Gotycka architektura sakralna w Polsce – określ czas trwania stylu, podaj typowe przykłady szkoły 

małopolskiej, dokonaj analizy konstrukcji i formy, określ indywidualne cechy. 

 

Architektura gotycka w Polsce – poł XIII – poł. XVw. 

 

Krzewicielami nowego stylu w Polsce byli zakonnicy – cystersi, dominikanie, franciszkanie. W początkowej fazie 

gotyku kościoły dominikańskie i franciszkańskie charakteryzowały się, zgodnie z regułą zakonu, prostotą formy. 

Jednak i przez cały czas trwania stylu budowle gotyckie w Polsce odbiegały od zachodnich, czego przyczyną był 

odmienny klimat, uniemożliwiający zastosowanie pewnych konstrukcji oraz inny materiał budowlany. Forma 

kościołów kształtujących się na naszych terenach była więc nieporównywalnie skromniejsza od rozwiązań gotyku 

w innych krajach. 

 

Cechy gotyckiej architektury sakralnej w Polsce: 

- materiał: cegła  - zastosowanie tego materiału nie pozwalało na budowę kościołów o strzelistych sylwetkach i 

                             rozczłonkowanych elewacjach  zwarta, ciężka, mniejsza, masywna bryła kościołów 

                            - wprowadzenie cegły ograniczyło rolę kamienia, który stosowano głównie na elementy  

                              konstrukcyjne i detale (filary, żebra, służki, głowice, obramienia otworów okiennych i                         

                              drzwiowych) 

- ilość naw w kościołach ograniczona do max 3, prezbiterium rzadko wyposażone w ambit i wieniec kaplic 

- sklepienia krzyżowo – żebrowe, gwiaździste, sieciowe, kryształowe, oraz zdobycz polskiej konstrukcji –      

  sklepienie trójdzielne (piastowskie) 

- dekoracja rzeźbiarska ograniczona do zworników, kapiteli, wsporników, sterczyn, portali 

- malownicze efekty plastyczne: - świadome rozdzielanie elementów konstrukcyjnych od wypełniających -  

                                                      łączenie białych kamiennych (wapiennych)żeber i filarów z ceglanymi  

                                                      płaszczyznami sklepień i ścian (lub odwrotnie – ceglane żebra na białym tynku) 

                                                    - zestawianie jaśniejszych cegieł (wiśniówki) ze spieczonymi na ciemny kolor  

                                                      (zendrówki) 

                                                    - kolorowe i bogate fryzy, portale, szczyty wykonywane z profilowanej cegły 

                                                    - stosowanie cegły glazurowanej (obleczonej powłoką ze szkliwa,  nadającej  

                                                      cegle gładkość, połysk, kolor i trwałość) 

- różnorodność rozwiązań konstrukcyjnych (lokalne/regionalne odmiany):  

             - kościoły halowe – wznoszono je przede wszystkim na północy Polski (Pomorze, tzw. gotyk pomorski),  

                                            gdzie głównym materiałem budowlanym była cegła. Budowle są zazwyczaj   

                                            trójnawowe, o surowej, ciężkiej bryle.           

                                            np.  Kościół NP Marii w Gdańsku 

                                                   Kościół NP Marii w Toruniu 

                                                   Kościół NP Marii na Piasku we Wrocławiu 

             - kościoły bazylikowe o przyporach wiszących – system gnieźnieński - połączenie konstrukcji kościołów  

                                            zachodnich z systemem krakowskim. Skarpy przyścienne wzmacniające górną część  

                                            ścian nawy głównej oparte są na  łukach przyporowych przerzuconych nad  

                                            sklepieniami naw bocznych 

                                            np. Katedra pw. św. Piotra i Pawła w Poznaniu 

                                                  Katedra pw. Wniebowzięcia NPM w Gnieźnie 

                                                  Katedra pw. św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu 

                                                  Kościół NMP w opactwie cystersów w Pelplinie  

             - kościoły bazylikowe konstrukcji filarowo skarpowej  - system krakowski - przypora wzmacniająca  

                                           wysoką ścianę nawy głównej (na zewnątrz) przebija dach naw bocznych, następnie  

                                           przylega do filara międzynawowego. Ogranicza to przestrzeń naw bocznych, ale  

                                           eliminuje konieczność stosowania łuków przyporowych, które w naszym klimacie  

                                           byłyby narażone na obciążenie śniegiem i destrukcyjne działanie niskiej temperatury.  

