Gabriel Garcia Marquez - 'Na falszywych papierach w Chile'

Gabriel Garcia Marquez

Na fałszywych papierach

w Chile

La aventura de Miguel Littin clandestino en Chile

PrzełoŜyła Agnieszka Murarz

z posłowiem Roberta Mroziewicza

Wydanie polskie: 2003

Wydanie oryginalne: 1986

Wst

Na początku 1985 roku Miguel Littin, chilijski reŜyser figurujący na liście

pięciu  tysięcy  wygnańców  pozbawionych  prawa  powrotu  do  kraju,  przebywał  w
Chile przez sześć tygodni w warunkach absolutnej konspiracji, rejestrując na liczącej
ponad siedem tysięcy metrów taśmie filmowej tamtejszą rzeczywistość po dwunastu
latach rządów junty wojskowej. Z ucharakteryzowaną twarzą, poruszający się inaczej
niŜ  zwykle  i  ubrany  w  kompletnie  odmiennym  stylu,  zaopatrzony  w  fałszywe
dokumenty, osłaniany i wspomagany przez demokratyczne organizacje działające w
podziemiu,  Littin  kierował  pracą  trzech  europejskich  ekip  filmowych  przybyłych
najzupełniej legalnie w tym samym co on czasie i kręcących materiał wzdłuŜ i w głąb
Chile,  włącznie  z  wnętrzem  pałacu  La  Moneda,  a  nadto  sześciu  ekip  miejscowych,
złoŜonych  z  młodych  ludzi  działających  w  konspiracji.  W  efekcie  powstał
czterogodzinny film dla telewizji i dwugodzinna wersja kinowa, która właśnie teraz
wchodzi na ekrany na całym świecie.

Kiedy jakieś pół roku temu w Madrycie Miguel Littin opowiedział mi, czego i

jak  udało  mu  się  dokonać,  stwierdziłem,  Ŝe  sama  historia  powstania  jego  filmu
stanowi  materiał  na  film  i  jeŜeli  nikt  tego  nie  zarejestruje,  to  wszystko  pójdzie  w
niepamięć.  ReŜyser  zgodził  się  wobec  tego  na  męczący,  trwający  niemal  tydzień
wywiad;  nagrany  materiał  liczy  osiemnaście  godzin.  W  ten  oto  sposób  udało  się
odtworzyć wyczyn Littina ze szczegółami, nie wyłączając implikacji zawodowych i
politycznych. Przedstawiam zwięzły zapis tej rozmowy w dziesięciu odcinkach.

Niektóre nazwiska i okoliczności zostały zmienione, Ŝeby nie ujawniać

toŜsamości ludzi mieszkających nadal w Chile. Postanowiłem teŜ zachować narrację
w pierwszej osobie, tak by brzmiała jak relacja samego Littina, starając się zachować
jej osobisty ton — czasami wręcz poufały i nie wdawać się w banalne
udramatyzowania i odniesienia historyczne.

Ostateczny szlif tekstu jest, oczywiście, mój, nie sposób bowiem porzucić

własny  pisarski  styl,  zwłaszcza  gdy  historię  na  sześćsetstronicową  powieść  trzeba
zawrzeć  w  stu  pięćdziesięciu.  Starałem  się  jednak  zachować  chilijskie  wyraŜenia  i
zwroty  językowe  pierwotnej  relacji,  a  takŜe  oddać  wiernie  sposób  rozumowania
narratora, który nie do końca podzielam.

Biorąc pod uwagę rodzaj materiału oraz okoliczności, w jakich został

zebrany, Miguel Littin: w Chile na fałszywych papierach moŜna by uznać za typowy
reportaŜ. Ale to coś więcej: nie wolne od emocji odtworzenie działań, które w
ostatecznym rachunku przyniosły duŜo więcej wzruszeń i osobistego zaangaŜowania,

Na fałszywych papierach w Chile

Samolot linii Ladeco rejs numer 115, lecący z Asunción, stolicy Paragwaju,

podchodził właśnie do lądowania na lotnisku w Santiago de Chile z ponadgodzinnym
opóźnieniem. Z prawej strony, w oślepiającym świetle księŜyca rysowała się niczym
stalowy  cypel  sięgająca  niemal  siedmiu  tysięcy  metrów  sylwetka  Aconcagua.
Samolot  zgrabnie,  acz  niepewnie  przechylił  się  na  lewe  skrzydło,  w  chwilę  później
wyrównał  połoŜenie,  czemu  towarzyszyło  ponure  trzeszczenie  metalu,  po  czym
niespodziewanie w trzech kangurzych susach siadł kołami na pasie. Ja, Miguel Littin,
syn  Hernana  i  Cristiny,  reŜyser  filmowy,  jeden  z  pięciu  tysięcy  Chilijczyków
pozbawionych prawa powrotu do ojczyzny, po dwunastu latach wygnania znalazłem
się  oto  ponownie  we  własnym  kraju,  tyle  Ŝe  pozbawiony  własnej  skóry:  fałszywa
była  moja  toŜsamość,  paszport,  nawet  Ŝona.  Moja  twarz  i  sylwetka  zostały  tak
odmienione  przez  charakteryzację  i  ubranie,  Ŝe  kilka  tygodni  później  miała  nie
rozpoznać mnie nawet własna matka.

Zaledwie parę osób zostało wtajemniczonych, a jedna z nich leciała ze mną

tym  samym  rejsem:  Elena,  działaczka  chilijskiego  ruchu  oporu,  młoda  i  szalenie
atrakcyjna,  której  organizacja  powierzyła  zadanie  utrzymywania  łączności  z
podziemiem,  nawiązywania  kontaktów,  oceniania  warunków  działania,  umawiania
spotkań  i  czuwania  nad  naszym  bezpieczeństwem.  W  przypadku  gdyby  policja
wpadła  na  mój  trop,  gdybym  zniknął  bądź  przez  ponad  dwadzieścia  cztery  godziny
nie nawiązał umówionego przedtem kontaktu, miała ujawnić, Ŝe przebywam w Chile,
po  to,  by  sprawa  nabrała  rozgłosu  w  całym  świecie.  Choć  nasze  dokumenty  nie
wskazywały, Ŝe coś nas moŜe łączyć, lecieliśmy razem z Madrytu przez pół świata,
przesiadając  się  na  siedmiu  lotniskach,  jak  stare  dobre  małŜeństwo.  W  tej  ostatniej
podróŜy, trwającej półtorej godziny, postanowiliśmy zająć miejsca daleko od siebie i
wysiąść,  jakbyśmy  się  nie  znali.  Ja  miałem  pierwszy  przejść  przez  kontrolę
paszportową, a ona po mnie, aby w razie jakichś kłopotów natychmiast zawiadomić
kogo  trzeba.  Gdyby  wszystko  poszło  dobrze,  mieliśmy  wyjść  z  lotniska  i  znów
udawać parę kochających się małŜonków.

Cel, jaki sobie obraliśmy, w teorii był łatwy do osiągnięcia, w praktyce

natomiast wiązał się z olbrzymim ryzykiem: mieliśmy po kryjomu nakręcić
dokument rejestrujący rzeczywistość chilijską po dwunastu latach rządów junty

wojskowej. Od lat marzyłem, Ŝe zrealizuję ten pomysł, który od dawna chodził mi po
głowie, poniewaŜ obraz kraju, przesłonięty tęsknotą, zaczynał mi się juŜ zacierać w
pamięci, a dla reŜysera najpewniejszym sposobem odzyskania utraconej ojczyzny jest
ponownie  sfilmować  ją  „od  środka”.  Pragnienie  to  nasiliło  się,  kiedy  chilijski  rząd
przystąpił  do  publikowania  list  z  nazwiskami  emigrantów,  którym  zezwolono  na
powrót  i  na  Ŝadnej  z  nich  nie  znalazłem  swojego,  a  czarna  rozpacz  ogarnęła  mnie,
gdy  pojawiła  się  lista  z  nazwiskami  pięciu  tysięcy  emigrantów  bez  prawa  powrotu:
byłem  jednym  z  nich.  Natomiast  cały  projekt  przybrał  konkretną  formę  zupełnie
przypadkowo i to wtedy, gdy się tego w ogóle nie spodziewałem, po dwóch latach od
chwili, gdy zupełnie straciłem nadzieję na jego realizację.

Było to jesienią 1984 roku w baskijskim mieście San Sebastian.

Zamieszkałem tam pół roku wcześniej z Ely i trójką naszych dzieci, Ŝeby spokojnie
kręcić film fabularny, z którego, jak to nieraz bywało w tajnej historii kina, producent
wycofał się zaledwie na tydzień przed rozpoczęciem zdjęć. Zostałem na lodzie. Za to
w  trakcie  festiwalu  filmowego,  przy  kolacji  w  gronie  przyjaciół  w  uczęszczanym
lokalu, powróciłem do moich dawnych marzeń. Wysłuchano mnie i nawet omówiono
projekt z niejakim zaciekawieniem, nie tyle z uwagi na ewidentny aspekt polityczny
sprawy, ile ze względu na rysującą się moŜliwość zakpienia sobie z wszechwładnego
Pinocheta.  Tyle  Ŝe  nikt  nie  sądził,  iŜ  kryje  się  w  tym  coś  więcej  niŜ  najczystsze
rojenia  snute  przez  wygnańca.  A  jednak,  gdy  o  świcie  wracaliśmy  do  domu
uśpionymi uliczkami starego miasta, włoski producent Luciano Balducci, który przy
stole  prawie  się  nie  odzywał,  ujął  mnie  pod  ramię  i  zatrzymał jak  gdyby  nigdy  nic,
czekając, aŜ grupa nas minie.

— Człowiek, jakiego ci trzeba — powiedział — czeka na ciebie w ParyŜu.
Tak było. Człowiek, którego potrzebowałem, piastował wysokie stanowisko

w  wewnątrzchilijskim  ruchu  oporu,  a  jego  projekt  róŜnił  się  od  mojego  zaledwie  w
nielicznych szczegółach formalnych. Jedyna, za to blisko czterogodzinna rozmowa w
międzynarodowym  klimacie  La  Coupole,  w  asyście  entuzjastycznie  nastawionego
Balducciego wystarczyła, by urzeczywistnić te fantastyczne, niestworzone marzenia,
jakie  snułem  w  najdrobniejszych  szczegółach  w  kapryśne,  bezsenne  noce  na
wygnaniu.

Pierwszym krokiem miało być przerzucenie do Chile trzech ekip filmowych:

włoskiej,  francuskiej  i  jakiejś  trzeciej  europejskiej,  dysponującej  holenderskimi
papierami.  Wszystkie  miały  działać  legalnie,  zaopatrzone  w  oficjalne  pozwolenie
władz na kręcenie filmu i otoczone zwyczajową pomocą ze strony swoich ambasad.
Ekipa  włoska,  najlepiej  pod  kierunkiem  jakiejś  dziennikarki,  miałaby  za  zadanie

kręcić  dokument  poświęcony  losom  włoskiej  emigracji  w  Chile,  ze  specjalnym
naciskiem  na  twórczość  Joaquina  Toesca,  architekta,  który  zbudował  pałac  La
Moneda. Ekipa francuska miałaby uzyskać zgodę na kręcenie filmu dokumentalnego
o  wydźwięku  ekologicznym  na  temat  chilijskiej  geografii.  Trzecia  ekipa  miałaby
zbierać  materiał  dokumentujący  skutki  ostatniego  trzęsienia  ziemi.  śadna  z  tych
trzech ekip nie miała wiedzieć nic o pozostałych dwóch — ani tego, o co naprawdę
chodzi, ani kto nimi z ukrycia kieruje. Wyjątkiem mieli być ich szefowie, z załoŜenia
zawodowcy znani w środowisku, dobrze zorientowani w świecie polityki i świadomi
ryzyka.  Najtrudniejszym  zadaniem  było  znalezienie  takich  ludzi,  ale  błyskawiczne
podróŜe  do  trzech  europejskich  krajów  przyniosły  rozwiązanie  problemu.  W  noc
mojego  przyjazdu  wszystkie  trzy  ekipy,  z  kontraktami  bez  zarzutu  i  oficjalnie
akredytowane, przebywały juŜ w Chile, czekając na instrukcje.

Koszmarne zadanie: zmiana osobowości

Tak naprawdę najtrudniejszą dla mnie sprawą było przeistoczenie się w kogoś

zupełnie  innego.  Zmiana  osobowości  wymaga  ciągłej  walki  z  samym  sobą,  bo  w
człowieku  kłócą  się  dwa  uczucia:  determinacja,  by  zmienić  skórę  i  pragnienie
pozostania  we  własnej.  Najtrudniej  przyszło  mi  nawet  nie  tyle  przeistoczyć  się  w
kogoś innego, tylko pokonać własny, nieświadomy opór wobec koniecznych zmian w
wyglądzie  i  w  zachowaniu.  Musiałem  przestać  być  kimś,  kim  zawsze  byłem,  i
zmienić  się  w  innego  człowieka,  zupełnie  ode  mnie  róŜnego,  takiego,  który  nie
wzbudzi najmniejszych podejrzeń tajnej policji, która swego czasu zmusiła mnie do
opuszczenia  kraju,  w  faceta,  którego  nie  poznają  nawet  najbliŜsi  przyjaciele.  Po
niemal  trzech  tygodniach  dwóch  psychologów  i  filmowa  charakteryzatorka,  pod
kierunkiem  specjalisty  od  tajnych  misji  specjalnych,  sprowadzonego  specjalnie  z
Chile,  dokonali  cudu,  pokonując  mój  upór  i  instynktowną  determinację,  by  nadal
pozostawać sobą.

Na pierwszy ogień poszła broda. Nie chodziło po prostu o to, by ją zgolić,

tylko Ŝebym wyzwolił się z osobowości, jaką właśnie dzięki niej zyskałem.
Zapuściłem ją we wczesnej młodości, kiedy miałem rozpocząć pracę nad pierwszym
filmem, i potem wiele razy goliłem, ale nigdy nie przystępowałem bez niej do zdjęć.
Stanowiła ona jakby nieodłączną cechę mojej reŜyserskiej osobowości. Moi wujowie
takŜe nosili brody, co dodatkowo zwiększało mój sentyment. Kiedy wiele lat temu w
Meksyku na jakiś czas ją zgoliłem, nie mogłem przyzwyczaić do mojej nowej twarzy

ani przyjaciół, ani rodziny, ani tym bardziej siebie samego. Wszyscy odnosili
wraŜenie, Ŝe widzą kogoś obcego, a ja z uporem nie dopuszczałem do tego, by broda
odrosła, sądząc, Ŝe dzięki temu wyglądam młodziej. Z błędu wyprowadziła mnie
dopiero moja córka Catalina:

— MoŜe i młodziej wyglądasz — powiedziała — ale brzydziej.
W rezultacie ponowne zgolenie brody przed podróŜą do Chile nie okazało się

bynajmniej  kwestią  mydła  i  brzytwy;  był  to  cały,  głęboki  proces  odchodzenia  od
własnej osobowości. Przystrzygano mi brodę stopniowo, przypatrywano się starannie
zmianom  na  kaŜdym  etapie  i  oceniano  efekty,  jakie  kolejne  zmiany  jej  kształtu
wywierały  na  moim  wyglądzie  i  charakterze.  W  końcu  brody  nie  było.  Dopiero  po
wielu dniach odwaŜyłem się w ogóle spojrzeć w lustro.

Potem przyszła kolej na fryzurę. Mam włosy intensywnie czarne, po matce

Greczynce i ojcu Palestyńczyku, który w genach przekazał mi równieŜ skłonność do
przedwczesnego łysienia. Pierwszym krokiem było przefarbowanie ich na jasny
kasztan. Następnie wypróbowywano na mnie niezliczone fryzury, aŜ wreszcie
uznano, Ŝe najlepiej nie walczyć z naturą i zamiast ukrywać łysinę, jak zamierzano na
początku, podkreślono ją. Mało, Ŝe zaczesano mi włosy do tyłu, to jeszcze usunięto
zbędne resztki pęsetą...

Trudno uwierzyć, Ŝe dzięki pewnym drobnym zabiegom mogą się tak bardzo

zmienić  rysy  twarzy.  Moje  oblicze  niczym  księŜyc  w  pełni,  nawet  mimo  znacznie
mniejszej  niŜ  teraz  tuszy,  zrobiło  się  prawie  Ŝe  owalne  tylko  dzięki  odpowiedniej
depilacji końcówek brwi. Co ciekawe, zyskałem przez to w rysach akcenty bardziej
wschodnie  niŜ  te,  jakie  mam  od  urodzenia,  co  zresztą  lepiej  pasuje  do  mojego
pochodzenia. Ostatnim zabiegiem był dobór soczewek kontaktowych: przez pierwsze
dni  potwornie  bolała  mnie  od  nich  głowa,  ale  zmieniły  one  zarówno  kształt  moich
oczu, jak teŜ ich wyraz.

Z sylwetką było mniej kłopotów, choć wymagało to ode mnie większego

wysiłku  umysłowego.  O  ile  zmiana  twarzy  to  w  gruncie  rzeczy  kwestia
charakteryzacji,  o  tyle  figura  wymagała  specjalnego  treningu  psychologicznego  i  o
wiele  wyŜszej  koncentracji.  To  sylwetka  musiała  pokornie  przyjąć  zmianę  mego
statusu.  Zamiast  bowiem  dŜinsów  i  skórzanych  kurtek,  które  dotychczas  nosiłem,
musiałem przyzwyczaić się do garniturów z angielskiej wełny dobrych europejskich
firm,  do  szytych  na  miarę  koszul,  zamszowych  butów  i  ręcznie  malowanych  w
kwiaty włoskich krawatów. Zamiast typowego dla mnie akcentu chilijskiego chłopa,
zamiast  szybkich,  agresywnych  wypowiedzi,  musiałem  nauczyć  się  mówić  jak
zamoŜny  Urugwajczyk,  ta  bowiem  narodowość  najlepiej  pasowała  do  mojej  nowej

toŜsamości. Musiałem teŜ nauczyć się śmiać w sposób mniej charakterystyczny,
nauczyć się chodzić wolno i gestykulować przy rozmowie, Ŝeby to brzmiało bardziej
przekonująco. Słowem: z biednego, niepokornego reŜysera, jakim dotąd byłem,
musiałem przeistoczyć się w kogoś, kim najmniej chciałbym być: w zadowolonego z
siebie burŜuja. W mumię, wedle chilijskiego określenia.

Równocześnie uczyłem się wspólnego Ŝycia z Eleną w rezydencji w XVI

dzielnicy ParyŜa, poddawszy się po raz pierwszy rygorom narzuconym z góry przez
kogoś,  kim  przecieŜ  nie  byłem,  oraz  diecie  dobrej  chyba  dla  Ŝebraka,  niezbędnej
jednak, bym stracił dziesięć kilo z osiemdziesięciu. Nie był to mój dom i w Ŝadnym
szczególe  nie  przypominał  mojego,  ale  jako  mój  własny  miałem  go  zapamiętać,
chodziło  bowiem  o  to,  by  utrwaliły  się  nam  obojgu  szczegóły  pozwalające  uniknąć
ewentualnych  sprzeczności.  To  jedno  z  najdziwniejszych  doświadczeń,  jakie
przeŜyłem, bo szybko zdałem sobie sprawę, Ŝe Elena jest sympatyczna i taka teŜ by
zapewne  była  prywatnie,  ale  nigdy  nie  mógłbym  z  nią  mieszkać.  Została  wybrana
przez  grono  specjalistów  ze  względu  na  kwalifikacje  zawodowe  i  polityczne,  a  ja
miałem  tylko  iść  obraną  przez  nią  drogą,  nie  mając  nawet  minimum  marginesu  na
własną  inspirację.  Później,  juŜ  po  wszystkim,  miałem  zdać  sobie  sprawę,  Ŝe  nie
byłem  wobec  Eleny  sprawiedliwy,  moŜe  dlatego,  Ŝe  w  jakiś  nieświadomy  sposób
identyfikowałem ją ze światem mojego drugiego ja, przed wejściem w który tak się
broniłem, mimo Ŝe był to warunek Ŝycia lub śmierci. Teraz, kiedy wracam pamięcią
do tego dziwnego doświadczenia, zastanawiam się, czy w tej przygodzie nie staliśmy
się  na  koniec  małŜeństwem  doskonałym:  ledwie  się  znosiliśmy  pod  wspólnym
dachem.

Elena nie miała kłopotów ze zmianą toŜsamości. Jest Chilijką, choć nie

mieszka w Chile na stałe od piętnastu lat z górą, nigdy jednak nie musiała emigrować
i  nie  poszukuje  jej  Ŝadna  policja  świata.  Pasowała  idealnie.  Uczestniczyła  w  wielu
powaŜnych  misjach  politycznych  w  róŜnych  krajach,  a  pomysł  nakręcenia  po
kryjomu materiału filmowego w jej własnym chyba ją zafascynował. O wiele trudniej
było  ze  mną,  bo  narodowość,  jaka  wydawała  się  najsensowniejsza  z  przyczyn
taktycznych,  zobowiązywała  mnie  do  przyswojenia  sobie  cech  charakteru  zupełnie
róŜnych  od  mojego  i  do  wymyślenia  sobie  całej  przeszłości  w  kraju,  którego
kompletnie  nie  znam.  Mimo  wszystko  jeszcze  przed  czasem  nauczyłem  się
odruchowo  odwracać  głowę,  słysząc  swoje  fałszywe  imię,  i  umiałem  odpowiedzieć
na  najdziwaczniejsze  pytania  dotyczące  Montevideo,  począwszy  od  numerów
autobusów,  jakie  dowiozą  mnie  do  domu,  skończywszy  na  czasach  szkolnych  i
kolegach  z  klasy  sprzed  dwudziestu  lat  w  XI  Liceum  przy  Avenida  Italia,  dwie

przecznice  od  apteki  i  o  przecznicę  od  ostatnio  postawionego  supermarketu.
Powinienem  był  tylko  uwaŜać  na  śmiech,  bo  mój  jest  tak  charakterystyczny,  Ŝe
zdradziłby  mnie  mimo  wszelkiej  charakteryzacji.  Człowiek  odpowiedzialny  za
zmianę  mojej  toŜsamości  ostrzegł  mnie  wręcz,  najdramatyczniej  jak  umiał:  „Jeśli
tylko zaczniesz się śmiać, zginiesz”. Pozostało uznać, Ŝe kamienna twarz, niezdolna
do uśmiechu, nie powinna dziwić u rekina światowej finansjery.

Jednak moŜliwość realizacji naszych planów stanęła nagle pod znakiem

zapytania, bo mniej więcej wtedy w Chile kolejny raz ogłoszono stan wyjątkowy. W
ten  sposób  zareagował  rząd,  osłabiony  spektakularną  klęską  gospodarczego
eksperymentu  szkoły  chicagowskiej,  na  połączoną  akcję  opozycji,  zjednoczonej  po
raz  pierwszy  we  wspólnym  froncie.  W  maju  1983  roku  doszło  do  pierwszych
protestów  ulicznych,  które  mimo  represji  i  tłumienia  ich  w  okrutny  sposób
powtarzały się potem przez cały rok, przy Ŝarliwym poparciu młodzieŜy, zwłaszcza
dziewcząt.

Ugrupowania opozycyjne, te legalne i te nielegalne, do których przyłączyły

się po raz pierwszy postępowe warstwy społeczeństwa, ogłosiły jednodniowy strajk
generalny. Była to demonstracja siły i determinacji społecznej, która zaskoczyła rząd
i przyspieszyła wprowadzenie stanu wyjątkowego. Zdesperowany Pinochet
skomentował to zdaniem, które odbiło się w świecie szerokim echem:

— Jak tak dalej pójdzie, trzeba będzie powtórzyć jedenasty września.
Bez wątpienia owa sytuacja sprzyjała tematyce takiego filmu jak nasz,

mającego wydobyć na światło dzienne najmniej widoczne aspekty wewnętrznego
Ŝ

ycia kraju, zarazem jednak groziły nam o wiele bardziej szczegółowe kontrole

policyjne  i  brutalniejsze  represje,  a  czas  pracy  z  kamerą  ograniczała  godzina
policyjna.  W końcu  jednak  chilijski  ruch  oporu,  rozwaŜywszy  wszystkie  argumenty
za  i  przeciw,  uznał,  Ŝe  moŜna  zaczynać  działać  zgodnie  z  moim  planem.
Rozwinęliśmy  więc  Ŝagle  przy  spokojnym  morzu  i  sprzyjającym  wietrze  w
zaplanowanym dniu.

Długachny ośli ogon dla Pinocheta

Pierwsza cięŜka próba nastąpiła na madryckim lotnisku w dniu wyjazdu.
Od ponad miesiąca nie widziałem Ely ani dzieci: Pochi, Miguelita i Cataliny.

Nie miałem z nimi Ŝadnego kontaktu, a wśród osób odpowiedzialnych za moje
bezpieczeństwo panowało przekonanie, Ŝe powinienem wyjechać, nie informując o

tym rodziny, by przypadkiem poŜegnanie czegoś nie zepsuło. Co więcej, na początku
uwaŜano, Ŝe dla większego spokoju wszystkich lepiej, by moi bliscy nie znali
prawdy, szybko jednak zdaliśmy sobie sprawę, Ŝe to nie ma sensu. Przeciwnie: nikt
nie mógł lepiej niŜ Ely zabezpieczać nam tyłów. PodróŜując wciąŜ między Madrytem
a ParyŜem i ParyŜem a Rzymem, bywając w Buenos Aires była najodpowiedniejszą
osobą do kontrolowania odbioru i wywoływania materiału, który miałem nadsyłać z
Chile, a nawet do zdobywania dodatkowych funduszy — gdyby zaszła taka potrzeba.
I tak właśnie się to odbywało.

Natomiast moja córka Catalina juŜ w pierwotnym stadium przygotowań

zorientowała  się,  Ŝe  w  mojej  sypialni  rośnie  oto  stos  nowej  garderoby,  kompletnie
innej niŜ ta, jaką dotąd nosiłem, nie pasującej do mojego stylu bycia. Tak wielka była
jej  konsternacja  i  tak olbrzymia ciekawość, Ŝe przyparty do ściany wyjawiłem całej
mojej  czwórce  powzięty  plan.  Wywołało  to  niekłamaną  radość  i  zrodziło  pewne
poczucie  uczestnictwa  we  wspólnym  projekcie,  jak  gdyby  dzieci  weszły  nagle  w
akcję  jednego  z  tych  filmów,  jakie  wymyślaliśmy  sobie  zwykle  we  czworo  dla
zabawy.  Mimo to jednak, gdy ujrzały na lotnisku świętoszkowatego Urugwajczyka,
który niewiele miał wspólnego ze mną, zarówno one jak i ja uświadomiliśmy sobie,
Ŝ

e ten film staje się dramatem, jaki przeŜywamy naprawdę, dramatem powaŜnym i

niebezpiecznym, w którym uczestniczymy wszyscy. Odezwały się niemal
równocześnie:

— NajwaŜniejsze, Ŝebyś przyczepił Pinochetowi długachny ośli ogon.
Jak w dziecięcej zabawie, kiedy dzieciak z zawiązanymi oczami musi

przyczepić kartonowemu osłu ogon dokładnie we właściwym miejscu.

— Zrobione!
I obliczywszy, ile metrów taśmy mam nakręcić, dodałem:
— Będzie to ogon długości siedmiu tysięcy metrów.
Tydzień później Elena i ja lądowaliśmy w Santiago de Chile. PodróŜ — takŜe

z  przyczyn  technicznych  —  stanowiła  peregrynację  bez  wcześniej  ustalonej  trasy
przez siedem miast europejskich, dzięki czemu powoli oswajałem się ze swoją nową
toŜsamością, podkreśloną niebudzącym podejrzeń paszportem. Był to w samej rzeczy
autentyczny  paszport  urugwajski,  zawierający  najprawdziwsze  dane  prawowitego
właściciela,  który  przekazał  go  nam  w  geście  politycznej  solidarności,  z  pełną
ś

wiadomością, Ŝe ktoś się nim posłuŜy, by legalnie przekroczyć granice Chile.

Zmieniona została jedynie fotografia posiadacza: wklejono tam moją, zrobioną juŜ po
zmianie osobowości. Moje rzeczy teŜ przygotowano w zgodzie z inicjałami
właściciela paszportu: monogram na koszulach i na neseserze, nagłówek wizytówek,

papier listowy. Po wielu godzinach ćwiczeń nauczyłem się bezbłędnie podrabiać
podpis. Jedyną rzeczą, jakiej z powodu braku czasu nie zdołaliśmy rozwiązać, była
kwestia kart kredytowych, co mogło mieć niebezpieczne konsekwencje, bo przecieŜ
niepojęte, by człowiek taki jak ten, za którego się podawałem, kupował sobie kolejne
bilety lotnicze, płacąc Ŝywą gotówką.

Mimo niebywałej niezgodności charakterów, co w Ŝyciu prawdziwym

dawałoby  nam  powody  do  rozwodu,  po  dwóch  dniach  Elena  i  ja  nauczyliśmy  się
zachowywać  niczym  małŜeństwo  potrafiące  przetrwać  wszelkie,  nawet  najgorsze
domowe  katastrofy.  KaŜde  z  nas  znało  fałszywy  Ŝyciorys  partnera,  fałszywą
przeszłość  tudzieŜ  fałszywe  mieszczańskie  upodobania  i  nie  sądzę,  byśmy  mogli
popełnić  jakiś  powaŜny  błąd  w  przypadku  intensywnego  śledztwa.  Nasza  historia
była bez zarzutu. Staliśmy na czele duŜej agencji reklamowej z siedzibą w ParyŜu i
wraz  z  ekipą  filmową  jechaliśmy  nakręcić  promocyjny  film  o  nowych  perfumach,
jakie w przyszłym roku pojawią się na rynku europejskim. Wybraliśmy Chile, bo to
jeden  z  niewielu  krajów,  gdzie  w  kaŜdej  chwili  moŜna  znaleźć  pejzaŜe  i  klimaty
typowe dla wszystkich czterech pór roku — od rozgrzanych plaŜ po wieczne śniegi.
Elena  nosiła  z  godną  pozazdroszczenia  swobodą  swoje  kosztowne  europejskie
sukienki,  jak  gdyby  nie  była  tą  samą  kobietą,  jaką  przedstawiono  mi  w  ParyŜu:
uczennicą  w  spódniczce  w  szkocką  kratę,  w  mokasynach,  z  rozpuszczonymi
włosami.  Ja  zresztą  takŜe  czułem  się  równie  swobodnie  w  nowej  skórze  speca  od
reklamy,  póki  nie  ujrzałem  własnego  odbicia  w  szybie  wystawowej  na  madryckim
lotnisku:  ciemny  garnitur,  sztywny  kołnierzyk  i  krawat,  słowem:  rekin  finansjery,
którego  wygląd  przyprawił  mnie  o  mdłości.  „Koszmar  —  pomyślałem  —  gdybym
nie był sobą, mógłbym być na przykład kimś takim”. W tym czasie jedyną rzeczą tak
naprawdę  moją  był  podniszczony  egzemplarz  PodróŜy  do  źródeł  czasu,  wspaniałej
powieści  Alejo  Carpentiera,  która  spoczywała  w  moim  neseserze,  jak  przy  kaŜdej
podróŜy  nieodmiennie  od  lat  piętnastu,  stanowiąc  remedium  na  niekontrolowany
strach  przed  lataniem.  Natomiast  musiałem  przejść  przez  cały  szereg  kontroli
paszportowych  na  rozmaitych  lotniskach  tego  świata,  zanim  nauczyłem  się
powstrzymywać nerwowy lęk przed okazaniem cudzego przecieŜ paszportu.

Pierwszą próbę przeszedłem w Genewie i mimo Ŝe wszystko przebiegło jak

najzwyczajniej,  wiem,  Ŝe  nie  zapomnę  tego  do  końca  Ŝycia,  poniewaŜ  urzędnik
imigracyjny przejrzał mój paszport bardzo dokładnie, niemalŜe strona po stronie, a na
koniec spojrzał mi prosto w twarz, Ŝeby porównać zdjęcie z oryginałem. Popatrzyłem
mu  w  oczy,  wstrzymując  oddech,  mimo  Ŝe  przecieŜ  zdjęcie  było  w  tym  paszporcie
jedyną  moją  rzeczą  własną.  Po  tej  drastycznej  kuracji  nigdy  juŜ  nie  doświadczyłem

Pierwszy zawód: okazałość Santiago

Kiedy funkcjonariusz straŜy granicznej otworzył mój paszport, ogarnęło mnie

dziwne przeczucie, Ŝe gdy tylko podniesie wzrok i spojrzy mi prosto w oczy, odkryje
cały  kamuflaŜ.  Na  lotnisku  znajdowały  się  trzy  stanowiska  kontroli  paszportów,
wszystkie  obsługiwane  przez  ludzi  w  cywilu,  i  skierowałem  się  tam,  gdzie  szło  to
najsprawniej, bo funkcjonariusz był chyba najmłodszy. Elena stanęła w innej kolejce,
jakbyśmy się  nie  znali,  gdyby bowiem  jedno  z  nas  napotkało jakieś kłopoty, drugie
miało  opuścić  lotnisko  i  powiadomić  o  tym,  co  się  stało.  Do  niczego  jednak  nie
doszło,  bo  teŜ  było  oczywiste,  Ŝe  straŜ  graniczna  spieszy  się  tak  samo  jak
pasaŜerowie,  Ŝeby  tylko  zdąŜyć  przed  godziną  policyjną:  ledwie  rzucali  okiem  na
dokumenty. Ten, który sprawdzał mój paszport, nie zerknął nawet na wizy, wiedząc,
Ŝ

e sąsiedzi z Urugwaju ich nie potrzebują. Przystawił pieczątkę wjazdową na

pierwszej pustej stronie, jaką znalazł, i oddał paszport, spoglądając mi twarz z
mroŜącą krew w Ŝyłach uwagą.

— Dziękuję — powiedziałem pewnie.
— Miłego pobytu — odparł z promiennym uśmiechem.
Walizki zaczęły właśnie wjeŜdŜać na taśmociąg z szybkością, jaka

zdumiałaby  na  kaŜdym  lotnisku,  bo  widocznie  celnicy  teŜ  chcieli  zdąŜyć  do  domu
przed  godziną  policyjną.  Zdjąłem  swoją,  potem  Eleny  —  ustaliliśmy  bowiem,  Ŝe  ja
wyjdę pierwszy z bagaŜami, aby nie tracić czasu — i poniosłem obie ku stanowisku
kontroli  celnej.  Z  powodu  bliskości  godziny  policyjnej  celnik  spieszył  się  tak  samo
jak  pasaŜerowie  i  zamiast  sprawdzać  bagaŜe  poganiał  nas  do  wyjścia.  Nie  starałem
się nawet umieścić swoich na ławie słuŜącej do kontroli, usłyszałem tylko pytanie:

— PodróŜuje pan sam?
Odparłem, Ŝe tak. Celnik spojrzał przelotnie na moje dwie walizki i

rozkazującym  tonem  rzucił:  „Pan  przechodzi”.  Natomiast  jakaś  jego  przełoŜona,
której  dotąd  nie  zauwaŜyłem  —  taki  klasyczny  cerber,  w  mundurze,  blondynka  o
męskim  typie  urody  —  poleciła  mu  krótko:  „Sprawdź  go”.  Uświadomiłem  sobie
nagle, Ŝe nie będę umiał wyjaśnić, po co mi walizka z damską garderobą. Byłem przy
tym  przekonany,  Ŝe  skoro  przełoŜona  właśnie  mnie  wyłapała  spośród  setki
pasaŜerów,  to  chyba  nie  z  powodu  walizek.  Celnik  przeglądał  moje  ubrania,  a  ona
wzięła  ode  mnie  paszport  i  starannie  go  studiowała.  Przypomniałem  sobie,  Ŝe  mam

cukierek, jaki dostałem przed startem, rozwinąłem go i włoŜyłem do ust, wiedząc, ze
padną jakieś pytania, a ja czuję się niezbyt pewnie, ukrywając własną, chilijską
toŜsamość pod wątpliwym, urugwajskim akcentem. Najpierw zapytał celnik:

— Zamierza pan zostać u nas dłuŜej?
— Dość długo — odparłem.
Z cukierkiem w ustach sam siebie ledwie zrozumiałem, ale jemu to nie

przeszkadzało,  poprosił  natomiast  o  otwarcie  drugiej  walizki.  Zamknięta  była  na
kluczyk.  Nie  wiedząc,  co  robić,  gorączkowo  wypatrywałem  Eleny,  póki  nie
dojrzałem  jej  spokojnie  stojącej  w  kolejce  do  kontroli  paszportowej,  kompletnie
nieświadomej  dramatu,  jaki  rozgrywał  się  dosłownie  tuŜ  obok.  Po  raz  pierwszy
zdałem  sobie  sprawę,  jak  bardzo  jej  potrzebuję,  nie  tylko  w  tej  chwili,  ale  podczas
całej  naszej  podróŜy.  JuŜ  miałem  oznajmić,  Ŝe  to  ona  jest  właścicielką  walizki,  nie
zastanawiając  się  nawet  nad  konsekwencjami  mojej  bezmyślnej  decyzji,  kiedy
celniczka  oddała  mi  paszport  i  zajęła  się  następnym  bagaŜem.  Wówczas  ponownie
rozejrzałem się za Eleną, ale nigdzie jej nie było.

