HISTORIA I FILOZOFIA RELIGII

DZIEJE RELIGII, FILOZOFII I NAUKI

do ko

ca staro

ytno

│

redniowiecze i odrodzenie

│

barok i o

wiecenie

│

1815-1914

│

1914-1989

jak i z czego studiowa

filozofi

│

moje wykłady

│

Wittgenstein

│

filozofowie i socjologowie nauki

HISTORIA I FILOZOFIA RELIGII

wykłady fakultatywne w ASP w Poznaniu w latach 1994-1997

wykłady fakultatywne dla studentów filozofii Uniwersytetu Zielonogórskiego 1997-2004

w 2005 r. na UMCS w Lublinie wykłady 1-17 pt. "Dzieje religii objawionych"

30 spotka

po 2 godziny

Wykład 1. Pradzieje ludzko

ci i rewolucja duchowa VI w. p.n.e.

a. Afryka

skie pocz

tki i ekspansja na inne kontynenty.

b. Malarstwo paleolityczne i jego mo

liwe interpretacje.

c. Neolityczna rewolucja rolnicza.
d. Pierwsze cywilizacje.
e. Powstanie konfucjanizmu i taoizmu w Chinach, hinduizmu i buddyzmu w Indiach,
zaratusztryzm (?) w Persji, judaizmu w Mezopotamii, filozofii w Grecji.

Wykład 2. Badania nad genez

Biblii i historyczno

opowie

ci biblijnych.

a. Negatywne wyniki prac archeologicznych w Egipcie i Palestynie a opowie

ci biblijne.

b. Cztery warstwy historycznych ksi

g biblijnych:

ródła J, E, D i P.

Wykład 3. Opowie

ci biblijne: od Stworzenia

wiata do upadku królestwa Izraela.

Dwie opowie

ci o stworzeniu

wiata i pierwszych ludzi. Mity o potopie i wie

y Babel.

b. Przymierze Jahwe z Abrahamem. Patriarchowie i osiedlenie si

Izraelitów w Egipcie.

c. Wyj

cie z Egiptu pod wodz

Moj

esza. Prawo Moj

eszowe.

d. Zdobycie (?) Kanaanu pod wodz

Jozuego. Religijne odst

pstwa Izraelitów w epoce

dziów.

e. Saul, Dawid i Salomon. Religijne odst

pstwo Salomona u rozpad jego królestwa.

Wykład 4. Powstanie i kryzys judaizmu.

a. Kryzys polityczny i pierwsi prorocy: Eliasz, Amos, Ozeasz, Izajasz.
b. Upadek Judy i jego konsekwencje. Szowinistyczne proroctwa Ezechiela a
uniwersalistyczne wizje Deuteroizajasza.
b. Kodyfikacja zasad judaizmu w okresie niewoli babilo

skiej.

c. Pesymizm Hioba.
d.

Rezygnacja Koheleta

Wykład 5. Sytuacja społeczna i religijna w Palestynie na przełomie er.

a. Faryzeusze, saduceusze, esse

czycy, zeloci i inni.

b. Judeochrze

cijanie: Jehoszua z Nazaretu był Mesjaszem posłanym do Izraela.

Wykład 6. Paweł z Tarsu: Jezus z Nazaretu był Chrystusem posłanym do wszystkich
narodów.

ycie i działalno

ść

Apostoła Narodów. Listy.

b. Paweł o odkupie

czej

mierci Jezusa i wskrzeszeniu Go z martwych.

c. Prawo a wiara.
d. Konflikty Pawła z judeochrze

cijanami.

Strona 1 z 7

Bez tytułu 1

2009-10-20

Wykład 7.

ycie i nauczanie Jezusa według synoptyków.

a. Chrzest i głos z nieba. Post na pustyni i spotkanie z Szatanem.
b. Działalno

ść

w Galilei. Powołanie uczniów. Cuda, a zwłaszcza wyp

dzanie diabłów.

Konflikt z faryzeuszami.
c. Nauczanie w przypowie

ciach ("aby słysz

c nie rozumieli") a nauczanie wprost.

