodzielnego dokształcania się i podwyższania swoich kwalifikacji zawodowych.

Ponadto

terapeuta

zajęciowy

powinien

charakteryzować

się

następującymi

właściwościami psychofizycznymi:

−

dobrym stanem zdrowia psychofizycznego,

−

zainteresowaniami naukami społecznymi i pedagogicznymi,

−

odpornością na stres w sytuacjach trudnych,

−

zrównoważeniem emocjonalnym,

−

zdolnością do samodzielnego podejmowania decyzji,

−

umiejętnościami organizacyjnymi.

Praca terapeutyczna opiera się na jednej z najbardziej obciążających relacji zawodowych

– relacji pomocy. Jej specyfika polega na: motywowaniu, wspieraniu, podnoszeniu na duchu,
innymi  słowy  na  dzieleniu  się  z  podopiecznym  swoimi  zasobami  w  celu  poprawienia  jego
trudnej  sytuacji.  Warunkiem  niezbędnym  do  udzielenia  skutecznej  pomocy  muszą  być
zarówno  kompetencje  społeczne  wspierającego,  służące  tworzeniu  klimatu  troski,  szacunku,
otwartości  na  drugiego  człowieka  i  wzajemnego  zaufania,  jak  też  angażowania  się
w konkretne  działania,  które  powinny  doprowadzić  do  rozwiązania  problemu  osoby
wspomaganej.

W swojej pracy zawodowej terapeuta zajęciowy codziennie kontaktuje się z osobami

znajdującymi  się  w  trudnej  sytuacji  życiowej,  styka  się  z  niezawinionym  cierpieniem,
przejawami  okrucieństwa  i  niesprawiedliwości.  Stąd,  ważną  rzeczą  jest,  aby  osoby
pomagające zachowały dystans emocjonalny, gdyż problemy podopiecznych, przeżywane jak
własne, mogą zburzyć uporządkowany obraz świata i przyczynić się do zachwiania poczucia
stabilności.  W  konsekwencji  doprowadzić  do  stopniowej  utraty  energii  i  do  wypalenia
zawodowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podsumowując osoby podejmujące się pracy z ludźmi niepełnosprawnymi powinny

przede wszystkim przejawiać pozytywne postawy wobec niepełnosprawności.

Pozytywne postawy charakteryzują się:

−

obiektywną i realną oceną wpływu kalectwa na psychikę i funkcjonowanie człowieka,
ograniczeń i możliwości osoby niepełnosprawnej,

−

pozytywnym nastawieniem poznawczym (przedmiotem zainteresowania jest człowiek,
a nie tylko jego inwalidztwo): znajomością potrzeb inwalidy i poziomu ich zaspokojenia,
obiektywnym dostrzeganiem zalet i możliwości inwalidy oraz jego osiągnięć,

−

pozytywnymi zachowaniami społecznymi: społeczną akceptacją i szacunkiem dla osoby
niepełnosprawnej, przeciwdziałaniem izolacji, naturalnym i życzliwym kontaktem
z osobami

niepełnosprawnymi,

podejmowaniem

kontaktów

interpersonalnych

i współpracy z osobami niepełnosprawnymi, integrowaniem osób niepełnosprawnych.

Wypalenie zawodowe, czyli pułapka pomagania

Poprzez wypalenie zawodowe określa się jedną z wielu możliwych reakcji organizmu na

chroniczny stres związany z pracą w zawodach, których wspólną cechą jest ciągły kontakt
z ludźmi i zaangażowanie emocjonalne w ich problemy.

Symptomy ostrzegawcze wskazujące na zjawisko wypalenia:

−

zmiany w sferze funkcjonowania fizycznego człowieka – bóle głowy, żołądka,
zaburzenia snu, podwyższone ciśnienie, poczucie osłabienia, zmniejszenie się odporności
organizmu, częste choroby itp.;

−

zmiany w sferze funkcjonowania emocjonalnego – zmienność nastrojów, ogólne
przygnębienie, poczucie bezradności, obniżenie samooceny, brak wiary w możliwość
zmiany trudnej sytuacji itp.;

−

zmiany w sferze zachowań – absencja w pracy, częste konflikty, obojętność wobec
klientów, zmniejszenie się wydajności pracy, złe zarządzanie czasem, wzrost liczby
wypadków itp.