Powstała jakaś sytuacja magiczna, której nie umieliśmy sobie wyjaśnić: Elena

stała  się  niewidzialna.  Potem  wyjaśniła  mi,  Ŝe widziała, jak ustawiam się w kolejce
do cła, taszcząc jej walizkę, i nawet przeszło jej przez myśl, Ŝe to lekkomyślność, ale
kiedy  zobaczyła  mnie  ponownie,  juŜ  po  kontroli,  uspokoiła  się.  Przeszedłem  przez
niemal  pusty  hall,  pół  kroku  za  bagaŜowym,  który  przy  wyjściu  wziął  ode  mnie
walizki i postawił je na wózku, i po raz pierwszy uświadomiłem sobie, Ŝe wróciłem.

Nigdzie nie widać było oznak zmilitaryzowania, jakich się spodziewałem, ani

teŜ najmniejszego śladu nędzy. Faktem jest, Ŝe nie znajdowaliśmy się na ogromnym i
ponurym  lotnisku  Los  Cerrillos,  gdzie  pewnej  deszczowej  październikowej  nocy
dziesięć  lat  temu  rozpoczynało  się  moje  wygnanie,  w  koszmarnym  poczuciu,  jakie
niesie  świadomość  konieczności  natychmiastowej  ucieczki,  tylko  na  nowoczesnym
lotnisku Pudahuel, gdzie byłem tylko raz, i to na krótko przed zamachem stanu. Ale
bynajmniej  nie  były  to  jakieś  moje  subiektywne  wraŜenia.  Po  prostu  nigdzie  nie
dostrzegałem oznak, Ŝe znajduję się w państwie, gdzie panuje stan wyjątkowy, a tego
właśnie  się  spodziewałem.  Czyściutkie  lotnisko  było  rzęsiście  oświetlone,  pełne
kolorowych  reklam  i  sklepów  —  duŜych  i  dobrze  zaopatrzonych  w  towary
importowane  —  i  w  zasięgu  oka  nie  znalazłem  nawet  policjanta,  który  by  łaskawie
udzielił informacji roztargnionemu pasaŜerowi. Taksówki czekające na postoju to nie
wysłuŜone  wozy  sprzed  lat,  tylko  najnowsze  modele  japońskie,  jednakowe  i  o
nienagannym wyglądzie.

Nie był to jednak właściwy moment na przedwczesne refleksje: nigdzie nie

widziałem Eleny, bagaŜe leŜały juŜ w taksówce, a wskazówki zegarka z nieubłaganą
szybkością przesuwały się ku godzinie policyjnej. Nie bardzo wiedziałem, co robić.
Zgodnie  z  przyjętymi  przez  nas  zasadami,  gdyby  jedno  gdzieś  się  zawieruszyło,
drugie miało postępować według planu i tylko zostawić wiadomość pod umówionym
— na wypadek sytuacji nieprzewidzianej — numerem telefonu. Trudno jednak było
mi  zdecydować,  Ŝe  pojadę  sam,  tym  bardziej  Ŝe  nie  ustaliliśmy  wcześniej,  w  jakim
hotelu  się  zatrzymamy.  Na  formularzu  wjazdowym  wpisałem  El  Conquistador,
wiedząc,  Ŝe  tam  właśnie  zwykli  zatrzymywać  się  biznesmeni,  byłby  więc  on  zatem
najodpowiedniejszy  dla  naszej  fałszywej  toŜsamości.  Tam  zresztą  ulokowała  się
ekipa włoskiej telewizji, obawiałem się jednak, Ŝe Elena tego nie wie.

Miałem właśnie przeprosić taksówkarza za zwłokę, trzęsąc się z niepokoju i

chłodu,  kiedy  ujrzałem  Elenę  biegnącą  ku  mnie.  Za  nią  pędził  jakiś  cywil,
wymachując  ciemnym  prochowcem.  Zamarłem,  przygotowany  na  najgorsze,  ale
męŜczyzna,  dogoniwszy  Elenę,  po  prostu  wręczył  jej  prochowiec,  który  zostawiła
przy  stanowisku  kontroli  celnej.  Jej  spóźnienie  miało  swoje  powody:  celniczka
zwróciła  na  nią  uwagę,  bo  podróŜowała  bez  bagaŜu,  sprawdzono  zatem  dokładnie
wszystko,  co  miała  w  podręcznym  neseserze,  począwszy  od  dokumentów
toŜsamości, kończąc na przyborach toaletowych.

Nie wpadło im przecieŜ na myśl, Ŝe maleńki japoński odbiornik radiowy, jaki

ma  przy  sobie,  jest  naszą  bronią,  bo  na  ściśle  określonej  częstotliwości  umoŜliwia
nam kontakt z ruchem oporu wewnątrz kraju. Chyba w końcu to ja niepokoiłem się
bardziej,  bo  wedle  moich  wyliczeń  jej  spóźnienie  trwało  dobre  pół  godziny,  a  ona,
juŜ  w  taksówce,  udowodniła  mi,  Ŝe  nie  było  jej  zaledwie  przez  sześć  minut.
Najbardziej uspokoił mnie taksówkarz, zauwaŜając, Ŝe do godziny policyjnej brakuje
nie, jak sądziłem, dwudziestu minut, lecz godziny i dwudziestu minut. Mój zegarek
wskazywał  po  prostu  czas  w  Rio  de  Janeiro.  W  rzeczywistości  była  dopiero  za
dwadzieścia jedenasta w nocy — nocy mroźnej i gęstniejącej.

To po to przyjechałem?

W miarę zbliŜania się do miasta, zamiast spodziewanego wzruszenia i radości

z  powrotu,  odczuwałem  coraz  większą  niepewność.  Na  dawne  lotnisko  w  Los
Cerrillos  jechało  się  starą  drogą  przez  dzielnice  przemysłowe  i  slumsy  dotknięte
najbardziej  krwawymi  represjami  w  okresie  zamachu  stanu;  teraz  na  nowe  lotnisko
międzynarodowe  pędzi  się  doskonale  oświetloną  autostradą,  jak  w  najbardziej

rozwiniętych  państwach  świata.  Kiepski  to  początek  dla  kogoś,  kto  jak  ja  nie  tylko
był  przekonany  o  okrucieństwie  rządzącej  junty,  ale  takŜe  potrzebował  oznak  jej
klęski  widocznych  na  ulicy,  w  codziennym  Ŝyciu  mieszkańców  i  w  ludzkich
zachowaniach, miał to sfilmować i zademonstrować światu. Z kaŜdym metrem moje
pierwotne przygnębienie zmieniało się w najszczersze rozczarowanie. Elena wyznała
mi później, Ŝe ona równieŜ, mimo iŜ dopiero od niedawna bywa regularnie w Chile,
odczuwa podobne zakłopotanie.

Istniały ku temu powody. Santiago, wbrew temu, co opowiadano na

emigracji, wyglądało olśniewająco, budynki o wyjątkowym znaczeniu podświetlono,
a  na  ulicach  panował  ład  i  spokój.  StróŜe  porządku  mniej  rzucali  się  w  oczy  niŜ  w
ParyŜu  czy  Nowym  Jorku.  Nieskończenie  długa  Aleja  Bernarda  O’Higginsa
rozpościerała  się  przed  nami  niczym  struga  światła,  poczynając  od  zabytkowego
Dworca  Centralnego,  autorstwa  tegoŜ  Gustave’a  Eiffela,  który  jest  twórcą  słynnej
paryskiej  wieŜy.  Nawet  kurewki  spacerujące  po  nocy  po  przeciwległym  chodniku
wyglądały mniej nędznie i nie tak smętnie jak dawnymi czasy. I nagle, tuŜ przy mnie
wyrósł  niczym  niepoŜądana  zjawa  pałac  La  Moneda.  Kiedy  go  widziałem  po  raz
ostatni,  stanowił  stos  spopielałych  zgliszcz.  Teraz,  odbudowany  i  ponownie  oddany
do uŜytku, w głębi ogrodu w stylu francuskim sprawiał wraŜenie baśniowej siedziby.

Mijaliśmy kolejno najwaŜniejsze symbole miasta: Club Union, gdzie zbierały

się najstarsze mumie, Ŝeby tradycyjnie manipulować sznurkami polityki; uniwersytet
z ciemnymi oknami, kościół pod wezwaniem Świętego Franciszka, imponującą bryłę
pałacu  mieszczącego  Bibliotekę  Narodową,  domy  towarowe  Paris.  Siedząca  obok
mnie  Elena  omawiała  z  szoferem  istotną  kwestię:  przekonywała  go,  by  jednak
zawiózł  nas  do  El  Conquistador,  on  bowiem  namawiał  nas  na  inny  hotel,  zapewne
ten, w którym dostawał napiwek za przywiezienie gości. Zachowywała się z duŜym
taktem,  nie  czyniąc  i  nie  mówiąc  nic,  czym  mogłaby  go  urazić  bądź  zwrócić  jego
uwagę  —  wielu  taksówkarzy  w  Santiago  jest  na  usługach  policji.  Sam  byłem  zbyt
oszołomiony, by się w to wtrącać.

W miarę zbliŜania się do centrum przestałem się przyglądać i podziwiać

materialną  okazałość  miasta,  czym  dyktatorski  rząd  usiłował  przesłonić  swoje
krwawe  oblicze  naznaczone  śmiercią  czterdziestu  tysięcy  ludzi,  zaginięciem  dwóch
tysięcy i usunięciem z kraju miliona. Zacząłem natomiast przypatrywać się ludziom,
idącym  z  dziwnym  pośpiechem,  co  zapewne  wiązało  się  z  bliskością  godziny
policyjnej.  Ale  nie  tylko  to  mnie  poruszyło:  na  obliczach  smaganych  mroźnym
wiatrem  malował  się  ich  stan  ducha.  Nikt  się  nie  odzywał.  Nikt  nie  spoglądał  w
konkretnym  kierunku,  nikt  się  nie  uśmiechał,  nikt  najdrobniejszym  gestem  czy

wyrazem  twarzy  nie  zdradzał,  co  czuje,  otulony  ciemnym  płaszczem,  jak  gdyby
kaŜdy  z  nich  znajdował  się  sam  w  obcym  mieście.  Były  to  twarze  puste  i  zupełnie
pozbawione  wyrazu.  Nawet  bez  cienia  lęku.  To  wtedy  mój  stan  ducha  uległ  nagłej
zmianie i podkusiło mnie, by wysiąść z taksówki z samej chęci wtopienia się w ten
tłum.  Elena  nie  skąpiła  mi  mnóstwa  ostrzeŜeń,  słusznych  skądinąd,  nie  tak  jednak
ostrych jak by chciała, z obawy, Ŝe szofer usłyszy. Pokusa jednak była tak silna, Ŝe
niemal  mnie  sparaliŜowała.  Kazałem  kierowcy  zatrzymać  się  i  wysiadłem,
zatrzaskując drzwi.

Nie uszedłem więcej niŜ dwieście metrów, lekcewaŜąc zbliŜającą się godzinę

policyjną,  ale  juŜ  pierwsze  sto  wystarczyło,  bym  pojął,  jak  odŜyło  moje  miasto.
Ulicami Estado i Huérfanos dotarłem do wydzielonej strefy przeznaczonej tylko dla
pieszych,  zamkniętej  dla  ruchu  samochodowego,  i  oto  miałem  przed  sobą  ulice
Florida  de Buenos  Aires  i  Via Condotti  de Roma, place  Beaubourg  de  Paris  i  Zona
Rosa de la Ciudad de México. Był to kolejny rewelacyjny pomysł władz, ale mimo
ławek  kuszących,  by  przysiąść  i  pogadać,  mimo  migocących  świateł  i  donic  z
zadbanymi  kwiatami  to  właśnie  tutaj  uwidaczniały  się  pewne  ciemne  aspekty
rzeczywistości.  Nieliczni  ludzie  stojący  na  rogach  i  zajęci  rozmową  mówili  bardzo
cicho,  tak  by  ich  słów  nie  pochwyciło  niepoŜądane  ucho  —  jedno  z  tysięcy  na
usługach władzy; wszędzie rzucali się w oczy sprzedawcy wszelkiej tandety i dzieci
Ŝ

ebrzące o jałmuŜnę. Ale najbardziej przykuli moją uwagę kaznodzieje próbujący

sprzedać sposób na wieczne szczęście kaŜdemu, kto tylko zechciałby ich wysłuchać.
Skręciwszy  za  róg,  natknąłem  się  nagle  na  pierwszego  karabiniera,  jakiego
zobaczyłem po przylocie. Z niezmąconym spokojem przechadzał się po chodniku w
tę  i  z  powrotem;  paru  jego  kolegów  siedziało  w  budce  straŜniczej  na  rogu  ulicy
Huérfanos. Poczułem suchość w ustach i drŜenie kolan i ogarnęła mnie wściekłość na
samą  myśl,  Ŝe  ilekroć  natknę  się  na  karabiniera,  będzie  podobnie.  Jednak  szybko
zauwaŜyłem, Ŝe oni równieŜ są spięci i z niepokojem przypatrują się przechodniom;
ś

wiadomość, Ŝe oni boją się bardziej, pocieszyła mnie. Trudno zresztą im się dziwić.

Kilka dni po moim wyjeździe z Chile ludzie z ruchu oporu wysadzili w powietrze
właśnie tę budkę straŜniczą.

W sidłach nostalgii

Odnajdywałem klucze do przeszłości. Tu stał pamiętny dla mnie budynek,

gdzie dawnej mieściła się Telewizja i Departament Sztuk Audiowizualnych, w

którym rozpoczynałem filmową karierę. Tam Szkoła Teatralna, do której mając lat
siedemnaście, przyjechałem z prowincjonalnego miasteczka na egzamin wstępny, jak
się okazało decydujący dla całego mego dalszego Ŝycia.

Tam właśnie organizowaliśmy polityczne zebrania Unidad Popular —

Jedności  Ludowej  —  i  tam  przeŜyłem  najtrudniejsze  i  najwaŜniejsze  dla  mnie  lata.
Wszedłem  do  budynku  kina  City,  gdzie  oglądałem  po  raz  pierwszy  te  arcydzieła
filmowe,  które  do  dzisiaj  podtrzymują  we  mnie  wiarę  we  własne  powołanie,  wśród
nich  niezapomniana:  Hiroszima,  moja  miłość.  Nagle  minął  mnie  ktoś  nucąc  znaną
piosenkę  Pablo  Milanesa:  Yo  pisaré  las  calles  nuevamente  de  lo  quo  fue  Santiago
ensangrentado.  Było  to  coś  tak  nieprawdopodobnego,  Ŝe  chyba  kaŜdy  na  moim
miejscu  poczułby  dławienie  w  gardle.  Do  głębi  poruszony  zapomniałem  o  godzinie
policyjnej, o fałszywej toŜsamości, o konspiracyjnym pobycie i na chwilę stałem się
na  powrót  sobą  i  tylko  sobą,  we  własnym  odzyskanym  mieście,  i  z  trudem
powstrzymałem  irracjonalny  odruch,  by  się  przedstawić,  wykrzykując  na  cały  głos
prawdziwe  imię,  i  zmierzyć  się  z  kimkolwiek  w  imię  prawa  do  Ŝycia  we  własnym
domu.

Wszedłem do hotelu z wilgotnymi oczami dosłownie w ostatniej sekundzie

przed  godziną  policyjną;  portier  musiał  otworzyć  mi  drzwi,  które  zdąŜył  juŜ
zamknąć.  Elena  zarejestrowała  nas  oboje  w  recepcji  i  teraz,  w  pokoju,  ustawiała
antenę  przenośnego  odbiornika  radiowego.  Wyglądała  na  opanowaną,  ale  na  mój
widok wybuchnęła gniewem jak typowa Ŝona. Nie była w stanie pojąć, Ŝe świadom
ryzyka  samotnie  włóczyłem  się  po  ulicach,  póki  nie  wybiła  godzina  policyjna.
Wyszedłem,  trzaskając  drzwiami,  i  ruszyłem  na  poszukiwania  włoskiej  ekipy
rezydującej w tym samym hotelu.

Zapukałem do pokoju 306, dwa piętra niŜej, szykując się do recytowania

długiej litanii haseł i odzewów, których uczyliśmy się na pamięć wraz z szefową
ekipy dwa miesiące temu w Rzymie. Zaspany głos — ciepły głos Grazii, który
rozpoznałbym bez Ŝadnego hasła — zapytał zza drzwi:

— Kto tam?
— Gabriel.
— Kto jeszcze?
— I archanioły.
— Święty Jerzy i święty Michał?
Jej głos, zamiast uspokajać się, kiedy słysząc właściwe odpowiedzi,

upewniała się, Ŝe to rzeczywiście ja, drŜał coraz silniej. Dziwne, bo przecieŜ po tylu
naszych długich rozmowach we Włoszech ona równieŜ musiała rozpoznać mój głos,

a mimo to przedłuŜała wymianę haseł i odpowiedzi — nie wystarczyło nawet
potwierdzenie, Ŝe archanioły to istotnie święty Jerzy i święty Michał.

— Sarco — powiedziała.
Było to nazwisko bohatera filmu, który miałem nakręcić w San Sebastian —

PodróŜ przez cztery pory roku — w odpowiedzi dorzuciłem więc jego imię:

— Nicolas.
Mimo tylu dowodów Grazia, dziennikarka zaprawiona w trudnych misjach,

nadal nie była usatysfakcjonowana.

— Ile metrów taśmy? — spytała.
Zrozumiałem, Ŝe zamierza ciągnąć zabawę w hasła i odzewy aŜ do końca, do

którego było jeszcze daleko, i zacząłem się obawiać, Ŝe tę podejrzaną wymianę zdań
mogą posłyszeć lokatorzy sąsiednich pokoi.

— Odpieprz się i otwórz — powiedziałem.
Ale Grazia z uporem, który w ciągu następnych dni miał się coraz silniej

ujawniać,  nie  otworzyła,  póki  nie  wyczerpaliśmy  listy  haseł.  „Niech  was  szlag  trafi
— zakląłem, mając na myśli nie tylko Elenę, ale teŜ Ely — wszystkie baby są takie
same”, i chcąc nie chcąc odpowiadałem na pytania z kwestionariusza z poczuciem, Ŝe
ulegam  jak  krótko  trzymany  mąŜ,  czego  najbardziej  w  Ŝyciu  nienawidzę.  Kiedy
wreszcie  dobrnęliśmy  do  końca,  Grazia  —  tak  samo  młodzieńcza  i  czarująca  jak
wówczas, gdy ją poznałem w Rzymie — osobiście i bez wahania otworzyła mi drzwi,
spojrzała  na  mnie,  jakby  ujrzała  ducha,  i  zatrzasnęła  je  z  powrotem,  przeraŜona.
Potem  miała  mi  powiedzieć:  „Patrzyłam  na  ciebie  jak  na  kogoś,  kogo  widziałam
wcześniej,  ale  nie  miałam  pojęcia,  kto  to  jest”.  Całkiem  zrozumiałe.  We  Włoszech
poznała przecieŜ Miguela Littina zaniedbanego jak zawsze, z brodą, bez okularów i
odzianego  byle  jak,  a  tu  dobija  się  do  niej  łysiejący,  wygolony  facet  o  oczach
krótkowidza i w garniturze w sam raz dla urzędnika banku.

— Nie bój się, otwieraj — uspokajałem — to naprawdę ja, Miguel.
Otaksowała mnie dokładnie wzrokiem i wpuściła, ale nadal patrzyła na mnie

z pewną rezerwą. Zanim się ze mną przywitała, nastawiła radio na cały regulator,
Ŝ

eby przypadkiem naszej rozmowy nie podsłuchał ktoś z sąsiedniego pokoju, albo

nie wyłapały ukryte mikrofony. Była jednak spokojna. Przyleciała tydzień wcześniej
wraz  z  trzyosobową  ekipą;  mieli  juŜ  akredytację  i  dokumenty  uprawniające  do
kręcenia filmu, a to dzięki sprawności personelu włoskiej ambasady, której urzędnicy
nie mieli oczywiście pojęcia, jaki jest prawdziwy cel naszej pracy. Co więcej: ekipa
zdołała  juŜ  nakręcić  materiał  przedstawiający  czołowe  osobistości  władz,  bo  parę
wieczorów  wcześniej  pojawiły  się  one  na  galowym  przedstawieniu  Madame

Butterfly,  jakie  odbyło  się  staraniem  włoskiej  ambasady  w  Teatrze  Miejskim.
Zaproszony  był  sam  generał  Pinochet,  ale  w  ostatniej  chwili  zawiadomił,  Ŝe  nie
przybędzie. Skądinąd obecność włoskiej ekipy filmowej na tym przedstawieniu miała
dla  nas  istotne  znaczenie,  dzięki  temu  bowiem  została  oficjalnie  zaanonsowana  w
Santiago  jej  obecność;  przez  następne  dni  widok  filmowców  na  ulicach  nie  budził
niczyich podejrzeń. Pozwolenie na nakręcenie materiału wewnątrz pałacu La Moneda
było w trakcie załatwiania, a ludzie, którzy się o nie starali, otrzymali zapewnienie,
Ŝ

e nie wystąpią Ŝadne trudności.

Wiadomość ta wprawiła mnie w taki entuzjazm, Ŝe chciałem zabrać się do

pracy natychmiast. Gdyby nie godzina policyjna poprosiłbym Grazie, Ŝeby zbudziła
pozostałych  członków  ekipy:  poszlibyśmy  upamiętnić  moją  pierwszą  noc  po
powrocie  do  kraju.  Zgodnie  z  naszymi  wstępnymi  planami  mieliśmy  zacząć  kręcić
tuŜ  po  moim  przylocie,  uznaliśmy  jednak,  Ŝe  lepiej,  by  członkowie  ekipy  nie
dowiedzieli się przedwcześnie o konkretnych projektach i pracowali w przekonaniu,
Ŝ

e to Grazia nimi kieruje. Z kolei ona nie miała się nigdy dowiedzieć, Ŝe przy tym

samym  filmie  pracują  jeszcze  dwie  inne  ekipy.  ZdąŜyliśmy  omówić  wiele
szczegółów,  popijając  grappę,  mocną  jak  ogień  włoską  wódkę,  którą  Grazia  nosi
zawsze  przy  sobie  niczym  talizman,  kiedy  zadzwonił  telefon.  Poderwaliśmy  się
równocześnie, Grazia chwyciła słuchawkę, chwilę trzymała ją przy uchu i odłoŜyła.
Recepcja prosiła o ściszenie radia, bo gość z sąsiedniego pokoju zadzwonił do nich
ze skargą.

Pamiętam tę złowrogą ciszę

Jak na jeden dzień — emocji było zbyt wiele. Kiedy wróciłem do siebie,

zastałem  Elenę  pogrąŜoną  w  spokojnym  śnie,  ale  na  moim  stoliku  paliła  się  nocna
lampka. Rozebrałem się po cichu, gotów zasnąć jak Bóg przykazał, ale okazało się to
niemoŜliwe. Gdy tylko wyciągnąłem się na łóŜku, zdałem sobie sprawę z panującej
wokół  złowrogiej  ciszy  spowodowanej  godziną  policyjną.  Nie  umiem  wyobrazić
sobie  drugiej  podobnej  ciszy  na  świecie.  Zdawała  się  trwać  bez  końca  i  dosłownie
czułem jej przytłaczający cięŜar uciskający mi piersi. Z rozległego, ciemnego miasta
nie  dochodził  najlŜejszy  hałas.  Nie  docierał  do  mnie  ani  szum  wody  w  kanalizacji,
ani oddech Eleny, ani nawet najlŜejsze odgłosy mego własnego organizmu.

Wstałem pełen obaw i wyjrzałem przez okno, usiłując odetchnąć świeŜym

powietrzem ulicy; próbowałem dojrzeć to miasto wyludnione, lecz prawdziwe i nigdy

jeszcze  —  od  dnia,  gdy  tu  przybyłem  po  raz  pierwszy  w  niespokojnych  latach
młodości — nie widziałem go tak opustoszałym i smutnym. Okno znajdowało się na
piątym  piętrze  i  wychodziło  na  ślepy  zaułek  z  wysokimi  osmalonymi  murami,  nad
którymi  przez  popielatoszarą  mgłę  przebijał  ledwie  skrawek  nieba.  Nie  czułem,  Ŝe
jestem  na  własnej  ziemi,  nie  czułem  nawet,  Ŝe  to  wszystko  dzieje  się  naprawdę,
czułem  się  jak  osaczony  zbieg  z  któregoś  ze  starych,  mroŜących  krew  w  Ŝyłach
filmów Marcela Carne.

Dwanaście lat wcześniej, o siódmej rano, jakiś sierŜant na czele patrolu posłał

serię  w  moją  stronę,  tuŜ  nad  głową,  i  rozkazał  mi  dołączyć  do  grupy  więźniów
pędzonych  w  kierunku  siedziby  Chile  Films, gdzie  pracowałem.  Całe  miasto  drŜało
od  bombardowań,  strzałów  karabinowych  i  wycia  przelatujących  samolotów
wojskowych.  SierŜant,  który  mnie  zatrzymał,  szedł  jak  ślepy  i  zacząłem  się
zastanawiać,  co  się  właściwie  dzieje.  „My  jesteśmy  neutralni”  —  odezwał  się.  Ale
nie dowiedziałem się, czemu to mówi ani do kogo odnosi się ta liczba mnoga. Gdy w
pewnej chwili znaleźliśmy się sam na sam, zapytał:

— To pan zrobił Szakala z Nahualtorot?
Przytaknąłem, a on jakby nagle zapomniał o wszystkim: o strzałach,

bombardowaniach i bombach zapalających lecących na pałac prezydencki, bo
poprosił mnie, Ŝeby mu opowiedzieć, jak to się robi, Ŝe fałszywym trupom na filmach
cieknie krew. Wyjaśniłem, słuchał jak urzeczony. Ale natychmiast potem wrócił do
rzeczywistości.

— Nie gapić się za siebie — wrzasnął — bo wam łby porozwalam!
Mogłoby się zdawać, Ŝe to tylko pogróŜki, gdyby nie fakt, Ŝe parę minut

wcześniej widzieliśmy na ulicy pierwsze trupy, rannego, który na chodniku umierał z
upływu krwi, pozbawiony jakiejkolwiek pomocy, i grupy cywilów, okładające kijami
zwolenników prezydenta Salvadora Allende. Widzieliśmy więźniów stojących
plecami do muru i oddział Ŝołnierzy symulujących egzekucję. A ci, co nas eskortują,
pytają, co się dzieje, i powtarzają z uporem: „My jesteśmy neutralni”. Zamęt, hałas i
chaos przyprawiały o szaleństwo.

Siedzibę Chile Films otaczał kordon Ŝołnierzy uzbrojonych w karabiny na

trójnogach wycelowane w kierunku głównego wejścia. Wyszedł do nas jakiś portier
w czarnym berecie, z odznaką Partii Socjalistycznej.

— A! — wrzasnął na mój widok — ten młody człowiek to pan Littin, to on

odpowiada za wszystko, co się tu wyrabia.

SierŜant silnym ciosem powalił go na ziemię.
— Idź pan do diabła! — ryknął. — Gnojek zasrany.

Portier próbował wstać i przeraŜony, na czworakach, pytał:
— Napije się pan kawki, panie Littin? FiliŜankę kawki?
SierŜant poprosił, Ŝebym wziął telefon i sprawdził, co się tam dzieje.

Usiłowałem się do kogoś dodzwonić, ale bez skutku. Co chwilę właził jakiś oficer,
wydawał jakiś rozkaz, po czym następny rozkazywał coś wręcz przeciwnego: a to
Ŝ

ebyśmy sobie zapalili, a to Ŝebyśmy nie palili, a to Ŝebyśmy usiedli, a to Ŝebyśmy

wstali. Po upływie pół godziny wszedł młody Ŝołnierz i karabinem wskazał na mnie.

— Pan posłucha, sierŜancie — odezwał się — tam stoi jakaś blondynka i pyta

o tego pana.

To mogła być tylko Ely. SierŜant poszedł z nią porozmawiać.
ś

ołnierze tymczasem opowiadali nam, Ŝe o świcie wyciągnięto ich z łóŜek, Ŝe

nie jedli śniadania, Ŝe mają rozkaz nic od nikogo nie przyjmować, Ŝe jest im zimno i
Ŝ

e są głodni. Jedyne, co mogliśmy dla nich zrobić, to zostawić im nasze papierosy.

Wtedy to wrócił sierŜant z jakimś porucznikiem, który zaczął pytać nas o

nazwiska przed przewiezieniem na stadion. Kiedy przyszła kolej na mnie, sierŜant nie
dał mi czasu na odpowiedź.

— Ten, panie poruczniku — odezwał się do oficera — nie ma z tym nic

wspólnego, przyjechał tu złoŜyć skargę, bo sąsiedzi rozwalili mu kijami samochód.

Porucznik spojrzał na mnie ze zdumieniem.
— Składać skargi w takiej chwili? — wykrzyknął. — Nie wstyd panu?!

Znikaj pan stąd, ale migiem!

Wybiegłem, przekonany, Ŝe zaraz dostanę kulę w plecy pod odwiecznym

pretekstem próby ucieczki. Nic takiego jednak nie zaszło. Ely, której jeden z kolegów
powiedział, Ŝe zastrzelono mnie przed siedzibą Chile Films, przyszła zabrać zwłoki.
W wielu domach wzdłuŜ ulicy powiewały flagi — ustalony znak rozpoznawczy dla
wojska, Ŝe tu mają zwolenników. Na nas zdąŜyła juŜ donieść sąsiadka, znająca nasze
kontakty z rządem, poinformowana o moim zaangaŜowaniu w kampanię prezydencką
Salvadora Allende i zorientowana w spotkaniach, jakie odbywały się u nas w domu,
kiedy  pucz  stawał  się  coraz  bardziej  nieuchronny.  W  tej  sytuacji  nie  wróciliśmy  do
domu,  tylko  przez  miesiąc  przenosiliśmy  się  z  kryjówki  do  kryjówki,  z  trójką
naszych  dzieci  i  tobołkiem  rzeczy  najbardziej  niezbędnych,  wymykając  się  śmierci
depcącej nam po piętach, aŜ w końcu obława wokół nas zacieśniła się tak bardzo, Ŝe
zapędziła nas w tunel wiodący na wygnanie.

Ci, co pozostali, teŜ są wygnańcami

O ósmej rano poprosiłem Elenę, by zadzwoniła pod pewien tylko mnie znany

numer  i  zapytała  o  człowieka,  którego  wolę  tu  nazywać  fałszywym  imieniem:
powiedzmy  Franz.  Telefon  odebrał  on  sam,  a  Elena  bez  zbędnych  wyjaśnień
przekazała  w  imieniu  Gabriela,  Ŝeby  przyszedł  do  pokoju  numer  501  w  hotelu  El
Conquistador.  Zjawił  się,  nim  upłynęło  pół  godziny.  Elena  była  juŜ  gotowa  do
wyjścia, ja natomiast leŜałem jeszcze w łóŜku i kiedy usłyszałem pukanie do drzwi,
przykryłem  się  prześcieradłem  po  czubek  głowy.  Tak  naprawdę  Franz  nie  miał
pojęcia, z kim się zobaczy, ustaliliśmy bowiem, Ŝe kaŜdy, kto do niego zadzwoni w
imieniu Gabriela, będzie moim wysłannikiem. W ostatnich dniach dzwoniło do niego
trzech Gabrieli — szefów ekip filmowych, z Grazią włącznie, nie podejrzewał więc
nawet, Ŝe tym kolejnym Gabrielem okaŜę się ja sam.

Byliśmy przyjaciółmi jeszcze sprzed czasów Unidad Popular; pracowaliśmy

razem przy moich pierwszych filmach, spotykaliśmy się na wielu festiwalach
filmowych, a po raz ostatni widzieliśmy się w ubiegłym roku w Meksyku.
Odsłoniłem twarz, ale i tak mnie nie rozpoznał, póki nie wybuchnąłem śmiechem, bo
to dopiero jest mój znak rozpoznawczy. Pozwoliło mi to nabrać większego zaufania
do mojego nowego wyglądu.

Franza zwerbowałem pod koniec ubiegłego roku. Miał za zadanie odbierać

wszystkie  wstępne  instrukcje  —  kaŜdą  oddzielnie  —  i  przekazywać  je
poszczególnym ekipom, a takŜe pozałatwiać wiele istotnych spraw, które miały nam
ułatwić  pracę,  niezaleŜnie  od  działań  Eleny.  śyciorys  miał  czysty:  Chilijczyk,  po
zamachu  stanu  z  własnej  woli  na  emigracji  w  Caracas,  choć  nie  było  przeciwko
niemu  Ŝadnych  zarzutów,  i  od  tamtej  pory  uczestnik  niezliczonych  tajnych  misji  w
Chile,  gdzie  poruszał  się  z  absolutną  swobodą,  całkowicie  i  wzorowo  kryty.  Jego
popularność w filmowym światku umacniana wdziękiem osobistym, jego wyobraźnia
i  odwaga  sprawiały,  Ŝe  stawał  się  dla  nas  idealnym  partnerem  w  całym
przedsięwzięciu.  I  nie  pomyliłem  się.  Ustaliliśmy,  Ŝe  przyjedzie  do  Chile  lądem  z
Peru,  tydzień  wcześniej,  Ŝeby  po  kolei  przyjąć  trzy  ekipy  i  skoordynować  ich
działania; ekipy te juŜ pracowały.

Ekipa francuska znajdowała się na północy kraju, kręcąc materiał na obszarze

od Arica do Valparaiso, zgodnie ze szczegółowym planem, który opracowaliśmy z

szefem  ekipy  kilka  miesięcy  wcześniej  w  ParyŜu.  Ekipa  holenderska  pracowała  na
południu, a włoska w Santiago pod moim osobistym nadzorem, przygotowana teŜ na
to, by w razie jakiegokolwiek nieprzewidzianego wydarzenia natychmiast znaleźć się
na  miejscu.  Wszystkie  trzy  otrzymały  polecenie,  by  wypytywać  ludzi  o  Salvadora
Allende, ilekroć nadarzy się ku temu sprzyjająca okazja, nie naraŜając się jednak na
ryzyko  i  starając  się  nie  wzbudzać  podejrzeń;  sądziliśmy,  Ŝe  prezydent  męczennik
stanowi  najlepszy  punkt  odniesienia,  pozwalający  określić  postawę  kaŜdego
Chilijczyka wobec teraźniejszej sytuacji kraju i jego przyszłości.

Franz znał dokładnie program kaŜdej ekipy. Dysponował takŜe spisem hoteli,

w  których  miały  one  się  zatrzymywać,  mógł  zatem  porozumiewać  się  z  nimi  w
dowolnej  chwili,  co  mnie  z  kolei  umoŜliwiało  przekazywanie  osobistych  instrukcji
przez  telefon.  Dla  większego  bezpieczeństwa  Franz  występował  w  roli  mojego
szofera, prowadząc wynajęte samochody, które mieliśmy zmieniać co trzy-cztery dni
w  róŜnych  agencjach.  W  czasie  mojego  pobytu  w  Chile  rzadko  mieliśmy  się
rozstawać.