Kazanie na górze i inne mowy.
d.

mier

Jana Chrzciciela i przemienienie Jezusa. Wymarsz do Jerozolimy.

e. Nauczanie w Jerozolimie: "mała apokalipsa".
f.

mier

Jezusa i wskrzeszenie Go z martwych.

Wykład 8. Zagadka czwartej ewangelii.

a. Judaizm aleksandryjski i Ksi

ga M

dro

ci.

b. Gradualistyczna filozofia Filona Aleksandryjskiego.
c. Działalno

ść

i nauczanie Jezusa-Logosu wg Ewangelii Jana.

Wykład 9. Wielo

ść

nurtów wczesnego chrze

cija

stwa.

a. Powstanie 69-73 w Palestynie i jego skutki.
b. Rzut oka na dalsze dzieje judaizmu.
c. Marcjonis

i, montani

ci, gnostycy i inni.

d. Tertulian: credo quia absurdum.
e. System filozoficzny Orygenesa.

Wykład 10. Powstanie ortodoksji chrze

cija

skiej.

a. Prze

ladowania Dioklecjana.

b. Konstantyn Wielki i jego dzieło.
c. I sobór nicejski (325) i jego

wyznanie wiary

. Arianizm.

d. Teodozjusz Wielki: chrze

cija

stwo religi

stwow

. I sobór konstantynopolita

ski

(381) i

wyznanie wiary

e. Nawrócenie

w. Augustyna i zarys jego filozofii.

f. Wielka w

drówka ludów i zagłada Cesarstwa Rzymskiego.

g. Spory o kult maryjny. Sobory w Efezie (431) i Chalcedonie (451). Nestorianie.
h. Pierwsze klasztory na Wschodzie i na Zachodzie.

Wykład 11. Narodziny islamu.

a. Sytuacja społeczna i religijna na Półwyspie Arabskim w VI w.
b. Muhammad:

ycie i dzieło. Ucieczka z Mekki do Medyny i pocz

tek ery islamu (622).

Koran

Wykład 12. Narodziny i rozwój islamu.

a. S

d Ostateczny, raj i piekło. Pi

ęć

filarów islamu.

b. Czterech kalifów prawowiernych i

ta wojna.

b. Hadisy i szariat.

Wykład 13. Narodziny

redniowiecznej Europy.

a. Karol Wielki i jego dzieło. Wzrost znaczenia biskupów Rzymu.
b. II sobór Nicejski (787): legalizacja kultu obrazów

tych.

c. Reformy cluniackie: papie

głow

cioła. Wielka Schizma Wschodnia (1054).

d. Prawosławie: dogmaty i rytuały.

Strona 2 z 7

Bez tytułu 1

2009-10-20

Wykład 14. Chrze

cija

stwo

redniowieczne.

a. Wyprawy krzy

owe: dzieje i skutki.

b. Zepsucie w Ko

ciele (symonia, nepotyzm itd.).

c. "Herezje ludowe" i krwawe schizmy przeciwko nim.
d. Powstanie zakonów franciszkanów (1209) i dominikanów (1216).
e. Tomasz z Akwinu, Duns Szkot i inni wielcy scholastycy.

Wykład 15. Reformacja.

a. Zepsucie renesansowych papie

y. Handel odpustami.

b. Tezy Marcina Lutra (1517) i pocz

tki protestantyzmu.

c. Sobór trydencki i jego postanowienia.
d. Procesy czarownic: domniemane przyczyny i ofiary.

Wykład 16. Protestantyzm.

a. "Tylko Pismo, tylko wiara, tylko łaska".
b. Najwa

niejsze ko

cioły protestanckie: lutera

ski, kalwinistyczny, anglika

ski.

c. Wojny religijne XVI i XVII w.: czyja władza tego religia.
d. "Druga reformacja" w Stanach Zjednoczonych w XIX w. i powstałe wtedy wyznania.
e. Ekspansja kolonialna Europejczyków i jej skutki.