Psychologowie z American Psychology Association wyróżniają pięć charakterystycznych

etapów wypalenia zawodowego, które określają obrazowo jako:
1. Miesiąc miodowy (honeymoon) – okres zauroczenia pracą i pełnej satysfakcji z osiągnięć

zawodowych; dominują w nim energia, optymizm i entuzjazm.

2. Przebudzenie (awaking) – czas, w którym człowiek zauważa, że idealistyczna ocena

pracy jest nierealistyczna, zaczyna pracować coraz więcej i desperacko stara się, by ten
idealistyczny obraz nie uległ zburzeniu.

3. Szorstkość (brownout) – realizacja zadań zawodowych wymaga w tym okresie coraz

więcej wysiłku, pojawiają się kłopoty w kontaktach społecznych zarówno z kolegami
w pracy, jak i z klientami.

4. Wypalenie pełnoobjawowe (full scale burnout) – rozwija się pełne wyczerpanie fizyczne

i psychiczne, pojawiają się stany depresyjne, poczucie pustki i samotności, chęć
wyzwolenia się, ucieczki z pracy.

5. Odradzanie się (phoenix phenomenon) – to okres leczenia „ran” powstałych w wyniku

wypalenia zawodowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 6. Źródła wypalenia zawodowego [opracowanie własne]

Płaszczyzny wypalenia zawodowego

indywidualna

interpersonalna

organizacyjna

Charakterystyka

−

niska samoocena,

−

niepewność,

−

defensywność,

−

zależność,

−

bierność,

−

poczucie kontroli

zewnętrznej,

−

nieracjonalne

przekonania o roli
zawodowej,

−

niskie poczucie

skuteczności
zaradczej,

−

specyficzny typ

kontroli polegający na
unikaniu sytuacji
trudnych, wysoką
reaktywność i silną
motywację do pracy

−

relacje między

pracownikiem
a klientami instytucji:

§ emocjonalne

zaangażowanie,

§ relacja pomocy,
§ kontakt z osobami

w trudnej sytuacji
życiowej

−

kontakty

z przełożonymi
i współpracownikami:

§ konflikty

interpersonalne,

§ rywalizacja,
§ brak wzajemnego

zaufania,

§ zaburzona

komunikacja,

§ przemoc

psychiczna,

§ agresja werbalna,
§ mobbing

−

brak lub mała

przejrzystość zasad
obowiązujących
w firmie,

−

częste zmiany

charakteru i zasad
pracy,

−

zbyt szeroki (lub

zbyt wąski) zakres
zadań,

−

biurokratyczne

decyzje
przełożonych,

−

niskie zarobki,

nieadekwatne do
wysiłku wkładanego
przez pracownika
i duże wymagania ze
strony
zwierzchników,

−

brak możliwości

uczestniczenia
w podejmowaniu
decyzji,

−

nikłe perspektywy

awansu,

−

cele organizacji

sprzeczne z
systemem wartości
pracownika,

−

zła komunikacja

wewnętrzna;

Profilaktyka wypalenia zawodowego

Aby uniknąć wypalenia zawodowego:

−

poddaj weryfikacji swoje cele i priorytety,

−

oceń wymagania, które stoją przed Tobą,

−

jeśli odczuwasz nadmiar obowiązków, dokonaj ich redukcji,

−

zwiększ dystans do otoczenia, jeśli kontakty z ludźmi kosztują Cię zbyt dużo energii,

−

usprawniaj swoje umiejętności w zakresie radzenia sobie ze stresem,

−

sprawdź, które obszary twojego życia generują stres,

−

skorzystaj z pomocy rodziny lub przyjaciół,

−

przyznaj sobie prawo do odpoczynku, relaksu, przyjemności.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakimi zasadami w pracy powinien kierować się terapeuta zajęciowy?
2.  Co oznacza pojęcie wypalenie zawodowe?
3.  Jakie czynniki sprzyjają rozwojowi wypalenia zawodowego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ czynniki wpływające na rozwój wypalenia zawodowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące czynników wpływających

na rozwój wypalenia zawodowego,

2) sporządzić notatkę w formie tabeli,
3) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca wypalenia zawodowego.