Trzy ofiary obciąŜają generała

Zaczęliśmy pracę o dziewiątej rano. Plaza de Armas, o parę przecznic od

naszego  hotelu,  zalana  bladym  letnim  słońcem  tej  południowej  jesieni,
prześwitującym  przez  rozłoŜyste  korony  drzew,  w  rzeczywistości  była  bardziej
wzruszająca niŜ to, co zachowało się w moich wspomnieniach. Wiecznie zdobiące ją
kwiaty, co tydzień zmieniane, wydały mi się świeŜsze i piękniejsze niŜ kiedykolwiek.
Ekipa  włoska  zaczęła  filmować  juŜ  godzinę  wcześniej  typowe  poranne  Ŝycie  na
placu:  emerytów  siedzących  na  drewnianych  ławkach,  czytających  gazetę,
staruszków karmiących gołębie, sprzedawców tandety, fotografów wyposaŜonych w
anachroniczne  aparaty  z  czarnym  rękawem,  rysowników  tworzących  karykatury  w
trzy  minuty,  czyścibutów  podejrzewanych  o  to,  Ŝe  są  informatorami  junty,  dzieci  z
kolorowymi balonikami przy wózkach z lodami, ludzi wychodzących z katedry. Na
skraju  placu  zebrała  się  jak  zwykle  grupka  artystów  w  oczekiwaniu,  Ŝe  ktoś  ich
zatrudni przy jakiejś nieprzewidzianej imprezie. Byli tam znani muzycy, iluzjoniści i
clowny  bawiące  dzieci  oraz  transwestyci  ekstrawagancko  odziani  i  wymalowani,
których  prawdziwą  płeć  nie  sposób  odgadnąć.  W  przeciwieństwie  do  poprzedniego
wieczora  w  ten  cudowny  poranek  krąŜyły  po  placu  patrole  policji-karabinierów,
gorliwych  i  dobrze  uzbrojonych.  Z  furgonetek  wyposaŜonych  w  duŜej  mocy  sprzęt

muzyczny dochodziły dźwięki modnych piosenek puszczonych na cały regulator.

Później odkryłem, Ŝe tylko ten, co dopiero przyjechał, ulega złudzeniu, Ŝe na

ulicach  jest  mało  policji.  W  kaŜdej  chwili  moŜe  się  pojawić  specjalna  grupa
interwencyjna  rezydująca  na  głównych  stacjach  metra,  jak  równieŜ  samochody
wyposaŜone  w  armatki  wodne  czekające  na  bocznych  ulicach,  gotowe  brutalnie
stłumić w zarodku wszelki odruch protestu — do czego zresztą dochodzi codziennie.
Najpilniej strzeŜona jest właśnie Plaza de Armas, newralgiczny punkt Santiago, gdzie
znajduje  się  siedziba  Wikariatu  Solidarności,  potęŜnego  bastionu  oporu  przeciwko
dyktaturze, działającego pod auspicjami kardynała Silvy Henriqueza, cieszącego się
poparciem  nie  tylko  katolików,  ale  wszystkich  ludzi  walczących  o  przywrócenie  w
Chile  demokracji.  Dzięki  temu  Wikariat  zdobył  sobie  autorytet,  któremu  trudno  się
przeciwstawiać,  a  obszerny,  zalany  słońcem  dziedziniec  kolonialnego  pałacu  bez
względu  na  porę  wygląda  jak  targowisko.  To  tutaj  znajdują  schronienie  i  opiekę
ludzie  prześladowani  bez  względu  na  przekonania  i  tu  wypracowano  sposoby
niesienia pomocy potrzebującym, ze stuprocentową pewnością, Ŝe dotrze ona, gdzie
powinna,  przede  wszystkim  do  więźniów  politycznych  i  ich  rodzin.  Tu  równieŜ
docierają informacje o torturach i tu obmyśla się działania na rzecz zaginionych oraz
akcje mające powstrzymać nieprawości.

Na kilka miesięcy przed moim nielegalnym przybyciem do Chile rząd rzucił

Wikariatowi  krwawe  wyzwanie,  które  z  kolei  obróciło  się  przeciwko  dyktaturze  i
zagroziło  jej  stabilności.  OtóŜ  pod  koniec  lutego  1985  roku  aresztowano  trzech
działaczy  opozycji  i  potraktowano  w  sposób  tak  bestialski,  Ŝe  nie  ulegało
wątpliwości, na czyj rozkaz. Socjologa Jose Manuela Paradę, pracownika Wikariatu,
zatrzymano na oczach trojga jego małych dzieci, przed szkołą, do której uczęszczały.
Policja wstrzymała ruch w promieniu trzech przecznic, a nad całą dzielnicą krąŜyły
wojskowe helikoptery. Dwóch pozostałych zatrzymano w róŜnych punktach miasta w
odstępie kilku godzin. Jednym z nich był Manuel Guerrero, szef Asociación Gremial
de  Educación  de  Chile,  drugim  —  Santiago  Nattino,  grafik  cieszący  się  duŜym
uznaniem  w  środowisku,  w  którym dotychczas  nie  wiedziano, Ŝe jest on  aktywnym
działaczem  podziemia.  Nim  naród  otrząsnął  się  z  osłupienia,  2  marca  1985  roku  na
rzadko  uczęszczanej  drodze  w  pobliŜu  międzynarodowego  lotniska  w  Santiago
znaleziono  trzy  ciała,  zmasakrowane  i  ze  śladami  wyjątkowego  okrucieństwa.
Generał  Cesar  Mendoza  Duran,  dowódca  sił  policyjnych  i  członek  rządzącej  junty
złoŜył  prasie  oświadczenie,  Ŝe  owa  potrójna  zbrodnia  jest  wynikiem  partyjnych
porachunków  w  gronie  komunistów,  działających  z  rozkazu  Moskwy.  Wobec  tak
niebywałego  wyjaśnienia  ludzie  nagle  pozbyli  się  lęku,  a  generał  Mendoza  Duran,

uznany  przez  opinię  publiczną  za  prowodyra  zbrodni,  musiał  odejść  z  rządu.  To
mniej  więcej  wtedy  czyjeś  nieznane  ręce  zamazały  na  tabliczce  Calle  del  Puente,
nazwę  jednej  z  czterech  ulic  wychodzących  z  Plaza  de  Armas,  i  na  jej  miejscu
wpisały imię nowego patrona, Jose Manuela Parady; tak się ją zwie obecnie.

„Ma pan szczęście, Ŝe jest Urugwajczykiem”

Gniew wywołany tamtą brutalną zbrodnią wisiał jeszcze w powietrzu owego

ranka,  gdy  przyszliśmy  z  Franzem  na  Plaza  de  Armos,  niczym  dwaj  zwykli
przechodnie.  ZauwaŜyłem,  Ŝe  ekipa  włoska  znajduje  się  dokładnie  tam,  gdzie
ustaliliśmy  z  Grazią  poprzedniego  wieczoru,  i  Ŝe  nasze  przybycie  nie  uszło  uwagi
szefowej.  Póki  jeszcze  nie  wydawała  Ŝadnych  poleceń  kamerzyście,  Franz  stanął  z
boku, a ja sam zacząłem dawać reŜyserskie wskazówki, zgodnie z tym, co wcześniej
ustaliłem z szefami wszystkich trzech ekip. Najpierw przespacerowałem się po placu,
a  przystając  tu  i  ówdzie,  wskazywałem  Grazii,  kiedy  i  w  którą  stronę  powinna  być
ustawiona  kamera,  gdy  będę  spacer  powtarzał.  Na  razie  ani  ona,  ani  ja  nie
musieliśmy  szukać  dowodów  na  to,  jak  bezwzględnie  panujący  reŜim  terroryzuje
ulicę. Tego ranka chodziło nam jedynie o uchwycenie nastroju panującego w zwykły
dzień, a przede wszystkim o zachowania ludzi, którzy, jak zauwaŜyłem poprzedniego
wieczoru,  byli  chyba  mniej  rozmowni  niŜ  dawniej.  Poruszali  się  z  większym
pośpiechem,  niemal  nie  zwracając  uwagi  na  to,  co  dzieje  się  obok,  a  ci,  którzy  w
ogóle  rozmawiali,  zachowywali  ostroŜność  i  unikali  podkreślania  słów  gestami  jak
kiedyś,  co  mi  utkwiło  w  pamięci  i  co  wciąŜ  się  widywało  u  Chilijczyków  na
emigracji.  Przechadzałem  się  tak  wśród  grupek  ludzi  z  prościutkim,  miniaturowym
magnetofonem w kieszeni koszuli, chcąc pochwycić strzępy rozmów, bynajmniej nie
po to, by sobie zapełnić pierwszy dzień, ale Ŝeby je potem wykorzystać w filmie.

Wskazawszy ekipie główne punkty do filmowania, przysiadłem na ławce

obok  jakiejś  opalającej  się  pani,  chcąc  spisać  na  gorąco  spostrzeŜenia; pomalowane
na  zielono,  drewniane  deski  całe  były  pokryte  wyrytymi  noŜem  napisami,  dziełem
kilku  pokoleń  zakochanych.  PoniewaŜ  ciągle  zapominam  notatnika,  pisałem  na
odwrocie  pudełek  po  gitane’ach,  znanych  francuskich  papierosach,  których  spory
zapas  przywiozłem  z  ParyŜa.  Robiłem  tak  przez  cały  czas  pracy  nad  tym  filmem  i
choć  nie  dlatego  zachowałem  puste  pudełka,  te  notatki  były  moim  dziennikiem
podróŜy i posłuŜyły mi do odtworzenia szczegółów wyprawy w tej ksiąŜce.

Notując coś pilnie na Plaza de Armas tamtego poranka, zauwaŜyłem, Ŝe

siedząca  tuŜ  obok  kobieta  obserwuje  mnie  kątem  oka.  Była  w  słusznym  wieku,
ubrana w sposób nieco staroświecki, typowy dla klasy średniej, w futerku i w mocno
znoszonym kapeluszu. Nie bardzo wiedziałem, co tu robi samotna i milcząca, bo ani
nie  patrzyła  w  Ŝadnym  konkretnym  kierunku,  ani  nie  reagowała  na  gołębie
przelatujące nad naszymi głowami czy dziobiące nam czubki butów. Gdyby mi sama
nie  wyjaśniła,  nigdy  bym  się  nie  domyślił,  Ŝe  po  prostu  zmarzła  na  mszy  i  wyszła
ogrzać  się  przez  chwilę  na  słońcu  przed  jazdą  metrem.  Udając,  Ŝe  czytam  gazetę,
patrzyłem,  jak  taksuje  mnie  wzrokiem  od  stóp  do  głów,  bez  wątpienia  dlatego,  Ŝe
moja  garderoba  róŜniła  się  znacznie  od  tej,  jaką  noszą  poranni  przechodnie.
Uśmiechnąłem  się,  a  wtedy  zapytała,  skąd  jestem.  Niedostrzegalnym  ruchem
włączyłem magnetofon, naciskając przycisk przez kieszeń koszuli.

— Z Urugwaju — odparłem
— Ach! — westchnęła — moŜna wam pozazdrościć szczęśliwego losu.
Miała na myśli ponowne wprowadzenie w Urugwaju systemu wyborczego i

mówiła  o  tym  z  czułą  nostalgią  za  własną  przeszłością.  Udawałem  roztargnienie,
chcąc, by powiedziała coś więcej, nie udało mi się jednak wyciągnąć z niej Ŝadnych
zwierzeń na tematy osobiste. Ale opowiadała bez zahamowań o braku podstawowych
wolności  obywatelskich  w  Chile  i  o  dramatycznie  rosnącym  bezrobociu.  W  pewnej
chwili  wskazała  na  ławki  pełne  bezrobotnych  clownów,  muzyków,  transwestytów,
których z kaŜdą chwilą przybywało.

— Niech pan spojrzy na tych ludzi — powiedziała — całymi dniami tu

siedzą, czekając na pomoc, bo są bez pracy. W naszym kraju panuje głód.

Pozwoliłem jej mówić. Potem zaś, obliczywszy, Ŝe minęło pół godziny od

pierwszego  spaceru,  ruszyłem  na  kolejny  obchód  placu.  Wówczas  Grazia  kazała
operatorowi  kręcić,  nie  najeŜdŜając  jednak  na  mnie,  a  sama  pilnowała,  by  nasza
robota nie została zauwaŜona przez stróŜów porządku. Problem był zresztą dokładnie
odwrotny:  to  ja  nie  mogłem  oderwać  wzroku  od  karabinierów,  jako  Ŝe  budzili  we
mnie fascynację, której trudno się oprzeć.

Choć w Chile zawsze było mnóstwo sprzedawców ulicznych, nie pamiętam,

bym  kiedykolwiek  widział  ich  tylu  co  teraz.  Trudno  wyobrazić  sobie  centrum
handlowe  bez  ich  milczących  szeregów.  Handlują  kaŜdym  towarem,  a  ich  liczba  i
widoczne  między  nimi  róŜnice  statusu  ujawniają  z  całą  mocą  rozmiar  dramatu
społecznego.  Obok  zwolnionego  lekarza,  zuboŜałego  inŜyniera  czy  kobiety  o
wyglądzie markizy, którzy oferują za psi grosz swoją garderobę z lepszych czasów,
stoją pozbawione ojców dzieci, podsuwające skradzione przedmioty, i proste kobiety
starające  się  sprzedać  chleb  domowego  wypieku.  Większość  z  tych  niegdyś

zawodowo czynnych ludzi, popadłszy w niełaskę losu, zrezygnowała ze wszystkiego
— prócz godności. Przy swoich tandetnych stoiskach nadal wyglądają jak kiedyś we
własnych, eleganckich biurach. Kierowca taksówki, dawniej świetnie prosperujący
handlowiec w branŜy tekstylnej, zrobił mi taki turystyczny, wielogodzinny objazd
przez pół miasta, a na koniec odmówił przyjęcia zapłaty.

Kamerzysta filmował plac z panującą na nim atmosferą, a ja znów krąŜyłem

między ludźmi, starając się uchwycić strzępy rozmów, które miały mi potem słuŜyć
za komentarz do obrazów i uwaŜając, Ŝeby niechcący nie narazić nikogo, kto później
mógłby  zostać  rozpoznany  na  ekranie.  Grazia  z  przeciwległego  końca  placu
obserwowała mnie z uwagą, ja zaś ją. Trzymała się moich instrukcji, by zaczynać od
planów wysokich pięter budynków, a następnie schodzić ku partiom coraz niŜszym,
przenosząc  kamerę  na  poszczególne  strony  placu,  na  sam  koniec  zaś  sfilmować
karabinierów.  Chcieliśmy  uchwycić  napięcie  na  ich  twarzach,  widoczne  coraz
bardziej  w  miarę,  jak  plac  zapełniał  się  ludźmi,  im  bliŜej  południa.  Szybko  jednak
zorientowali  się,  Ŝe  kamera  wycelowana  jest  wprost  na  nich  i  zaŜądali  od  Grazii
zezwolenia  na  ujęcia  na  ulicy.  Widziałem,  jak  je  wyjęła,  a  policjant  natychmiast
odetchnął z ulgą, i spokojnie kontynuowałem spacer. Dopiero później dowiedziałem
się, Ŝe karabinier poprosił Grazie, Ŝeby ich nie filmować, ale zamilkł, gdy odparła, Ŝe
zezwolenie nie wymienia Ŝadnych wyjątków, a jako cudzoziemka — Włoszka — nie
moŜe przyjmować Ŝadnych warunków bez uprzedniej konsultacji. Zaciekawiło mnie
to,  bo  znaczyło,  Ŝe  sam  fakt,  iŜ  jesteśmy  ekipą  europejską,  dawał  nam  w  Chile
niejakie przywileje. Tak jak się zresztą spodziewaliśmy.

Ci, co pozostają, teŜ są wygnańcami

Karabinierzy stali się moją swoistą obsesją. Wielokrotnie przechodziłem obok

nich,  szukając  okazji,  by  zamienić  z  nimi  parę  słów.  W  pewnej  chwili,  wiedziony
jakimś nieodpartym odruchem, podszedłem do patrolu i zadałem kilka pytań na temat
kolonialnego  budynku  Ratusza,  zniszczonego  przez  trzęsienie  ziemi  w  marcu
ubiegłego  roku,  który  właśnie  odbudowywano.  Ten,  który  udzielał  mi  odpowiedzi,
nie patrzył w ogóle na mnie, bo nie spuszczał wzroku z tego, co się dzieje na placu.
Jego kolega zachowywał się identycznie, ale jednak od czasu do czasu zerkał na mnie
z  rosnącą  niecierpliwością,  bo  chyba  zaczynał  rozumieć  celową  niedorzeczność
moich pytań. W końcu odwrócił się do mnie i marszcząc groźnie brwi, rozkazał:

— Proszę odejść!

Ale obawy, jakie dotąd we mnie wzbudzali, juŜ minęły, zacząłem nawet

odczuwać  swoistą  satysfakcję.  Zamiast  wykonać  polecenie,  zacząłem  ich  pouczać,
jak  powinna  się  zachowywać  policja  wobec  pokojowo  nastawionego  cudzoziemca,
który  pragnie  jedynie  wyrazić  zaciekawienie  jakimś  obiektem.  Nie  zdawałem  sobie
sprawy, Ŝe mój fałszywie brzmiący urugwajski akcent nie podoła tak trudnej próbie,
póki policjant, widocznie znudzony moim obywatelskim wywodem, nie kazał mi się
wylegitymować.

Chyba w Ŝadnej innej chwili w trakcie wyprawy nie ogarnął mnie taki strach

jak wtedy. Przeleciało mi przez myśl kolejno: starać się zyskać na czasie, opierać się,
a  nawet  rzucić  do  ucieczki,  choć  wiadomo,  Ŝe  złapaliby  mnie  natychmiast.
Pomyślałem  o  Elenie,  Bóg  wie  gdzie  będącej  o  tej  porze,  i  jedyną  nikłą  szansę
ocalenia  widziałem  w  tym,  Ŝe  cała  scena  została  nakręcona,  istnieje  zatem  koronny
dowód  na  to,  Ŝe  mnie  zatrzymano  i  Ŝe  to  pójdzie  w  świat.  Oprócz  tego  gdzieś  w
pobliŜu  krąŜył  Franz,  a  znając  go,  mogłem  być  pewny,  Ŝe  nie  traci  mnie  z  oczu.
Oczywiście  najprościej  było  wyciągnąć  paszport,  przetestowany  na  tylu  lotniskach,
ale  obawiałem  się  rewizji,  jako  Ŝe  właśnie  wtedy  uświadomiłem  sobie  śmiertelne
niebezpieczeństwo,  jakie  nade  mną  zawisło:  w  tym  samym  portfelu,  gdzie  nosiłem
paszport, miałem teŜ swój autentyczny chilijski dowód osobisty, schowany tam przez
roztargnienie oraz kartę kredytową na prawdziwe nazwisko. Nie pozostawało mi nic
innego, jak zaryzykować, i wyciągnąłem paszport. Karabinier, sam niezbyt pewny, co
ma  właściwie  zrobić,  rzucił  okiem  na  zdjęcie  i  zwrócił  mi  dokument,  pytając  nieco
mniej szorstko:

— Co pan właściwie chce wiedzieć o tym budynku? — zapytał
Odetchnąłem pełną piersią.
— Właściwie nic. śartowałem.
Ten incydent uleczył mnie na cały czas wyprawy z niepokoju, jaki budzili we

mnie  karabinierzy.  Od  tej  pory  patrzyłem  na  nich  równie  zwyczajnie,  jak  kaŜdy
prawowity Chilijczyk, nawet ten, co tkwi po uszy w konspiracji, a takich jest wcale
niemało. Dwa czy trzy razy musiałem nawet prosić ich o drobną pomoc i nigdy nie
odmawiali.  Między  innymi —  o poprowadzenie  mnie  wozem patrolowym ni mniej,
ni  więcej  tylko  na  lotnisko,  Ŝebym  złapał  samolot  odlatujący  dosłownie  na  minuty
przedtem, nim policja ostatecznie wpadła na trop mojej bytności w Chile. Dla Eleny
było niepojęte, Ŝe ktoś moŜe prowokować policję tylko po to, by rozładować własne
napięcie, i nasze zawodowe stosunki, tu i ówdzie juŜ solidnie nadweręŜone, zaczęły
się psuć.

Na szczęście zdąŜyłem się pokajać za nieostroŜność, zanim ona czy

ktokolwiek inny zwrócił mi uwagę. Gdy tylko karabinier oddał mi paszport, posłałem
Grazii umówiony sygnał, Ŝe ujęcie skończone. Franz obserwujący z boku całą scenę
z niepokojem równym mojemu, ruszył ku mnie, ale dałem mu znak, Ŝeby przyszedł
do hotelu po obiedzie. Chciałem być sam.

Usiadłem na ławce, Ŝeby przejrzeć gazetę, ale tylko przebiegałem wzrokiem

linijki,  nie  czytając,  targany  w  to  świetliste  jesienne  przedpołudnie  emocjami  tak
silnymi,  Ŝe  na  niczym  nie  mogłem  się  skupić.  W  pewnej  chwili  gdzieś  w  pobliŜu
zegar wybił dwunastą, poderwały się spłoszone gołębie, a katedralne kuranty wygrały
nuty  najbardziej  wzruszającej  pieśni  Violety  Parra:  Gracias  a  la  vida.  To  juŜ  było
ponad  moje  siły.  Myślałem  o  Violecie,  myślałem  o  jej  głodnych  dniach  i
bezdomnych  nocach  w  ParyŜu,  myślałem  o  jej  niebywałej  godności  i  o  tym,  Ŝe
zawsze jakiś system odrzucał ją, nie potrafiąc zrozumieć jej utworów i kpiąc sobie z
jej  buntu.  Musiał  zginąć  posiekany  kulami  i  okryty  chwałą  prezydent,  musiało
cierpieć  Chile  najkrwawsze  męczarnie  w  dziejach,  a  sama  Violeta  Parra  —  targnąć
się  na  Ŝycie,  Ŝeby  jej  własna  ojczyzna  odkryła  w  jej  pieśniach  głęboko  ludzkie
prawdy i piękno jej głosu. Nawet karabinierzy słuchali jej ze wzruszeniem, choć nie
wiedzieli,  kim  była,  co  myślała  i  czemu  śpiewała,  zamiast  płakać,  nie  mieli  teŜ
najmniejszego pojęcia, jak wielką czułaby do nich nienawiść, gdyby mogła być tutaj i
przeŜywać cud owej wspaniałej jesieni.

Gnany pragnieniem, by odzyskać choć cokolwiek z przeszłości,

powędrowałem  samotnie  do  restauracyjki  w  bogatszej  części  miasta,  gdzie
bywaliśmy  z  Ely  w  czasach  narzeczeństwa.  Miejsce  było  niby  to  samo  —  stoliki
nadal  stały  na  zewnątrz,  pod  topolami,  a  wokół  bujnie  rosły  dzikie  kwiaty,  ale
wyglądało,  jakby  Ŝycie  przestało  tu  istnieć.  W  pobliŜu  nie  było  nikogo.  Musiałem
sam poszukać obsługi i dopiero po blisko godzinie przyniesiono mi pieczone mięso.
Właśnie je kończyłem, kiedy weszła para, której nie widziałem od czasów, gdy oni i
my  byliśmy  stałymi  klientami.  Ernesto,  lepiej  znany  jako Neto,  i  Elvira.  Prowadzili
ponury  sklepik  o  kilka  przecznic  dalej  ze  świętymi  obrazkami  i  medalikami,
relikwiarzami  i  róŜańcami  oraz  akcesoriami  Ŝałobnymi.  Sami  charakterem  nie
pasowali  do  asortymentu  swojego  sklepu,  z  natury  bowiem  byli  weseli  i  skorzy  do
Ŝ

artów, i czasami w soboty przy dobrej pogodzie zostawaliśmy w knajpce do późna,

popijając wino i grając w karty. Gdy zobaczyłem, Ŝe wchodzą, jak zawsze trzymając
się za ręce, zdumiała mnie nie tyle ich wierność wobec dawnego miejsca spotkań, bez
względu na zachodzące na świecie zmiany, ile to, jak bardzo oboje posunęli się w
latach. Zachowali się w mojej pamięci nie jako konwencjonalne małŜeństwo, raczej
jako para późnych narzeczonych, pełnych energii i entuzjazmu; teraz było to dwoje

tęgich,  przygnębionych  starych  ludzi.  Poczułem  się,  jakbym  nagle  ujrzał  w  lustrze
własną starość. Gdyby i oni mnie poznali, zapewne patrzyliby na mnie z podobnym
zdumieniem,  chronił  mnie  jednak  kostium  urugwajskiego  finansisty.  Siedzieli  przy
stoliku  obok  i  głośno  rozmawiali,  ale  juŜ  bez  tej  Ŝywiołowości  co  przed  laty,  i  od
czasu  do  czasu  popatrywali  na  mnie,  nie  podejrzewając  zapewne,  Ŝe  kiedyś
bywaliśmy  szczęśliwi,  siedząc  przy  jednym  stoliku.  Dopiero  wtedy  uświadomiłem
sobie, jak długie i wyniszczające były lata wygnania. Nie tylko dla nas — dla tych,
którym udało się wyjechać, jak dotąd sądziłem, ale równieŜ dla nich — tych, którzy
pozostali.

Pięć charakterystycznych miejsc w Santiago

Kręciliśmy materiał w Santiago jeszcze przez pięć dni — wystarczająco

długo,  by  wypróbować  funkcjonowanie  naszego  systemu  —  a  w  tym  czasie
utrzymywałem  telefoniczny  kontakt  z  ekipą  francuską  na  północy  i  holenderską  na
południu.  Z  kolei  kontakty  Eleny  okazały  się  nader  uŜyteczne  i  stopniowo  mogłem
umawiać się na spotkania, na jakich nam zaleŜało: z działaczami podziemia, tudzieŜ
osobistościami Ŝycia politycznego, działającymi w sposób legalny.

Stopniowo teŜ zrozumiałem konieczność przestrzegania wymogów swojej

fałszywej  toŜsamości.  Stanowiło  to  dla  mnie  nie  lada  wysiłek,  zwaŜywszy,  ilu
krewnych  i  przyjaciół,  o  rodzicach  nie  wspominając,  pragnąłbym  odwiedzić  i  ile
chwil  z  młodości  —  wskrzesić.  Ale  to  był  świat  zakazany,  przynajmniej  w  okresie
pracy  nad  filmem,  zdusiłem  więc  w  sobie  te  pragnienia  i  z  rezygnacją  wszedłem  w
dziwaczną  rolę  wygnańca  we  własnym  kraju,  co  jest  najbardziej  gorzkim  rodzajem
wygnania.

Choć rzadko chodziłem po ulicach bez ochrony, zawsze czułem się samotny.

Gdziekolwiek  się  udawałem,  moi  opiekunowie  z  ruchu  oporu  śledzili  mnie  czujnie,
ale tak, Ŝe ich nigdy nie widziałem. Tylko wtedy, gdy przeprowadzałem wywiady z
osobami  godnymi  całkowitego  zaufania,  których  nie  zamierzałem  naraŜać  nawet
wobec  ich  własnych  przyjaciół,  prosiłem  zawczasu  o  wycofanie  ochrony.  Później,
gdy  Elena  przestała  mi  pomagać  w  pracy,  miałem  juŜ  dość  wprawy,  by  działać
samemu i jakoś poradziłem sobie bez większych problemów. Film został nakręcony
zgodnie  z  planem  i  nikt  z  moich  współpracowników  nie  ucierpiał  z  powodu  jakiejś
nieostroŜności czy błędu z mojej strony. Mimo to jedna z osób odpowiedzialnych za
całą  operację,  w  przypływie  dobrego  humoru,  kiedy  byliśmy  juŜ  daleko  od  Chile,
powiedziała mi:

— Nigdy, jak świat światem, nie pogwałcono tyle razy, i to w sposób tak

ryzykowny, tylu zasad bezpieczeństwa.

Najistotniejsze było w kaŜdym razie to, Ŝe w ciągu niecałego tygodnia

zrealizowaliśmy cały plan ujęć w Santiago. Był on bardzo elastyczny i pozwalał na
wszelkiego rodzaju zmiany juŜ na miejscu, a rzeczywistość dowiodła, Ŝe to jedyny
sposób działania w tym zaskakującym mieście, które w kaŜdej chwili przynosiło nam
jakieś niespodzianki i prowokowało do najbardziej nieprawdopodobnych pomysłów.

Tymczasem zdąŜyliśmy juŜ trzykrotnie zmienić hotel. El Conquistador był

wygodny  i  praktyczny,  ale  i  najbardziej  byliśmy  w  nim  naraŜeni  na  inwigilację,  i
mieliśmy powody przypuszczać, Ŝe naleŜał do najbaczniej obserwowanych. Zapewne
podobnie  jest  w  przypadku  wszystkich  hoteli  pięciogwiazdkowych,  gdzie  wciąŜ
zatrzymują się cudzoziemcy, z załoŜenia podejrzani dla większości słuŜb dyktatury.
Z  kolei  w  hotelach  drugiej  kategorii,  gdzie  kontrola  wejść  i  wyjść  jest  ściślejsza,
zapewne bardziej zwracalibyśmy uwagę. Najpewniejsze zatem było zmieniać lokum
co dwa-trzy dni, nie zwracając uwagi na liczbę gwiazdek, za to pilnie uwaŜając, by
po raz drugi nie trafić do tego samego hotelu. CóŜ, jestem przesądny i wierzę, Ŝe coś
złego  mnie  spotka,  gdy  ponownie  znajdę  się  tam,  gdzie  juŜ  raz  uniknąłem
niebezpieczeństwa.  To  przekonanie  umocniło  się  we  mnie  11  września  1973  roku,
gdy  lotnictwo  bombardowało  La  Monedę  i  sytuacja  w  mieście  stawała  się  coraz
bardziej  niepewna.  Zdołałem  bez  problemu wydostać  się  z biura  Chile  Films,  gdzie
się  schroniłem,  chcąc  wraz  z  zaufanymi  ludźmi  próbować  dalej  walczyć  z
zamachowcami, następnie własnym wozem podwiozłem aŜ do Parque Forestal grupę
przyjaciół mających powaŜne powody do obaw o własne Ŝycie, po czym popełniłem
ten błąd, Ŝe wróciłem. Uratowałem się, jak wspomniałem wcześniej, cudem.

Jako dodatkowy środek ostroŜności przy zmianie hoteli, mniej więcej po

trzeciej  przeprowadzce,  wprowadziliśmy  z  Eleną  zasadę,  by  brać  oddzielne  pokoje.
Pilnowaliśmy  regularnego  zmieniania  toŜsamości:  raz  wpisywaliśmy  się  jako  szef
firmy  i  sekretarka,  kiedy  indziej  —  jako  dwoje  zupełnie  obcych  sobie  ludzi.  To
stopniowe rozdzielanie się odpowiadało zresztą idealnie stanowi naszych stosunków:
przy  pracy  porozumiewaliśmy  się  idealnie,  w  sprawach  osobistych  —  z  coraz
większym trudem.

Muszę zaznaczyć, Ŝe przy ogromnej liczbie hoteli, w jakich mieszkaliśmy,

tylko  w  dwóch  mieliśmy  niejakie  powody  do  niepokoju.  Pierwszym  z  nich  był
Sheraton.  Jeszcze  tego  samego  wieczoru,  gdy  się  tam  zameldowaliśmy,  nagłe  na
nocnym  stoliku  zadzwonił  telefon  i  to  dokładnie  wtedy,  gdy  udało  mi  się  zasnąć.
Elena  poszła  na  jakieś  konspiracyjne  spotkanie,  które  przedłuŜyło  się  ponad
zaplanowany  czas  i  musiała  zostać  na  noc  w  lokalu,  gdzie  zastała  ją  godzina
policyjna;  coś  takiego  zdarzyło  się  nie  pierwszy  raz.  Odebrałem  półprzytomny,  nie
bardzo  sobie  uświadamiając,  gdzie  właściwie  się  znajduję,  a  co  gorsza,  nie  bardzo
pamiętając, kim w tej chwili jestem. Jakaś Chilijka pytała o mnie, wymieniając moje
fałszywe nazwisko. JuŜ miałem odpowiedzieć, Ŝe nie znam nikogo takiego, gdy nagle
otrzeźwiałem,  uświadomiwszy  sobie,  Ŝe  to  mnie  ktoś  poszukuje:  pod  takim
nazwiskiem, o takiej porze i w tym właśnie hotelu.

Była to hotelowa telefonistka, łącząca do mnie rozmowę międzynarodową. W

jednej  chwili  zdałem  sobie  sprawę,  Ŝe  nikt  poza  Franzem  i  Eleną  nie  wie,  gdzie
mieszkamy,  a  niemoŜliwe,  by  to  którekolwiek  z  nich  dzwoniło  do  mnie  w  taki
sposób:  bladym  świtem,  pozorując  rozmowę  międzynarodową.  Chyba  Ŝe  to  sprawa
Ŝ

ycia i śmierci. Poprosiłem o przełączenie rozmowy. Jakaś kobieta mówiąca po

angielsku  tonem  poufałym,  jakbyśmy  się  dobrze  znali,  zarzuciła  mnie
niezrozumiałym potokiem słów, szafując róŜnymi darling, sweetheart, honey, a kiedy
wreszcie  zdołałem  przerwać ten  monolog,  by  dać  jej  do  zrozumienia,  Ŝe  nie  mówię
po  angielsku,  odłoŜyła  słuchawkę,  rzucając  czułe  shit.  Na  nic  się  zdały  próby
ustalenia  z  telefonistką,  o  co  chodziło;  dowiedziałem  się  jedynie,  Ŝe  w  hotelu
przebywa jeszcze dwóch gości noszących nazwiska podobne do tego, jakie figuruje
w moim fałszywym paszporcie. Nie mogłem zmruŜyć oka i gdy tylko o siódmej rano
wróciła Elena, przenieśliśmy się do innego hotelu.

Drugim okazał się stary hotel Carrera, z okien którego rozciąga się widok na

cały  kompleks  pałacu  La  Moneda.  Tam  dopiero  moŜna  się  było  najeść  strachu.  W
kilka dni po tym, jak się stamtąd wyprowadziliśmy, jakaś bardzo młoda para, udająca
małŜonków w podróŜy poślubnej, zajęła sąsiedni pokój i ustawiła na trójnogu, takim
jaki  mają  uliczni  fotografowie,  bazookę  wyposaŜoną  w  system  opóźnionego
działania,  wymierzoną  prosto  w  prezydencki  pałac,  w  gabinet  samego  Pinocheta.
Sam pomysł i mechanizm akcji były doskonałe, a Pinochet rzeczywiście przebywał w
gabinecie o wyznaczonej porze. Niestety nogi stojaka rozjechały się przy wystrzale i
pocisk wybuchł w hotelowym pokoju.

Pięć wybranych miejsc

W piątek, w drugim tygodniu naszego pobytu w Chile, postanowiliśmy z

Franzem  ruszyć  następnego  dnia  rano  samochodem  na  prowincję.  Najpierw  do
Concepción.  W  Santiago  mieliśmy  jeszcze  przeprowadzić  kilka  wywiadów  z
działaczami  opozycji  i  z  przywódcami  ruchu  oporu  i  zdjęcia  we  wnętrzach  La
Monedy.  To  pierwsze  wymagało  skomplikowanych  przygotowań i Elena pracowała
nad tym z godną podziwu skutecznością. Pozwolenie na sfilmowanie wnętrz pałacu
juŜ  uzyskaliśmy,  ale  potrzebny  dokument  mieliśmy  otrzymać  dopiero  w  następnym
tygodniu.  Pozostawało  nam  dość  czasu  na  zebranie  materiału  na  prowincji.  W  tej
sytuacji  poleciłem  Francuzom  wracać  do  Santiago,  kiedy  tylko  skończą  pracę  na
północy, a Holendrom — zgodnie z planem kręcić na południu aŜ do Puerto Montt i

tam oczekiwać dalszych instrukcji. Sam miałem nadal pracować z Włochami.