Wykład 17. Rewolucja naukowo-techniczna i społeczna a chrze

cija

stwo.

a. Pierwsze starcie: proces Galileusza.
b. Filozofowie o szkodliwo

ci religii.

c. Rewolucje społeczne XVIII i XIX w. a ko

cioły chrze

cija

skie. Wojuj

cy ateizm.

d. I sobór watyka

ski (1870) o nieomylno

ci papieskiej.

e. II sobór watyka

ski (1962-65): aggiornamento.

Wykład 18. Indie w okresie wedyjskim.

a. Cywilizacja doliny Indusu: powstanie i upadek.
b. Ekspansja Ariów. Podziały kastowe.
c.

Hymny Rygwedy

i ich bogowie.

d. Ewolucja wierze

: brahmany i araniaki.

Wykład 19. Powstanie hinduizmu.

a. Pierwsze Upaniszady:

Brihadaranjaka

Czhandogja

b. Aman i brahman, samsara i moksza.

Wykład 20. Hinduistyczne drogi do wyzwolenia: joga królewska.

a. Filozoficzny system sankhji.
b.

Jogasutry Pata

alego

c. Kolejne szczeble na drodze jogi królewskiej.

Wykład 21. Inne drogi do wyzwolenia.

Bhagawadgita

: w

tpliwo

ci Ard

uny i wyja

nienia Kriszny. Karma joga.

b. Wyzwolenie przez pobo

ne oddanie si

bogu. Bhakti joga.

c. System wedanty i jego odmiany.

ankara.

Wykład 22. Hinduizm pobo

ciowy.

Strona 3 z 7

Bez tytułu 1

2009-10-20

a. Opowie

ci z kart Mahabharaty i Ramajany.

b. Purany i inne teksty religijne.
c. Bogowie pobo

ciowego hinduizmu: Brahma, Wisznu i Siwa. Awatary Wisznu. Inni

bogowie.
d. Teizm Ramanud

y. Ruchy

aitanji, Tulsidasa i innych.

Wykład 23. Hinduizm w okresie panowania angielskiego i pó

niej.

a. Wynaturzenia hinduizmu: palenie wdów, mał

stwa dzieci, system kastowy,

zacofanie.
b. Rabindranath Tagore, Mahatma Gandhi i inni.
c. Joga integralna Aurobindo.

Wykład 24. Powstanie buddyzmu.

a. W

drówki samanów w poszukiwaniu prawdy.

ycie i nauczanie Gautamy Siddharthy.

c. Powstanie kanonu therawady: Kosz Dyscypliny, Kosz Kaza

(m.in.

Dhammapada

Kosz Doktryn.

Wykład 25. Cztery Prawdy Szlachetne.

a. Szlachetna Prawda o Cierpieniu.
b. Szlachetna Prawda o Powstawaniu Cierpienia. Doktryna współzale

nego

powstawania.

Wykład 26. Cztery Prawdy Szlachetne c.d.

a. Szlachetna Prawda o Ustaniu Cierpienia. Nirwana; arhat; budda.
b. Szlachetna Prawda o

cie

ce wiod

cej do Ustania Cierpienia: Szlachetna

cie

mioraka.

Wykład 27. Wczesny buddyzm.

a. Wczesne szkoły i ich doktryny.
b. Cesarz Asoka jako propagator buddyzmu.
c. Kanon palijski (m.in. Dhammapada). Buddyzm therawady.
c. Powstanie mahajany. Sutry Doskonałej M

dro

ci i ideał bodhisattwy.

Wykład 28. Odmiany buddyzmu mahajany.

a. Nagard

una: filozofia madhjamaki.

b. Asanga i Wasubandhu: filozofia jogaczary.
c. Buddyzmy czystych krain i ich

te istoty.

Wykład 29. Inne odmiany buddyzmu.

a. Buddyzm wad

rajany: lamowie i panteon.

b. Chi

ski buddyzm czan i japo

ski zen.

Wykład 30. Nowe zjawiska religijne w kulturze Zachodu.

a. Pierwsze badania nad religiami Indii.
b. Towarzystwo Teozoficzne. Jiddu Krishnamurti jako teozoficzny Maitreja i jako
niezale

ny nauczyciel.