Ćwiczenie 2

Zaplanuj i przeprowadź symulację samodzielnego poruszania się osoby niepełnosprawnej

– niewidomej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wziąć udział w symulacji wcielając się w rolę osoby niewidomej kolejno wykonując

następujące zadania z zawiązanymi oczami:

−

przejście pomiędzy ławkami, krzesłami,

−

poszukiwanie przedmiotu, który upadł na podłogę,

−

spakowanie swoich rzeczy,

−

poruszanie się za pomocą laski,

2) dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia zwracając uwagę na odczucia jakie

towarzyszą osobie niewidomej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

inscenizacja,

−

dyskusja.

Ćwiczenie 3

Zaplanuj i przeprowadź dyskusję plenarną na temat sposobów przeciwdziałania

wypaleniu zawodowemu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić objawy wypalenia zawodowego,
2)  wskazać zachowania, które mogą skutecznie przeciwdziałać wypaleniu,
3)  określić, w jaki sposób można zapobiegać wypaleniu zawodowemu,
4)  przygotować argumenty do dyskusji, wykorzystując informacje i wnioski,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Osoby z uszkodzonym narządem słuchu to osoby z niepełnosprawnością

a)  fizyczną.
b)  psychiczną.
c)  sensoryczną.
d)  złożoną.

2. W warsztatach terapii zajęciowej uczestniczy 19-letni chłopak, z utrwalonym

skrzywieniem  kręgosłupa,  który  z  tego  powodu  ma  trudności  w  samodzielnym
poruszaniu  się. Porusza się przy pomocy balkoniku, a lewa kończyna dolna zaopatrzona
jest w but ortopedyczny. Objawy zaobserwowane u podopiecznego wskazują na
a)  niepełnosprawność zmysłowa, sensoryczną.
b)  niepełnosprawność psychiczną lub umysłową.
c)  niepełnosprawność fizyczną czasową.
d)  niepełnosprawność fizyczną trwałą.

3. Dobra pamięć mechaniczna, brak spójności logicznej wypowiedzi, perseweracje,

zachowana  zdolność  czytania  i  pisania  to  cechy  charakterystyczne  dla  osób
upośledzonych w stopniu
a)  głębokim.
b)  znacznym.
c)  umiarkowanym.
d)  lekkim.

4. Iloraz inteligencji w granicach 25–30 charakteryzuje osoby upośledzone w stopniu

a)  lekkim.
b)  umiarkowanym.
c)  znacznym.
d)  głębokim.

5. Charakterystyczny mysi zapach, jasna karnacja skóry oraz małogłowie to cechy

charakterystyczne dla osób cierpiących na
a)  autyzm.
b)  fenyloketonurię.
c)  zespół Downa.
d)  zespół Turnera.

6. Zaburzenia równowagi, trudności w koordynacji ruchów, niezborność ruchu i postawy

powodująca  brak  możliwości  stania  prosto  i  chodzenia  po  linii  prostej,  niemożność
zahamowania ruchu w dowolnym momencie, drżenie zamiarowe oraz oczopląs to objawy
a)  obustronnego niedowładu kurczowego.
b)  obustronnego niedowładu połowiczego.
c)  postaci móżdżkowej mózgowego porażenia dziecięcego.
d)  postaci mieszanej mózgowego porażenia dziecięcego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

7. Do potrzeb ludzkiego rozwoju niższego rzędu według A. Maslowa należą potrzeby

a)  estetyczne, wiedzy i rozumienia, samourzeczywistnienia.
b)  estetyczne, bezpieczeństwa, fizjologiczne.
c)  estetyczne, przynależności i miłości, fizjologiczne.
d)  przynależności i miłości, fizjologiczne, bezpieczeństwa.

8. Względna przeszkoda w zaspokojeniu potrzeb nie pojawi się na drodze osoby, która

a)  jest przystosowana.
b)  łatwo się poddaje.
c)  nie potrafi zmienić sposobu zaspokojenia potrzeby.
d)  wypiera ją ze świadomości.