Zgodnie z harmonogramem w piątek mieliśmy jeszcze w planach ujęcia ze

mną  w  roli  głównej  na  ulicach  Santiago,  po  to,  by  róŜne  tajne  słuŜby  nie  mogły
potem  zaprzeczać  mojego  autorstwa  filmu  kręconego  ewidentnie  w  samym  Chile.
Wybraliśmy  pięć  charakterystycznych  miejsc  w  Santiago:  otoczenie  pałacu  La
Moneda,  Parque  Forestal,  mosty  nad  Mapocho,  Wzgórze  Świętego  Krzysztofa  i
kościół  Świętego  Franciszka.  Grazia  juŜ  na  kilka  dni  wcześniej  miała  rozplanować,
gdzie  i  jak  ustawić  nas  i  kamery,  by  nie  tracić  ani  chwili  na  miejscu,  ustaliliśmy
bowiem,  Ŝe  na  kaŜdy  obiekt  przeznaczamy  zaledwie  dwie  godziny,  a  więc  dziesięć
godzin  na  wszystko.  Ja  miałem  przyjeŜdŜać  na  miejsce  w  kwadrans  po  przybyciu
ekipy, z nikim nie zamieniając słowa, wtapiać się po prostu w klimat danego miejsca,
i tylko gestami przekazywać pewne uwagi, omówione wcześniej z Grazia.

Pałac La Moneda zajmuje cały kwartał; jedna z dwóch głównych fasad

wychodzi  na  Plac  Bulnes,  przy  Alameda,  i  w  tej  części  znajduje  się  Ministerstwo
Spraw Zagranicznych, druga na Plaza de la Constitución i w tej mieści się Kancelaria
Prezydenta.  Po  zbombardowaniu  pałacu  przez  lotnictwo  jedenastego  września,
zrujnowany  gabinet  prezydenta  opustoszał.  Rząd  przeniósł  się  do  dawnych
pomieszczeń  UNCTAD,  Komitetu  ONZ  do  Spraw  Rozwoju  i  Handlu,  w
dwudziestopiętrowym  budynku,  który  junta  wojskowa,  Ŝądna  uprawomocnienia
władzy, ochrzciła imieniem wybitnego działacza liberałów, Diego Portalesa. Tam teŜ
jeszcze dziesięć lat temu znajdowała się siedziba rządu, aŜ do zakończenia Ŝmudnych
prac  nad  odbudową  La  Monedy,  obejmujących  takŜe  wybudowanie  dodatkowego
członu:  prawdziwej  podziemnej  twierdzy  z  opancerzonymi  celami,  tajnymi
przejściami,  drogami  ucieczki  i  wyjściami  ewakuacyjnymi  na  oficjalny  parking
istniejący  juŜ  od  dawna  pod  chodnikiem.  Mimo  to  w  Santiago  mówi  się,  Ŝe
formalistyczne zapędy Pinocheta osłabły, gdy mu doniesiono, Ŝe i tak nie przepasze
się szarfą O’Higginsa — symbolem legalnej władzy w Chile — ta bowiem spłonęła
podczas  bombardowania  pałacu.  Przy  jakiejś  okazji  któryś  z  dworaków  usiłował
sprzedać  bajkę,  jakoby  szarfa  ocalała  wyniesiona  z  płomieni  przez  pierwszych
oficerów, którzy wkroczyli do La Monedy, ale było to tak naciągane, Ŝe niemoŜliwe,
by ktoś w to w ogóle uwierzył.

Nieco przed dziewiątą rano ekipa włoska zrobiła ujęcie fasady pałacu od

strony Alamedy, tej na wprost pomnika Ojca Ojczyzny, Bernardo O’Higginsa, przed
którym  płonie  obecnie  propanowy  wieczny  ogień,  „Płomień  wolności”.  Następnie
Włosi  przenieśli  się,  by  zrobić  ujęcia  drugiej  fasady,  przy  której  lepiej  widać
karabinierów  naleŜących  do  elity  pałacowej  gwardii  —  najsmuklejszych  i

najprzystojniejszych — którzy dwa razy dziennie celebrują zmianę warty, wprawdzie
bez  asysty  tłumu  ciekawskich  z  całego  świata,  ale  za  to  z  równą  pychą  i  dumą,  co
gwardziści  sprzed  pałacu  Buckingham.  Od  tej  strony  pałac  jest  silniej  strzeŜony,
kiedy  więc  karabinierzy  ujrzeli  rozstawiających  sprzęt  Włochów,  natychmiast
zaŜądali  pisemnego  zezwolenia,  które  zresztą  ci  okazali  juŜ  wcześniej  od  strony
Alamedy. Był to stały element pracy: gdy tylko pojawiała się jakaś kamera, obojętnie
w  jakim  miejscu  Santiago,  wynurzał  się  skądś  takŜe  karabinier,  Ŝądając  okazania
pozwolenia na piśmie.

Właśnie w takiej chwili nadszedłem. Operator Ugo, sympatyczny, rezolutny

chłopak,  zadowolony  niczym  Japończyk  z  nadarzającej  mu  się  okazji  włączenia
kamery,  załatwił  sprawę,  pokazując  jedną  ręką  swój  identyfikator,  drugą  filmując
tegoŜ  karabiniera  tak,  Ŝe  ten  nawet  nie  zauwaŜył.  Franz  zostawił  mnie  cztery
przecznice  wcześniej  i  miał  mnie  odebrać  cztery  przecznice  dalej,  piętnaście  minut
później.  Był  chłodny,  mglisty  ranek,  typowy  dla  naszych  przedwczesnych  jesieni,  i
drŜałem z zimna mimo ciepłego płaszcza. Szybko przeszedłem te cztery przecznice,
Ŝ

eby tylko znaleźć się w cieple, wśród spieszącego się tłumu, poszedłem nawet dwie

przecznice  dalej,  chcąc  dać  ekipie  czas  spokojnie  się  wylegitymować.  Kiedy
wracałem  na  plac,  bez  najmniejszych  problemów  nakręcono  mój  spacer  przed  La
Monedą. Po piętnastu minutach ekipa zebrała sprzęt i ruszyła w kierunku kolejnego
celu.  Złapałem  samochód  Franza  na  ulicy  Riquelme,  na  wprost  stacji  metra  Los
Heroes i ruszyliśmy pełnym gazem.

Parque Forestal zajął nam mniej czasu niŜ przewidywaliśmy, bo widząc go po

latach  zrozumiałem,  Ŝe  moje  odczucia  są  czysto  subiektywne.  Jest  to  naprawdę
miejsce piękne i bardzo dla Santiago charakterystyczne, szczególnie w taki spokojny
dzień  przy  wietrze  niosącym  Ŝółte  liście.  Ale  ciągnęły  mnie  tam  nostalgiczne
wspomnienia.  Tu  znajdowała  się  siedziba  Akademii  Sztuk  Pięknych,  na  stopniach
której  zaprezentowałem  pierwszy  spektakl  i  to  tuŜ  po  przyjeździe  z  rodzinnego
miasteczka.

Później, kiedy byłem juŜ nieźle prosperującym reŜyserem, musiałem niemal

codziennie  przechodzić  przez  ten  park  w  drodze  powrotnej  do  domu  i  światło
prześwitujące  przez  listowie  o  zmierzchu  utkwiło  mi  na  zawsze  w  pamięci  wraz  ze
wspomnieniami  z  pracy  nad  pierwszymi  filmami.  Niewiele  więcej  miałem  do
powiedzenia.  Wystarczyło  kilka  ujęć  mojego  krótkiego  spaceru  wśród  drzew
odartych z liści przy pierwszych ulewach, po czym wróciłem na rynek, gdzie czekał
Franz.

Dzień był nadal chłodny i przejrzyście jasny, i po raz pierwszy od mego

przyjazdu  widać  było  góry.  Santiago  leŜy  przecieŜ  w  kotlinie  otoczonej  górami,
których  kontury  prześwitują  przez  opary  smogu.  O  jedenastej  na  Calle  del  Estado
były  jak  zwykle  tłumy  ludzi,  rozpoczynały  się  takŜe  pierwsze  seanse  w  kinach.  W
Rexie  wyświetlali  Amadeusza  Milosa  Formana,  film,  który  pragnąłem  za  wszelką
cenę obejrzeć i ledwo się powstrzymałem, Ŝeby nie wejść do kina.

Twarzą w twarz z własną teściową!

Przez ostatnie dni, nadzorując kręcenie filmu, widywałem na ulicach wiele

znajomych  twarzy,  polityków,  dziennikarzy,  ludzi  kultury.  Nie  pamiętam,  Ŝeby
ktokolwiek  z  nich  zwrócił  na  mnie  uwagę,  i  to  dodawało  mi  pewności  siebie.  A
jednak w tamten piątek zdarzyło się coś, co prędzej czy później stać się musiało. Na
wprost mnie szła w moim kierunku dystyngowana kobieta w kremowej garsonce, bez
płaszcza,  jakby  to  było  lato;  poznałem  ją  dopiero  wówczas,  gdy  znalazła  się  w
odległości  dwóch-trzech  metrów  ode  mnie.  Leo,  moja  teściowa.  Widzieliśmy  się
zaledwie  pół  roku  wcześniej  w  Hiszpanii  i  w  dodatku  znała  mnie  tak  dobrze,  Ŝe
wprost niemoŜliwe, by miała mnie nie rozpoznać z tak bliska. JuŜ chciałem zawrócić,
gdy  przypomniałem  sobie  ostrzeŜenie,  abym  unikał  tego  właśnie  naturalnego
odruchu, wielu bowiem ludzi z fałszywą toŜsamością, których nikt nie rozpoznawał
en  face,  zdradzało  się  wyglądem  „od  tyłu”.  Miałem  dość  zaufania  do  teściowej,  by
nie  wpadać  w  panikę,  gdyby  mnie  tu  nakryła,  problem  jednak  w  tym,  Ŝe  nie  była
sama.  Szła  pod  rękę  ze  swoją  siostrą,  ciocią  Miną,  która  takŜe  mnie  znała,  i
rozmawiała  z  nią  półgłosem,  niemal  szeptem.  Tym  teŜ  bym  się  nie  przejmował  w
innych okolicznościach, obawiałem się jednak, Ŝe obie panie mogą okazać zbyt duŜe
zaskoczenie. Nie zdziwiłbym się wcale, gdyby z radości zaczęły krzyczeć na środku
ulicy: „Miguel, synku, przyjechałeś, to istny cud!”, czy coś w tym stylu. Z kolei dla
nich  samych  niebezpieczna  była  wiedza,  Ŝe  oto  przebywam  w  Chile  na  fałszywych
papierach.

PoniewaŜ jednak absolutnie nic nie mogłem zrobić, postanowiłem iść dalej

przed siebie, wpatrując się w teściową z największą uwagą, na jaką mnie było stać,
Ŝ

eby natychmiast dać jej sygnał, gdyby mnie rozpoznała. Ale ona ledwie podniosła

wzrok,  mijając  mnie,  napotkała  moje  przeraŜone,  wbite  w  nią  spojrzenie,  i  nie
przerywając  rozmowy  z  ciocią  Miną,  przeszła,  nie  spojrzawszy  na  mnie  nawet,  i  to
tak  blisko,  Ŝe  poczułem  zapach  jej  perfum,  ujrzałem  jej  cudowne  słodkie  oczy  i
usłyszałem wyraźnie, jak mówi: „Dzieci sprawiają więcej kłopotów, gdy dorosną”. I

obie poszły dalej.

Gdy niedawno opowiedziałem jej o tym przez telefon, dzwoniąc z Madrytu,

wprawiłem  ją  w  osłupienie:  w  ogóle  nie  odnotowała  takiego  faktu  w  pamięci.  A  ja
przez  chwilę  nie  mogłem  dojść  do  siebie.  Pod  wraŜeniem  tego  spotkania  szukałem
jakiegoś miejsca, Ŝeby spokojnie pomyśleć, aŜ wreszcie zaszyłem się w małym kinie,
gdzie szło właśnie Słodkie Ŝycie Felliniego, włoski film, ocierający się o pornografię.
Wysiedziałem  jakieś  dziesięć  minut,  patrząc,  jak  smukli  chłopcy  i  przepiękne
rozradowane kobiety skaczą do morza w cudownie słoneczny dzień w jakimś rajskim
zakątku.  Nawet  nie  próbowałem  się  skoncentrować.  Po  prostu  ciemności  pozwoliły
mi  się  uspokoić  i  dopiero  wówczas  zrozumiałem,  jak  bardzo  rutynowe  i  przyjemne
były  poprzednie  dni.  O  jedenastej  piętnaście  Franz  zabrał  mnie  z  rogu  Estado  i
Alamedy i zawiózł w kolejne miejsce, gdzie mieliśmy kręcić: mosty nad Mapocho.

Rzeka Mapocho przecina miasto ocembrowanym korytem, a jej brzegi spinają

cudowne  mosty,  których  wspaniałe  stalowe  konstrukcje  przeŜyły  juŜ  niejedno
trzęsienie ziemi. W porze suchej — a taka właśnie panowała — płynie dnem koryta
zaledwie  cienka  warstewka  płynnego  błota,  z  trudem  przesuwając  się  wśród
nędznych  lepianek.  W  porze  deszczowej  rzeka  występuje  z  koryta  zasilana  wodami
spływających  z  gór  potoków,  i  lepianki,  niczym  łódeczki  niesione  prądem,  pływają
po istnym morzu błota. W okresie tuŜ po zamachu rzeka Mapocho zyskała światowy
rozgłos, jako Ŝe jej wody niosły zwłoki z widocznymi śladami tortur, a działo się to
zwykle  po  nocnych  nalotach  wojskowych  patroli  na  dzielnice  nędzy:  słynne
poblaciones Santiago. W ostatnich natomiast latach przez cały rok rozgrywają się nad
Mapocho  dramatyczne  sceny  innego  rodzaju:  hordy  wygłodniałych  ludzi  wespół  z
psami i sępami wyrywają sobie resztki jedzenia, wyrzucane do rzeki z uczęszczanych
targowisk.  To  odwrotna  strona  medalu  chilijskiego  cudu,  osiągniętego  pod
patronatem junty wojskowej i pod oświeconymi auspicjami szkoły chicagowskiej.

Do chwili objęcia władzy przez rząd prezydenta Salvadora Allende Chile było

krajem mało Ŝe skromnym, to jeszcze takim, gdzie konserwatywne mieszczaństwo z
dumą  obnosiło  swe  surowe  obyczaje  niemal  jak  cnotę  narodową.  JeŜeli  junta
wojskowa  zdołała  stworzyć  niesamowite  pozory  natychmiastowego  powszechnego
dobrobytu  to  tylko  dzięki  reprywatyzacji  tego,  co  znacjonalizował  Allende,  i
wyprzedaŜy  kraju  prywatnym  przedsiębiorcom  i  ponadnarodowym  korporacjom.  W
rezultacie  w  sklepach  zapanował  szał  artykułów  luksusowych,  równie  wspaniałych,
co nieprzydatnych, a na ulicach — szał robót publicznych, których widoczne efekty
miały dodatkowo wzmagać iluzję spektakularnej prosperity.

W przeciągu zaledwie pięciu lat zaimportowano więcej towarów niŜ przez

minione lat dwieście, a umoŜliwiły to dolarowe kredyty, na które mógł dać gwarancje
Bank Narodowy dzięki sumom uzyskanym z reprywatyzacji. Partnerskie stosunki ze
Stanami Zjednoczonymi i z międzynarodowymi organizacjami walutowymi dokonały
reszty.  JednakŜe  rzeczywistość  dała  o  sobie  brutalnie  znać  w  chwili  spłaty  długu:
sześć-siedem lat urojeń legło w gruzach w ciągu roku. ZadłuŜenie zagraniczne Chile,
wynoszące  w  ostatnim  roku  prezydentury  Allende  cztery  miliardy  dolarów,  wynosi
obecnie  dwadzieścia  trzy  miliardy.  Wystarczy  przejść  się  po  rojnych  targowiskach
nad  Mapocho,  by  zobaczyć,  jakie  są  koszty  społeczne  tych  przepuszczonych
dziewiętnastu  miliardów  dolarów.  Cud  sterowany  przez  armię  znacznie  wzbogacił
nielicznych bogaczy, powaŜnie zaś zuboŜył pozostałych Chilijczyków.

Most, który widział wszystko

Na tym targowisku Ŝycia i śmierci most Recoleta nad Mapocho jest

obojętnym kochankiem: słuŜy albo jarmarkom, albo pochówkom. W dzień kondukty
pogrzebowe  muszą  torować  sobie  drogę  wśród  tłumu.  Nocą,  kiedy  nie  ma  godziny
policyjnej,  jest  to  obowiązkowy  szlak  do  klubów  tanga,  melancholijnych  przytulisk
na ponurych przedmieściach, gdzie mistrzami tańca są grabarze. Ale wtedy, w piątek,
po  tylu  latach  niewidzenia  tych  świętych  miejsc,  najbardziej  przykuła  moją  uwagę
olbrzymia  liczba  zakochanych  młodych  par,  objętych  wpół,  spacerujących  po
nadrzecznych bulwarach, całujących się pośród budek pełnych wspaniałych kwiatów
dla spoczywających w sąsiedztwie zmarłych, par kochających się powoli, obojętnych
wobec  nieubłaganego  upływu  czasu,  lekcewaŜących  ten  czas,  który  bezlitośnie
przepływa  między  mostami.  Tylko  w  ParyŜu,  i  to  wiele  lat  temu,  widziałem  tyle
miłości  na  ulicach,  Santiago  natomiast  pozostało  mi  w  pamięci  jako  miasto,  gdzie
raczej nie ujawnia się uczuć. Teraz, mając przed oczami to śmiałe widowisko, jakie z
czasem  skończyło  się  w  ParyŜu  i  w  ogóle,  jak  sądziłem,  znikło  z  tego  świata,
przypomniałem sobie nagłe coś, co kiedyś usłyszałem w Madrycie: „Miłość rozkwita
w czasach zarazy”.

Na wiele lat przed powstaniem Unidad Popular, Chilijczycy w ciemnych

ubraniach,  z  nieodłącznymi  parasolami,  Chilijki  spragnione  wieści  i  nowinek  z
Europy,  a  nawet  chilijskie  niemowlęta  ulegli  nowej  modzie  przyniesionej  wraz  z
Beatlesami. Nowa tendencja, unisex, zmierzała ku ujednoliceniu obu płci. MęŜczyźni
zapuszczali  włosy,  a  kobiety  —  ścinały  na  zapałkę.  Spodnie  dopasowane  na
biodrach,  z  dzwonowatymi  nogawkami  rozpowszechniły  się  w  modzie  męskiej  i

damskiej. PołoŜył temu kres obłudny fanatyzm junty. Całe to pokolenie ponownie
ś

cięło włosy, w obawie, by patrol wojskowy nie skrócił czupryny bagnetem, co się

często zdarzało w pierwszych dniach po zamachu.

Ale aŜ do owego piątku na mostach nad Mapocho nie zdawałem sobie

sprawy,  Ŝe  młodzieŜ  zmieniła  się  ponownie.  Miasto  opanowali  rówieśnicy  moich
dzieci. Ci, którzy mieli po dziesięć lat, gdy ja opuszczałem Chile, i nie bardzo umieli
w  pełni  ocenić  rozmiar  klęski,  jaką  ponieśliśmy,  a  teraz  dobiegają  dwudziestki.
Przekonaliśmy się potem wielokrotnie, Ŝe ta młodzieŜ, która publicznie okazuje sobie
uczucia,  potrafi  oprzeć  się  nieustannym,  uwodzicielskim  pokusom.  To  ci  młodzi
ludzie  narzucają  innym  swoje  gusta,  swój  styl  bycia,  swoje  oryginalne  pojmowanie
miłości,  sztuki,  polityki  —  otoczeni  zewsząd  starczym  oburzeniem  skostniałego
reŜimu.  Nie  powstrzymują  ich  Ŝadne  represje.  Muzyka,  którą  słychać  wszędzie,  nie
wyłączając  opancerzonych  wozów  karabinierów,  którzy  nie  mają  pojęcia,  czego
słuchają,  to  piosenki  Kubańczyków:  Silvio  Rodrigueza  i  Pabla  Milanesa.  Te  dzieci,
które za rządów Salvadora Allende chodziły do podstawówki, są obecnie działaczami
ruchu oporu. Było to dla mnie coś odkrywczego, ale zarazem niepokojącego, i po raz
pierwszy zacząłem się zastanawiać, czy ten mój zbiór nostalgicznych wspomnień na
coś się w ogóle przyda.

Ale wątpliwości zrodziły we mnie nowe pomysły. I tylko dlatego, Ŝe

chciałem zrealizować cały plan działania, odbyłem szybki spacer po Wzgórzu
Ś

więtego Krzysztofa, a następnie wszedłem do kościoła Świętego Franciszka,

którego  kamienne  mury  przybrały  o  zachodzie  barwę  złota.  Potem  poprosiłem
Franza,  Ŝeby  zabrał  z  hotelu  moją  torbę  podróŜną  i  czekał  na  mnie  trzy  godziny
później przed wyjściem z kina Rex, gdzie chciałem obejrzeć Amadeusza. Poprosiłem
go równieŜ, by przekazał Elenie, Ŝe na jakieś trzy dni znikniemy. Tylko tyle. Było to
wbrew  ustalonym  zasadom,  bo  Elena  powinna  była  znać  w  kaŜdej  chwili  moje
aktualne  miejsce  pobytu,  ale  trudno.  Nic  nikomu  nie  mówiąc,  dopóki  to  moŜliwe,
zamierzaliśmy  z  Franzem  jechać  do  Concepción  pociągiem  odchodzącym  o
jedenastej w nocy.

Samospalenie przed katedrą

Pomysł ten przyszedł nam do głowy niespodziewanie, aczkolwiek miał pewne

racjonalne  uzasadnienie.  UwaŜałem  pociąg  za  najbezpieczniejszy  środek  lokomocji,
jakim  moŜna  poruszać  się  po  Chile,  bo  nie  jest  się  naraŜonym  na  kontrole  jak  na
lotniskach  czy  drogach.  Poza  tym  dzięki  temu  przynajmniej  jakoś  wykorzystywało
się noc, w mieście kompletnie zmarnowaną przez godzinę policyjną. Franz nie był do
tego  pomysłu  specjalnie  przekonany,  wiedział  bowiem,  Ŝe  pociągi  są  jednocześnie
ś

rodkiem lokomocji najlepiej strzeŜonym. Mimo to utrzymywałem, Ŝe właśnie

dlatego — najbezpieczniejszym. śadnemu policjantowi nie wpadnie przecieŜ do
głowy, Ŝe jakiś konspirator wsiądzie do strzeŜonego pociągu. Franz uwaŜał, Ŝe
przeciwnie: policja świetnie wie, iŜ konspiratorzy podróŜują pociągami, przekonani,
Ŝ

e najbezpieczniej tam, gdzie najbardziej pilnują. UwaŜał poza tym, Ŝe przedstawiciel

powaŜnej  agencji  reklamowej,  prowadzący  na  szeroką  skalę  interesy  w  Europie,
przywykł  moŜe  do  wygodnych  pociągów  europejskich,  ale  nie  do  nędznych
wagonów jeŜdŜących po chilijskiej prowincji. Przekonał go wreszcie argument, Ŝe lot
do Concepción nie jest najlepszym rozwiązaniem, jeśli chcemy zdąŜyć na umówione
spotkania,  i  zrealizować  cały  plan  pracy,  bo  nigdy  nie  wiadomo,  czy  mgła  nie
uniemoŜliwi  lądowania.  A  tak  naprawdę,  to  mówiąc  między  nami,  po  prostu
absolutnie wolałem pociąg ze względu na paniczny, nieuleczalny lęk przed lataniem.

I tak o jedenastej w nocy wsiedliśmy do pociągu na Dworcu Centralnym,

którego  Ŝelazna  konstrukcja  odznacza  się  tą  samą  niepojętą  pięknością  co  wieŜa
Eiffela,  i  ulokowaliśmy  się  w  czystym  i  wygodnym  przedziale  wagonu  sypialnego.
Umierałem  z  głodu,  bo  od  śniadania  nie  miałem  nic  w  ustach  poza  dwoma
czekoladowymi  batonikami  kupionymi  w  kinie,  które  zjadłem  gdy  młody  Mozart
popisywał  się  serią  akrobatycznych  podskoków  przed  obliczem  austriackiego
cesarza.  Konduktor  poinformował  nas,  Ŝe  moŜemy  coś  zjeść  wyłącznie  w  wagonie
restauracyjnym, a Ŝe z naszego nie da się do niego przejść, bo takie są przepisy, radzi
udać  się  tam,  zanim  pociąg  ruszy,  najeść  się  i  wrócić  do  naszego  przedziału  po
godzinie, podczas postoju pociągu w Rancagua. Tak teŜ uczyniliśmy, i to biegiem, bo
właśnie  oznajmiono  godzinę  policyjną  i  konduktorzy  poganiali  nas  okrzykami:
„Panowie  prędzej,  prędzej,  łamiemy  przepisy!”.  Jedynie  stróŜów  porządku  w
Rancagua  —  zaspanych  i  konających  z  zimna  —  guzik  obchodziło,  Ŝe  w  sposób
nieunikniony i powszechnie akceptowany narusza się prawa stanu wojennego.

Była to skuta lodem pusta stacja skryta w baśniowej mgle. Nigdzie Ŝywego

ducha.  Zupełnie  jak  w  filmach  wojennych  pokazujących  transporty  do  obozów
zagłady.  Niespodziewanie,  kiedy  konduktorzy  poganiali  nas,  Ŝebyśmy  szybciej
wsiadali,  z  wagonu  restauracyjnego  pędem  wybiegł  kelner  w  klasycznej  białej
marynarce, dzierŜąc w ręku talerz z górą ryŜu i sadzonym jajem pośrodku. Przebiegł
pięćdziesiąt metrów z niebywałą prędkością, utrzymując jakimś cudem talerz, i podał
go  przez  okno  ostatniego  wagonu  komuś,  kto  pewnie  sowicie  za  to  zapłacił;  zanim
dobrnęliśmy  do  naszego  przedziału,  kelner  zdąŜył  juŜ  wrócić  do  wagonu
restauracyjnego.

Przejechaliśmy te prawie pięćset kilometrów dzielących Santiago od

Concepción  w  niemal  całkowitej  ciszy,  jak  gdyby  godzina  policyjna  obowiązywała
nie  tylko  pasaŜerów  tego  somnambulicznego  pociągu,  ale  wręcz  wszystkie  Ŝywe
istoty.  Od  czasu  do  czasu  wychylałem  się  przez  okno,  ale  we  mgle  udawało  mi  się
dojrzeć  jedynie  puste  stacyjki,  puste  pola,  pustą  bezkresną  noc  w  jakiejś  bezludnej
krainie.  Jedynym  dowodem  ludzkiej  obecności  na  tej  ziemi  były  niekończące  się
Ogrodzenia z drutu kolczastego, ciągnące się wzdłuŜ torów — a za nimi pustka: ani
ludzi, ani kwiatów, ani zwierząt, nic. Przypomniałem sobie Nerudę: Wszędzie chleb,
ryŜ albo jabłka; a w Chile druty, druty, druty. O siódmej rano, kiedy zabrakło juŜ i
ziemi, i drutu, dojechaliśmy do Concepción.

Ustalając nasze dalsze poczynania, postanowiliśmy w pierwszej kolejności

zgolić  zarost.  Nie  przypuszczałem,  Ŝe  będą  z  tym  jakieś  problemy.  Wprawdzie
chętnie  skorzystałbym  z  pretekstu,  Ŝeby  ponownie  zapuścić  brodę,  ale  dla  kaŜdego
policjanta  wyglądaliśmy  na  parę  zbiegów,  w  dodatku  w  mieście,  które  w
ś

wiadomości kaŜdego Chilijczyka jest widownią powaŜnych rozruchów na tle

społecznym. To tu właśnie w latach siedemdziesiątych zrodził się ruch studencki, to
tu Salvador Allende znalazł decydujące poparcie w wyborach, to tu wreszcie
prezydent Gabriel Gonzalez Videla w 1946 roku zastosował krwawe represje, krótko
przed wybudowaniem obozu koncentracyjnego w Pisagua, gdzie w sztuce zadawania
ś

mierci i zaprowadzania terroru ćwiczył się młody oficer nazwiskiem Augusto

Pinochet.

Na placu Sebastiana Acevedo zawsze leŜą kwiaty

Z taksówki, którą przez opary gęstej lodowatej mgły przebijaliśmy się do

centrum miasta, mogliśmy dojrzeć samotny krzyŜ stojący w atrium katedry i

wiązanki wciąŜ świeŜych kwiatów składane przez nieznane ręce. Sebastian Acevedo,
skromny  górnik  z  kopalni  węgla  kamiennego,  parę  lat  temu  tu  właśnie  dokonał
samospalenia, po bezskutecznych staraniach, by dotrzeć do kogoś, kto wyciągnąłby z
łap  CNI  —  Central  Nacional  de  Información  czyli  Krajowej  Centrali  Informacyjnej
—  jego  dwudziestodwuletniego  syna  i  dwudziestoletnią  córkę,  aresztowanych  i
torturowanych za nielegalne posiadanie broni.

Sebastian Acevedo nie prosił, lecz przestrzegał. Arcybiskup był akurat w

podróŜy, rozmawiał więc z kapłanami z arcybiskupstwa, rozmawiał z dziennikarzami
poczytnych  gazet,  rozmawiał  z  przywódcami  partii  politycznych,  rozmawiał  z
najpowaŜniejszymi przemysłowcami i handlowcami, rozmawiał z kaŜdym, kto tylko
chciał go wysłuchać, nawet z przedstawicielami rządu, i wszystkim mówił to samo:
jeŜeli  nie  zrobicie  nic,  Ŝeby  przestano  torturować  moje  dzieci,  obleję  się  benzyną  i
podpalę w atrium katedry. Jedni mu nie uwierzyli, drudzy nie wiedzieli, co robić. W
zapowiedzianym  dniu  Sebastiśn  Acevedo  przyszedł  przed  katedrę,  wylał  na  siebie
zawartość  kanistra  z  benzyną  i  ostrzegł  zgromadzony  tłum,  Ŝe  jeśli  ktoś  przekroczy
Ŝ

ółtą linię, podpali się. Nie pomogły błagania, rozkazy, ani groźby. Usiłując zapobiec

dramatowi,  jeden  z  karabinierów  przestąpił  Ŝółtą  linię,  a  wtedy  Sebastian  Acevedo
stał  się  Ŝywą  pochodnią.  śył  jeszcze  przez  siedem  godzin,  przytomny,  nie  czując
bólu.  Czynem  swym  wywołał  tak  potęŜne  poruszenie,  Ŝe  policja  poczuła  się
zmuszona zezwolić, aby córka Sebastiana Acevedo odwiedziła ojca w szpitalu przed
ś

miercią. Lekarze woleli, by nie oglądała go w tak potwornym stanie, pozwolili więc

jedynie  na  rozmowę.  „Skąd  mam  wiedzieć,  Ŝe  to  naprawdę  ty,  Candelario?”  —
zapytał  Sebastian  Acevedo,  słysząc  głos  córki.  Przypomniała  mu  wówczas
pieszczotliwe  przezwisko  z  dzieciństwa.  Udało  się  wydostać  rodzeństwo  z  izby
tortur,  czego  domagał  się  i  za  co  oddał  Ŝycie  ojciec  męczennik.  Oboje  przeszli  do
dyspozycji  cywilnego  wymiaru  sprawiedliwości.  Ale  od  tamtej  pory  mieszkańcy
Concepción nazywają po cichu atrium katedry placem Sebastiana Acevedo.

Jak cięŜko jest przystrzyc zarost w Concepción!

Zbyt duŜe to ryzyko pojawić się w tej historycznej twierdzy o siódmej rano, w

eleganckim garniturze, ale z nieogoloną brodą. Wiadomo przecieŜ, Ŝe przedstawiciel
agencji reklamowej nosi w neseserze prócz miniaturowego magnetofonu — do
notowania pomysłów — elektryczną maszynkę do golenia, umoŜliwiającą dokonanie
koniecznych zabiegów toaletowych w samolocie, w pociągu czy w samochodzie —

przed przybyciem na spotkanie. Na największe jednak ryzyko w Concepción naraŜał
się  człowiek,  szukając  cyrulika  w  sobotę  o  siódmej  rano.  Najpierw  spróbowałem  w
jedynym zakładzie fryzjerskim otwartym o tej porze, w pobliŜu Plaza de Armas. Nad
wejściem  wisiał  szyld:  Unisex.  Jakaś  mniej  więcej  dwudziestoletnia  pannica
zamiatała  podłogę,  ale  tak  niemrawo,  jakby  wciąŜ  jeszcze  spała,  a  chłopak  w  jej
wieku porządkował toaletowe utensylia.

— Chcę się ogolić — powiedziałem.
— Nie — młody człowiek pokręcił głową — u nas tego nie robimy.
— Gdzie więc mam pójść?
— Niech pan pójdzie prosto dalej. Jest kilka salonów fryzjerskich.
Doszedłem do następnej przecznicy, tej, gdzie wcześniej skręcił Franz, aby

wynająć  samochód.  Nagle  zobaczyłem,  Ŝe  legitymuje  go  dwóch  karabinierów.  Ode
mnie  takŜe  zaŜądali  dokumentów,  ale  nie  było  problemów,  przeciwnie.  Franz  zajął
się  wynajmowaniem  auta,  a  jeden  z  karabinierów  zaprowadził  mnie  do  drugiego
zakładu  fryzjerskiego  o  dwie  przecznice  dalej,  otwierającego  właśnie  podwoje,  i
poŜegnał się, salutując.

Nad wejściem równieŜ wisiał szyld: Unisex. Podobnie jak w pierwszym

zakładzie było tu dwoje ludzi: mniej więcej trzydziestopięcioletni męŜczyzna i sporo
młodsza kobieta. MęŜczyzna zapytał, czego sobie Ŝyczę. Odpowiedziałem tak samo:
„Chcę się ogolić”. Oboje spojrzeli na mnie zaskoczeni.

— Nie, proszę pana; nie świadczymy u nas takich usług — powiedział

męŜczyzna.

— Tu jest zakład unisex — dodała dziewczyna.
— Zgoda — rzekłem — unisex, nie unisex, moglibyście jednak człowieka

ogolić.

— Niestety, proszę pana — odparł męŜczyzna — nie u nas.
I oboje odwrócili się do mnie tyłem. Wyszedłem i ruszyłem przez wyludnione

ulice,  w  gęstniejącej  mgle.  Zdumiewała  mnie  nie  tyle  nawet  olbrzymia  jak  na
Concepción  liczba  zakładów  fryzjerskich  „unisex”,  ile  panujące  w  nich  wszystkich
obyczaje:  w  Ŝadnym  nikt  nie  chciał  mnie  ogolić.  Straciłem  orientację  we  mgle  i
dopiero jakiś napotkany chłopaczek wskazał mi właściwą drogę.

— Szuka pan czegoś, proszę pana?
— Tak — odparłem — zakładu fryzjerskiego, ale nie unisex. Takiego

„fryzjera męskiego”, jak dawniej.

Malec zaprowadził mnie do tradycyjnego zakładu, z biało-czerwoną spiralą

nad wejściem i obrotowymi krzesełkami z czasów mojej młodości. W środku dwóch

staruszków  w  brudnych  fartuchach  obsługiwało  jedynego  klienta.  Jeden  strzygł  mu
włosy,  drugi  szczoteczką  zmiatał  z  twarzy  i  ramion  spadające  kosmyki.  Pachniało
spirytusem,  miętą  i  pomadą  —  taką  staroświecką  apteką  —  i  dopiero  wtedy
uświadomiłem  sobie,  Ŝe  tego  właśnie  zapachu  brakowało  mi  w  poprzednio
odwiedzonych salonach. Zapachu mego dzieciństwa.

— Chciałbym się ogolić — odezwałem się.
Wszyscy trzej, włącznie z klientem, popatrzyli na mnie zdumieni. Staruszek

ze szczoteczką zadał mi w końcu pytanie, jakie zapewne cisnęło się na usta
wszystkim trzem:

— Skąd pan jest?
— Z Chile — odparłem bez zastanowienia i natychmiast sprostowałem — ale

jestem Urugwajczykiem.