Strona 4 z 7

Bez tytułu 1

2009-10-20

c. Ruchy kontrkultury ko

ca lat sze

ść

dziesi

tych a nauczyciele m

dro

ci Wschodu.

d. New Age: przej

ciowa moda czy duchowa rewolucja?

LITERATURA

Opracowania ogólne

G. J. BELLINGER, Leksykon religii

wiata.

Mircea ELIADE, Historia wierze

i idei religijnych, PAX 1988, 3 tomy.

Encyklopedia religii

wiata, F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier (red.), Dialog 2002, 2 tomy.

Religia. Encyklopedia PWN, T. Gadacz, B. Milerski (red.), Wyd. Nauk. PWN 2001-2003,
10 tomów.

RELIGIE OBJAWIONE

Judaizm

Studia nad judaizmem nale

y zacz

ąć

od lektury najwa

niejszych ksi

g BIBLII

HEBRAJSKIEJ, zwłaszcza Ksi

gi Rodzaju i Wyj

cia; przynajmniej przejrze

proroków

Amosa, Ozeasza, Izajasza, Jeremiasza, a tak

e ksi

gi "m

dro

ciowe" Eklezjastesa

(Koheleta) i Hioba. Spo

ród dost

pnych tłumacze

Biblii na j

zyk polski najbardziej

godny polecenia jest przekład "pozna

ski", wydawany w trzech, a potem w czterech

tomach, z licznymi przypisami obja

niaj

cymi zarówno sens tekstu, jak i problemy

translatorskie (w 2003 r. wyszło te

tanie wydanie w 1 tomie, prawie bez przypisów).

Najpopularniejszy u nas przekład, tzw.

BIBLIA TYSI

CLECIA

, ma liczne wady.

Witold TYLOCH, Judaizm, KAW 1987. (Najlepsze po polsku wprowadzenie)
Alan UNTERMAN,

ydzi. Wiara i

ycie, Wyd. Łódzkie 1989. (Ksi

ąŜ

ka praktykuj

cego

yda, uniwersyteckiego wykładowcy religioznawstwa.)

Chrze

cija

stwo

Nale

y najpierw przeczyta

Cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, z Listów przynajmniej

w. Pawła do Rzymian; do powa

nych studiów nieocenion

pomoc stanowi GRECKO-

POLSKI NOWY TESTAMENT. Wydanie interlinearne z kodami gramatycznymi.

Jan Wierusz KOWALSKI, Chrze

cija

stwo, KAW 1988. (Dobre wprowadzenie ogólne,

wydane wcze

niej w trzech tomikach.)

Peter PAWLOWSKY, Chrze

cija

stwo, Znak 1997. (Mała, pi

kna ksi

ąŜ

eczka.)

Daniel OLSZEWSKI, Dzieje chrze

cija

stwa w zarysie, Znak 1996. (Autor jest ksi

dzem,

co warunkuje sposób prezentacji, ale cało

ść

jest niezła. Zawiera do

ść

obszern

yteczn

bibliografi

Paul JOHNSON, Historia chrze

cija

stwa, Atext 1995.

Islam

KORAN - dost

pny w dwóch współczesnych przekładach na j

zyk polski - czyta si

bardzo ci

ęŜ

ko i trudno t

lektur

poleca

, cho

warto przynajmniej raz zajrze

rodka.

Hamilton A. R. GIBB, Mahometanizm. Przegl

d historyczny, PWN 1965. (Mała

ksi

ąŜ

eczka, najlepsze mo

e po polsku wprowadzenie ogólne.)

Malise RUTHVEN, Islam, Prószy

ski i S-ka 1998. (Niewielka ksi

ąŜ

ka, dost

pna obecnie

w ksi

garniach. Zawiera niezbyt kompletn

polsk

bibliografi

Seyyed Hossein NASR, Idee i warto

ci islamu, PAX 1988. (Niewielka ksi

ąŜ

ka napisana

przez muzułmanina.)
Janusz DANECKI, Podstawowe wiadomo

ci o islamie, Dialog 1997, 2 tomy.

