Marek Hłasko - 'Dom mojej matki'

Marek Hłasko

Dom mojej matki

Moja matka była star

i brzydk

kobiet

. Nie mógłbym nawet sili

opisanie jej twarzy; zdaj

sobie spraw

e twarz ta nie zachowała nic ze swojej

prawdy: tak dzieje si

sto z lud

mi bardzo schorowanymi i zniszczonymi

przez prze

ycia ponad skromne ich siły.

Patrzyłem, jak gasła moja matka. Były to jedyne chwile mego

ycia, kiedy

czułem si

zupełnie bezsilny; tak bezsilny, jak tylko mo

e si

czu

człowiek, który

uprzytomni sobie,

e zawsze mo

e i

ść

z czasem naprzód, lecz nigdy go

powstrzyma

. Trwało to jednak krótko; potem zrozumiałem,

e człowiek, który

chciałby powstrzyma

czas, jest w takiej sytuacji, jakby wsadził dło

w górski

strumie

i czuj

c jej dr

enie, my

lał,

e tam

jest jego dło

Mówiłem wtedy:

— Nie martw si

, mamo! Wszystko b

dzie dobrze i b

dziesz mie

swój

dom. Przecie

wiesz,

e nikogo na

wiecie nie kocham bardziej od ciebie...

Wiem,

e matka moja nie była nigdy kochana przez

adnego m

ęŜ

czyzn

mał

stwo jej z moim ojcem nie nale

ało do szcz

ęś

liwych. Prawie ju

nie

pami

tam ojca, lecz z opowie

ci wiem,

e przez całe

ycie paliło mu si

pod

czaszk

. Był to jednak zimny ogie

inteligenta, który nie daje nic prócz blasku. W

pewnym momencie swego

ycia ojciec mój wypalił si

; potem ju

jego serce i

li przypominały patyczek choinkowy, na którym zw

gliła si

owa minimalna

ilo

ść

substancji chemicznych daj

ca silny i pi

kny blask. Reszt

ycia sp

dził na

szukaniu usprawiedliwie

dla samego siebie; stał si

gorzki i niesprawiedliwy

wobec ka

dego.

Moja matka rzekła mi kiedy

— Nie jeste

dzieckiem urodzonym z wielkiej miło

ci. Z twoim ojcem

pobrali

my si

dlatego,

e my

leli

my, i

dziemy sobie potrzebni. Pami

taj,

aby

nigdy nie wierzył w takie rzeczy; nie wolno ci! Ludzie, którzy my

e z

czasem dopiero stan

sobie potrzebni, powinni odej

ść

od siebie i zapomnie

kroków, które ich wiodły ku sobie.

Bardzo mnie to wtedy zabolało. Gdy si

dowiedziałem,

e moi rodzice nie

byli zł

czeni miło

, bez której w wyobra

ni mojej nie mogło by

nic stałego,

uczułem momentalnie ss

pustk

i przez długie miesi

ce nie opuszczała mnie

e wła

ciwie nie jestem nikomu potrzebny. Zdawało mi si

e ludzie tacy

jak ja — nie powinni

— Po co mi to mówisz, mamo? — rzekłem wtedy. — Mam osiemna

cie lat i

gotów byłbym zabi

za ka

dy listek oderwany z drzewa moich marze

...

— Uschnie szybko twoje drzewo, je

li nie b

dziesz wiedział,

e zdarzaj

burze i grady...

Dzi

nie mam ju

osiemnastu lat; bardziej nad burze i grady pragn

łbym

twej ciszy południa. Wtedy jednak ci

ęŜ

ko mi było dzie

po dniu prze

ywa

człowiekiem, który nie był kochany; tym ci

ęŜ

ej,

e człowiekiem tym była przecie

moja matka. Goryczy dodawała mi my

e matka moja nie pragnie ju

cierpie

miło

ci ani walki; wielkiej goryczy dodawała mi my

e jedynym pragnieniem jej

ycia jest mały, własny, kolorowy domek na przedmie

ciu.