Nie zauwaŜyli, Ŝe sprostowanie było gorsze aniŜeli sama pomyłka, tylko jęli

mi wyjaśniać, Ŝe w Chile nie uŜywa się juŜ zwrotu „ogolić się”, jak przed laty, tylko
„przystrzyc  zarost”.  Pewnie  dlatego  w  salonach  fryzjerskich  prowadzonych  przez
młodych  „unisexów”  nikt  nie  rozumiał  mojego  nieco  archaicznego  języka  starego
Chilijczyka. Staruszkowie natomiast wyraźnie oŜywili się wizytą klienta, który gada
jak  za  dawnych  dobrych  lat;  ten  który  był  fryzjerem,  juŜ  wolny,  usadził  mnie  na
krzesełku,  starym  sposobem  zawiązał  mi  wokół  szyi  serwetę  i  wyjął  zardzewiałą
brzytwę. Miał co najmniej siedemdziesiąt lat, i to chyba nienajlepiej przeŜytych, był
wysoki i wiotki, siwiuteńki i sam z co najmniej trzydniowym zarostem.

— śyczy sobie szanowny pan wodę ciepłą czy zimną? — zapytał.
Ledwie utrzymywał brzytwę w drŜącej ręce.
— Ciepłą, naturalnie — odparłem.
— A to niestety, proszę pana, niemoŜliwe. Coś nam nawaliło i ciepłej wody

nie mamy: słuŜę czyściutką, chłodniusieńką.

Nie pozostawało mi zatem nic innego, jak wrócić do pierwszego salonu

unisex, i kiedy oświadczyłem, Ŝe przyszedłem przystrzyc zarost — a nie ogolić się —
zostałem obsłuŜony natychmiast, pod warunkiem jednak, Ŝe pozwolę takŜe przyciąć
sobie  włosy.  Gdy  tylko  wyraziłem  zgodę,  ci  sami  młodzi  ludzie,  przedtem  tak
niechętni, przystąpili do długiej profesjonalnej ceremonii. Dziewczyna zawiązała mi
wokół szyi ręcznik, umyła mi włosy zimną wodą — bo ciepłej teŜ tu nie było — po
czym spytała, czy chcę szampon numer trzy, numer cztery czy numer pięć i czy ma
mi  nałoŜyć  specjalną  odŜywkę  przeciwko  wypadaniu  włosów.  Odpowiadałem  co
bądź, aŜ nagle, wycierając mi twarz, dziewczyna znieruchomiała i odezwała się sama
do  siebie:  „Dziwne!”.  Zaniepokojony  otworzyłem  oczy:  „Co?”  —  zapytałem.

Wyglądała na bardziej zaskoczoną niŜ ja.

— Pan ma wydepilowane brwi! — powiedziała. Niezadowolony, Ŝe to

odkryła, pozwoliłem sobie na najbardziej brutalny Ŝart, na jaki mnie było stać:
popatrzyłem na nią zgnębiony i zapytałem:

— CzyŜby jakieś uprzedzenia wobec mniejszości seksualnych?
Zaczerwieniła się aŜ po nasadę włosów i pokręciła przecząco głową. Teraz z

kolei zajął się mną chłopak i mimo dokładnych wskazówek i uwag przyciął mi włosy
zbyt krótko i uczesał inaczej niŜ chciałem, zmieniając mnie w ten sposób z powrotem
w Miguela Littina. Była w tym pewna logika, bo przecieŜ stylista z ParyŜa specjalnie
zmieniał mój naturalny układ włosów, a ten młody fryzjer z Concepción pozwolił im
tylko  wrócić  do  pierwotnej  fryzury.  Nie  przejąłem  się,  w  końcu  bez  większych
trudności mogłem sam się przeczesać na sposób właściwy dla mojego drugiego ja, co
teŜ uczyniłem. Przyznać muszę, Ŝe sporo mnie to kosztowało, bo robiłem coś wbrew
własnym  pragnieniom,  by  na  powrót  stać  się  sobą  w  tym  dalekim,  spowitym  mgłą
mieście,  gdzie  w  Ŝadnym  wypadku  nikt  by  mnie  nie  rozpoznał.  Po  zakończeniu
strzyŜenia dziewczyna poprowadziła mnie na zaplecze i dyskretnie, jakby chodziło o
jakąś niedozwoloną czynność, wyjęła maszynkę do golenia, włączyła ją do kontaktu
na wprost lustra i podała mi ją, Ŝebym się sam ogolił. Bez potrzeby uŜywania ciepłej
wody, na szczęście.

Miłosny raj obok piekła

Franzowi udało się wypoŜyczyć auto. Zjedliśmy śniadanie w barze, pijąc

zimną kawę, bo ciepłej wody, okazuje się, nigdzie nie było, i ruszyliśmy w kierunku
kopalni  węgla  kamiennego  w  Lota  y  Schwager,  mijając  potęŜny  most  nad  Bio-Bio,
rzeką najbardziej w Chile zasobną w wodę. Leniwie płynąca i szara jak metal ledwie
była  widoczna  we  mgle.  W  ubiegłym  stuleciu  chilijski  pisarz  Baldomero  Lilio
dokładnie opisał kopalnie i Ŝycie górników; jego kronikarski zapis do dziś nie stracił
na  aktualności.  Przypomina  to  wszystko  Walię  sprzed  stu  lat:  i  ta  mgła  przesycona
sadzą, i warunki pracy, niewiele róŜniące się od tych, jakie panowały przed rewolucją
przemysłową.

Po drodze natknęliśmy się na trzy kontrole policyjne. Najtrudniejsza, zgodnie

z naszymi przewidywaniami, była pierwsza. Zarzuciliśmy karabinierów gradem słów,
wyjaśniając, po co jedziemy do Lota y Schwager. Sam byłem zdumiony płynnością
własnej wypowiedzi. Wyjaśniałem, Ŝe jedziemy obejrzeć park, jeden z

najpiękniejszych  w  Ameryce,  słynący  z  ogromnych,  prastarych  araukarii  i
osobliwych  posągów,  wśród  których  przechadzają  się  rzadkie  gatunki  pawi  i
czarnoszyje  łabędzie.  Mamy  zrobić  film  reklamowy  na  ogólnoświatową  promocję
nowych  perfum  —  Araukarii  —  nazwanych  tak  właśnie  dla  upamiętnienia  tego
cudownego zakątka.

Nie ma w Chile policjanta, który nie ugiąłby się wobec tak wyczerpujących

wyjaśnień,  pełnych  w  dodatku  przesadnych  pochwał  pod  adresem  ich  kraju.
PoŜegnali się z nami, i chyba nawet uprzedzili o nas następny posterunek kontrolny,
bo  tam  juŜ  nie  chcieli  od  nas  dokumentów,  sprawdzono  tylko  nasze  torby  i
samochód.  Zainteresowanie  wzbudziła  wyłącznie  kamera  —  super-ósemka  —  bo
choć  to  sprzęt  nieprofesjonalny,  to  na  filmowanie  kopalni  trzeba  mieć  pozwolenie.
Wyjaśniliśmy, Ŝe jedziemy tylko w góry, do parku z posągami i łabędziami, w końcu
wysunąłem ostatni argument, zaiste godny arystokraty:

— Biedacy nas nie interesują.
Grzebiąc bez większego zainteresowania w naszych rzeczach, jeden z

karabinierów, nie patrząc na mnie, powiedział:

— Tu kaŜdy jest biedakiem.
Zadowolił ich widać wynik inspekcji, bo kiedy pół godziny później,

minąwszy  wąski,  urwisty  grzbiet  górski,  dojechaliśmy  do  trzeciego  posterunku,  nie
czekały  nas  Ŝadne  formalności  i  mogliśmy  ruszyć  bezpośrednio  do  parku.  Słynny
hodowca  win,  Matias  Cousińo,  kazał  stworzyć ten naprawdę niebywały zakątek dla
ukochanej  kobiety.  Aby  sprawić  jej  przyjemność,  sprowadził  tam  bajeczne  okazy
drzew  z  całego  Chile,  najrzadsze  zwierzęta  i  posągi  jakichś  niezwykłych  bóstw,
symbolizujących  róŜne  stany  ducha:  radość,  smutek,  tęsknotę,  miłość.  W  głębi  stoi
baśniowy pałac, z którego tarasów rozciąga się widok na Pacyfik aŜ po drugi kraniec
ś

wiata.

Spędziliśmy tam całe przedpołudnie kręcąc naszą superósemką te miejsca,

które ekipa miała filmować później, po uzyskaniu formalnego zezwolenia. JuŜ przy
pierwszych ujęciach zbliŜył się do nas straŜnik, informując, Ŝe nawet zdjęć robić tu
nie wolno. Powtórzyliśmy bajeczkę o filmie reklamowym mającym pójść w cały
ś

wiat, ale on trzymał się rozkazów. Ofiarował się za to, Ŝe zaprowadzi nas na dół, do

kopalni, gdzie będziemy mogli poprosić o zezwolenie jego przełoŜonych.

— Nie będziemy juŜ teraz dłuŜej kręcić — zaznaczyłem — jak pan nie

wierzy, niech pan idzie z nami.

Przystał bez oporów i raz jeszcze obeszliśmy park w jego towarzystwie. Był

młody, a z jego twarzy bił smutek. Franz podtrzymywał oŜywioną rozmowę, bo ja

wolałem nie odzywać się częściej, niŜ trzeba moim kiepskim urugwajskim akcentem.
W pewnej chwili straŜnik miał ochotę zapalić, daliśmy mu więc wszystkie nasze
papierosy. Wówczas opuścił nas, a wtedy zabraliśmy się do kręcenia wszystkiego, co
uznaliśmy za konieczne. Nie tylko w parku, takŜe otoczenie kopalni.

Ustaliliśmy istotne dla mnie szczegóły: ustawienia, obiektywy, odległości,

ujęcia olbrzymiej przestrzeni parku i nędznego otoczenia kopalni, a następnie osady,
gdzie mieszkają razem górnicy i rybacy. Niewiarygodne to, lecz prawdziwe.

Bar, gdzie mewy zlatują się na noc

Kiedy zeszliśmy na brzeg, minęło juŜ południe i, jak co dzień, łodzie

wyruszały na pobliską wyspę Santa Maria, pokonując straszne, niebezpieczne morze
najeŜone  potęŜnymi,  czarnymi  falami.  Siedziały  w  nich  całe  rodziny,  objuczone
wszelkim dobytkiem i zapasami Ŝywności. Kopalnie węgla kamiennego znajdują się
w głębokich tunelach, które wrzynają się w głąb oceanu; tysiące górników pracują w
nich  przez  całe  dnie,  w  tragicznych  warunkach.  Na  zewnątrz,  przy  wejściach  do
tuneli  setki  męŜczyzn  i  kobiet  z  dziećmi  ryją  w  ziemi  jak  krety,  wydzierając
dosłownie  pazurami  kopalniane  odpadki.  Na  górze,  w  parku,  powietrze  jest
przeczyste  i  świeŜe,  a  drzewa  dostarczają  tlenu.  Na  dole  oddycha  się  oparami
przesyconymi  pyłem  węglowym,  co  wywołuje  ból  w  drogach  oddechowych  i
doprowadza  do  osadzania  się  pyłu  w  oskrzelach.  Morze  widziane  z  góry  jest
niewyobraŜalnie piękne. Na dole — mętne i huczące.

To tutaj Salvador Allende miał polityczną twierdzę i emocjonalne oparcie. W

1958 roku tu właśnie odbył się tak zwany marsz węglowy, kiedy górnicy milczącym,
zwartym,  czarnym  tłumem  przekroczyli  most  na  Bio-Bio  i  zarzucili  Concepción
sztandarami  i  transparentami,  gotowi  walczyć  o  swoje  do  upadłego.  Marsz
spowodował kryzys rządowy. Wydarzenie to pokazał w filmie Banderas del pueblo
—  „Sztandary  ludu”  —  Chilijczyk,  Sergio  Bravo:  to  jeden  z  najbardziej
poruszających dokumentów w całej chilijskiej twórczości filmowej. Allende był tam
wówczas i chyba właśnie wtedy zdał sobie sprawę z poparcia tych ludzi. Będąc juŜ
prezydentem,  w  jedną  z  pierwszych  podróŜy  wyruszył  właśnie  tu,  do  górników
zebranych na placu w Lota, by osobiście z nimi porozmawiać.

Towarzyszyłem mu w tej podróŜy. Zastanowiło mnie, Ŝe człowiek jego

pokroju, niesłychanie dumny ze swej młodzieńczej Ŝywotności mimo sześćdziesiątki
na karku, odezwał się w ów dzień słowami, które naprawdę płynęły z głębi serca:

„Młodość  przeminęła,  jestem  juŜ  właściwie  starcem”.  Górnicy  —  niziutcy,
wyniszczeni, zamknięci w sobie, przez całe lata zwodzeni obietnicami bez pokrycia,
rozmawiali  z  nim  bez  zahamowań,  a  z  czasem  okazali  się  najpotęŜniejszym
bastionem jego zwycięstwa. Jedną z pierwszych decyzji, jakie podjął, stojąc na czele
rządu,  była  nacjonalizacja  kopalni  —  tak  jak  obiecał  owego  popołudnia  w  Lota  y
Schwager.  Z  kolei  jedną  z  pierwszych  decyzji  Pinocheta  była  ich  reprywatyzacja;
najpierw  kopalni,  a  potem  całej  reszty:  cmentarzy,  pociągów,  portów,  nawet  firm
wywoŜących śmieci.

Z gotowym materiałem, o czwartej po południu, nie niepokojeni przez Ŝadne

patrole  wojskowe  czy  cywilne,  ruszyliśmy  w  drogę  powrotną  do  Concepción  przez
Talcahuano.  Trzeba  było  jechać  uwaŜnie,  bo  brzegiem  szosy,  we  mgle,  tłumy
górników wracały do domu, ciągnąc wózki z kawałkami węgla wydartymi spod stert
kopalnianych  odpadów.  Niscy,  podobni  zjawom  męŜczyźni  i  drobne,  silne  kobiety
obarczone  ogromnymi worami węgla, niczym jakieś koszmarne widziadła wyłaniali
się nagle spośród mgły, znalazłszy się w zasięgu świateł auta.

Talcahuano, siedziba oficerskiej szkoły morskiej, to główny port wojskowy

Chile  i  najwaŜniejsza  stocznia.  Głośno  o  nim  było  przez  pierwsze  dni  po  zamachu
stanu, bo temu miastu przypadła wątpliwa sława słuŜenia za punkt zbiorczy dla tych
wszystkich  więźniów  politycznych,  którzy  mieli  być  przewiezieni  w  piekło  wyspy
Dawson. Na ulicach wśród obdartych górników widać młodych kadetów w bielutkich
mundurach.  CięŜko  tu  oddychać  powietrzem  skaŜonym  koszmarnymi  wyziewami  z
fabryk mączki rybnej, sadzami ze stoczni i wonią morskiej zgnilizny.

Wbrew naszym obawom wojsko nie kontrolowało przechodniów. W

większości  domów  panowały  ciemności,  a  nieliczne  oświetlone  okna  sprawiały
wraŜenie,  jak  gdyby  w  pokoju  paliły  się  świeczki,  jak  za  dawnych  czasów.  Nie
mieliśmy w ustach nic prócz zimnej porannej kawy, więc nagle napotkana oświetlona
restauracja  wydała  nam  się  iście  baśniowym  zjawiskiem.  Tym  bardziej  gdy
ujrzeliśmy  w niej  stada  mew,  wpadających  przez  taras  od  strony oceanu. Nigdy nie
widziałem  tak  wielu  ptaków  naraz  i  nigdy  nie  miałem  okazji  przyglądać  się,  jak
nadlatują  z  ciemności,  krąŜą  nad  głowami  spokojnie  siedzących  gości,  latają  jak
ś

lepe, jak odurzone, wpadając na ściany niczym okręt dokonujący abordaŜu. Była

pora kolacji, ale my jedliśmy śniadanie, składające się z odwiecznych chilijskich
owoców morza, które smakują oceanem głębokim i chłodnym. A potem wróciliśmy
do Concepción i niemal w biegu złapaliśmy pociąg do Santiago, poniewaŜ biuro, w
którym wynajęliśmy samochód, było zamknięte i przez blisko cztery godziny
szukaliśmy kogoś, komu moŜna by auto oddać.

Allende i Neruda będą Ŝyć wiecznie

Poblaciones, olbrzymie dzielnice nędzy na obrzeŜach największych miast

chilijskich,  stanowią  w  pewnym  sensie  terytoria  wyzwolone  —  jak  casbah  w
miastach  arabskich  —  a  ich  mieszkańcy  zahartowani  w  biedzie  rozwinęli
zdumiewającą  kulturę  labiryntu.  Policja  i  wojsko  wolą  nie  ryzykować  bez  potrzeby
zagłębiania  się  w  plątaninę  budowli  pozlepianych  jak  plaster  miodu,  gdzie  zniknąć
bez  śladu  moŜe  nawet  słoń  i  gdzie  napotkaliby  specyficzny,  właściwy  tylko  temu
miejscu, rodzaj oporu, na który nie da się odpowiedzieć typowymi środkami represji.
Uwarunkowania dziejowe za rządów demokratycznych przekształciły poblaciones w
aktywne ośrodki wyborcze. Skądinąd kaŜdy rząd przyprawiały one o odwieczny ból
głowy.  Właśnie  poblaciones  pozwoliły  nam  pokazać,  w  języku  filmu
dokumentalnego,  jaka  jest  postawa  mas  wobec  dyktatorskich  poczynań  junty  i  do
jakiego stopnia pamięć o Salvadorze Allende nadal się utrzymuje.

Pierwszą dla nas niespodzianką było to, Ŝe znane nazwiska przywódców

emigracyjnych  niewiele  mówią  młodemu  pokoleniu,  które  obecnie  trzyma  juntę  w
szachu.  To  dla  nich  postacie  legendarne,  niewiele  mające  wspólnego  z  dniem
dzisiejszym.  Zakrawa  to  na  sprzeczność,  ale  to  największy  paradoks  junty.  W
początkowym  okresie  rządów  generał  Pinochet  oznajmił,  Ŝe  ma  zamiar  sprawować
władzę,  póki  w  pamięci  nowych  pokoleń  nie  zatrą  się  ostatnie  ślady  po  systemie
demokratycznym. Chyba jednak nigdy nie przypuszczał, Ŝe jego własny rząd padnie
ofiarą  tych  eksterminacyjnych  zapędów.  Niedawno,  zdesperowany  agresywnością
młodych  ludzi,  obrzucających  na  ulicach  kamieniami  oddziały  szybkiego
reagowania,  strzelających  z  prawdziwej  broni,  zaangaŜowanych  w  konspirację  i
działalność  polityczną  zmierzającą  do  przywrócenia  systemu,  którego  większość  z
nich  w  ogóle  nie  znała,  wyprowadzony  z  równowagi  generał  Pinochet  miał
wykrzyknąć, Ŝe najwyraźniej nie mają oni najmniejszego pojęcia, czym była chilijska
demokracja.

Nazwisko Salvadora Allende podtrzymuje historyczną ciągłość, a kult jego

osoby osiąga w poblaciones wymiary mityczne. Te odsunięte na margines dzielnice
interesowały  nas  głównie  dlatego,  Ŝe  pozwalały  poznać  warunki,  w  jakich  Ŝyją
mieszkańcy,  ich  wiedzę  o  poczynaniach  junty,  ich  nowatorskie  sposoby  walki.
Wszędzie  odpowiadano  nam  spontanicznie  i  szczerze,  zawsze  wyciągając  jakieś

wspomnienie  o  Allende.  Opinie  uzyskane  od  róŜnych  ludzi  doskonale  ze  sobą
współbrzmiały:  „Zawsze  głosowałem  na  niego,  nigdy  na  innych”.  Proste:  Allende
tyle  razy  w  Ŝyciu  kandydował  na  prezydenta,  Ŝe  zanim  został  ostatecznie  wybrany,
mawiał,  iŜ  na  jego  grobie  znajdzie  się  napis:  „Tu  spoczywa  Salvador  Allende,
przyszły  prezydent  Chile”.  Czterokrotnie  startował  w  wyborach,  zanim  je  wreszcie
wygrał,  ale  wcześniej  był  posłem  i  senatorem  przez  kolejne  kadencje.  W  swojej
długiej  karierze  parlamentarnej  kandydował  z  niemal  kaŜdej  prowincji,  jak  Chile
długie  i  wąskie,  od  granicy  z  Peru  po  Patagonię,  i  nie  tylko  znał  niemal  kaŜdy
centymetr  kwadratowy  kraju,  znał  jego  mieszkańców,  mozaikę  kultur,  problemy  i
marzenia  ludzi,  ale  teŜ  sam  był  osobą  znaną  kaŜdemu.  W  przeciwieństwie  do
większości polityków, którzy pojawiali się wyłącznie na łamach prasy, w radiu i na
ekranie  telewizora,  Allende  bywał  u  ludzi  w  domach,  nawiązując  z  nimi
bezpośrednie,  przyjazne  kontakty,  zupełnie  jak  lekarz  pierwszego  kontaktu,  którym
zresztą był. Znajomość natury ludzkiej w połączeniu z iście zwierzęcym instynktem
politycznym  budziły  sprzeczne,  wręcz  niepojęte  uczucia.  Był  juŜ  prezydentem,  gdy
podczas  manifestacji  przedefilował  przed  nim  jakiś  człowiek  niosąc  transparent  z
napisem  o  niebywałej  treści:  „To  rząd  gówniany,  ale  mój”.  Allende  wstał,  zaczął
klaskać, a potem podszedł do tego człowieka z wyciągniętą ręką.

W czasie długiej podróŜy po kraju nie znaleźliśmy piędzi ziemi, gdzie by nie

było śladów po Allende. Zawsze trafił się ktoś, komu podał rękę albo zgodził się być
ojcem chrzestnym jego syna, ktoś, kogo wyleczył z uporczywego kaszlu naparem z
liści  rosnących  w  ogródku,  ktoś,  dla  kogo  znalazł  radę,  albo  z  kim  wygrał  partię
szachów.  Wszystko,  czego  dotknął,  stawało  się  relikwią.  Gdzieś,  gdzie  w  ogóle
byśmy  się  tego  nie  spodziewali,  pokazywano  nam  krzesło  w  lepszym  stanie  niŜ
pozostałe, bo: „Tu kiedyś siedział”. Albo jakiś rękodzielniczy drobiazg: „Upominek
od  niego”.  Pewna  dziewiętnastoletnia  dziewczyna,  mająca  juŜ  jedno  dziecko  i  teraz
będąca  ponownie  w  ciąŜy,  powiedziała:  „Ciągle  uczę  mojego  synka,  kim  był
prezydent,  chociaŜ  go  prawie  nie  znałam,  bo  miałam  ledwie  dziewięć  lat,  gdy  go
zabrakło”.  Zapytana,  co  pamięta,  odparła:  „Byłam  z  ojcem  i  widziałam,  Ŝe
rozmawiają na balkonie powiewając białą chustką”. W pewnym domu, gdzie wisiał
obraz  Matki  Boskiej  z  Karmelu,  zapytaliśmy  gospodynię,  czy  była  zwolenniczką
Allende. „Nie byłam — odrzekła — jestem”, po czym zdjęła ze ściany obraz Matki
Boskiej, odsłaniając portret prezydenta.

Za rządów Unidad Popular na uczęszczanych targowiskach sprzedawano

niewielkie popiersia prezydenta. Obecnie w poblaciones otacza się je czcią, stawia
przed nimi kwiaty i lampki wotywne. Pamiętają i mówią o nim wszyscy: starcy,

którzy  czterokrotnie  oddawali  na  niego  głosy,  ci  nieco  młodsi,  którzy  głosowali
trzykrotnie,  ci,  którzy  go  wybrali,  a  w  końcu dzieci,  znające  go  tylko  z opowiadań.
Wiele zapytanych kobiet odpowiada tak samo: „To jedyny prezydent, który mówił o
prawach kobiet”. Rzecz charakterystyczna: prawie nigdy nie pada nazwisko, mówią
po prostu „prezydent”. Tak jakby sprawował tę funkcję nadal, jak gdyby był jedynym
prezydentem  w  historii,  jakby  czekały,  Ŝe  wróci.  JednakŜe  najbardziej,  lepiej  niŜ
wizerunek,  zachowały  się  w  pamięci  ludzi  z  poblaciones  jego  poglądy  społeczne:
„Mało nas obchodzi dom, czy jedzenie, niech zwrócą nam godność” — usłyszałem.
A dokładniej: „Chcemy tylko tego, czego nas pozbawiono: głosu i prawa głosu”.

Będą Ŝyć wiecznie

Kult Allende jest o wiele bardziej wyczuwalny w Valparaiso, gwarnym

mieście  portowym,  gdzie  się  urodził,  dorastał  i  ukształtował  jako  polityk.  To  tu,  w
domu  szewca  anarchisty  przeczytał  pierwsze  ksiąŜki  i  tu  zaraził  się  na  zawsze
zmuszającą  do  myślenia  pasją  do  szachów.  Dziadek,  Ramón  Allende  był
załoŜycielem  pierwszej  laickiej  szkoły,  jaka  w  ogóle  powstała  w  Chile,  a  takŜe
pierwszej  loŜy  masońskiej,  w  której  sam  Salvador  Allende  doszedł  do  najwyŜszego
stopnia  Wielkiego  Mistrza.  Pierwsze  pamiętne  wystąpienie  miało  miejsce  w  trakcie
„dwunastu dni socjalizmu” legendarnego Marmaduque’a Grove’a, którego brat oŜenił
się z siostrą Allende.

Niepojęte, Ŝe junta kazała pochować Allende w Valparaiso, gdzie i tak, bez

najmniejszej  wątpliwości,  pragnął  spoczywać.  Przywieziono  jego  zwłoki  po  cichu,
bez  Ŝadnych  ceremonii  w  nocy  11  września  1973  roku  prymitywnym  śmigłowcem
naleŜącym  do  Wojsk  Powietrznych,  przez  którego  szczeliny  przenikał  mroźny,
południowy  wicher.  Towarzyszyły  prezydentowi  jedynie  Ŝona  Hortensia  Busi  i
siostra  Laura.  Dawny  członek  słuŜb  wywiadowczych  junty  wojskowej,  który
wkroczył  wraz  z  pierwszymi  zdobywcami  do  pałacu  La  Moneda,  oświadczył
amerykańskiemu  dziennikarzowi  Thomasowi  Hauserowi,  Ŝe  widział  zwłoki
prezydenta  „z rozwaloną głową i resztkami mózgu rozpryśniętymi na podłodze i na
ś

cianach”. Pewnie dlatego, gdy wdowa poprosiła, by pokazano jej twarz męŜa w

trumnie,  Ŝołnierze  odmówili  i  mogła  zobaczyć  jedynie  ciało  owinięte  w
prześcieradło.  Pochowano  go  na  cmentarzu  Świętej  Agnieszki,  w  rodzinnym
grobowcu  Marmaduque’a  Grove’a,  a  jedyną  wiązankę  kwiatów  złoŜyła  Ŝona,
mówiąc:  „Tu  spoczywa  Salvador  Allende,  prezydent  Chile”.  Sądzono,  Ŝe  w  ten

sposób znajdzie się poza zasięgiem publicznego uwielbienia, ale okazało się, Ŝe to
niemoŜliwe. Grób jest wciąŜ celem nieustannych pielgrzymek, a niewidzialne ręce
składają tam ciągle świeŜe kwiaty. Usiłując temu zapobiec, rząd rozpuścił pogłoskę,
Ŝ

e zwłoki gdzieś przeniesiono, mimo to kwiaty leŜą nadal.

Druga kultowa postać młodego pokolenia to Pablo Neruda. Uwielbienie dla

niego jest szczególnie widoczne w Isla Negra, gdzie stoi jego dom. Mimo nazwy ta
legendarna  mieścina  nie  jest  Ŝadną  wyspą,  tym  bardziej  czarną;  to  rybacka  osada
leŜąca w odległości czterdziestu kilometrów na południe od Valparaiso przy drodze
na  San  Antonio,  ze  ścieŜkami  z  Ŝółtego  piasku,  wśród  niebotycznych  sosen,  nad
zielonym  gniewnym  morzem  o  potęŜnych  falach.  Pablo  Neruda  miał  tu  dom,  do
którego  pielgrzymują  dziś  zakochani  z  całego  świata.  Pojechaliśmy  tam  z  Franzem,
Ŝ

eby jeszcze przed przybyciem ekipy francuskiej, kończącej zdjęcia w porcie w

Valparaiso, ustalić kolejność ujęć. DyŜurujący karabinier pokazał nam, gdzie był
most, gdzie gospoda, gdzie pozostałe miejsca, uwiecznione przez poetę w wierszach,
ostrzegając jednak, Ŝe zwiedzanie samego domu jest zabronione.

— MoŜna go oglądać z zewnątrz — dodał
Czekając nieopodal gospody na ekipę włoską, odkrywaliśmy, w jakim stopniu

poeta  był  duszą  Isla  Negra.  Póki  tam  mieszkał,  ściągały  do  miasteczka  tłumy
młodych ludzi z całego świata, mając za jedyny przewodnik tom dwudziestu wierszy
o  miłości.  Chcieli  jedynie  popatrzeć  na  niego  przez  chwilę,  a  gdyby  się  dało  —
poprosić o autograf, ale na ogół wystarczało im znaleźć się w tym miejscu. Gospoda
była  wówczas gwarnym  i  wesołym  przybytkiem  rozrywki, gdzie Neruda wpadał od
czasu do czasu okryty jakimś kolorowym ponczem, w andyjskiej czapeczce, potęŜny
i dostojny jak jakiś papieŜ. Przychodził zadzwonić, bo własnego telefonu pozbył się
dla większego spokoju, albo ugodzić się z właścicielką, doñą Eleną, co do kolacji dla
grona przyjaciół, którą wydaje wieczorem. Oznacza to, Ŝe kuchnia gospody musiała
być  szczególnie  wyszukana,  bo  Neruda  słynął  jako  ekspert  od  przysmaków  tego
ś

wiata i znał się na gotowaniu jak zawodowy kucharz. Odznaczał się tak

wyrafinowanym  smakiem,  Ŝe  przywiązywał  wagę  do  najdrobniejszych  szczegółów
dotyczących  nakrycia  stołu  i  potrafił  zmieniać  obrus,  zastawę  i  sztućce  dotąd,  aŜ
idealnie pasowały do potraw, jakie miały być podane. Dwanaście lat po jego śmierci
wszystko  opustoszało.  Doña  Elena  wyjechała  do  Santiago,  przytłoczona  troskami,
jakie  wywołuje  tęsknota,  i  gospoda chyli się ku upadkowi. Pozostaje tu jednak ślad
po  wielkiej  poezji:  od  czasu  ostatniego  trzęsienia  ziemi  w  Isla  Negra  występują
nieustannie wstrząsy sejsmiczne, regularnie co dziesięć-piętnaście minut codziennie i
co noc.

Ziemia drŜy nieustannie w Isla Negra

Znaleźliśmy dom Nerudy stojący w cieniu strzegących go sosen, otoczony z

czterech stron prawie metrowej wysokości płotem, którym poeta odgrodził od świata
swoje  Ŝycie  prywatne.  Teraz  ze  sztachet  wyrastają  juŜ  gałązki.  Napis  ostrzega,  Ŝe
dom  został  opieczętowany  przez  policję  i  Ŝe  zabrania  się  wchodzić  i  fotografować.
Karabinier,  który  co  jakiś  czas  robił  obchód,  wyraził  się  jeszcze  dosadniej:  „Tu
wszystko  jest  zabronione”.  PoniewaŜ  to  wiedzieliśmy  jeszcze  przed  przyjazdem,
włoski operator przywiózł potęŜny, rzucający się w oczy sprzęt, po to, by to na nim
skupiła się uwaga karabinierów, a przenośną, lekką, niewielką kamerę dobrze ukrył.
Poza  tym  grupa  jechała  trzema  samochodami,  Ŝeby  nie  wieźć  całego  nakręconego
materiału do Santiago jednym autem: w przypadku aresztowania stracilibyśmy tylko
posiadaną  taśmę.  Gdyby  nas  zatrzymano,  tamci  mieli  udawać,  Ŝe  mnie  nie  znają,
Franz i ja zaś mieliśmy udawać dwójkę niewinnych turystów.

Drzwi domu Nerudy były zamknięte od wewnątrz, okna przysłonięte białymi

zasłonkami,  a  na  maszcie  przy  wejściu  nie  powiewała  flaga,  bo  tę  za  Ŝycia  poety
wciągano tylko wówczas, gdy przebywał w Isla Negra. Na tle tego przygnębiającego
obrazu  opuszczenia  przyciągał  uwagę  wspaniały  ogród,  pielęgnowany  przez  czyjeś
niewidzialne ręce. Po przewrocie wojskowym Ŝona Nerudy, Matilde, która zmarła na
krótko  przed  naszą  wizytą,  wywiozła  meble,  wywiozła  ksiąŜki,  wywiozła  kolekcje
wszystkich  przedmiotów  boskich  i  ludzkich,  jakie  poeta  zebrał  przez  całe  tułacze
Ŝ

ycie. Bo nie prostotą, a raczej wielce wyszukanym stylem wyróŜniały się domy

Nerudy  w  róŜnych  częściach  świata.  Pasja,  z  jaką  chwytał  naturę,  nie  tylko  w
mistrzowskich  wersach,  kazała  mu  kolekcjonować  prastare  muszle,  maszkarony  z
dziobów statków, dziwaczne okazy motyli, egzotyczne puchary i kielichy. W jednej z
siedzib  gość  natykał  się  nagle  na  wypchanego  konia,  stojącego  jak  Ŝywy  pośrodku
gabinetu. Poza tym jedną z jego wielkich twórczych obsesji, choć nie tak znaną jak
poezja,  było  wprowadzanie  zmian  wedle  własnych  upodobań  w  układzie  samych
budynków. Niektóre zostały przebudowane w sposób tak oryginalny, Ŝe aby przejść z
salonu  do  jadalni  naleŜało  obejść  wokół  całe  patio,  a  poeta  miał  zawczasu
przygotowane  parasole,  Ŝeby  w  porze  deszczowej  goście  mogli  spokojnie  jeść,  nie
naraŜając  się  na  przeziębienie.  Nikt  nie  śmiał  się  głośniej  i  nie  był  bardziej
zachwycony tymi pomysłami niŜ on sam. Jego wenezuelscy przyjaciele, którzy łączą
zły  gust  z  pechem,  ostrzegali  go,  Ŝe  niektóre  okazy  z  tych  kolekcji  są  „fatalne”.

Inaczej mówiąc, ściągają nieszczęście. Śmiejąc się z tego, mawiał, Ŝe poezja stanowi
antidotum na wszelkie uroki, i udowadniał to wytrwale, gromadząc egzemplarze
naprawdę straszliwe.

Zasadniczo Neruda rezydował w Santiago, przy Calle del Marqués de la

Plata, i tam teŜ zmarł na ostrą białaczkę kilka dni po przewrocie wojskowym
dodatkowo zgnębiony obrotem spraw. Dom został splądrowany przez wiedzione
Ŝą

dzą odwetu oddziały wojska, w ogrodzie zapłonęły stosy ksiąŜek. Będąc

ambasadorem rządu Unidad Popular w ParyŜu, za pieniądze z Nagrody Nobla Neruda
zakupił w Normandii starą stajnię zamkową, którą przebudował na dom mieszkalny
ze  stawem  z  nenufarami  kwitnącymi  na  róŜowo.  Wysokie  stropy  przypominały
kościelne  sklepienia,  a  światło  wpadające  przez  witraŜe  zalewało  promiennymi
barwami  poetę,  przyjmującego  gości  w  łoŜu,  w  pełnej  gali,  w  pozie  godnej  zaiste
papieŜa. Cieszył się tą siedzibą zaledwie rok.

