Słowianie

1. Pochodzenie Słowian

Pochodzenie Słowian nie jest do dzisiaj jednoznacznie ustalone. Istnieje kilka

wariantów poruszających ten temat. Jednak najbardziej popularną (bynajmniej w Polsce i
uznawaną najliczniej przez polskich uczonych) jest teza, że prakolebkę Słowian tworzyły
tereny dorzeczy Odry,  Wisły i Dniepru.  Inni uczeni  przesuwają ten teren bardziej  na
wschód:   od   dorzecza   Wisły   po   obszary   stepowe   Ukrainy.     Zaznacza   się,   że   przed
wykształceniem   się   ludów   słowiańskich   istniała   grupa   prabałto-słowiańska,   z   której
prawdopodobnie   w   I   tysiącleciu   p.n.e.   powstała   wspólnota   prasłowiańska.
Prasłowiańszczyzna   powstała   najprawdopodobniej   na   podłożu   staro   europejskim   pod
wpływem już wspomnianej wspólnoty prabałto-słowiańskiej i w kontaktach z sąsiadami:
Pragermanami i Celtami. Hipotetyczny zasięg prasłowiańszczyzny w I tysiącleciu p.n.e. i
obszary jej przenikania z innymi kulturami obrazuje mapka zamieszczona niżej.

1 – plemiona prasłowiańskie; 2 – pragermańskie; 3 – praceltyckie; 4 – iliro-weneckie; 5 – pratrackie; 6 – prabałtyjskie; 7
– praugrofińskie; 8 – strefa przenikania plemion prasłowiańskich i pragermańskich; 9 – prasłowiańskich i praceltyckich;
10 – prasłowiańskich i iliro-weneckich; 11 – prasłowiańskich i pratrackich; 12 – prasłowiańskich i prabałtyjskich; 13 –
prasłowiańskich i praugrofińskich
----- - granica hipotetycznego jądra wspólnoty prabałto-słowiańskiej około 2000 roku p.n.e.

2. Bogowie i wierzenia z nimi związane.

W wierzeniach Słowian, podobnie jak w mitologii greckiej, rzymskiej czy

jakiejkolwiek innej ludów indoeuropejskich, zachodzi trójdzielność władzy. Jeżeli brać
pod uwagę mitologie porównawczą George’a Dumezila, to trójpodział władzy wśród
bogów u Słowian wyglądał następująco: władza prawna i magiczna przypadała w udziale
bogu Stribogowi; władze wojskową sprawował Perun, natomiast płodnością zajmował się
Weles, bądź Wołos (imię w zależności od źródła).

Stribog (Strzybóg) jest jednym z bogów rozdawców bogiem rozdawcą (uznawany też

jako bóg wiatru), utożsamiany i uzupełniający boga Dadźboga, który z kolei uznawany
jest za syna Swaroga. Swaróg był bogiem słońca, o czym, jeżeli trzymać się wskazówek
Urbańczyka   i   Jakobsona,   świadczy   jego   imię,   pochodzące   od   irańskiego   źródłosłowu
„xwar”   (czyt.   chwar)   znaczącego   tyle   co  słońce,   brzask.   Słońce   w   wierzeniach
słowiańskich zajmowało szczególne miejsce, ponieważ dzięki niemu jest możliwe życie
na ziemi. Na ziemiach polskich wschód słońca czczono obnażeniem głowy i modlitwą,
natomiast w południe kłaniano się słońcu. Nie wolno było słońca pokazywać palcem, a w
czasie żniw obracać się do niego tyłem. Swaroga uznawano albo za samo słońce albo za
jego twórcę i władcę.
Swarożyc, syn Swaroga o czym świadczyć ma pochodzenie jego imienia od Swaroga oraz
końcówka „-ic”, był bogiem ognia. Słowianie traktowali Swarożyca z ogromną czcią i
zarazem wielką bojaźnią. Uważano by nie obraźic w jakikolwiek sposób Swarożyca, gdyż
ten w swoim gniewie mógł zesłać na ludzi pożogę.
Dadźbog, jak już wspomniałem, także był uznawany za syna Swaroga. Był uznawany za
boga słońca, ognia i dostatku, jednakże obszar jego kultu, w przeciwieństwie do Swaroga
i Swarożyca,  ograniczał  się do Słowiańszczyzny wschodniej. Swaróg i Swarożyc  byli
czczeni na obszarze całej Słowiańszczyzny.
Funkcje Strzyboga, jako boga rozdawcy i boga wiatru, wbrew pozorom nie wykluczają
się. Jeśli uznać Strzyboga za bóstwo uzupełniające Dadźboga, a Dadźboga za jednego
boga   wraz ze Swarożycem,  tyle  że pod dwoma różnymi  imionami, to Strzybóg jako
rozdawca i władca wiatru pomaga Dadźbogowi w rozsiewaniu wśród ludzi różnych dóbr i
szczęścia, a także wspomaga Swarożyca (jeśli ten jest w gniewie) rozniecać pożar.