                                           Bazyliki z taką konstrukcją najczęściej: nie są wysokie, nie posiadają transeptu,  

                                           prezbiterium jest węższe od korpusu. Kościoły w systemie krakowskim wznoszono  

                                           przede wszystkim na terenie małopolski, jednak oprócz Śląska, gdzie polski gotyk  

                                           przenikał się z doświadczeniami czeskich budowniczych (tzw. gotyk śląski), Pomorza i       

                                           kościołów wykorzystujących system gnieźnieński także i reszta kraju pozostawała pod  

                                           wpływami szkoły krakowskiej. 

                                           np. krakowskie kościoły (patrz niżej 1-5) 

 

Gotycką architekturę sakralną w Polsce cechuje przede wszystkim różnorodność form, jakie styl ten przybierał w 

danych regionach (lokalne odmiany gotyku). Największą rolę w kształtowaniu się polskiego gotyku odegrała 

Małopolska, oprócz niej najpełniej reprezentują go miasta takie jak Wrocław, Toruń i Gdańsk. Na rozwój gotyku 

małopolskiego ważny wpływ miało budownictwo zakonne, które wytworzyło schemat dwuczłonowego kościoła, 

złożonego z długiego, sklepionego prezbiterium oraz czworobocznego (wielonawowego) korpusu pozbawionego 

transeptu (nawy poprzecznej). Inne cechy gotyckiej architektury sakralnej w Małopolsce: 

- tworzywo ceglano – kamienne lub kamienne 

- tradycjonalizm w rozwiązaniach przestrzennych (dominacja schematu dwuczłonowego kościołów)  

- szczyty występujące najczęściej w formie schodkowej (rozczłonowane smukłymi płycinami, często zaopatrzone      

   w sterczyny) 

- dekoracje portali 

- system filarowo skarpowy 

- dekoracje ścian zewnętrznych laskowaniem maswerkowym 

- kościoły z reguły dwunawowe, bazylikowe (w Małopolsce wzór bazyliki katedralnej przełamał lokalną tradycję  

   halową) 

 

Obraz epoki najlepiej rozpoznawalny jest w Krakowie, jako że stanowił on miejsc działalności dominikanów, 

franciszkanów, później również augustianów i karmelitów, zaś jako ówczesna stolica Polski utrzymywał kontakty 

z całą Europą. 

 

1.  Kościół Mariacki pw. Wniebowzięcia NMP w Krakowie, XIV w  

      Kościół bazylikowy trzynawowy, zbudowany na fundamentach  

      kościoła romańskiego. Posiada dwuwieżową fasadę (wyższa  

      wieża, tzw. hejnalica, przykryta jest gotyckim hełmem, niższą,  

      dzwonnicę kościelną, wieńczy hełm późnorenesansowy), 

      ostrołukowe okna oraz charakterystyczne łączenia ceglanych 

      murów z kamiennymi detalami (obfitość kamieniarki  

      architektonicznej i figuralnej). Kościół posiada prezbiterium  

      zakończone apsydą i nakryte sklepieniem gwiaździstym. Korpus 

      nawowy, przykryty sklepieniem  krzyżowo – żebrowym, tworzy  

      nawa główna z parą naw bocznym do których przylegają kaplice.  

      Wewnątrz kościoła znajduje się zespół gotyckich witraży, ołtarz  

      Wita Stwosza, oraz inne dzieła sztuki m.in renesansowe cyborium  

      Jana Marii Padovano. Polichromie w prezbiterium wykonał Jan  

      Matejko wraz z uczniami m.in. J. Mehofferem, S. Wyspiańskim.   

 

2.  Kościół  św. Trójcy (Dominikanów) w Krakowie, XIII w 

            Kościół bazylikowy trójnawowy, w którym po raz pierwszy  

            w Krakowie zastosowano cegłę jak materiał. Fasada  

            wyposażona jest w wimpergi nad portalami, szczyt  

            występuje w postaci schodkowo – blendowej.  Kościół  

            posiada wydłużone prezbiterium zakończone prostą ścianą 

            oraz przykryte sklepieniem sieciowo – kolebkowym z 

            lunetami (w korpusie – sklepienie krzyżowo – gwiaździste).  

            Zabudowania klasztorne przylegają do kościoła od strony  

            północnej i skupione są wokół trzech wirydarzy.  