JednakŜe to dom w Isla Negra czytelnicy Nerudy najczęściej wiąŜą z jego

wierszami.  Nawet  po  śmierci  poety,  mimo  opuszczenia,  w  jakim  się  znajduje,  dom
ten  nadal  jest  celem  pielgrzymek  nowego  pokolenia  zakochanych,  którzy  za  Ŝycia
Nerudy  nie  mieli  więcej  jak  po  osiem  lat.  PrzyjeŜdŜają  z  całego  świata,  malują
serduszka  z  inicjałami  i  piszą  miłosne  wyznania  na  płocie  broniącym  dostępu  do
domu.  Większość  to  wariacje  na  ten  sam  temat:  Juan  i  Rosa  wyznają  sobie  miłość
słowami  Pabla;  Dzięki  ci,  Pablo,  Ŝe  pokazałeś  nam  miłość;  Chcemy  kochać  tak
mocno  jak ty. Ale pojawiają się teŜ napisy innej treści, czego karabinierzy nie są w
stanie zakazać, ani zmazać: Miłość nigdy nie ginie, panowie generałowie; Allende i
Neruda  nadal  Ŝyją;  Chwila  ciemności  nas  nie  oślepi.  Znajdują  się  one  nawet  w
miejscach  najtrudniej  dostępnych,  a  cały  płot  sprawia  wraŜenie,  jakby  z  braku
miejsca jedne napisy nakładały się na drugie. Przy odrobinie cierpliwości moŜna by
tu odtworzyć całe poematy Nerudy, układając w strofy luźne wersy, które zakochani
pisali  z  pamięci  na  sztachetach.  JednakŜe  najbardziej  zadziwiające  było  to,  Ŝe
podczas  naszej  wizyty  co  dziesięć-piętnaście  minut  teksty  na  płocie  zdawały  się
nabierać Ŝycia przy wstrząsach, jakie akurat w tym czasie targały ziemią. Płot niemal
podskakiwał,  drewno  trzeszczało  w  zawiasach,  szkło  i  metal  dźwięczały  jak  na
miotanej falą szalupie i miało się wraŜenie, Ŝe dosłownie cały świat drŜy wstrząsany
potęŜną dawką miłości zasianej w ogrodzie przy domu.

Kiedy przystąpiliśmy do pracy, wszystkie nasze zabiegi okazały się

zbyteczne. Nikt nie odebrał kamer, nikt nie zakazał nam wejścia — karabinierzy po
prostu poszli sobie na obiad. Sfilmowaliśmy wszystko, duŜo więcej, niŜ
planowaliśmy, Ugo bowiem był tak zachwycony podziemnymi wstrząsami morza, Ŝe

po pas wchodził w wodę, brnąc w fale rozbijające się z jakimś pierwotnym rykiem o
skały. Ryzykował Ŝyciem, bo nawet bez wstrząsów sejsmicznych nieujarzmione
morze mogło go rzucić na podwodne skały, nikt jednak nie zdołał go powstrzymać.
Kręcił bez wytchnienia, nie bacząc na cel ani kierunek. KaŜdy, kto choć trochę zna
się na tych sprawach, wie doskonale, Ŝe nic nie powstrzyma ani nie ujarzmi operatora
w transie.

„Grazia wstąpiła do nieba”

Tak jak ustaliliśmy, kaŜdą nakręconą taśmę natychmiast ekspediowaliśmy do

Santiago,  skąd  Grazia  miała  wywieźć  całość  do  Włoch  jeszcze  najbliŜszego
wieczoru.  Data  jej  podróŜy  nie  została  wybrana  przypadkiem.  Mniej  więcej  od
tygodnia szukaliśmy sposobu, jak pozbyć się z Chile całego nakręconego dotychczas
materiału,  nie  mogliśmy  jednak  ustalić  konspiracyjnych  szlaków  przerzutu
przewidzianych  w  naszych  pierwotnych  planach.  I  właśnie  wtedy  usłyszeliśmy,  Ŝe
oto  prosto  z  Rzymu  przybywa  nowy  chilijski  kardynał,  jego  eminencja  Francisco
Fresno; ma on zastąpić kardynała Silvę Henriqueza, który skończywszy sześćdziesiąt
pięć lat, odchodzi na emeryturę. Twórca i załoŜyciel Wikariatu Solidarności zaskarbił
sobie  wdzięczność  mieszkańców  Santiago,  a  klerowi  zaszczepił  wolę  walki,  co
spędzało sen z oczu władzom.

Nie bez powodu. W najuboŜszych dzielnicach nędzy są bowiem księŜa

pracujący  jako  drwale,  murarze,  najzwyklejsi  rzemieślnicy  ręka  w  rękę  z  prostymi
ludźmi; wielu z nich padło ofiarą policji w ulicznych manifestacjach. Nie tyle więc z
uprzejmości  wobec  nowego  kardynała  —  którego  przekonania  polityczne
pozostawały  póki  co  nieznane  —  ile  z  radości,  jaką  wywoływało  u  władz  odejście
kardynała Silvy Henriqueza, rząd zawiesił na kilka dni restrykcje stanu wojennego i
wzywał we wszystkich środkach przekazu, by nowego kardynała powitać w sposób
absolutnie wyjątkowy. Ale równocześnie, tak na wszelki wypadek, generał Pinochet
wraz z rodziną i całym dworem młodych, nikomu nie znanych ministrów udał się w
dwutygodniową  podróŜ  na  północ  kraju,  bez  wątpienia  po  to,  by  ani  on,  ani  nikt  z
jego  orszaku  nie  czuł  się  zobligowany  do  uczestnictwa  w  ceremonii  powitalnej,
której  przebieg  trudno  było  przewidzieć.  W  całym  mieście,  zdezorientowanym
sprzecznymi decyzjami władz, znalazło się ledwie dwa tysiące ludzi, którzy przyszli
na Plaza de Armas, gdzie spokojnie zmieściłoby się — jak zresztą oczekiwano — co
najmniej sześć tysięcy.

W kaŜdym razie łatwo było przewidzieć, Ŝe tego popołudnia niepewność

władz  to  rzecz  najbardziej  sprzyjająca  wypchnięciu  z  Chile  pierwszej  partii  taśm.
Jeszcze tej samej nocy dotarł do nas, do Valparaiso, zaszyfrowany meldunek: Grazia
wstąpiła do nieba. Bo tak było w istocie: przyjechała na lotnisko otoczone kordonem
wojska  jak  nigdy,  ale  teŜ  jak  nigdy  pełne  bałaganu  i  napięcia,  i  nie  kto  inny  jak
funkcjonariusze  policji  pomogli  jej  odprawić  bagaŜe,  Ŝeby  tylko  szybko  weszła  na
pokład tego samego samolotu, którym właśnie przyleciał kardynał.

Stało się: policja na tropie

Ów weekend, gdy kręciłem materiał w Concepción i Valparaiso, nie dając o

sobie  znaku  Ŝycia,  Elena  spędziła  cała  w  nerwach.  Zobowiązana  informować
natychmiast  o  kaŜdym  moim  zniknięciu,  odczekała  dłuŜej  niŜ  naleŜało,  świadoma
widać, jaki ze mnie niepoprawny miłośnik improwizacji. Czekała całą noc z soboty
na  niedzielę.  Rano,  widząc,  Ŝe  mnie  nie  ma,  próbowała  bezskutecznie  nawiązać
kontakt  z  ludźmi,  którzy  mogli  coś  o  mnie  wiedzieć.  Wyznaczyła  sobie  ostateczny
termin  na  godzinę  dwunastą  w  południe  w  poniedziałek,  później  miała  przekazać
dramatyczną wiadomość; na szczęście rano ujrzała mnie w drzwiach hotelu z twarzą
nieogoloną i noszącą wyraźne ślady niewyspania. Uczestniczyła w niejednej waŜnej i
ryzykownej misji i przysięgała mi, Ŝe nigdy nie przeŜyła tylu męczarni, co przy mnie
—  fałszywym,  niepokornym  małŜonku.  Tyle  Ŝe  tym  razem  miała  dodatkowe,
uzasadnione  powody.  W  efekcie  bowiem  licznych,  trudnych  do  opowiedzenia
zabiegów, serii spotkań i drobiazgowych ustaleń zdołała umówić mnie tego właśnie
dnia na godzinę jedenastą rano na spotkanie z przywódcami Frente Patriótico Manuel
Rodriguez — Patriotycznego Frontu imienia Manuela Rodrigueza.

Było to z całą pewnością spotkanie najtrudniejsze i najbardziej niebezpieczne

ze  wszystkich  zaplanowanych,  a  zarazem  najistotniejsze.  Frente  Patriótico  Manuel
Rodriguez tworzą niemal wyłącznie ludzie naleŜący do pokolenia, które jeszcze nie
ukończyło podstawówki, gdy Pinochet zagarnął władzę. Front zadeklarował się jako
zwolennik  jedności  wszystkich  sektorów  opozycji  na  rzecz  obalenia  dyktatury  i
przywrócenia  demokracji,  która  pozwoli  narodowi  chilijskiemu  stanowić  w  pełni
samorządnie o własnym losie. Jego nazwa nawiązuje do postaci wielce zasłuŜonej dla
chilijskiej  niepodległości  zdobytej  w  1810  roku;  Manuel  Rodriguez  zdawał  się
dysponować  nadnaturalną  siłą,  by  przechytrzyć  wszelkie  posterunki,  zarówno
wewnętrzne,  jak  i  zewnętrzne,  i  utrzymał  stały  kontakt  między  wojskami
wyzwoleńczymi  w  Mendozie,  po  stronie  argentyńskiej,  a  konspiracyjnymi  siłami
oporu w kraju, działającymi nadal po klęsce patriotów i ponownym przejęciu władzy
przez  rojalistów.  Wiele  elementów  ówczesnej  sytuacji  wykazuje  bardzo  wyraźne
podobieństwa z obecną sytuacją w Chile.

Wywiad z przywódcami Frente Patriótico Manuel Rodriguez to wyróŜnienie,

o jakim marzy kaŜdy dobry dziennikarz. Nie mogłem stanowić wyjątku. Udało mi się

dotrzeć  na  umówione  miejsce  dosłownie  w  ostatniej  chwili,  a  przedtem  poustawiać
członków ekipy w rozmaitych umówionych miejscach. Przybyłem sam na przystanek
autobusowy  przy  ulicy  Providencia  z  ustalonym  znakiem:  aktualnym  numerem  „El
Mercurio” i egzemplarzem czasopisma „¿Que pasa?”. Miałem jedynie czekać, aŜ ktoś
podejdzie  do  mnie  i  zapyta:  ”Jedzie  pan  na  plaŜę?”.  Miałem  na  to  odpowiedzieć:
„Nie,  wybieram  się  do  zoo”.  Hasło  brzmiało  absurdalnie,  bo  nikomu  nie  wpadłoby
przecieŜ  do  głowy  jechać  na  plaŜę  jesienią,  ale  dwaj  łącznicy  Frente  Patriótico
powiedzieli mi później, nie bez słuszności, Ŝe właśnie przez tę absurdalność odpadała
moŜliwość,  by  ktoś  uŜył  takiego  zdania  przez  pomyłkę  bądź  przez  przypadek.  Po
dziesięciu minutach, kiedy czułem juŜ, Ŝe moja obecność zbytnio rzuca się w oczy w
miejscu  tak  uczęszczanym,  ujrzałem  młodego  człowieka  średniego  wzrostu,  bardzo
szczupłego,  utykającego  na  lewą  nogę  i  w  berecie,  który  juŜ  z  daleka  pozwalał
rozpoznać w nim konspiratora. Podszedł do mnie, nie siląc się na Ŝadne udawanie, a
ja ruszyłem ku niemu, jeszcze zanim przekazaliśmy sobie hasło i odzew.

— Nie mogłeś się przebrać jakoś inaczej? — zapytałem ubawiony —

wyglądasz tak, Ŝe nawet ja się domyśliłem, kim jesteś.

Spojrzał na mnie raczej speszony niŜ zaskoczony.
— Bardzo się rzucam w oczy?
— Na milę — potwierdziłem
Chłopak miał poczucie humoru i nie pozował na konspiratora, co od

pierwszej  chwili  pozwoliło  złagodzić  napięcie.  Gdy  tylko  do  mnie  podszedł,
zatrzymała  się  przy  nas  furgonetka  z  nazwą  jakiejś  piekarni;  wsiadłem  do  niej  i
usadowiłem  się  na  miejscu  obok  kierowcy.  KrąŜyliśmy  sporo  po  centrum  miasta,
zbierając z najróŜniejszych miejsc członków włoskiej ekipy. Później zostawiono nas
w  pięciu  róŜnych  punktach,  potem  znów  rozwoŜono  róŜnymi  samochodami,  a  na
koniec  ponownie  zebrano  w  kolejnej  furgonetce,  gdzie  leŜały  juŜ  kamery,  światła  i
sprzęt nagłaśniający. Czułem się tak, jakbym grał w filmie szpiegowskim. Łącznik w
berecie o twarzy konspiratora zniknął przy którejś kolejnej rundzie i nigdy więcej go
nie  widziałem.  Zamiast  niego  pojawił  się  kierowca  obdarzony  swoistym  poczuciem
humoru  i  niebywale  zasadniczy.  Usadowiłem  się  obok  niego,  reszta  ekipy
rozmieściła się z tyłu, w części przeznaczonej na towar.

— Zrobimy sobie przejaŜdŜkę — powiedział — poczujecie zapaszek

chilijskiego morza.

Nastawił radio na cały regulator i zaczął krąŜyć po mieście, aŜ sam straciłem

orientację, gdzie jesteśmy. To mu jednak nie wystarczyło: kazał nam zamknąć oczy,
uŜywając chilijskiego wyraŜenia, które juŜ ulotniło mi się z pamięci: „Dobra,

dzieciaki: a teraz kimać”. Widząc, Ŝe nie reagujemy, powtórzył w sposób bardziej
zrozumiały:

— No prędzej, pozamykać oczka i nie otwierać, póki nie powiem, bo jak nie,

to koniec bajki.

Dodał, Ŝe przy tego typu operacjach posługiwano się zawsze specjalnym

rodzajem ślepych okularów, które z daleka wyglądają jak zwykłe okulary
przeciwsłoneczne, ale nic przez nie widać. Niestety, zapomniał je zabrać. Włosi
siedzący z tyłu nie rozumieli jego chilijskiej gwary i musiałem słuŜyć za tłumacza.

— Prześpijcie się — poleciłem.
Z ich min wynikało, Ŝe nadal niczego nie rozumieją.
— Przespać się?
— Słyszycie, co mówię: kładźcie się, zamknijcie oczy i nie otwierajcie, póki

nie powiem.

O dziesięć boler dalej

Pozwijali się w kłębki na podłodze furgonetki, a ja starałem się rozpoznać

okolice, przez które przejeŜdŜaliśmy. Niestety kierowca oznajmił mi bez ogródek:

— Pana to teŜ dotyczy, kolego, kimamy, i to juŜ!
Oparłem więc głowę o wezgłowie siedzenia, zamknąłem oczy i zatopiłem się

w  bolerach,  które  nieustannie  płynęły  z  radia.  Bolera  wiecznie  Ŝywe:  Raul  Chu
Moreno,  Lucho  Gatica,  Hugo  Romani,  Leo  Marini.  Czas  płynął,  pokolenia
odchodziły, a bolero królowało niepokonane w sercach Chilijczyków, bardziej niŜ w
jakimkolwiek  innym  kraju. Furgonetka  co  pewien  czas  przystawała,  dochodziły  nas
jakieś  niezrozumiale  szepty,  a  potem  głos  naszego  kierowcy:  „To  na  razie”.
Prawdopodobnie  kontaktował  się  z  innymi  działaczami  Frente  Patriótico,  którzy
czekali  nań  w  określonych  miejscach  i  przekazywali  mu  informacje  co  do  dalszej
drogi.  Raz  spróbowałem  otworzyć  oczy,  myśląc,  Ŝe  tego  nie  zauwaŜy,  ale  wtedy
odkryłem,  Ŝe  ustawił  lusterko  wsteczne  w  taki  sposób,  Ŝe  mógł  prowadzić,  bądź
rozmawiać z łącznikami, nie spuszczając z nas wzroku.

— Bez takich numerków! — ostrzegł w pewnej chwili. — Jak mi ktoś

otworzy oczy, zawracamy do domciu i cześć pieśni.

Zamknąłem więc oczy ponownie i zacząłem wtórować radiu: Que te quiero,

sabras que te quiero. Włosi leŜący w tyle na podłodze podchwycili melodię.
Kierowca rozpromienił się.

— Tak jest, dzieciaki, pośpiewajcie sobie, dobrze wam to idzie. Jesteście w

dobrych rękach.

Przed opuszczeniem Chile miałem takie swoje miejsca w Santiago, które

rozpoznawałem  z  zamkniętymi  oczami:  rzeźnie  po  odorze  zestarzałej  krwi,  osiedle
San Miguel po zapachu oleju silnikowego i urządzeń kolejowych. W Meksyku, gdzie
przez wiele lat mieszkałem, zawsze rozpoznawałem wylot na Cuernavacę, bo unosił
się  tam  charakterystyczny  dym  z  papierni,  a  dym  z  rafinerii  oznaczał  dzielnicę
Azcapotzalco.  Tamtego  przedpołudnia  w  Santiago  nie  czułem  Ŝadnego  znanego
zapachu, mimo Ŝe szukałem takowego z czystej ciekawości, kiedy sobie śpiewaliśmy.
Byliśmy przy dziesiątym bolerze, kiedy furgonetka stanęła.

— Nie otwierać oczek — szybko zaznaczył nasz kierowca — wysiądziemy

grzeczniutko, trzymając się za rączki, Ŝeby nikt nie potłukł sobie tyłeczka.

Tak teŜ uczyniliśmy, a następnie ruszyliśmy pod górę i znowu w dół

piaszczystą ścieŜką, stromą i zacienioną. Na koniec pogrąŜyliśmy się w ciemnościach
mniej chłodnych, za to przesyconych wonią świeŜych ryb i przez chwilę myślałem,
Ŝ

e dojechaliśmy nad morze, do Valparaiso. Ale podróŜ trwała zbyt krotko. Kiedy

kierowca  pozwolił  nam  wreszcie  otworzyć  oczy,  znajdowaliśmy  się  w  piątkę  w
wąskim  pomieszczeniu  o  czystych  ścianach,  z  tanimi,  ale  dobrze  utrzymanymi
meblami.  Na  wprost  mnie  stał  młody,  dobrze  ubrany  człowiek  ze  sztucznymi,
przyklejonymi naprędce wąsami. Parsknąłem śmiechem.

— Przyklej je porządnie — powiedziałem — bo nikt nie uwierzy, Ŝe są

prawdziwe.

TeŜ się roześmiał i odkleił wąsy.
— Spieszyłem się — wyjaśnił.
W ten sposób przełamaliśmy lody i, Ŝartując, przeszliśmy do sąsiedniego

pomieszczenia, gdzie leŜał, drzemiąc widocznie, młody człowiek z obandaŜowaną
głową. Dopiero wtedy zrozumieliśmy, Ŝe znajdujemy się w konspiracyjnym szpitalu,
nieźle zresztą wyposaŜonym, a ranny to Fernando Larenas Seguel, najbardziej
poszukiwany człowiek w Chile.

Miał dwadzieścia jeden lat i był najbardziej aktywnym działaczem Frente

Patriótico  Manuel  Rodriguez.  Dwa  tygodnie  temu,  kiedy  wracał  samochodem  do
domu w Santiago o pierwszej w nocy, sam i nieuzbrojony, otoczyło go nagle czterech
ludzi  w  cywilu  z  wojskowymi  karabinami.  Nie  padł  Ŝaden  rozkaz,  Ŝadne  pytanie;
jeden z nich strzelił przez szybę, a kula przebiła lewe przedramię i zraniła Larenasa w
głowę.  Czterdzieści  osiem  godzin  późnej  czterech  bojowników  Frente  Patriótico
dostało się do Kliniki Matki Boskiej ŚnieŜnej, gdzie ranny w stanie śpiączki leŜał pod

straŜą policji, i choć doszło do wymiany ognia, zdołali go wynieść i przewieźć do
jednego z czterech zakonspirowanych szpitali ruchu. W dniu naszego spotkania z
wolna odzyskiwał juŜ zdrowie i czuł się na tyle dobrze, by odpowiadać na zadawane
pytania.

Kilka dni później zostaliśmy przyjęci przez najwyŜsze władze Frente

Patriótico, przy zachowaniu identycznych jak wcześniej, dosłownie z kina wziętych,
ś

rodków ostroŜności, z jedną istotną róŜnicą: zamiast w zakonspirowanym szpitalu

spotkaliśmy  się  w  radosnym  i  ciepłym  domu  ludzi  naleŜących  do  klasy  średniej,  z
ogromną  kolekcją  płyt  wielkich  mistrzów  i  wspaniałą  biblioteką  pełną  juŜ
przeczytanych  ksiąŜek;  rzecz  rzadka  nawet  w  dobrych  czytelniach.  Nasi  rozmówcy
mieli  wystąpić  z  zasłoniętymi  twarzami,  uznaliśmy  jednak,  Ŝe  lepiej  z  tego
zrezygnować,  ograniczając  się  do  pewnych  zabiegów  technicznych:  odpowiedniego
ustawienia świateł i sposobu kadrowania. W efekcie, co widać na filmie, są bardziej
przekonujący, a w dodatku więcej w nich człowieczeństwa, a mniej okrucieństwa niŜ
przy tradycyjnie prowadzonych wywiadach z działaczami podziemia.

Po serii najróŜniejszych spotkań z osobistościami Ŝycia publicznego —

zarówno  tymi,  którzy  działają  oficjalnie,  jak  i  tymi,  którzy  pozostają  w  pełnej
konspiracji  —  doszliśmy  z  Eleną  do  wniosku,  Ŝe  powinna  ona  wrócić  do  swych
normalnych zadań w Europie, gdzie od jakiegoś czasu stale mieszka. Jej działalność
polityczna  jest  zbyt  waŜna,  by  tutaj,  bez  koniecznej  potrzeby  naraŜała  się  na
niebezpieczeństwo, a mnie nabyte dotąd doświadczenia pozwalają juŜ bez jej pomocy
dokończyć pozostałe wątki filmu, łatwiejsze w realizacji. Po dziś dzień nie spotkałem
Eleny, a wtedy, gdy patrzyłem, jak idzie w kierunku stacji metra, ponownie ubrana w
spódniczkę  w  szkocką  kratę  i  mokasyny,  jak  uczennica,  uświadomiłem  sobie,  Ŝe
będzie mi jej brak bardziej niŜ bym sądził, po tylu dniach fikcyjnego związku i tylu
wspólnych przejściach.

W przewidywaniu, Ŝe zagraniczne ekipy będą kiedyś musiały wyjechać z

Chile albo, co gorsza, otrzymają zakaz dalszego kręcenia, zwróciłem się do jednego z
oddziałów podziemnego ruchu oporu o pomoc w zebraniu ekipy młodych filmowców
naleŜących do ich organizacji. Był to dobry pomysł. Zespół ten wykonał powierzone
mu zadanie równie szybko i z równie świetnym rezultatem co pozostałe, a przy tym
okazywał  niezwykły  entuzjazm  do  tego,  co  robi;  zapewniono  nas,  Ŝe  są  to  ludzie
godni całkowitego zaufania i doskonale potrafią sobie poradzić w przypadku ryzyka.
Pod koniec, kiedy zagraniczne ekipy juŜ mi nie wystarczały i potrzebowałem więcej
ludzi  do  nakręcenia  scen  w  poblaciones,  ten  właśnie  pierwszy  zespół  podjął  się
zadania  stworzenia  kilku  kolejnych,  a  te  —  następnych;  w  rezultacie  w  ostatnim

tygodniu mojego pobytu pracowało dla mnie równolegle w róŜnych miejscach sześć
ekip  chilijskich.  Pomogły  mi  one  ponadto  lepiej  i  rozsądniej  ocenić  stopień
zdeterminowania  i  skuteczność  działania  młodego  pokolenia,  ludzi  zdecydowanych
bez pośpiechu i bez rozgłosu uwolnić Chile od katastrofalnych rządów wojska. Mimo
młodego  wieku  mają  oni  więcej  niŜ  jedną  wizję  przyszłości,  a  za  sobą  —  lata
anonimowej  działalności  i  cichych  zwycięstw,  czym  się  nie  chwalą,  skrywając  to
gdzieś w głębi serca.

Coś zaczyna się dziać wokół nas

Kiedy nagrywaliśmy wywiady z kierownictwem Frente Patriótico Manuel

Rodrlguez, ekipa francuska, w pełni wykonawszy ustalony plan pracy, przyjechała do
Santiago.  Było  to  konieczne,  bo  północ  Chile  to  historyczny  region  narodzin
pierwszych  partii  politycznych.  Tam  o  wiele  bardziej  szanuje  się  ciągłość
ideologiczną  i  polityczną,  począwszy  od  Luisa  Emilia  Recabarrena,  załoŜyciela
pierwszej  partii  robotniczej  na  początku  dwudziestego  wieku,  aŜ  po  Salvadora
Allende.  To  tutaj  leŜy  jedna  z  najbogatszych  w  świecie  kopalni  miedzi,
zmodernizowana  przez  Anglików  w  wieku  dziewiętnastym,  w  epoce  rewolucji
przemysłowej. Stąd wywodzi się chilijska klasa robotnicza, jak równieŜ chilijski ruch
społeczny,  z  całą  pewnością  najpowaŜniejszy  w  całej  Ameryce  Łacińskiej.
NajwaŜniejszym,  ale  zarazem  najbardziej  ryzykownym  posunięciem  Allende  jako
prezydenta  była  nacjonalizacja  kopalni  miedzi.  Jednym  z  pierwszych  posunięć
Pinocheta było zwrócenie ich dawnym właścicielom.

Sprawozdanie robocze Jean-Claude’a, szefa ekipy francuskiej, było

niezwykle szczegółowe i obszerne. Musiałem wyobrazić sobie wszystko na ekranie,
Ŝ

eby potem nie zepsuć całego filmu, bo przecieŜ nie mogłem zobaczyć ujęć, póki nie

znajdę  się  z  powrotem  w  Madrycie,  po  zakończeniu  zdjęć,  a  wtedy  będzie  juŜ  za
późno na jakiekolwiek poprawki. Po części ze względów bezpieczeństwa, ale przede
wszystkim  z  uwagi  na  przyjemność  przebywania  w  Chile,  nie  spotkaliśmy  się  w
jakimś  konkretnym  miejscu,  tylko  spacerowaliśmy  po  mieście  któregoś  kolejnego
ranka  tej  przełomowej  jesieni.  Chodziliśmy  po  centrum,  jeździliśmy  mniej
uczęszczanymi  autobusami,  piliśmy  kawę  w  miejscach  najbardziej  widocznych,
jedliśmy  owoce  morza  popijając  piwem,  a  z  nastaniem  wieczoru  znajdowaliśmy  się
tak daleko od hotelu, Ŝe postanowiliśmy wrócić metrem.

Nie znałem metra, bo zbudowano je juŜ za rządów junty wojskowej, choć

budowę  rozpoczynał  jeszcze  rząd  Freia,  a  kontynuował  Allende.  Zdumiała  mnie
panująca  tam  czystość,  zaskoczyło  znakomite  funkcjonowanie,  a  takŜe  łatwość,  z
jaką  moi  rodacy  przyzwyczaili  się  do  tego  podziemnego  środka  transportu.  Tego
ś

wiata dotychczas nie odkryłem, brakowało nam bowiem przekonującego argumentu,

by  ubiegać  się  o  zezwolenie  na  zdjęcia  w  metrze.  To,  Ŝe  zbudowali  je  Francuzi,
podsunęło  nam  myśl,  Ŝe  ekipa  Jean-Claude’a  moŜe  tu  właściwie  zrobić  kilka  ujęć.
Rozmawiając  właśnie  na  ten  temat,  doszliśmy  do  stacji  Pedro  Valdivia  i  oto  na
schodach  odniosłem  nagle  niepokojące  wraŜenie,  Ŝe  ktoś  nas  obserwuje.  Tak  było
istotnie: policjant w cywilu wpatrywał się w nas tak intensywnie, Ŝe jego spojrzenie i
moje skrzyŜowały się nagle.

W owym czasie potrafiłem juŜ rozpoznać w tłumie policjanta w cywilu. Choć

sami uwaŜają, Ŝe chodzą ubrani z wiejska, nie sposób ich nie rozpoznać w tych
niemodnych granatowych marynarkach trzy czwarte, z włosami ogolonymi niemal do
skóry jak u rekrutów. Ale pierwsze, co ich zdradza to sposób, w jaki patrzą.

Chilijczycy nikomu się nie przypatrują: idą ulicą czy jadą autobusem ze

spuszczonym  wzrokiem.  Gdy  więc  dostrzegłem  korpulentnego  jegomościa,  który
nadal  gapił  się  na  mnie,  choć  widział,  Ŝe  to  zauwaŜyłem,  zidentyfikowałem  go
natychmiast jako policjanta w cywilu. Stał, trzymając ręce w kieszeniach marynarki z
grubego  sukna,  z  papierosem  przylepionym  do  warg,  mruŜąc  lewe  oko  z  powodu
dymu  —  Ŝałosna  imitacja  detektywów  z  filmów  kryminalnych.  Nie  wiem,  czemu
wydało  mi  się,  Ŝe  to  Guatón  Romo,  tajny  agent  junty,  który  udając  Ŝarliwego
lewicowca  zdołał  przeniknąć  w  szeregi  opozycji,  po  czym  wydał  wielu  działaczy
podziemia, których następnie zgładzono.

Przyznaję, Ŝe popełniłem powaŜny błąd, wpatrując się w niego, ale w sposób

nieunikniony zadziałał tu nieświadomy impuls, a nie świadomy akt woli. Wiedziony
tą samą instynktowną siłą spojrzałem najpierw w lewo, potem w prawo i zobaczyłem
jeszcze  dwóch.  „Rozmawiajmy  obojętnie  o  czym  —  poleciłem  cicho  Jean-
Claude’owi  —  mów  coś  do  mnie,  ale  bez  Ŝadnych  ruchów,  nie  rozglądaj  się,  nie
odwracaj”. Zrozumiał i szliśmy dalej jak dwa niewiniątka, aŜ z powrotem wyszliśmy
na  powierzchnię.  Był  wieczór,  ale  znacznie  cieplejszy  i  jaśniejszy  niŜ  w  dni
poprzednie  i  tłumy  ludzi  wracały  Alamedą  do  domu.  Odsunąłem  się  od  Jean-
Claude’a.

— Znikaj — mruknąłem — jakoś cię później znajdę.
Ruszył biegiem w prawo, a ja w lewo i szybko wmieszałem się w tłum.

Złapałem taksówkę, która zatrzymała się tuŜ przy mnie dosłownie w wymarzonej
chwili, jak gdyby przysłała ją tutaj moja własna matka, i wsiadając, dojrzałem trzech

zdezorientowanych facetów, którzy wybiegli z metra i nie wiedzieli, za kim biec, za
Jean-Claude’em czy za mną, a potem tłum ich wchłonął.

Cztery przecznice dalej wysiadłem, złapałem taksówkę jadącą w przeciwnym

kierunku, później kolejną, i następną, aŜ wreszcie uznałem, Ŝe chyba juŜ mnie nie
ś

cigają. Nie rozumiem jedynie i w ogóle nie potrafię pojąć, po co mieli nas śledzić.

Wysiadłem przy pierwszym lepszym kinie i wszedłem, nie patrząc nawet, co grają,
przekonany, jak zawsze — to takie najczystsze zboczenie zawodowe — Ŝe nigdzie
nie ma lepszych i bezpieczniejszych warunków do myślenia.

Jak się panu widzą moje okrągłości?

W kinie szedł spektakl kombinowany: trochę filmu, trochę przedstawienia na

ywo. Nie zdąŜyłem jeszcze usiąść, kiedy film się skończył, zapalono część świateł i

konferansjer  zaczął  rozwlekle  zachwalać  spektakl.  Byłem  wciąŜ  pod  tak  wielkim
wraŜeniem tego, co się stało, Ŝe wciąŜ spoglądałem na drzwi, czy przypadkiem tu za
mną  nie  trafią.  Ludzie  siedzący  obok  takŜe  zaczęli  popatrywać  na  drzwi,  z  równie
wielkim zaciekawieniem, co jest w końcu typowe: wystarczy na ulicy nagle spojrzeć
w  niebo  i  zaraz  cały  tłum  przystaje  i  teŜ  podnosi  głowy,  starając  się  wypatrzyć  to
samo. Ale tam istniały chyba jakieś dodatkowe przyczyny. W ogóle wszystko w tym
przybytku  X  muzy  było  przedziwne.  Dekoracja,  światła,  połączenie  ekranu  i
striptease’u,  a  przede  wszystkim  publiczność  —  sami  faceci  i  to  w  dodatku  o
wyglądzie  zbiegów  naprawdę  nie  wiadomo  skąd.  KaŜdy  policjant,  słusznie  czy
niesłusznie, uznałby to zgromadzenie za wysoce podejrzane.

WraŜenie zakazanego spektaklu dodatkowo wzmacniali wykonawcy,

zwłaszcza  sam  konferansjer,  który  zapowiadając  dziewczyny  wychodzące  na  scenę,
opisywał  je  niczym  jakieś  smakowite  potrawy.  Zbierały  się  wokół  niego,  bardziej
nagie niŜ w chwili narodzin, bo ich wymalowane ciała miały podkreślać nieistniejące
walory.  Po  wstępnym  przemarszu  pozostała  na  scenie  brunetka  monumentalnych  o
monumentalnych  okrągłościach,  która  kiwała  się  i  ruszała  ustami,  udając,  Ŝe  to  ona
ś

piewa piosenkę Rocio Jurado nastawioną z płyty na cały regulator. Minęło juŜ

dostatecznie  duŜo  czasu,  bym  mógł  zaryzykować  opuszczenie  lokalu,  gdy  naraz
zeszła  ze  sceny,  ciągnąc  za  sobą  węŜowe  sploty  sznura  od  mikrofonu,  i  zaczęła
zadawać  widzom  pytania  z  bezwstydnym  wdziękiem.  Czekałem  na  sprzyjający
moment,  Ŝeby  wreszcie  wyjść,  kiedy  nagle  poczułem  światła  reflektora  skierowane
wprost na mnie i usłyszałem wulgarny głos fałszywej Rocio:

— A moŜe pan, pan z taką elegancką łysinką.
To oczywiście nie za siebie, ale za moje drugie ja, za tego kogoś, w którego

skórę niestety się wcielałem, musiałem odpowiadać. Panienka podeszła z tym swoim
mikrofonem tak blisko mnie, Ŝe poczułem zapach cebuli w jej oddechu i zapytała:

— Jak się szanowny pan zapatruje na moje biodra?
— No cóŜ — rzuciłem do mikrofonu — niczego sobie.
Odwróciła się do mnie tyłem i zaczęła ruszać pośladkami, ocierając się

niemal o moją twarz.

— A moje okrągłości, szanowny panie? Jak się panu widzą?
— Muszę przyznać, Ŝe absolutnie wspaniałe.
Po kaŜdej mojej odpowiedzi w głośnikach rozlegał się nagrany gromki

miech — jak w infantylnych amerykańskich komedyjkach w telewizji. Sztuczka

była konieczna, bo na sali nikt się nie śmiał, za to kaŜdy starał się jak najmniej rzucać
w oczy. Panienka podeszła jeszcze bliŜej mnie i zaczęła się wyginać tuŜ przy mojej
twarzy, demonstrując z kolei prawdziwy pieprzyk na pośladku, czarny i włochaty jak
pająk.

— Podoba się szanownemu panu mój pieprzyk?
Po kaŜdym pytaniu podsuwała mi do ust mikrofon, Ŝeby wszyscy słyszeli

moją odpowiedź.

— Pewnie — odparłem — jest pani wspaniała w kaŜdym calu.
— A co byśmy robili, gdybym panu zaproponowała noc we dwoje? Proszę

nam dokładnie opisać.