— Mamo! — mówiłem. — Przecie

to straszne dla mnie,

e ty marzysz tylko

o własnym domku i o niczym ju

cej. Jak

e mam ci

kocha

? I dlaczego tylko

tyle? Jeste

przecie

dobrym człowiekiem i wiem,

e potrafisz kocha

; ja to wiem

najlepiej! Nie mog

jednak wcale zrozumie

... S

kraje, w których miliony

ludzi znajduj

bez dachu nad głow

i bez kawałka chleba, miliony głodnych i

nieszcz

ęś

liwych ludzi. Mało... Nie wiadomo, czy ci ludzie, którzy maj

dzi

dach

nad głow

, jutro nie zostan

bez niego. Jakich wymiarów wobec tych spraw

nabiera twoje marzenie? To

ałosne, mamo... Czy naprawd

widzisz teraz

uczciwe miejsce na twoje marzenie?

— Ka

de marzenie — odpowiadała mi matka — jest uczciwe. Samo słowo

m a r z e n i e jest uczciwe. Nieuczciwe mog

li, pragnienia, d

ąŜ

enia,

lecz marzenie pozostanie, czyste, nawet wtedy, kiedy inni wdepcz

ci je w

błoto... Pomy

l: b

dziemy mie

własny dom. B

dzie ci

le, b

zdradza

wyszydza

ludzie, wtedy wrócisz do naszego domu i powiesz tylko: “To jest nasz

dom”.

wiat wyda ci si

inny, je

eli spojrzysz na

przez okno naszego domu.

— Nie chc

mie

takiego domu — mówiłem łykaj

c gniew — w którym

musiałbym kry

przed

wiatem i przed lud

mi. To nie dom, to skorupa.

Brzydz

skorup

O, nie było doprawdy argumentu, którego bym nie u

ył. Mówiłem o trudzie

tych, którzy buduj

od podstaw nowe

ycie, o tysi

cach nowych domów;

przynosiłem dziesi

tki gazet, moje radio znienawidzili s

siedzi, staruszka

mieszkaj

ca przez

cian

nie odpowiadała na moje ukłony; przestałem mówi

zwykłym ludzkim głosem, tylko ryczałem, przybierałem teatralne pozy: to

wszystko było przecie

moj

prawd

i robiłem wszystko, co mogłem, aby

zrozumiała j

tak

e moja matka. Lecz wszystko na pró

no — ten przekl

ty,

kolorowy domek na przedmie

ciu był wbity jak dziesi

ciocalowy gwó

drzewo marze

mojej matki.

Swoje słowa czułem niby odbijaj

ce si

piłeczki i w sercu moim coraz

bardziej rozlewała si

gorycz. Bywałem niedobry i niesprawiedliwy dla matki;

potem oczywi

cie czyniłem wszystko, by to odrobi

, dzi

ki czemu nasze ciche

dot

ycie we dwójk

stało si

łodzi

egluj

po niespokojnej wodzie. Lecz

aby płyn

ąć

, musieli

my wiosłowa

we dwójk

Chodziłem czasem na przedmie

cie i wał

sałem si

godzinami po

piaszczystych i krzywych uliczkach, gdzie przycupn

ły małe domki. Doszedłem

do tego,

e patrzyłem na nie z nienawi

i z nienawi

tak

e my

lałem o

sobie,

e mały ten domek w jakim

sensie przesłania mi widok na ogromny mój

wiat. Lecz nie mogłem go zburzy

. Ohydne były dla mnie słoneczniki i zielone

sztachetki, klomby i spaceruj

ce po nich kury, rado

nie umorusane dzieci i koty

Ŝą

ce w sło

cu. Pogardzałem ka

dym z tych ludzi mieszkaj

cych w kolorowych

domkach na peryferiach naszego miasta. Gdyby to zale

ało ode mnie,

zabroniłbym budowa

takie domki. My

lałem wtedy o strasznej sile, jak

jest

ludzkie przyzwyczajenie. Zabroniłbym budowa

takie domki, gdy

zdawało mi

e ci, którzy w nich mieszkaj

, nie wiedz

c o tym, sami pozbawiaj

rzeczy o wiele wi

kszych.