9. Poznanie i zrozumienie potrzeb dziecka niepełnosprawnego wyraża się poprzez

a)  akceptowanie odmienności społecznej rodziny.
b)  dążenie do kontaktu z dzieckiem.
c)  stosowanie  adekwatnych do poziomu rozwoju i stopnia  niepełnosprawności dziecka

metod rehabilitacji.

d) rozwijanie potencjałów dziecka i umiejętne reagowanie na niewłaściwe zachowanie.

10. Zaspokojenie odczuwanej przez dziecko niepełnosprawne potrzeby uznania powinno

przejawiać się w
a)  stawianiu dziecku wysokich wymagań przez opiekunów.
b)  stałej obecności opiekunów w pobliżu dziecka.
c)  chwaleniu nawet najdrobniejszych osiągnięć dziecka.
d)  wyręczaniu dziecka w wykonywaniu wszystkich czynności.

11. Kilka dni temu w Domu Pomocy Społecznej zamieszkał 70-letni mężczyzna. Z rozmowy

z  podopiecznym  wnioskujesz,  że  bardzo  tęskni  za  bliskimi.  Odmawia  uczestnictwa  w
zajęciach  organizowanych  dla  mieszkańców  domu.  Unika  kontaktu  z innymi  osobami.
Obserwowane zachowanie wskazuje na niezaspokojenie u podopiecznego potrzeb
a)  szacunku, akceptacji i poszanowania godności.
b)  samorealizacji, rozwoju własnych możliwości, pracy.
c)  kontaktu z zabawą i rozrywką, kulturą, sztuką, religią.
d)  kontaktu z najbliższą rodziną, przynależności, miłości.

12. Ocena potencjału opiekuńczego środowiska lokalnego (w tym barier) dokonywana jest na

podstawie
a)  diagnozy rodzinnej.
b)  diagnozy społeczności lokalnej.
c)  diagnozy indywidualnej.
d)  diagnozy emocjonalnej.

13. Obrona A – „Idę do przodu, bez względu na to” stosowana przez osobę niepełnosprawną

w momencie uświadomienia sobie swojego kalectwa sprzyja
a)  rozwiązywaniu problemów.
b)  zaakceptowaniu niepełnosprawności.
c)  czasowemu obniżeniu napięcia emocjonalnego.
d)  poprawie psychologicznego funkcjonowania osoby niepełnosprawnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Proces godzenia się z własną niepełnosprawnością przez osoby z wrodzonymi

dysfunkcjami ciała
a)  następuje stopniowo.
b)  ma znamiona traumy.
c)  powoduje zaburzenia procesów poznawczych.
d)  jest krótkotrwały.

15. Uczestnictwo w zajęciach nauki czytania z ust przez osobę głuchą jest przykładem

kompensacji
a)  psychospołecznej.
b)  biologicznej.
c)  biologiczno-psychologicznej.
d)  społecznej.

16. Podopieczni z zespołem Turnera z ograniczeniem w zakresie ruchów kończyn dolnych

zostali  zakwalifikowani  do  usprawniania  fizycznego.  Zalecane  dla  tych  podopiecznych
działania terapeutyczne to
a)  gry i rozrywki intelektualne, biblio terapia.
b)  warsztaty plastyczne i elementy muzykoterapii.
c)  zajęcia z treningu budżetowego i kulinarnego.
d)  gimnastyka i lekkoatletyczny turniej sportowy.

17. Socjoterapia ma na celu przede wszystkim

a)  przywrócenie samodzielności w wypełnianiu ról.
b)  przywrócenie zdolności do aktywności na rynku pracy.
c)  wyrównywanie braków środowiskowych.
d)  zmniejszenie fizycznych i psychicznych następstw choroby.

18. Projektujesz indywidualną terapię zajęciową dla podopiecznego upośledzonego

w stopniu  umiarkowanym.  Najistotniejsze  elementy  planu  terapii,  które  powinien
zawierać projekt to
a)  czas i miejsce odbywania zajęć, warunki atmosferyczne.
b)  diagnoza terapeutyczna, cel i dobór techniki terapii.
c)  diagnoza terapeutyczna, zwyczaje podopiecznego.
d)  zainteresowania i hobby podopiecznego, atmosfera i klimat zajęć.