— No cóŜ, nie bardzo wiem; pewnie byśmy się kochali do białego rana.
Pytaniom nie było końca. W dodatku zdesperowany zapomniałem o moim

urugwajskim akcencie i dopiero w ostatniej chwili zdołałem skorygować błąd. Wtedy
zapytała, skąd jestem, nieudolnie przedrzeźniając mój nieokreślony akcent, a
usłyszawszy odpowiedź, wykrzyknęła:

— Urugwajczycy są wspaniali w łóŜku! Pan nie?
Nie pozostało mi nic innego niŜ okazać, Ŝe mnie to juŜ nudzi.
— Wie pani co, chyba wystarczy.
Zrozumiała, Ŝe na mnie nie ma co liczyć, i rozejrzała się za innym rozmówcą.

Gdy tylko uznałem, Ŝe moje wyjście nie będzie zbyt ostentacyjne, pospiesznie
opuściłem kino i pieszo udałem się do hotelu, targany narastającym niepokojem, Ŝe
wszystko, co się tego wieczoru wydarzyło, absolutnie nie było dziełem przypadku.

Uwaga: Mamy generała, który gotów mówić

Poza kontaktami Eleny zbudowałem sobie własny, uboczny świat pracy, a to

dzięki  przyjaciołom  sprzed  lat,  którzy  najpierw  pomogli  mi  przy  utworzeniu
chilijskich  ekip  filmowych,  a  potem  przy  wyprawach  do  poblaciones.  Pierwszą
osobą,  którą  odszukałem  po  powrocie  z  Concepción,  była  Eloisa  —  piękna,
elegancka  kobieta,  obecnie  Ŝona  jakiegoś  znanego  przemysłowca.  Skontaktowała
mnie  ona  ze  swoją  teściową,  wdową  po  siedemdziesiątce,  odwaŜną  i  sprytną,  która
walczyła z samotnością, oglądając namiętnie telewizyjne seriale i marząc skrycie, by
naprawdę przeŜyć coś niezwykłego i niebezpiecznego.

Eloisa i ja prowadziliśmy wspólnie działalność polityczną na uniwersytecie, a

nasza  przyjaźń  skonsolidowała  się  w  czasie  ostatniej  kampanii  prezydenckiej
Salvadora Allende, przy której oboje pracowaliśmy w dziale propagandy. W kilka dni
po  przylocie  dowiedziałem  się  przypadkiem,  Ŝe  teraz  jest  ona  gwiazdą  w  jakiejś
agencji public relations i nie mogłem oprzeć się pokusie, by do niej zadzwonić, nie
przedstawiając  się  na  razie,  i  sprawdzić,  czy  to  rzeczywiście  ona.  Spokojny
zdecydowany  głos  w  słuchawce  mógł  istotnie  naleŜeć  do  niej,  ale  coś  mi  nie
pasowało  w  dykcji.  Jeszcze  tego  samego  wieczoru  zasiadłem  samotnie  w  kawiarni
przy  ulicy  Huerfano,  skąd  mogłem  obserwować  wejście  do  biura,  gdzie  pracuje,  i
zobaczyłem,  Ŝe  to  naprawdę  ona.  Mało  Ŝe  wcale  nie  było  po  niej  widać  upływu
dwunastu  lat  od  czasu,  gdy  widzieliśmy  się  ostatnio,  to  wyglądała  piękniej  i
wytworniej

niŜ

kiedykolwiek

przedtem.

ZauwaŜyłem

teŜ,

nie

umundurowanego  szofera,  jak  moŜna  by  się  spodziewać  po  Ŝonie  wpływowego
burŜuja,  ale  sama  prowadzi  lśniące  srebrzyste  BMW  635.  Wówczas  postanowiłem
przesłać jej pocztą kartkę zawierającą jedno tylko zdanie: „Przyjechał Antonio i chce
się  z  tobą  zobaczyć”.  Pod  tym  fałszywym  imieniem  znała  mnie  z  uniwersyteckiej
działalności politycznej i miałem nadzieję, Ŝe jeszcze pamięta.

Nie myliłem się. Następnego dnia, punktualnie o pierwszej, srebrny rekin

przejechał na pełnym gazie koło agencji Renault, na rogu Apoquindo. Wskoczyłem
do środka, zatrzasnąłem drzwi, a ona zamarła i dopiero mój śmiech przekonał ją, Ŝe
to naprawdę ja.

— Zwariowałeś! — wykrztusiła.
— Z całą pewnością — odparłem.

Pojechaliśmy na obiad do knajpki, gdzie byłem tylko raz, pierwszego dnia po

przyjeździe,  ale  zastaliśmy  drzwi  zamknięte  i  zabite  deskami,  a  wisząca  na  nich
kartka  oznajmiała  niczym  epitafium:  „Zamknięte  na  zawsze”.  Poszliśmy  więc  do
znanej mi francuskiej restauracji w pobliŜu. Nie pamiętam nazwy, ale jest wygodna, z
dobrą  obsługą,  a  znajduje  się  naprzeciwko  najbardziej  znanego  i  najelegantszego
motelu w mieście. Eloisę bawiło rozpoznawanie, do kogo naleŜą samochody tych, co
przyjeŜdŜali  na  godziny  miłości  w  czasie,  gdy  jedliśmy,  a  ja  nie  mogłem  się  dość
nadziwić jej dojrzałemu, wspaniałemu poczuciu humoru.

Od razu przeszedłem do rzeczy. Powiedziałem jej bez ogródek, jakie są

przyczyny  mojego  nielegalnego  pobytu,  i  poprosiłem  o  pomoc  w  nawiązaniu
kontaktów  w  miarę  nie  ryzykownych  dla  kobiety  z  jej  pozycją,  chronionej
przywilejami klasy, do jakiej naleŜy. Nie miałem wtedy jeszcze planu, jak kręcić w
poblaciones przy braku politycznych ojców chrzestnych, i sądziłem, Ŝe moŜe to ona
pomoŜe  mi  odnaleźć  wspólnych  przyjaciół  z  okresu  Unidad  Popular,  których
straciłem z oczu w konspiracyjnej zawierusze.

Nie tylko z entuzjazmem przyjęła propozycję, ale przez trzy kolejne noce

towarzyszyła mi w tajnych spotkaniach w tych dzielnicach miasta, gdzie było
stosunkowo najmniej niebezpiecznie pojawić się samochodem takim jak jej.

— Nikt chyba nie uwierzy, Ŝe BWW 635 moŜe naleŜeć do przeciwnika

legalnej władzy — twierdziła zachwycona.

To dzięki temu nie aresztowano mnie pewnej nocy, kiedy w czasie

konspiracyjnego  spotkania  zostaliśmy  zaskoczeni  przez  jedno  z  tych  częstych
wyłączeń  prądu.  Ruch  oporu  nierzadko  uciekał  się  wówczas  do  tej  metody,  zresztą
nasi  rozmówcy  uprzedzili  nas  o  akcji.  Najpierw  dopływ  prądu  miał  być  odcięty  na
czterdzieści  minut,  potem  na  godzinę,  a  w  końcu  na  jakieś  dwa-trzy  dni  i  to
dosłownie  w  całym  Santiago.  Spotkanie  przewidziane  było  na  dosyć  wczesną  porę,
jako  Ŝe  policja  przy  kaŜdej  takiej  kolejnej  akcji  wpadała  w  stan  histerycznego,
podwyŜszonego  napięcia  i  zatrzymanych  na  ulicy  ludzi  traktowała  z  całą
bezwzględnością  i  okrucieństwem,  a  potem  zaczynała  się  godzina  policyjna.  W
ostatniej  jednak  chwili  coś  nam  wszystkim  wypadło  i  nawet  nie  zdąŜyliśmy  wyjść
poza wstępne ustalenia, kiedy światło zgasło po raz pierwszy.

Ludzie odpowiedzialni za nasze spotkanie postanowili, Ŝe Eloisa i ja

wyjdziemy  pierwsi,  kiedy  tylko  znów  włączą  prąd,  a  reszta  opuści  lokal  potem,
pojedynczo.  Tak  teŜ  zrobiliśmy.  Gdy  tylko  zabłysło  światło,  ruszyliśmy
niewybrukowaną  drogą,  wiodącą  zboczem  wzgórza.  Nagle  na  którymś  zakręcie
wjechaliśmy  prosto  w  karawanę  suk  CNI,  które  utworzyły  coś  w  rodzaju  tunelu

wzdłuŜ drogi. Ubrani po cywilnemu agenci uzbrojeni byli w karabiny. Eloisa chciała
zahamować, ale nie pozwoliłem jej na to.

— PrzecieŜ trzeba stanąć — protestowała.
— Jedź — powtórzyłem — nie denerwuj się, gadaj, śmiej się i nie zatrzymuj

tak długo, póki ci nie kaŜą. Papiery mam w porządku.

Mówiąc to, odruchowo pomacałem kieszeń i głos zamarł mi w gardle: nie

miałem przy sobie portfela z dokumentami. I właśnie wtedy jeden z agentów stanął
na środku drogi, podnosząc rękę, i Eloisa musiała się zatrzymać. Oświetlił nam
obojgu twarze latarką, omiótł snopem światła wnętrze wozu i bez słowa kazał jechać
dalej. Eloisa miała rację: nie sposób uwierzyć, Ŝe pasaŜerowie takiego wozu mogą
mieć coś wspólnego z podziemiem.

Babunia ze spadochronem

Mniej więcej w tym samym czasie miałem poznać teściową Eloisy, którą

oboje,  od  pierwszej  wizyty,  postanowiliśmy  nazywać  Clemencia  Isaura:
przypadkowy  zbieg  tych  samych  skojarzeń,  których  nigdy  do  końca  nie
rozszyfrowaliśmy.  Wpadliśmy  bez  zapowiedzi  do  jej  pysznie  urządzonej  rezydencji
w  eleganckim  barrio  alto  pod  numerem  727,  o  piątej  po  południu,  i  zastaliśmy  ją
zadowoloną  jak  zawsze,  przy  filiŜance  herbaty  z  angielskimi  herbatnikami,  przed
telewizorem, którego ekran dosłownie spływał krwią, a serie wystrzałów grzmiały w
całym  salonie.  Miała  na  sobie  kostium  dobrej  firmy,  kapelusz  i  rękawiczki,  bo
zawsze pija popołudniową herbatę ubrana jak na przyjęcie urodzinowe, nawet będąc
sama.  Te  obyczaje  rodem  z  angielskiej  powieści  nie  do  końca  jednak  musiały
odpowiadać jej naturze, bo juŜ jako męŜatka i matka została pilotem szybowcowym
w Kanadzie i zaliczyła niemałą liczbę skoków ze spadochronem.

Kiedy zorientowała się, Ŝe potrzebujemy jej do jakichś konspiracyjnych

spraw,  szalenie  waŜnych  i  wielce  niebezpiecznych,  powiedziała  jedynie:  „Świetnie,
bo  Ŝycie  tutaj  stało  się  tak  nudne,  Ŝe  człowiek  tylko  ubiera  się  i  maluje,  Ŝeby
wyglądać  elegancko,  i  stara  się  nie  wiadomo  po  co”.  Ale  konkretna  propozycja:
pomoc w odnalezieniu pięciu osób w trudno dostępnych dzielnicach miasta mocno ją
rozczarowała.

— śeby chociaŜ chodziło o podłoŜenie bomb! — Ŝałowała.
Nie chciałem szukać owych pięciu ludzi zwyczajowo przyjętymi

konspiracyjnymi kanałami. Wszyscy oni pracowali kiedyś ze mną w Unidad Popular.

aden nie musiał emigrować. Pierwszym był ten, który w dniu zamachu powiadomił

Ely, Ŝe mają mnie rozstrzelać przed siedzibą Chile Films. Drugi siedział rok w obozie
koncentracyjnym, a potem wrócił do Santiago i prowadził pozornie normalne Ŝycie,
po uszy zaangaŜowany w konspirację. Trzeci z nich przez pewien czas przebywał w
Meksyku,  gdzie  nawiązał kontakty z chilijskimi emigrantami, a potem na legalnych
papierach  wrócił,  by  w  kraju  pracować  dla  podziemia.  Czwarty  był  moim
współpracownikiem  w  szkole  teatralnej,  a  potem  w  kinie  i  telewizji;  teraz  stał  się
aktywnym przywódcą robotniczym. Piąty przez dwa lata przebywał we Włoszech, a
obecnie  pracuje  jako  kierowca  tirów,  dzięki  czemu  wykonuje  świetną  robotę,  gdy
trzeba skoordynować działania. Wszyscy oni pozmieniali adresy, pracę i toŜsamość, i
nie  miałem  pojęcia,  gdzie  ich  szukać.  W  podobny  sposób  Ŝyje  ponad  tysiąc
Chilijczyków:  działają  w  strukturach  podziemnych  pod  innymi  nazwiskami  niŜ  te,
jakie  nosili  do  roku  1973.  Zadaniem  Clemencii  Isaury  było  znalezienie  początku
nitki, aby dotrzeć po niej do kłębka.

Poza wszystkim wszelkie znajomości, jakie mogła przy tym nawiązać, byłyby

dla nas niezwykle cenne, bo dzięki temu moglibyśmy ustalić najpierw, w jakim stanie
ducha znajdują się moi starzy przyjaciele przed wyjawieniem im, Ŝe jestem w Chile i
potrzebuję ich pomocy. Nie wiem dokładnie, jak udało się starszej pani wykonać
zadanie. Prawie nie mieliśmy czasu, by spokojnie pogadać przed moim wyjazdem, a
sam teŜ nie zadawałem jej zbyt wielu szczegółowych pytań, bo nie myślałem jeszcze
wówczas, Ŝe kiedyś przyda mi się to do ksiąŜki. Pamiętam tylko, Ŝe powiedziała mi,
iŜ nigdy nie widziała w telewizji filmu mocniej trzymającego w napięciu niŜ to, co
sama przeŜyła.

Wiem, Ŝe musiała dreptać całymi dniami po peryferyjnych dzielnicach, tu

zapytać,  ówdzie  sprawdzić,  mając  za  punkt  wyjścia  jakieś  szczątkowe  informacje,
które cudem wydobyłem z zakamarków swojej pamięci. Uprzedzałem, Ŝeby włoŜyła
na siebie coś, co pozwoli jej bez problemu zgubić się w nędznie odzianym tłumie, ale
nie posłuchała mnie. Na wyboiste wertepy nędznych przedmieść Santiago poszła jak
na  herbatę  z  angielskimi  ciasteczkami.  JakieŜ  musiało  być  zdumienie  ludzi,
zaskoczonych  nagle  przez  dystyngowaną  starszą  panią,  wypytującą  z  podejrzaną
ciekawością o jakiś mało znany adres. Ale jej nieodparty urok osobisty i zwyczajne
ludzkie ciepło szybko budziły zaufanie. Po tygodniu udało jej się zlokalizować trzech
moich zagubionych towarzyszy i wydała dla nich w swojej rezydencji pod numerem
727  kolację  tak  uroczystą  i  tak  pod  kaŜdym  względem  wyszukaną,  jak  gdyby
chodziło  o  jakieś  galowe  przyjęcie.  Dzięki  temu  udało  się  stworzyć  pierwszą  ekipę
chilijską i nawiązać kontakty niezbędne do tego, by w ogóle móc nakręcić sceny w

poblaciones.  Z  kolei  niezapomnianą  bohaterką  następnego  etapu  negocjacji  była
cudowna,  drobna,  skromna,  niepozorna  kobieta:  to  dzięki  jej  cichej  pracowitości  i
zmysłowi  organizacyjnemu  udało  się  uniknąć  wszelkich  potknięć  przy  zdjęciach  w
dzielnicach  nędzy.  Nazwaliśmy  ją  „niezmordowaną  mróweczką”.  To  imię,  jedyne
zresztą, pod jakim ją znaliśmy, w pełni oddawało jej charakter, a zarazem stanowiło
wyraz uznania dla jej odwagi.

Długo poszukiwany General Electric

Clemencia Isaura działała, a ja przy pomocy Eloisy wykorzystywałem

godziny  wolne  od  zdjęć  dla  nawiązania  kontaktów  na  wysokim  szczeblu.  Pewnego
wieczoru czekaliśmy w luksusowej restauracji na łącznika, który, nawiasem mówiąc,
w  ogóle  nie  przyszedł,  gdy  na  salę  wkroczyło  dwóch  generałów  opancerzonych
orderami. Eloisa pomachała im z daleka ręką w sposób tak poufały, Ŝe ogarnęły mnie
najczarniejsze przeczucia. Jeden z nich podszedł do naszego stolika i przez dobrych
kilka  chwil  stał,  prowadząc  z  Eloisą  towarzyską  pogawędkę,  mnie  nie  zaszczycając
nawet  przelotnym  spojrzeniem.  Nie  potrafiłem  ustalić  jego  stopnia,  bo  nigdy  nie
nauczyłem się rozróŜniać między gwiazdkami generałów a gwiazdkami hoteli. Kiedy
wreszcie  sobie  poszedł,  ściszyła  głos  i  po  raz  pierwszy  zaczęła  mi  opowiadać  o
zaŜyłych stosunkach  z  pewnymi  wysokiego  stopnia  wojskowymi, u których bywa z
racji pracy.

W jej opinii Pinochet utrzymuje się przy władzy tak długo, dzięki temu, Ŝe

odesłał  na  emeryturę  oficerów  naleŜących  do  jego  pokolenia.  Obecnie  jest  on
najwyŜszym  dowódcą  nowej  kadry  oficerskiej  złoŜonej  z  ludzi,  którzy  zawsze  byli
duŜo  niŜsi  od  niego  stopniem,  nie  są  jego  przyjaciółmi,  właściwie  słabo  go  znają  i
większość jest mu posłuszna i to bezwzględnie. Zarazem jest to jego słaby punkt, bo
wielu nowych oficerów uwaŜa, Ŝe to nie oni ponoszą odpowiedzialność za zabójstwo
prezydenta Allende, za barbarzyński czas krwawych represji i wszelkie naduŜycia. Są
przekonani,  Ŝe  mają  czyste  ręce,  i  dlatego  czują  się  powołani,  by  dyskutować  z
cywilami  o  bezbolesnym  powrocie  do  demokracji.  Widząc  zaskoczenie  na  mojej
twarzy  Eloisą  oznajmiła,  Ŝe  przynajmniej  jeden  generał,  jakiego  zna,  gotów  jest
ujawnić publicznie głęboki rozdźwięk rysujący się w armii.

— AŜ się pali, Ŝeby mówić — zakończyła.
Informacja ta była dla mnie rewelacją. MoŜliwość wprowadzenia do filmu

takiego spektakularnego oświadczenia zmieniała całkowicie plany na następne dni.

Gorzej, Ŝe Eloisa nie mogła naraŜać się na ryzyko nawiązania pierwszego kontaktu,
zresztą nie miała na to czasu, bo dwa dni później wyjeŜdŜała z męŜem na trzy
miesiące do Europy.

Ale kilka dni później wezwała mnie pilnie do siebie Clemencia Isaura i

powierzyła mi hasła, które ktoś jej przekazał na prośbę Eloisy, dotyczące kontaktu z
niezadowolonym generałem, którego juŜ ochrzciliśmy pseudonimem General
Electric. Wręczyła mi teŜ malutką elektroniczną szachownicę do samotnego
rozgrywania partii szachów, którą mam nosić przy sobie, począwszy od następnego
dnia, chodząc do kościoła Świętego Franciszka na piątą po południu.

Nie pamiętam od jak dawna nie przestąpiłem progu kościoła. Najbardziej

zwróciło  moją  uwagę  to,  Ŝe  było  tam  wiele  kobiet  i  niemało  męŜczyzn,  a  kaŜdy  z
obecnych  był  czymś  zajęty:  czytał  ksiąŜkę  czy  gazetę,  stawiał  pasjanse,  robił  na
drutach albo grał w wilki i owce. Dopiero wtedy zrozumiałem, czemu Eloisa wysłała
mnie tam z elektroniczną szachownicą, co w pierwszej chwili wydało mi się czymś
absolutnie wbrew zasadzie, by nie zwracać na siebie uwagi — zwłaszcza w kościele.
Ludzie,  tak  jak  zaobserwowałem  pierwszego  wieczoru  po  przyjeździe,  siedzieli
milczący,  małomówni  w  półmroku  zapadającego  zmierzchu.  Właściwie  tacy
naprawdę  byli  Chilijczycy  przed  nastaniem  rządów  Unidad  Popular.  Do  wielkiej
zmiany  doprowadziło  wykrystalizowanie  się  kandydatury  Salvadora  Allende  i
pojawienie  się  pewnej  szansy  na  zwycięstwo  w  wyborach.  Jego  wygrana  zmieniła
nas w jednej chwili w inny kraj: zaczęliśmy śpiewać na ulicy, pisaliśmy na murach,
pojawiły  się  uliczne  spektakle  teatralne  i  seanse  kinowe;  tłumy  uczestniczyły  w
manifestacjach, a ludzie jawnie okazywali rozpierającą ich radość.

Czekałem przez dwa kolejne dni, grając w szachy ze swoim drugim,

urugwajskim ja, aŜ w pewnej chwili usłyszałem za sobą kobiecy szept. Siedziałem, a
kobieta klęczała na stopniu za mną, tak Ŝe szeptała mi niemalŜe wprost do ucha.

— Proszę się nie odwracać i nic nie mówić — mówiła cicho jak na spowiedzi

— niech pan zapamięta numer telefonu oraz hasło i odzew, które podam, i niech pan
wyjdzie z kościoła nie wcześniej niŜ piętnaście minut po mnie.

Dopiero kiedy się podniosła i ruszyła w kierunku głównego ołtarza, zdałem

sobie  sprawę,  Ŝe  to  zakonnica  —  młoda  i  bardzo  piękna.  Jedyne,  co  musiałem
zapamiętać,  to  hasło  i  odzew,  bo  numer  telefonu  zanotowałem  sobie  pionkami  na
szachownicy.  Pewnie  tą  drogą  miałem  dotrzeć  do  naszego  General  Electric.  Chyba
jednak karty rozdano juŜ inaczej. Przez kolejne dni z rosnącym niepokojem uparcie
dzwoniłem pod podany numer i zawsze otrzymywałem tę samą odpowiedź: „Proszę
zadzwonić jutro”.

Jak tu zrozumieć policję?

W chwili najmniej spodziewanej Jean-Claude przyniósł niemiłe, zaskakujące

wieści. Według informacji France Presse podanej w ParyŜu, a nadanej z Santiago w
ubiegłym tygodniu, trzej członkowie włoskiej ekipy filmowej pracującej w Chile w
niejasnych okolicznościach zostali zatrzymani przez policję, kiedy kręcili bez
zezwolenia w poblacion La Legua.

Franz uwaŜał, Ŝe to koniec, ja starałem się zachować spokój. Jean-Claude nie

wiedział o istnieniu innych, prócz własnej, pracujących ze mną ekip, a z kolei tamte
nie miały pojęcia o Francuzach. Alarmująca była sama sytuacja w jakiej do tego
doszło: jeŜeli został aresztowany ktoś pracujący w podobnych warunkach co Jean-
Claude, to i on sam naraŜa się na ryzyko zatrzymania. Starałem się go uspokoić.

— Nie przejmuj się, to nie ma nic wspólnego z nami — mówiłem.
Gdy tylko zostałem sam, natychmiast udałem się na poszukiwanie Włochów.

Zastałem ich całych i zdrowych tam, gdzie być powinni. Grazia wróciła juŜ z Europy
i ponownie dołączyła do ekipy. Ugo potwierdził, Ŝe wiadomość podano równieŜ we
Włoszech, choć agencja włoska informację zdementowała. Najgorsze, Ŝe ta fałszywa
wiadomość dotyczyła ich, wymienionych z nazwiska, i Ŝe rozeszła się z szybkością
błyskawicy.  Nic  dziwnego.  Santiago,  w  szponach  dyktatury,  to  istny  rój  plotek.
Rodzą się, powielają i giną w niewiarygodnym tempie, kilkakrotnie w przeciągu tego
samego  dnia,  ale  tkwi  w  nich  zawsze  jakiś  ułamek  prawdy.  Wiadomość  o  losach
włoskiej  ekipy  nie  stanowiła  wyjątku.  Tyle  o  tym  mówiono poprzedniego  wieczoru
podczas  przyjęcia  we  włoskiej  ambasadzie,  Ŝe  kiedy  członkowie  ekipy  weszli  do
salonu, powitał ich ni mniej, ni więcej tylko sam szef DINACO — Dirección General
de  Comunicaciones,  czyli  Generalnej  Dyrekcji  ds.  Informacji  —  który  głośno,  tak,
Ŝ

eby go wszyscy słyszeli, oznajmił:

— Widzicie państwo? Oto nasi trzej więźniowie.
Grazia, jeszcze zanim poznała treść podanej informacji, miała wraŜenie, Ŝe są

ledzeni. Co więcej, po powrocie z przyjęcia w ambasadzie do hotelu stwierdziła, Ŝe

ktoś musiał grzebać w walizkach i dokumentach pozostawionych w pokojach, choć
niczego nie brakowało. Mogło to być złudzenie wywołane zdenerwowaniem, ale
mogła być równieŜ ostrzegawcza rewizja. W kaŜdym bądź razie istniały powody, by
przypuszczać, Ŝe coś się wokół nich rzeczywiście dzieje.

Tej nocy nie spałem; pisałem list do prezesa Sądu NajwyŜszego, w którym

ujawniałem  kulisy  mego  konspiracyjnego  pobytu;  chciałem  mieć  gotowy  tekst  na
wypadek  aresztowania.  Pomysł  nie  wpadł  mi  do  głowy  nagle:  zrodził  się  wskutek
długich  przemyśleń,  cisnących  mi  się  coraz  częściej  do  głowy,  w  miarę  jak  policja
coraz bardziej deptała nam po piętach. Początkowo miało to być jedno dramatyczne
zdanie, taki list rozbitka wciśnięty w butelkę i rzucony w morze, ale kiedy zasiadłem
do pisania, uświadomiłem sobie, Ŝe jednak powinienem uzasadnić swoje działania z
politycznego  i  z  czysto  ludzkiego  punktu  widzenia:  w  pewnym  sensie  jestem
wyrazicielem  uczuć  setek  Chilijczyków,  którzy  podobnie  jak  ja  walczą  z  chorobą
spowodowaną  wygnaniem  z  własnego  kraju.  Zaczynałem  ten  list  wiele  razy  i
niezadowolony  darłem  kolejne  kartki,  zamknięty  w  ciemnym  hotelowym  pokoju  —
lokum  wygnańca  na  własnej  ziemi.  Kiedy  skończyłem,  dzwony  na  kościelnych
wieŜach  właśnie  dzwoniły  na  poranną  mszę,  przerywając  martwą  ciszę  godziny
policyjnej,  a  pierwsze  oznaki  świtu  z  trudem  przebijały  się  przez  mgły  tej
niezapomnianej jesieni.

Nawet własna matka mnie nie poznaje

Istniały naprawdę wystarczające powody do obaw, Ŝe policja wie o moim

pobycie w Chile i ma dokładne informacje, co robię. Przebywaliśmy w Santiago juŜ
ponad miesiąc, ekipy pojawiały się w miejscach publicznych częściej, niŜ naleŜało,
nawiązaliśmy kontakty z rozmaitymi ludźmi i wiele osób wiedziało, Ŝe w istocie to ja
kręcę film. Przyzwyczaiłem się tak bardzo do swojej nowej toŜsamości, Ŝe zdarzało
mi się zapominać o urugwajskim akcencie i, prawdę mówiąc, nie przestrzegałem juŜ
bezwzględnych reguł konspiracji.

Z początku wszystkie spotkania odbywaliśmy w samochodach; zmienialiśmy

je  co  kilka  przecznic  i  jeździliśmy  po  całym  mieście  bez  określonego  celu.  Metoda
okazała  się  jednak  skomplikowana,  bo  czasem  naraŜaliśmy  się  na  ryzyko  duŜo
większe  niŜ  to,  którego  staraliśmy  się  unikać.  Oto  na  przykład  pewnego  wieczoru
wysiadłem  z  samochodu  na  rogu  Providencia  i  Los  Leones,  skąd  w  ciągu  pięciu
minut  miał  mnie  zabrać  niebieski  renault  12  z  plakietką  Ligi  Ochrony  Przyrody  na
przedniej szybie. I rzeczywiście: punktualnie podjechał renault 12, tak niebieściutki i
błyszczący,  Ŝe  nawet  nie  spojrzałem,  czy  ma  jakieś  znaki  szczególne,  tylko
wpakowałem się na tylne siedzenie i usadowiłem obok kobiety w dojrzałym wieku,
ale  wciąŜ  pięknej,  pachnącej  jakimiś  prowokującymi  perfumami,  całej  skąpanej  w
biŜuterii i w futrze z róŜowych norek, które musiało kosztować dwa albo i trzy razy
więcej  niŜ  samochód.  Typowy,  choć  rzadko  spotykany  okaz  z  najlepszych  dzielnic
Santiago.  Na  mój  widok  zamarła  z  ustami  otwartymi  z  przeraŜenia,  choć  od  razu
zacząłem ją uspokajać, podając hasło.

— Gdzie o tej porze mógłbym kupić parasol?
Szofer w uniformie odwrócił się w moim kierunku i zagroził:
— Proszę wysiąść albo wołam policję.
Jedno spojrzenie wystarczyło, bym sobie uświadomił, Ŝe na przedniej szybie

nie ma plakietki, i poczułem, Ŝe się ośmieszyłem. „Przepraszam, pomyliłem
samochód” — wyjaśniłem. Ale i kobieta odzyskała juŜ rezon. Chwyciła mnie za rękę,
nie pozwalając wysiąść, a szofera udobruchała, pytając słodko brzmiącym sopranem:

— Czy domy towarowe Paris będą o tej porze otwarte?
Szofer był zdania, Ŝe tak, uparła się zatem, Ŝe mnie tam podrzuci po parasol.

Była nie tylko piękna, ale pełna wdzięku i ciepła, i przychodziła człowiekowi chęć,

by choć na jedną noc zapomnieć o represjach, polityce i sztuce, i zostać z nią w tym
wnętrzu dosłownie przesyconym jej istotą. Wysadziła mnie przed wejściem do
domów towarowych Paris, przepraszając, Ŝe nie moŜe dotrzymać mi towarzystwa
przy wyborze parasola, bo juŜ jest o pół godziny spóźniona, a musi jeszcze odebrać
męŜa, z którym później idą na koncert światowej sławy pianisty — nazwisko uleciało
mi z pamięci.

To było zwykłe, codzienne ryzyko. Z czasem nauczyliśmy się wymyślać

krótsze  hasła  rozpoznawcze  na  konspiracyjne  spotkania.  Zaprzyjaźnialiśmy  się  z
łącznikami od pierwszej chwili i nie przechodziliśmy bezpośrednio do sprawy, tylko
wdawaliśmy  się  w  rozmowy  na  temat  sytuacji  politycznej,  ostatnich  nowości
kinowych i literackich, plotkowaliśmy o wspólnych przyjaciołach, których pragnąłem
odwiedzić,  mimo  ostrzeŜeń,  bym  nie  ulegał  takim  pokusom.  Pewien  łącznik,  moŜe
chcąc  uniknąć  wszelkich  podejrzeń,  przyszedł  na  spotkanie  z  synkiem,  a  ten
podniecony  zapytał:  „To  ty  kręcisz  film  o  Supermanie?”.  Dzięki  temu  zaczynałem
pojmować, Ŝe moŜna mieszkać w Chile i nadal się ukrywać; setki emigrantów, którzy
po  kryjomu  wrócili,  prowadzą  codzienne  Ŝycie,  wolni  od  tego  napięcia,  jakie  ja
odczuwałem  na  samym  początku.  Gdyby  nie  zaangaŜowanie  w  pracę  nad  filmem  i
zobowiązania  zaciągnięte  nie  tylko  przecieŜ  wobec  własnego  kraju  i  przyjaciół,  ale
teŜ  wobec  siebie  samego,  porzuciłbym  zawód  i  środowisko  i  pozostał  w  Santiago,
powróciwszy do własnej twarzy.

Ale wobec podejrzeń, Ŝe policja depce nam po piętach, resztki rozsądku

kazały mi działać inaczej. Pozostawało nam ciągle sfilmowanie wnętrz La Monedy,
ale uzyskanie stosownego pozwolenia z niejasnych powodów wciąŜ się opóźniało;
mieliśmy jeszcze przed sobą nakręcenie materiału w Puerto Montt i w Dolinie
Ś

rodkowochilijskiej, a nadto liczyliśmy na wywiad z naszym General Electric, o

czym  wcześniej  nawet  nie  marzyliśmy.  Do  Doliny  Środkowochilijskiej  chciałem
jechać  sam,  bo  stamtąd  pochodzę  i  tam  upłynęła  mi  młodość.  Moja  matka  mieszka
tam nadal w ubogiej wiosce Palmilla, ostrzegano mnie jednak wyraźnie, bym nawet
nie  próbował  się  z  nią  zobaczyć,  bo  to  wbrew  podstawowym  regułom
bezpieczeństwa.

Pierwsze, co zrobiłem, to przeorganizowałem pracę zagranicznych ekip, tak,

by mogły jak najszybciej i przy minimum ryzyka wykonać powierzone im zadanie i
natychmiast  wracać  do  Europy.  Tylko  Włosi  mieli  pozostać  w  Santiago  i
towarzyszyć  nam  przy zdjęciach we wnętrzu La Monedy. Ekipa francuska powinna
powrócić  do  ParyŜa  tuŜ  po  nakręceniu  „marszu  głodowego”,  zapowiadanego  na
najbliŜsze dni.

Holendrzy oczekiwali mnie w Puerto Montt, gdzie mieliśmy wspólnie

sfilmować  okolice  bieguna  południowego,  a  następnie  przejechać  z  Chile  do
Argentyny  przez  przejście  graniczne  w  Bariloche.  W  chwili  wyjazdu  wszystkich
trzech  ekip  powinniśmy  mieć  juŜ  jakieś  osiemdziesiąt  procent  filmu,  cały  zaś
nakręcony  materiał  winien  znajdować  się  w  dobrych  rękach  i  być  fachowo
opracowywany  w  Madrycie.  Ely  wykonała  swoje  zadanie  tak  doskonale,  Ŝe  kiedy
przyjechałem do Hiszpanii, film był właściwie gotowy do montaŜu.

„Littin przybył, nakręcił i wyjechał”

Wobec niepewnej sytuacji panującej w owych dniach najsensowniejszym

wyjściem  był  upozorowany  wyjazd  Franza  i  mój  z  kraju,  a  następnie  powrót  przy
zachowaniu  maksimum  ostroŜności.  PodróŜ  do  Puerto  Montt  stwarzała  nam
wspaniałe  moŜliwości,  bo  moŜna  tam  dojechać  równie  łatwo  przez  Argentynę,  co
przez  Chile.  I  tak  było.  Poprosiłem  ekipę  holenderską,  Ŝeby  czekała  na  mnie  na
miejscu, umówiłem jedną z ekip chilijskich trzy dni później w dolinie Colchagua, w
centralnym rejonie kraju, a ja z Franzem polecieliśmy do Buenos Aires. Kilka godzin
wcześniej zadzwoniłem do redakcji „Analisis”, na razie się nie przedstawiając, a po
przybyciu  udzieliłem  dziennikarce  Patricii  Collier  długiego  wywiadu  na  temat
mojego  konspiracyjnego  pobytu  w  Santiago.  Dwa  dni  po  moim  wyjeździe
czasopismo  opublikowało  wywiad,  a  na  okładce  zamieściło  moje  zdjęcie.  Tytuł
artykułu Ŝartobliwie nawiązywał do Cezara: „Littin przybył, nakręcił i wyjechał”.

Dla zachowania wszelkich pozorów Clemencia Isaura zawiozła mnie i Franza

na lotnisko Pudahuel, osobiście prowadząc wóz, i poŜegnała wśród łez i pocałunków
niczym  w  najlepszym  przedstawieniu.  Opuściliśmy  więc  Santiago  w  sposób
widowiskowy,  pod  czujnym  nadzorem  konspiratorów  odpowiedzialnych  za  nasze
bezpieczeństwo,  którzy  mieli  natychmiast  alarmować,  gdyby nas  aresztowano.  Cały
ten spektakl pozwolił nam przede wszystkim ustalić, czy nie figurujemy w kartotece
na  lotnisku,  a  takŜe  znaleźć  się  na  liście  wyjeŜdŜających,  Ŝeby  w  razie  jakiegoś
późniejszego śledztwa policja uznała, Ŝe istotnie opuściliśmy terytorium Chile.