Perun uznany przez Dumezila jako bóg wojny jest nim faktycznie, może nie tyle we

własnej   postaci,   ile   w   postaci   jednego   ze   swych   towarzyszy.   Perun  niewątpliwie   jest
panem gromu, błyskawicy,  o czym  świadczy etymologia jego imienia. Rdzeń imienia
„per”  jest   żródłosłowem   dla   wyrazu  „prać”  w   znaczeniu  bić,   uderzać.  Imię   Peruna
kojarzy się tez jednoznacznie z piorunem. Inna etymologia wskazuje na indoeuropejski
rdzeń  „querk”  dający początek takim pojęciom jak: las, dąb itp., które mają znaczenie
mitologiczne. Od rdzenia tego pochodzi słowiański i bałtyjski rdzeń  „perk”. U Bałtów
bowiem Perun znany był pod imieniem Perkun. Etymologia ta mogłaby też tłumaczyć
skąd u Słowian wziął się kult dębu, jako drzewa świętego będącego symbolem Peruna.
Słowianie   wierzyli   także,   że   miejsca   w   które   uderzył   piorun   nabierały   właściwości
magicznych   i   leczniczych,   spożycie   popiołu   z   takiego   miejsca   miało   dawać
długowieczność, a gdy człowiek został uderzony przez piorun, uznawano że został on
doceniony   przez   boga   Peruna.   Wśród   Słowian   panował   także   zwyczaj   uderzania   się
kamykiem   w   czoło   podczas   pierwszej   wiosennej   burzy,   w   momencie   gdy   uderzał
pierwszy piorun. W połączeniu z wypowiedzeniem formułki „kamena hołowa” miało to
dawać   pomyślność   i   zdrowie   w   najbliższym   roku.   Jak   już   wcześniej   wspomniałem,
Peruna   symbolizował   dąb,   był   mu   poświęcony.   Słowianie   czcili   Peruna   przy   wolno
stojących dębach, bądź w zagajnikach dębowych, gdzie pod najstarszym dębem palił się
wieczny   ogień,   o   który   dbali   kapłani.   Zgaśnięcie   świętego   ognia   kapłani   przypłacali
życiem.  Istniej hipoteza, głoszona przez ruch neopogański w Polsce, że św. Wojciech
został   zamordowany   przez   Prusów,   ponieważ   dopuścił   się   zbezczeszczenia   zagajnika
dębowego.
Jednym z atrybutów Peruna jest młot, co wskazuje że jest on także bogiem wojny. Perun
niewątpliwie   jest   jednym   z   bogów   naczelnych.   W   porównaniu   z   innymi   mitologiami
indoeuropejskimi należy go stawiać na równi z greckim Zeusem i germańskim Thorrem.
Bóstwa utożsamiane z Perunem to Świętowit (a nie Światowid jak chcieli romantycy),
Rujewit, Jarowit i Jaryło.