 

3.  Kościół Bożego Ciała w Krakowie, XIV/XVw 

    Trójnawowa bazylika ufundowana przez Kazimierza Wielkiego, 

     w późniejszych latach wyposażona w elementy renesansowe 

     i barokowe. W bryle kościoła wyróżnia się wieża oraz  

     schodkowo – blendowy szczyt ze sterczynami, a także  

     malownicza sygnaturka (mały dzwon kościelny umieszczony  

     w wieżyczce). Dekoracja ograniczona jest do zestawienia  

     ceglanych płaszczyzn z kamiennymi narożami. 

 

4.  Kościół św. Katarzyny (Augustianów) w Krakowie, XIVw. 

    Kościół dzięki smukłej i strzelistej sylwetce, różnorodności 

    form i detalu architektonicznego jest uznany za jeden z  

    najlepszych przykładów architektury gotyckiej w Polsce. Jest 

    to budowla trzynawowa, bezwieżowa, pozbawiona transeptu. 

    Posiada prezbiterium nakryte sklepieniem  gwiaździstym, w 

    jednej z kaplic występuje sklepienie palmowe. Na zewnątrz  

    dominantę stanowią białe, ciosowe pinakle na przyporach.  

    Od południa do kościoła przylega kruchta z dwoma portalami  

    o bogatej dekoracji kamiennej. Kościół zalicza się do tzw.  

    architektury kazimierzowskiej (tj. Kościół Bożego Ciała),  

    którą cechował wertykalizm, smukłość, silna artykulacja 

    konstrukcji wydatnymi przyporami.  

 

5.  Katedra na Wawelu pw. św. Wacława Męczennika, XIVw.  

    Katedra, zbudowana na miejscu wcześniej istniejącego 

    kościoła, wzniesiona z cegły i białego kamienia wapiennego, 

    wyposażona została w długie prezbiterium, transept, ambit 

    oraz trzynawowy korpus. Nawa główna i prezbiterium (poza 

    jego wschodnią częścią, nakrytą sklepieniem piastowskim)  

    przykrywa sklepienie krzyżowo – żebrowe. Skromny wystrój 

    podkreśla czystość linii architektonicznych oraz linearne 

    podziały ścian gzymsem i wiązkami służek bez kapiteli, które 

    rozwidlają się w żebra. Katedrę otaczają trzy wieże (Wieża 

    Zygmuntowska, Wieża Zegarowa, Wieża Wikaryjska),  

    wewnątrz znajdują się liczne przykłady rzeźby sakralnej 

    (m.in. nagrobki królewskie) 

 

6.  Kościół św. Franciszka z Asyżu w Krakowie, XIII w 

    Kościół składa się z prezbiterium, transeptu, dwunawowego, 

    asymetrycznego korpusu (drugą nawą dobudowano w XVIw) 

    oraz trzech kaplic. Jest budowlą ceglaną, wyposażoną w  

    sklepienie krzyżowo – żebrowe, która wraz z przylegającym  

    klasztorem franciszkańskim kompleks sakralny. Szczyt fasady 

    posiada schodkową formę. W oknach prezbiterium kościoła  

    znajduje się 5 witraży Stanisława Wyspiańskiego, w z 

    głównej „Bóg Ojciec – Stań się” jego autorstwa.  

 

7.  Kościół św. Krzyża w Krakowie, XIVw. 

   Kościół jest jedną z najczystszych stylowo gotyckich 

   budowli w Krakowie. Charakteryzuje go prosta budowa,  

   składa się  bowiem z kwadratowej ceglanej nawy oraz 

   prostokątnego kamiennego prezbiterium, przykrytego  

   osobnym dachem. Nad zachodnią fasadą góruje  

   kwadratowa wieża, do której przylegają dwie kaplice.  

   Jednonawowy korpus kościoła wyposażony został  

   w sklepienie palmowe wsparte na jednym centralnym 

   filarze, prezbiterium – w sklepienie sieciowe. 

 

    

 

                   Jedną z najcenniejszych budowli gotyckich Małopolski                        

                    jest również  Kolegiata w Wiślicy z XIVw - dwunawowy  

                    kościół halowy, którego przestronne nawy przykryte są  

                    pięknymi sklepieniami gwiaździstymi i trójdzielnymi,  

                    wspartymi na trzech smukłych filarach. Świątynia została  

                    wzniesiona z kamienia ciosowego.