19. W pracy z osobami niepełnosprawnymi terapeuta zajęciowy powinien kierować się

następującymi zasadami
a)  indywidualizacji, neutralności, subiektywizmu.
b)  neutralności, małych kroków, poufności.
c)  uporze w realizacji podejmowanych działań, poufności, samostanowienia.
d)  indywidualizacji, akceptacji, obiektywizmu.

20. Przyjmowanie podopiecznego takim jaki jest oznacza zasadę

a)  komunikacji.
b)  indywidualizacji.
c)  uczestnictwa.
d)  akceptacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Rozpoznawanie objawów niepełnosprawności podopiecznego

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Affolter F.: Spostrzeganie, rzeczywistość, język. WSiP, Warszawa 1997
2. Aronson E., Wilson T.D., Alert R.M.: Psychologia społeczna, Serce i umysł. Zysk

i S- ka, Poznań 1997

3. Aronson E.: Człowiek istota społeczna. PWN, Warszawa 2004
4. Barański J., Piątkowski W. (red.): Zdrowie i choroba. Wybrane problemy socjologii

medycyny. WWO, Wrocław 2002

5. Błędowski P.: Pomoc społeczna i opieka nad osobami starszymi. BPS, Warszawa, 1996
6. Bogdanowicz M., Budzińska A.: Autyzm w świetle DSM – IV. Biuletyn Nr 1 (23).

Stowarzyszenie pomocy Osobom Autystycznym w Gdańsku, Gdańsk 1994

7. Cunningham C.: Dzieci z zespołem Downa. Poradnik dla rodziców. Wydawnictwa

Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994

8.   Dąbrowski K.: Trud istnienia. WP, Warszawa 1986
9.  Formański J.: Psychologia środowiska. PZWL, Warszawa 2004
10.  Gerstman St-w.: Rozmowa i wywiad w psychologii. PWN, Warszawa 1987
11.  Goleman D.: Inteligencja emocjonalna. Media Rodzina, Poznań 1997
12.  Grzesiuk L., Tryjarska B.: Jak pomagać sobie, rodzinie i innym. PWN, Warszawa 1987
13.  Hamer H.: Rozwój przez wprowadzanie zmian. CEM, Warszawa 1998
14.  Hamer H.: Rozwój umiejętności społecznych. WEDA, Warszawa 1999
15.  Hebanowski  M.  Kliszcz  J.,  Trzeciak  B.:  Poradnik  komunikowania  się  lekarza

z pacjentem. PZWL, Warszawa 1999

16.  Jarosz M., Cwynar S. (red.): Podstawy psychiatrii. PZWL, Warszawa, 1980
17.  Kirenko J.: Wsparcie społeczne osób z niepełnosprawnością. WSUPiZ, Ryki 2004
18.  Kott  T.:  Zajęcia  pozalekcyjne  i  terapia  zajęciowa  z  osobami  o  obniżonej  sprawności

umysłowej. WAPS, Warszawa 2002

19. Kruś S.: Patologia. PZWL, Warszawa 2004
20. Michałowicz R.: Mózgowe porażenie dziecięce. Wydawnictwo Lekarskie PZWL,

Warszawa 2004

21.  Milerski B., Śliwiński B.: Pedagogika – leksykon, PWN, Warszawa 2000
22.  Pisula E.: Autyzm. Fakty, wątpliwości, opinie. WSPS, Warszawa 1993
23.  Sęk H., Cieślak R. red.: Wsparcie społeczne, stres i zdrowie. PWN, Warszawa, 2004
24.  Sęk H.: Wypalenie zawodowe. Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie. PWN, Warszawa 2000
25.  Sillamy N.: Słownik psychologii. Wydawnictwo Książnica, 1994
26.  Taranowicz  I.,  Majchrowska  A.,  Kawczyńska-Butryn  Z.:  Elementy  socjologii  dla

pielęgniarek. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2000

27. Tomaszewski T. red.: Psychologia ogólna. PWN, Warszawa 1995
28. Ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu

osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776 z późn. zm.)

29. Zimbardo Ph. G., Ruch F. L.: Psychologia i życie. PWN, Warszawa 1998