Świętowit jest bogiem władzy magicznej i prawnej, włada piorunem. Stąd utożsamianie z
Perunem.   Jego  imię  składa   się  z  dwóch
elementów.   Pierwszy  „svet”  oznacza
tego, który rozporządza pozytywną mocą
magiczną. Drugi element „-ovit/-evit/-vit”
tłumaczyć należy jako „pan”, ale określał
także siłę życia. Zatem imię Świętowit to
Pan   siły   nadprzyrodzonej,   a   więc   pan
magii   i   piorunów,   gdyż   Słowianie
wyładowania   atmosferyczne   uznawali
jako   siłą   boską   o   wysoce
nadprzyrodzonym charakterze. Świętowit
to   imię   czysto   słowiańskie,   choć
średniowieczni uczeni kościoła twierdzili,
że   pochodzi   ono   od   św.   Wita.   O
Słowiańskich   korzeniach   tego   imienia
świadczy   fakt,   że   istniały   imiona
słowiańskie takie jak: Miłowit, Siemowit i
inne. Świętowit uznawany jest także jako
bóg wojny, o czym świadczyć ma miecz
widoczny na cztero twarzowym posągu z
Liczkowiec   nad   Zbruczem,   tzw.
„Światowid ze Zbrucza” (rysunek obok).
Świętowit   w   prawej   ręce   trzyma   róg,
który   kapłanowi   służył   do   sprawowania
wróżb. Z relacji Saksa Gramatyka znany jest obrzęd sprawowany wśród Ranów na Rugii
związany z tym rogiem, z którego kapłan, nalawszy wcześniej doń wina, mógł wróżyć o
urodzaju   przyszłego   roku.   Aby   dokonać   wróżby   kapłan   wpierw   dzień   wcześniej
oczyszczał  świątynię,  wychodząc  z  niej  za  każdym  razem  gdy chciał  zażyć  oddechu,
ponieważ   oddech   ludzki   mógłby   boga   obrazić   i   rozgniewać.   Dnia   następnego   kapłan
wyjmował róg z prawicy bóstwa i wróżył o nieurodzaju gdy wina przez rok z rogu ubyło,
lub o obfitości gdy wina nie ubyło. Następnie wino z rogu wylewał pod posąg oddając mu
tym samym cześć. Nalewał wina świeżego, które wypijał, a potem po raz drugi wlewał
wino   do   rogu   by   już   tym   razem   włożyć   róg   do   ręki   boga.   Następnie   odbywała   się
kilkudniowa   biesiada   na   której   lud   spożywał   potrawy   ofiarne,   gdyż   wszystko   to   co
ofiarowywali bogu było przeznaczone do zjedzenie podczas obrzędu wróżenia. Według
Saksa   Gramatyka   trzymanie   umiaru   było   w   tym   czasie   wielkim   grzechem,   natomiast
wyraźne nieprzestrzeganie umiaru uchodziło za postawę bogobojną. Oprócz rogu i miecza
na posągu widoczny jest też biały koń. Jak pisze Sakso Gramatyk konia tego dosiadać
mógł tylko kapłan, i to niezwykle rzadko, aby koń nie stracił na swej boskiej wartości.
Nocami konia dosiadał sam Świętowit i wykorzystywał go w walce ze swoimi wrogami.
Świadczyć   miał   o   tym     fakt,   że   każdego   dnia   rano   wyprowadzano   konia   ze   stajni
ubłoconego, mimo że w nocy nikt go nie dosiadał. Konia tego używano także do wróżenia
o pomyślności wyprawy wojennej. Rozstawiano wtedy trzy rzędy włóczni w równych od
siebie odległościach, a następnie kapłan prowadzał konia pomiędzy włóczniami i jeżeli
koń   za   każdym   razem   zaczynał   iść   z   prawej   nogi   odczytywano   to   za   dobrą   wróżbę,
natomiast jeżeli choć raz postąpił najpierw lewą nogą   zaniechiwano wyprawy na obce
ziemie. Jeżeli zaś chodziło o wyprawę morską, trzy razy wróżbę wykonywano i trzy razy
z rzędu musiała być pomyślna by wyprawę podjęto. Posąg z Rugii różnił się od posągu ze
Zbrucza, ponieważ nie przedstawiał on dolnej części. Z formy posągu Świętowita wynika,

że był on na pewno bóstwem suwerennym. W posągu ze Zbrucza dostrzec można jeszcze
świat   zmarłych,   którym   włada   Weles,   zwany   też   Wołosem.   Czterogłowy   posąg
Świętowita   ukazuje jego potęgę   i  nieograniczony  zasięg  władzy.   Cztery oblicza  boga
obrazują   cztery   żywioły:   ogień   –   woda,   ziemia   –   powietrze.   Liczba   4   stanowiła   dla
Słowian wyobrażenie równowagi w przyrodzie. Perun i Świętowit, podobnie jak Swaróg i
Swarożyc czczeni byli na całym obszarze Słowiańszczyzny. Pozostałe bóstwa tożsame z
Perunem czczone były w poszczególnych częściach   terytorium zamieszkiwanego przez
Słowian. Jednym z nich jest Rujewit. Imię jego znaczy tyle co „Pan Ruii” lub Pan Rugii.
Czczony był   przez plemię Ranów na Rugii. Posąg obrazujący tego boga miał głowę o
siedmiu twarzach oraz osiem mieczy, siedem przywiązanych do pasa, a ósmy trzymany w
dłoni. Najprawdopodobniej wśród Ranów był on ważniejszym bogiem niż sam Świętowit.
Innymi bogami tożsamymi Perunowi byli: Jarowit i Jaryło. Jarowit uznawany był jako
bóg wojny, atrybutem jego była złota tarcza symbolizująca słońce i zwycięstwo. Czczony
przez  Słowian  połabskich.  Jaryło  natomiast   czczony  był  na   terenach   słowiańszczyzny
wschodniej. Uznawano go za boga wiosny, a co się z tym wiąże płodności, a także był
bogiem   miłości.   Przedstawiany   był   jako   młodzieniec   w   białej   szacie,   trzymający   w
prawicy ludzką głowę, w lewej ręce kłosy zbóż i dosiadający białego wierzchowca.