“O, mamo — my

lałem — łatwiej chyba zbudowa

sobie nie

miertelno

ść

porozumie

z drugim człowiekiem”.

Kiedy przebywałem na przedmie

ciu — a przebywałem do

ść

sto, gdy

jestem z natury łaz

— dra

niło mnie nawet powietrze ci

ce od wilgotnych

pól zza rzeki. Czyste poranki i łagodne, pełne mgieł zachody sło

ca budziły we

mnie pogard

, jak

mam dla kiczu.

Kiedy

— była to niedziela — zobaczyłem dziada siedz

cego w kalesonach

na progu. Mru

ył oczy od sło

ca i leniwie przebierał palcami po klawiszach, gdy

trzymał na kolanach harmoni

. “Oto — pomy

lałem dygoc

c ze w

ciekło

ci —

prze

ytek”. Zwróciłem mu uwag

; grzecznie powiedziałem,

e nasze miasto jest

wielkim miastem i on jako jego mieszkaniec... i tak dalej. Dziad spojrzał na mnie

sennie, potem zawołał swoich trzech synów wygl

daj

cych bardzo po junacku, a

ci obeszli si

ze mn

brutalnie. Kiedy na czworakach wycofywałem si

z placu

boju, dziad otworzył jedno oko i rzekł:

— Mocnych demokracja zamkn

ła...

To zraziło mnie na jakie

dwa tygodnie, lecz potem znów wał

sałem si

przedmie

ciu. Wydawało mi si

e gdzie

tam wła

nie tkwi jaka

siła

magnetyczna, któr

znaj

wszyscy ludzie prócz mnie.

— Czy nie widzisz — mówiłem do matki — tych wszystkich pi

knych białych

domów? Nie widzisz tych ulic? Masz oczy, lecz nie masz serca i dlatego twoje

oczy s

lepe.

— Oczy moje s

lepe dlatego — mówiła matka —

e nie widz

mojego

małego, własnego domu. To wszystko.

— Czy jest ci

? Nie wierzysz ludziom? Nie wierzysz nam?

— W có

mogłabym wierzy

, je

li nie w czyste r

ce swego dziecka?

— Wi

c dlaczego? Dlaczego si

nie cieszysz? Nie jeste

głodna i nie jestem

dla ciebie złym dzieckiem; sama to przyznajesz, nawet wtedy, gdy milczysz,

wiem o tym... Ale chocia

jestem twoim synem, nie mo

e mnie wzrusza

twój

smutek,

e nie masz własnego, małego domku na przedmie

ciu, kiedy widz

rado

ść

innych ludzi, wprowadzaj

cych si

do wielkich, wspólnych domów.

Mamo, przesta

...

Matka moja umarła. Umarła nie dlatego,

e nie spełniła swych pragnie

, lecz

dlatego,

e była star

i schorowan

kobiet

. Jej ostatnie słowa nie były skarg

e nie doczekała małego, własnego domku, lecz

yczeniem szcz

ęś

cia dla mnie.

Ja pozostałem.

i dalej cieszy mnie widok jasnych, wielkich domów.

Wiem,

e mieszcz

one w sobie równie

wiele pragnie

, cierpie

, na pewno o

wiele wi

kszych i słuszniejszych od tych, które miała moja matka.

Lecz czasem ci

ęŜ

ko mi

: wła

nie wtedy, kiedy przechodz

obok takich

wielkich, jasnych domów, a tak

e kiedy nocami wał

sam si

po krzywych i

piaszczystych uliczkach przedmie

cia, gdy

z natury swej jestem włócz

Pogodziłem si

z owym dziadem, opowiada mi on czasem o wszystkich

najwspanialszych rzezimieszkach, jacy deptali te ulice, i oczy jego s

pełne

marzenia.

Tak, jest mi ci

ęŜ

ko, gdy patrz

, w o

wietlone lub

lepe — noc

— okna

dego domu. Lecz najbardziej smutno mi, gdy id

wieczorem nad Wisł

widz

odbijaj

ce si

w wodzie

wiatła: ulic, domów i gwiazd.

Bo pami

tam,

e matka moja chciała, aby jej mały, własny, kolorowy dom —

stał nad rzek

1954