Strona 5 z 7

Bez tytułu 1

2009-10-20

RELIGIE "MISTYCZNE"

Arthur L. BASHAM, Indie, PIW 1973. (Wielu uwa

a t

ksi

ąŜ

za najlepsze w literaturze

wiatowej wprowadzenie do historii i kultury Indii; prawie niezb

dny wst

p dla ka

dego.)

John B. CHETHIMATTAM, Nurty my

li indyjskiej, PAX 1974.

Erich FRAUWALLNER, Historia filozofii indyjskiej, PWN 1990, 2 tomy. (Lektura dla
ambitnych, o systemach filozoficznych hinduizmu, buddyzmu, d

inizmu i indyjskiego

materializmu.)
S. RADHAKRISHNAN, Filozofia indyjska, PWN 1971, 2 tomy.
Filozofia Wschodu0, B. SZYMA

SKA (red.), Wyd. UJ 2001.

Filozofia Wschodu. Wybór tekstów, M. Kudelska (red.), Wyd. UJ 2002.

Hinduizm

HYMNY RIGWEDY, przeł. Franciszek Michalski, Ossolineum 1971. (Kilkadziesi

najwa

niejszych hymnów.)

Z HYMNÓW RIGWEDY. Bogowie trojga

wiatów, przeł. Cezary Galewicz, Halina

Marlewicz, Oficyna Literacka 1996. (24 wybrane hymny, niektóre wcze

niej

przetłumaczone przez Michalskiego, co pozwala na dokonanie porówna

UPANISZADY, przekład i wst

p Marta Kudelska, Oficyna Literacka 1999. (13

najstarszych i najwa

niejszych Upaniszad.)

BHAGAWADGITA, przeł. Franciszek Michalski, Ultima Thule 1927.
BHAGAWADGITA czyli Pie

śń

Pana, przeł. Joanna Sachse, wst

p Hanna Wałkówska,

Ossolineum 1988.
BHAGAWADGITA. Pie

śń

Czcigodnego Pana, przeł. Marta Kudelska, Oficyna Literacka

1995.

KLASYCZNA JOGA INDYJSKA. Jogasutry przypisywane Pata

alemu i Jogabhaszja

czyli komentarz do Jogasutr przypisywany Jasie, przekład i wst

p Leon Cyboran, PWN

1986.

J. L. BROCKINGTON,

ta ni

hinduizmu (Znakomite wprowadzenie.)

Herbert ELLINGER, Hinduizm, Znak 1997.
Marzenna JAKUBCZAK, Sankhja i joga. Podstawy filozofii Pata

alego, Wyd. PAN,

Kraków 1999.
Kim KNOTT, Hinduizm, Prószy

ski i S-ka 1998.

Buddyzm

Niewiele jest tekstów buddyjskich tłumaczonych na j

zyk polski. Szczególnie warto

przeczyta

, w przekładzie S. F. Michalskiego,

DHAMMAPADA

(dwa wydania z 1927 i

1948 r.). Niezły, ale te

trudno dost

pny, jest wybór tekstów pod red. Jacka Sieradzana,

Buddyzm, wydany w Bibliotece Pisma Literacko-Artystycznego, tam

e do

ść

obszerna

bibliografia. Do

ść

rozczarowuj

ca, z uwagi na krótko

ść

wybranych fragmentów, jest

przygotowana przez Ireneusza Kani

(znakomitego sk

din

d tłumacza) MUTTAWALI.

KSI

GA WYPISÓW STAROBUDDYJSKICH, Oficyna Literacka 1999.

Damien KEOWN, Buddyzm, Prószy

ski i S-ka 1997. (Niezłe krótkie wprowadzenie.)

Marek MEJOR, Buddyzm, KiW 1980.
Hermann OLDENBERG,

ycie, nauczanie i wspólnota Buddy, Oficyna Literacka 1994.

John POWERS, Wprowadzenie do buddyzmu tybeta

skiego, Wyd. "A" 1999.

SANGHARAKSZITA, Wprowadzenie do buddyzmu, Wyd. "A" 2002.
D. T. SUZUKI, Wprowadzenie do buddyzmu zen, Przed

wit 1992. (Sporo jest ksi

ąŜ

ek o

Strona 6 z 7

Bez tytułu 1

2009-10-20