Bóg Weles został sklasyfikowany przez G. Dumezila jako bóg płodności natury.

Istnieją jednak podstawy, aby twierdzić, że Weles jest także bogiem magii, zaświatów i
przysięgi. W umowach bizantyjsko-ruskich zapisane jest pod rokiem 907, że „wszystka
Ruś” klnie się na Wołosa (Weles). Jednakże jest wzmianka także o tym, że wojownicy
przysięgali   na   Peruna.   Wynika   z   tego,   że   część   społeczeństwa,   która   trudniła   się
rzemiosłem   wojennym   przysięgała   na   boga   wojny,   natomiast   „wszystka   Ruś”,   którą
tworzyć  by mieli chłopi przysięgali  na Welesa, stąd myśl  że Weles  to bóg płodności
natury, jako że „wszystka Ruś” to chłopi trudniący się rolnictwem i hodowlą, a także bóg
bydła – określenie takie dorzuca Welesowi najstarsza kronika ruska „Powieść doroczna”.
Niemniej   jednak   Weles   był   ważnym   bogiem,   ze   względu   na   to,   że   prawie   zawsze
wymieniany był w kronikach w parze z Perunem. Welesa jako pana zaświatów, władcę
podziemi przedstawia wspomniany już wcześniej posąg „Światowid ze Zbrucza”. Weles
widoczny jest na samym dole słupa i przedstawiony jako postać podtrzymująca ziemię.
Poza tym,  wierzono, że Weles  mieszka  i króluje na bagnie znjdującym  się w  Nawii,
krainie zaświatów. Jako bóg bydła miał wypasać w Nawii dusze ludzkie. Miewykluczone
jest, że Weles to także bóg handlu, muzyki, opikun bardów i poetów. Niewatpliwie Weles
był czczony na obszarze całej  słowiańszczyzny, o czym świadczyć mają nazwy własne
wywodzące się od imienia tego boga.
Bogiem utożsamianym z Welesem był Trzygłów (Triglav). Wieleci czczcili Triglava jako
boga wojny. Wyobrażano go sobie jako boga o trzech głowach skierowanych w różne
strony. Natomist jego trzy pary oczu obejmować miały nieboz, ziemię i krainę zaświatów,
czyli Naw.

Słowianie w swym panteonie mieli także bóstwo kobiece – Mokosz. Mokosz

(Mokosza lub też Mokusza) zaliczana do bóstw naczelnych była boginią płodności i
opikunką kobiet. Zapewniała urodzaj o powodzenie. Czasami nazywano ją „Matką Ziemią
Wilgotną”. Była kojarzona z deszczem, którego opad nazywano „mlekiem Mokoszy”.
Wyobrażeniem bogini była piękna kusząca niewiasta.

Oprócz przedstawionych tu pokrótce bogów, Słowianie w swym panteonie mieli także

szereg bóstw o mniejszym znaczeniu, nierzadko czczonych na poszczególnych obszarach
Słowiańszczyzny. Bardzo rozbudowane były także wierzenia w różne demony, duszki i
rusałki, m.in.: Dola i Niedola (personifikacje ludzkiego losu), Lel i Polel (według Macieja
Miechowity odpowiedniki Kastora i Polluksa), żmij (postać antagonistyczna wobec
Peruna), życzliwy duch powietrzny – Chmurnik, czy też Ubożę (duch domowy). Kościół

chrześcijański nie mogąc wytępić zabobonów pogańskich niejednokrotnie je zasymilował
uznając za typowo chrześcijańskie.

Bibliografia:

•

Aleksander Gieysztor – Mitologia Słowiańska – Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe
– Warszawa 1982

•

taraka.most.org.pl/slow/

•

republika.pl/slowianie

•

fronsac.republika.pl/mitologiaslowianska/

•

„Perkun’s” – czasopismo neopogańskie

•

„Slavia” nr.2 – artykuł: „Imię boga – Świętowit” –

republika.pl/pismorkp/artykul2.htm

Document Outline