W Buenos Aires wylegitymowałem się autentycznym paszportem, nie chcąc

popełniać wykroczenia w przyjaźnie nastawionym kraju. Jednak podając go
urzędnikowi słuŜb granicznych, zdałem sobie sprawę, Ŝe nie pomyślałem o jednym:
na fotografii w moim autentycznym dokumencie toŜsamości, zrobionej na długo
przed zmianą skóry, mało przypominałem siebie w obecnej roli. Z trudem dałoby się

mnie rozpoznać przy powiększonej łysinie, wydepilowanych brwiach i szkłach
kontaktowych. Na dodatek swego czasu ostrzegano mnie, Ŝe równie trudno wcielić
się w cudzą osobowość, co potem wrócić do własnej, tyle Ŝe kiedy najbardziej miało
mi się to przydać, kompletnie o tym zapomniałem. Na szczęście urzędnik w Buenos
Aires nawet na mnie nie spojrzał, ja i on zaś doświadczyłem dramatycznego uczucia,
co znaczy nie móc być sobą nawet wówczas, gdy naprawdę się jest.

W Buenos Aires Franz powinien był ustalić telefonicznie z Ely wszystkie

pozostałe  szczegóły  pracy,  trzymając  się  ściśle  moich  instrukcji,  a  takŜe  odebrać
pieniądze,  które  przekazała  nam  z  Madrytu  na  pokrycie  ostatnich  wydatków.
Rozstaliśmy się więc w Buenos, aby ponownie spotkać się w Santiago. Ja poleciałem
do  Mendozy,  by  pozostając  wciąŜ  na  terytorium  Argentyny,  zrobić  kilka  ujęć
chilijskich  łańcuchów  górskich.  Było  to  bardzo  proste,  bo  z  Mendozy  jedzie  się  do
Chile  przez  tunel  strzeŜony  niezbyt  rygorystycznie.  Przeszedłem  tunelem  pieszo,
wyposaŜony  jedynie  w  lekką  kamerę  z  szesnastomilimetrową  taśmą,  nakręciłem,  co
chciałem, i wyjechałem wozem chilijskiej policji, którego kierowca ulitował się nad
biednym urugwajskim dziennikarzem, który nie ma jak wrócić do Argentyny.

Z Mendozy udałem się do Bariloche, miejscowości granicznej, leŜącej

bardziej  na  południe.  Stara,  wysłuŜona  łódź  przepełniona  argentyńskimi,
urugwajskimi  i  brazylijskimi  turystami  oraz  powracającymi  do  kraju  Chilijczykami
zawiozła  nas  do  granicy.  Zewsząd  otaczał  podróŜnych  niesamowity  krajobraz
polarny, z urwistymi lodowymi ścianami i wzburzonym morzem. Ostatni odcinek do
Puerto  Montt  przebyłem  przewoŜącym  szklaną  stłuczkę  promem,  po  którym  szalał
mroźny  wicher,  wyjąc  jak  stado  wilków,  i  nie  było  gdzie  się  schronić  przed
potwornym  mrozem;  nie  było  teŜ  nic  do  picia  ani  do  jedzenia:  ani  kawy,  ani  wina,
dosłownie  nic.  Ale  moje  kalkulacje  okazały  się  trafne.  Lotniskowa  policja
odnotowała mój wyjazd z Chile i nikomu nie wpadłoby do głowy, Ŝe oto następnego
dnia z powrotem przekraczam granicę w zapadłym punkcie o tysiące kilometrów od
Santiago.

Na krótko przed przybiciem do posterunku kontroli granicznej ktoś z załogi

łodzi zebrał wszystkie paszporty — tak około trzystu, ale nawet na nie nie spojrzano i
nie  ostemplowane  pospiesznie  nam  zwrócono.  Wszystkie  poza  chilijskimi,  bo
nazwiska  ich  posiadaczy  były  sprawdzane  według  długiej  listy  emigrantów  bez
prawa  powrotu,  wiszącej  na  ścianie  na  wysokości  oczu  funkcjonariuszy  słuŜb
granicznych.  Dla  pozostałych  pasaŜerów  przekraczanie  granicy  odbywało  się  bez
problemu.  Dla  mnie  takŜe,  przynajmniej  dopóki  dwaj  oficerowie,  w  których  nie
rozpoznałem  chilijskich  karabinierów  z  powodu  ich  polarnych  kombinezonów,  nie

kazali mi otworzyć walizki.

Spodziewałem się rutynowej rewizji, ale nie przejmowałem się tym, pewny,

e nie mam przy sobie nic, co by nie pasowało do mojej fałszywej toŜsamości. Ale

gdy otworzyłem walizkę, wysypały się z niej i spadły na ziemię puste paczki po
gitane’ach, w większości upstrzone moimi zapiskami.

Przywiozłem do Chile pokaźny zapas gitane’ów, mający mi wystarczyć na

dwa  miesiące,  a  nie  odwaŜyłem  się  powyrzucać  pudełek  —  duŜych,  z  twardego
kartonu i powszechnie w Chile znanych — z obawy, Ŝe w ten sposób zostawię policji
ewidentny  ślad.  Kolejno  opróŜniane  paczki  chowałem  po  kieszeniach,  później
upychałem  gdzie  się  da,  pilnując  zwłaszcza  tych,  na  których  coś  zanotowałem.
Bywało,  Ŝe  niczym  sprawny  iluzjonista  chowałem  puste  pudełka  po  kieszeniach
garderoby  wiszącej  w  szafie,  pod  materacem,  w  torbach  podróŜnych,  czekając,  aŜ
znajdę jakiś pewny sposób na pozbycie się ich. Taki odwieczny problem więźniów,
którzy drąŜą tunel mający im umoŜliwić ucieczkę i nie wiedzą, gdzie ukryć ziemię.

Ilekroć przy zmianie hotelu pakowałem walizki, zastanawiałem się, co zrobić

z tą masą pustych pudełek. Nie widziałem lepszego rozwiązania, niŜ upychać je w
walizce i wozić ze sobą, bo gdyby ktoś przyłapał mnie na tym, jak je niszczę, mógłby
to uznać za czynność niebywale podejrzaną. Zamierzałem wywalić je w Argentynie,
ale tam wszystko działo się tak szybko, Ŝe nawet nie miałem czasu otworzyć walizki.
AŜ do chwili, gdy musiałem to uczynić na południowej granicy i przeraŜony ujrzałem
zdumienie i nieufność karabinierów, gdy rzuciłem się zbierać z podłogi rozsypane
paczki.

— To puste pudełka — wyjaśniałem.
Rzecz jasna, nikt mi nie uwierzył. Młodszy z oficerów zajął się pozostałymi

pasaŜerami, a starszy otwierał paczkę po paczce, oglądał kaŜdą na wszystkie strony i
próbował odczytać niektóre z zapisków. Doznałem nagłego olśnienia.

— To urywki wierszy, jakie mi czasami przychodzą do głowy.
Bez słowa grzebał w nich nadal, a na koniec spojrzał na mnie, chcąc

widocznie sprawdzić, czy wyraz mojej twarzy zdradzi mu moŜe nieodgadnioną
tajemnicę pustych pudełek.

— MoŜe pan je sobie wziąć — dodałem.
— A na co mi one? — usłyszałem w odpowiedzi.
Pomógł mi nawet poupychać pudełka z powrotem w walizce i przeszedł do

następnego pasaŜera. Ze zdenerwowania nie wpadłem nawet na pomysł, Ŝeby na
oczach karabinierów wyrzucić je do śmieci, tylko taszczyłem ze sobą nadal aŜ do
końca wyprawy. Po powrocie do Madrytu nie pozwoliłem Ely ich zniszczyć. Czułem

się z nimi tak bardzo związany, Ŝe uznałem, iŜ muszę je zachować do końca Ŝycia,
niczym relikwie, na pamiątkę niebezpiecznych dni, które dane mi było przeŜyć, a
które pamięć nostalgicznie przechowuje w swoich zakamarkach.

„Pan sobie zrobi zdjęcie z przyszłością kraju”

W Puerto Montt czekała na mnie ekipa holenderska. Potrzebne mi były

zdjęcia właśnie stamtąd, nie tylko dla nieopisanego piękna krajobrazu, ale ze względu
na  znaczenie  tego  regionu  w  naszych  najnowszych  dziejach.  Był  on  areną
nieustannych  walk.  Za  rządów  Eduardo  Freia  miały  tam  miejsce  represje  tak
niesłychanie brutalne, Ŝe ostatnie postępowe odłamy społeczeństwa odwróciły się od
rządu. Lewica demokratyczna uświadomiła zaś sobie, Ŝe przyszłość nie tylko jej, ale
całego  kraju  tkwi  w  jedności.  Tak  wyglądają  początki  szybkiego  i
niepowstrzymanego procesu zmian, zakończonego wyborem Salvadora Allende.

Po zakończeniu zdjęć w Puerto Montt i tym samym sfinalizowaniu programu

działań  na  południu  kraju  ekipa  holenderska  opuściła  Chile,  udając  się  przez
Bariloche  do  Buenos  Aires.  Wywieźli  ze  sobą  pokaźną  ilość  gotowego  materiału  i
przekazali to Ely w Madrycie. Ja natomiast pojechałem nocnym pociągiem do Talca.
Podczas  tej  podróŜy  nie  zdarzyło  się  nic  godnego  zapamiętania,  poza  jednym:
pieczonego  kurczaka  musiałem  odesłać  w  stanie  nienaruszonym  do  kuchni,  bo  nie
udało mi się przebić jego twardej jak kamień skóry. W Talca wynająłem samochód i
pojechałem do San Fernando, miasteczka leŜącego w samym sercu doliny Colchagua.

Na Plaza de Armas kaŜde dosłownie miejsce, drzewo, kamień w murze cofały

mnie  w  odległe  czasy  dzieciństwa.  Nade  wszystko  sędziwy  budynek  szkoły,  gdzie
stawiałem  pierwsze  litery.  Przysiadłem  na  ławce,  by  zrobić  parę  zdjęć,  które
chciałem  później  wykorzystać  w  filmie.  Plac  zaczął  zwolna  rozbrzmiewać  gwarem
dzieciaków idących do szkoły. Niektóre pozowały mi do zdjęć, inne starały się choć
zamachać  przed  obiektywem  ręką,  a  jakaś  dziewczynka  wykonała  kilka  tanecznych
kroków  w  sposób  tak  profesjonalny,  Ŝe  poprosiłem  ją  o  powtórzenie  na  bardziej
odpowiednim tle; po chwili przysiadło się do mnie kilkoro z nich, namawiając:

— Pan sobie zrobi zdjęcie z przyszłością kraju.
Zdumiało mnie to zdanie, bo stanowiło odpowiedź na inne, które

zanotowałem na jednym z licznych pudełek po gitane’ach: „Mogę stwierdzić, Ŝe
raczej niemoŜliwe, by ktoś w Chile nie miał jakiejś wizji przyszłości. Zwłaszcza
dzieci naleŜące do pokolenia, które przecieŜ nie znało innego kraju, a ma juŜ własne

zdanie o czekającym je losie”.

Ustaliliśmy, Ŝe spotkamy się z ekipą chilijską o wpół do dwunastej na moście

Maquis. Przyjechałem punktualnie, prawą stroną, i zauwaŜyłem kamery rozstawione
po stronie przeciwnej. Było czyste, jasne przedpołudnie, w powietrzu unosił się
zapach świeŜych liści tymianku, a ja czułem się bezpieczny, i mniej niŜ kiedykolwiek
wygnany z rodzinnej ziemi, bo zdjąłem krawat i angielski garnitur mojego drugiego
ja, i w dŜinsach i kurtce stałem się na powrót sobą. Wyraźny dwudniowy zarost po
powrotnej podróŜy z Buenos Aires, którego miałem przyjemność nie golić, stanowił
dodatkowy element odzyskiwanej toŜsamości.

Kiedy zauwaŜyłem, Ŝe operator dostrzegł mnie przez obiektyw, wysiadłem z

samochodu,  powolutku  przeszedłem  przez  most,  Ŝeby  dać  ekipie  dość  czasu  na
zdjęcia  i  dopiero  później  przywitałem  się  ze  wszystkimi  po  kolei,  zbudowany  ich
entuzjazmem i przedwczesną dojrzałością. Wszyscy byli nieprawdopodobnie młodzi:
piętnaście,  siedemnaście,  dziewiętnaście  lat.  Ricarda,  który  mając  lat  dwadzieścia
jeden,  był  najstarszy  i  kierował  ekipą,  pozostali  przezywali  „Stary”.  Nic  nie  dodało
mi w owych dniach więcej otuchy niŜ świadomość, Ŝe takich oto mam wspólników.

TamŜe, na balustradzie mostu, nakreśliliśmy cały plan dotyczący

poszczególnych ujęć i natychmiast przystąpiliśmy do pracy. Muszę przyznać, Ŝe
owego dnia miałem nieco inne preferencje, niŜ nasze pierwotne załoŜenia: podąŜałem
ś

ladem wspomnień z dzieciństwa. Dlatego zacząłem od ujęć samego mostu, mostu

moich tęsknot, z którego kiedyś, gdy miałem dwanaście lat, rozochocone kuzynki
zepchnęły mnie do wody, chcąc mnie w ten sposób zmusić, Ŝebym nauczył się
pływać.

Ale z upływem czasu pierwotny cel ponownie zaczął brać górę. Dolina San

Fernando to rozległy rejon rolniczy; tu za rządów Unidad Popular ludność traktowana
przedtem  jak  chłopi  pańszczyźniani  po  raz  pierwszy  stała  się  pełnoprawnymi
obywatelami.  Kiedyś  była  to  twierdza  feudalnej  oligarchii,  decydującej  o  wynikach
wyborów  dzięki  wymuszonym  głosom  poddanych.  Za  rządów  chrześcijańskich
demokratów Eduardo Freia tam właśnie doszło do pierwszego naprawdę powaŜnego
chłopskiego  strajku,  wspieranego  przez  samego  Salvadora  Allende.  On  to,  juŜ  na
czele  rządu,  pozbawił  właścicieli  ziemskich  niebywałych  przywilejów,  a  chłopów
zorganizował w aktywne, solidarne wspólnoty. Obecnie jako symbol cofnięcia się w
czasie stoi w Dolinie Środkowochilijskiej letnia rezydencja Pinocheta.

Nie mogłem stamtąd odjechać, nie nakręciwszy pomnika Nicolasa Palacio,

autora La raza chilena, niezwykłej ksiąŜki, w której pada stwierdzenie, Ŝe prawdziwi
Chilijczycy, ci sprzed wielkich emigracji — baskijskiej, włoskiej, arabskiej,

francuskiej i niemieckiej — wywodzą się bezpośrednio ze staroŜytnej Grecji i dlatego
los  naznaczył  ich,  a  zarazem  wyznaczył,  by  pełnili  przywódczą  rolę  w  Ameryce
Łacińskiej,  wskazując  drogę  ku  prawdzie  i  zbawieniu  świata.  W  tej  okolicy  się
urodziłem i przez cały okres dzieciństwa z okien szkoły widywałem ten pomnik stale,
o róŜnych porach dnia, tyle Ŝe nikt nie umiał mi nigdy wytłumaczyć, kim właściwie
jest ten, komu go wzniesiono. Pinochet — największy admirator Nicolasa Palacio —
wydostał  go  teraz  z  czyśćca  historii,  stawiając  mu  drugi  pomnik  w  samym  sercu
Santiago.

Zakończyliśmy dzień zdjęciowy o zmierzchu, w samą porę, by pokonać sto

czterdzieści  kilometrów  i  dotrzeć  do  Santiago  przed  godziną policyjną.  Członkowie
ekipy poza Ricardem po kolei odjeŜdŜali. Ricardo siadł za kierownicą i ruszyliśmy w
długi  spacer  nad  morze,  Ŝeby  wybrać  miejsca  do  zdjęć  na  następny  dzień.  Byliśmy
tak pochłonięci pracą, Ŝe przejechaliśmy nie niepokojeni cztery posterunki kontrolne.
Jednak juŜ mijając pierwszy, uznałem za stosowne zdjąć nieformalne ciuchy Miguela
Littina,  reŜysera  filmowego,  i  przedzierzgnąć  się  na  powrót  w  urugwajskiego  speca
od reklamy. Nie zauwaŜyliśmy nawet, kiedy zrobiła się dwunasta w nocy. Zdaliśmy
sobie  z  tego  sprawę  nagle  —  trzydzieści  minut  po  godzinie  policyjnej  —  i  ogarnął
nas  pewien  niepokój.  Poradziłem  więc  Ricardowi  zjechać  z  szosy  i  wjechaliśmy  w
wiejską drogę, którą rozpoznałem natychmiast, jakbym jechał nią wczoraj, poleciłem
mu  skręcić  w  lewo,  przejechać  przez  most,  a  potem  skręcić  w  prawo  w  ledwie
widoczny  zaułek,  skąd  z  ciemności  dochodziły  głosy  przebudzonych  zwierząt,
następnie  kazałem  mu  zgasić  światła  i  jechać  dalej  niewyasfaltowaną  dróŜką,  pełną
ostrych  zakrętów  i  stromych  zjazdów.  U  kresu  tego  labiryntu  przejechaliśmy  przez
uśpioną  wioskę,  gdzie  pobudzone  psy  wyrwały  ze  snu  wszelkie  zwierzaki  po
podwórkach, i na drugim jej końcu stanęliśmy przed domem mojej matki.

Ricardo nie uwierzył i nie wierzy dotąd, Ŝe nie był to mój ustalony z góry

plan. Przysięgam, Ŝe nie był. Po prostu, gdy dotarło do mnie, Ŝe jedziemy po nocy, po
zapadnięciu godziny policyjnej, myślałem tylko o tym, gdzie moŜemy się ukryć aŜ do
ś

witu, jako Ŝe w drodze do Santiago mieliśmy jeszcze przed sobą cztery posterunki

karabinierów. Dopiero, gdy zjechaliśmy z szosy, rozpoznałem wiejską drogę z
mojego dzieciństwa, wycie psów po drugiej stronie mostu, zapach popiołu z
pogaszonych palenisk — i nie mogłem powstrzymać w sobie bezmyślnego odruchu,
by zrobić niespodziankę mojej matce.

„Jesteś pewnie kolegą moich dzieci”

Palmilla, wioska licząca około czterystu mieszkańców, pozostaje wciąŜ taka

sama  jak  za  czasów  mego  dzieciństwa.  Mój  dziadek  ze  strony  ojca,  Palestyńczyk
rodem  z  Beith  Sagur,  i  dziadek  ze  strony  matki,  Grek  Cristos  Cucumides,  przybyli
jako jedni z pierwszych z falą emigrantów, którzy osiedlali się w początkach stulecia
w  pobliŜu  stacji  kolejowych.  Palmilla  była  w  owych  czasach  waŜnym  punktem
komunikacyjnym,  poniewaŜ  tam  kończyła  się  linia  kolejowa,  która  dziś  łączy
Santiago z wybrzeŜem. To tu właśnie przesiadali się pasaŜerowie i tu wyładowywano
towary  przywiezione  morzem  bądź  przeznaczone  do  załadunku  w  porcie,  dzięki
czemu  kwitł  handel,  przynosząc  wiosce  chwilową  prosperity.  Później,  po
przedłuŜeniu  linii  kolejowej  aŜ  na  wybrzeŜe,  stacja  nadal  była  obowiązkowym
przystankiem,  bo  tam  dolewano  wody  do  parowozów,  co  trwało  zaledwie  dziesięć
minut,  ale  często  przedłuŜało  się  i  na  cały  dzień,  a  pociągi  przejeŜdŜały  koło  domu
Matilde,  mojej  arabskiej  babci,  gwizdem  anonsując  przybycie.  Sama  jednak  wioska
nigdy  nie  była  czymś  więcej  niŜ  jest  obecnie:  luźnym  skupiskiem  domów  wzdłuŜ
jednej  długiej  ulicy  i  przy  bocznej  drodze,  gdzie  stoi  ich  juŜ  mniej.  Nieco  niŜej
znajduje  się  La  Galera,  miejsce  znane,  bo  kaŜda  rodzina  produkuje  tu  wspaniałe
wina, jakimi raczy się przybysza, aby zawyrokował, które najlepsze. La Galera stała
się z czasem rajem pijaków z całego dosłownie kraju.

Matilde przywiozła do Palmilli pierwsze czasopisma ilustrowane, do których

zawsze  miała  wielką  słabość,  a  sad  leŜący  naprzeciw  wynajmowała  przejezdnym
cyrkom, wędrownym teatrzykom i kuglarzom. To równieŜ tam wyświetlano nieliczne
filmy,  które  od  czasu  do  czasu  ktoś  przywoził  do  tej  zapadłej  dziury  i  tam  właśnie
objawiło się moje powołanie, po tym jak w wieku pięciu lat obejrzałem mój pierwszy
w Ŝyciu film, siedząc u babci na kolanach. Była to Genowefa z Brabancji i wraŜenie,
jakie utkwiło mi w pamięci, to głównie przestrach, bo przecieŜ musiało minąć sporo
lat,  nim  zrozumiałem,  skąd  się  biorą  galopujące  konie  i  takie  olbrzymie  twarze  na
prześcieradle rozwieszonym między dwoma drzewami.

Dom, do którego przyjechaliśmy owej nocy z Ricardem, naleŜał do mego

greckiego  dziadka.  Teraz  mieszka  w  nim  moja  matka,  Cristina  Cucumides,  a  ja
przeŜyłem  w  nim  całe  dzieciństwo.  Zbudowano  go  w  roku  1900  i  do  tej  pory
zachowuje on tradycyjny styl chilijskiego budownictwa wiejskiego: długie korytarze,
ciemne  sienie,  labirynt  pokoi,  olbrzymie  kuchnie,  a  w  pobliŜu  —  stajnia  i  zagroda.
Miejsce, w którym stoi, nosi nazwę Los Naranjos i niekiedy naprawdę unosi się tam
w  powietrzu  zapach  kwaśnych  pomarańczy;  koło  domu  rośnie  krzak  bugenwilli  i

mnóstwo wspaniałych kwiatów.

Byłem tak straszliwie podniecony faktem, iŜ tu dotarłem, Ŝe wyskoczyłem z

auta,  zanim  zahamowaliśmy.  Wszedłem  w  puste  korytarze,  przeszedłem  przez
mroczną  sień,  ale  na  spotkanie  wyszedł  mi  jedynie  durny,  łaszący  się  do  nóg  pies;
szedłem dalej, nie napotykając Ŝadnych śladów ludzkiej bytności. Z kaŜdym krokiem
napływały wspomnienia: jakaś popołudniowa godzina, jakiś zapomniany zapach. Na
końcu  długiego  korytarza  pchnąłem  drzwi  do  salonu  oświetlonego  jedynie  bladym
ś

wiatłem i tam ujrzałem matkę.

Był to przedziwny widok. Salon jest olbrzymi, wysoko sklepiony, o gładkich

cianach, ale nie ma w nim Ŝadnych mebli prócz dwóch foteli: na jednym siedziała

matka, odwrócona plecami do drzwi, z brasero obok na podłodze, na drugim jej brat,
wujek  Pablo.  Oboje  milczeli,  wpatrzeni  w  jeden  punkt  z  wyrazem  dobrodusznej
obojętności  na  twarzach,  zupełnie  jakby  oglądali  telewizję,  choć  naprawdę  mieli
przed  oczami  jedynie  pustą  ścianę.  Ruszyłem  do  nich,  starając  się  stąpać  głośno,  a
widząc, Ŝe się nie odwracają, odezwałem się:

— CóŜ, u licha, nikt się nawet nie przywita?
Na to moja matka wstała.
— Jesteś pewnie kolegą moich dzieci — powiedziała. — Witaj.
Wujek Pablo nie widział mnie, odkąd opuściłem Chile dwanaście lat temu, i

nawet się nie ruszył z fotela. Z matką widziałem się we wrześniu ubiegłego roku w
Madrycie, ale nawet gdy wstała, Ŝeby się ze mną przywitać, nadal mnie nie
poznawała. Chwyciłem ją za ramiona i potrząsnąłem mocno, starając się wyrwać ją z
otępienia.

— Przypatrz mi się dobrze, Cristino — powiedziałem, patrząc jej prosto w

oczy — to ja.

Spojrzała na mnie nieco innym wzrokiem, ale nadal nie była w stanie mnie

rozpoznać.

— Nie — odezwała się — nie wiem, kim jesteś.
— Jak to! Nie poznajesz mnie?! — wykrzyknąłem, parskając śmiechem. —

PrzecieŜ to ja, Miguel, twój syn!

Przyjrzała mi się ponownie, po czym śmiertelnie pobladła.
— BoŜe — powiedziała — zaraz zemdleję.
Musiałem ją podtrzymać, Ŝeby nie upadła, bo wujek Pablo był równie mocno

poruszony.

— Ostatnie, co spodziewałbym się ujrzeć — odezwał się wreszcie. — Teraz

mogę juŜ spokojnie umrzeć.

Rzuciłem się go przywitać. Z białą głową, owinięty w pled, wyglądał jak

staruszek, choć naprawdę starszy jest ode mnie zaledwie o pięć lat. OŜenił się, a
potem rozstał z Ŝoną i zamieszkał u mojej matki. Zawsze był wielkim samotnikiem i
od dziecka wydawał się stary.

— Nie pieprz, wujku — rzekłem. — Nie rób mi numerów i nie waŜ się

umierać właśnie teraz. Przynieś lepiej butelkę wina, to oblejemy mój przyjazd.

Matka przerwała nam, jak zawsze, obwieszczając coś absolutnie

niebywałego:

— Mam przygotowany mastul.
Nie uwierzyłem, póki nie zajrzałem do kuchni. Bo i było się czemu dziwić.

Mastul Grecy robią wyłącznie przy wyjątkowych okazjach, gdyŜ jego przygotowanie
wymaga sporo zachodu. To potrawka z jagnięcia z grochem i kulkami z kaszy, trochę
podobna do arabskiego kuskusu; ten mastul matka zrobiła po raz pierwszy w tym
roku, bez Ŝadnego powodu. Najczystsze przeczucie.

Ricardo zjadł z nami kolację, a potem poszedł spać, bo z pewnością chciał nas

zostawić samych. Nieco później takŜe wuj udał się na spoczynek, a ja i matka
rozmawialiśmy do białego rana. Zawsze mieliśmy sobie duŜo do powiedzenia,
właściwie jak przyjaciele, bo w sumie nie ma między nami tak duŜej róŜnicy wieku.
Wyszła za mąŜ za mego ojca mając lat szesnaście i urodziła mnie w rok później, tak
więc pamiętam ją doskonale jako dwudziestoletnią dziewczynę, śliczną i czułą, która
bawiła się ze mną jakbym nie był jej synem, tylko jeszcze jedną szmacianą lalką.

Promieniała radością z powodu naszego spotkania, nieco jednak zaskoczona

moim nowym wyglądem, jako Ŝe zawsze akceptowała mój niedbały styl.
„Przypominasz księdza” — oznajmiła. Nie ujawniałem jej powodów tej zmiany, ani
dlaczego i jak przyjechałem do Chile; sądziła, Ŝe jestem legalnie. Wolałem trzymać
ją z dala od całej wyprawy, bo nie chciałem jej niepokoić, a przede wszystkim —
wciągać w to wszystko.

TuŜ przed świtem wzięła mnie za rękę i oświetlając sobie drogę płomieniem

wiecy tkwiącej w lichtarzu, zupełnie jak u Dickensa, powiodła mnie na podwórze,

nie  mówiąc  po  co.  Tam  czekała  mnie  największa  w  czasie  całej  wyprawy
niespodzianka.  W  głębi  podwórza  znajdowało  się  studio,  przeniesione  z  mojego
domu  w  Santiago,  pozostawionego,  gdy  musiałem  uciekać  za  granicę.  Wszystko
wyglądało tak jak wówczas i wszystko było na swoim miejscu.

Po ostatniej rewizji przeprowadzonej przez wojsko, kiedy wraz z Ely i

dzieciakami musieliśmy uciekać do Meksyku, matka wynajęła zaprzyjaźnionego
architekta, a ten rozebrał studio deska po desce i odtworzył je w identycznym

kształcie w starym rodowym domu w Palmilli. Wewnątrz wszystko było tak, jakbym
nigdy nie wyjechał. Dokładnie w tym samym miejscu, gdzie je zostawiłem, tak samo
nieuporządkowane  leŜały  moje  papiery  gromadzone  przez  całe  Ŝycie,  młodzieńcze
sztuki  teatralne,  projekty  scenariuszy,  plany  poszczególnych  scen.  W  powietrzu
unosił  się  ten  sam  zapach,  studio  miało  ten  sam  koloryt  i  pomyślałem  w  pewnej
chwili, Ŝe jest ta sama data i godzina co wtedy, gdy byłem tu po raz ostatni. Zalała
mnie fala wzruszenia, choć wówczas nie potrafiłem ustalić, czy moja matka podjęła
się  tej  dokładnej  rekonstrukcji  po  to,  bym  nie  tęsknił  za  dawnym  domem,  jeŜeli
kiedykolwiek  powrócę,  czy  po  to,  by  lepiej  mnie  pamiętać,  gdybym  zmarł  na
wygnaniu.

Szczęśliwe zakończenie dzięki pomocy policji

Tym razem powrót do Santiago oznaczał ponowne znalezienie się w

warunkach podwyŜszonego ryzyka i ciągłego niepokoju. Coraz wyraźniej czuliśmy,
Ŝ

e policja jest na naszym tropie. „Marsz głodowy” spacyfikowano z wyjątkową

brutalnością, polała się krew i były ofiary, policja pobiła kilku członków naszej ekipy
i  zniszczyła  jedną  kamerę.  Osoby,  z  którymi  kontaktowaliśmy  się  przy  pracy,
przypuszczały, Ŝe nikt nie uwierzył w nasz rzekomy wyjazd, a Clemencia Isaura była
wręcz przekonana, Ŝe wkroczyliśmy niczym święci młodziankowie do jaskini lwów.
Wszelkie  próby  nawiązania  kontaktu  z  generałem  o  dysydenckich  nastrojach
kończyły  się  stale  tym  samym:  „Proszę  zadzwonić  jutro”.  Tak  się  mniej  więcej
przedstawiała  sytuacja,  kiedy  ekipa  włoska  otrzymała  wiadomość,  Ŝe  przyszło
nareszcie  zezwolenie  na  zdjęcia  wnętrz  pałacu  La  Moneda,  od  następnego  dnia  od
godziny jedenastej rano.

Trudno było nie przypuszczać, Ŝe to śmiertelna pułapka. Byłem zdecydowany

zaryzykować,  ale  zbyt  wielka  ciąŜyła  na  mnie  odpowiedzialność  za  wydanie
Włochom  polecenia,  by  wkroczyli  na  prezydenckie  komnaty,  skoro  sam  nie
wiedziałem,  czy  nie  pcham  ich  w  zasadzkę.  Oni  jednak  postanowili  sami  podjąć  to
ryzyko  przy  pełnej  świadomości  groŜącego  im  niebezpieczeństwa.  Z  kolei  ekipa
francuska nie miała po co przebywać dłuŜej w Santiago. Spotkałem się więc z nimi i
zasugerowałem wylot  z Chile pierwszym  samolotem;  przy okazji mieli wywieźć do
Madrytu  wszystek  pozostały  nakręcony  materiał.  Odlecieli  jeszcze  tego  samego
wieczoru,  w  porze,  kiedy  Włosi  pod  moim  kierunkiem  jeszcze  filmowali  siedzibę
generała Pinocheta.

Przed udaniem się do La Moneda wręczyłem Franzowi list do prezesa Sądu

NajwyŜszego,  który  od  kilku  dni  nosiłem przy  sobie, nie  mogąc się zdecydować na
wysłanie  go  pocztą,  i  poprosiłem,  by  natychmiast  przekazał  go  osobiście,  co  teŜ
uczynił.  Podałem  mu  równieŜ  numery  telefonów,  jakie  pozostawiła  mi  Elena  na
wypadek powaŜniejszego zagroŜenia. Za kwadrans jedenasta Franz wysadził mnie na
rogu  Providencia,  gdzie  czekała  w  komplecie  ekipa  włoska  i  razem  ruszyliśmy  do
pałacu  La  Moneda.  Cały  paradoks  tkwił  w  tym,  Ŝe  zrezygnowałem  z  przebrania
urugwajskiego  speca  od  reklamy  i  załoŜyłem  dŜinsy  i  kurtkę  podbitą  króliczym
futrem.  Podjąłem  tę  decyzję  dosłownie  w  ostatniej  chwili,  wiedząc,  Ŝe  dokładnie

sprawdzono Grazie jako dziennikarkę, Ugo jako operatora i Guida jako dźwiękowca,
za to ich asystentów nawet nie wylegitymowano, mimo Ŝe wszystkie nazwiska
figurowały w podaniu o zezwolenie. I to mi rozwiązało problem: wkroczyłem do
pałacu prezydenckiego jako asystent oświetleniowca, taszcząc kable i reflektory.

Przez nikogo nie niepokojeni, w znakomitych warunkach technicznych

kręciliśmy przez całe dwa dni pod okiem trzech młodych, niezwykle uprzejmych
oficerów, którzy kolejno sprawowali nad nami pieczę.

Wypytywaliśmy o wszelkie szczegóły dotyczące odbudowy pałacu, a Grazia

przygotowała się doskonale z Toeski i architektury włoskiej w Chile, aŜeby nikt nie
miał  wątpliwości,  Ŝe  wyłącznie  to  stanowi  temat  kręconego  filmu.  Ale  i  oficerowie
byli  świetnie  przygotowani.  Opowiadali  z  duŜą  pewnością  siebie  o  historii  i
znaczeniu  kaŜdego  pomieszczenia  w  pałacu,  informując  nas  takŜe,  jakich  zmian
dokonano  przy  odbudowie  w  stosunku  do  pierwotnego  układu.  Dokonywali  jednak
wyjątkowych  manewrów  słownych,  stosowali  wszelkie  uniki  i  uciekali  się  do
rozmaitych  wykrętów,  byle  tylko  nie  mówić  o  jedenastym  września  1973  roku.
Muszę  przyznać,  Ŝe  odbudowy  dokonano  ściśle  według  pierwotnych  planów
architektonicznych. Zamurowano jedne drzwi, wybito inne, zwalono ściany, inaczej
ustawiono  ścianki  działowe  i  zamknięto  dostęp  od  strony  Morande,  słuŜący  za
wejście  reprezentacyjne  dla  prezydenckich gości  oficjalnych.  Zmian  było tak  wiele,
Ŝ

e ktoś, kto znał poprzedni układ pałacu, miałby kłopoty z orientacją w nowym.

Asystujący nam oficerowie znaleźli się w trudnej sytuacji, gdy poprosiliśmy

ich o pokazanie nam Aktu Niepodległości, który przez całe lata eksponowany był w
Sali Posiedzeń Rady Ministrów i — jak doskonale wiedzieliśmy — uległ zniszczeniu
podczas  bombardowania.  Tego  nam  jednak  oficerowie  nie  powiedzieli,  za  to
obiecywali  załatwić  specjalne  zezwolenie  na  sfilmowanie  dokumentu  nieco  później
— i to „później” słyszeliśmy nieustannie, aŜ do zakończenia zdjęć. Nie potrafili nam
takŜe  wyjaśnić,  gdzie  znajduje  się  biurko  Diego  Portalesa  oraz  inne  przedmioty
osobiste przekazane przez poprzednich prezydentów Republiki z przeznaczeniem na
niewielkie muzeum; wszystko to pochłonął ogień.

Zapewne i popiersia kolejnych prezydentów, począwszy od O’Higginsa,

spotkał ten sam los, choć krąŜy wersja, Ŝe junta usunęła je po prostu z galerii, gdzie
stały,  Ŝeby  nie  musieć  ustawiać  tam  popiersia  Salvadora  Allende.  Po  obejrzeniu
całego  kompleksu  pałacowego  odnosi  się  wraŜenie,  Ŝe  wprowadzono  tak  głębokie
zmiany  jedynie  po  to,  by  zmieść  z  powierzchni  ziemi  ostatnie  ślady  urzędowania
poprzedniego prezydenta.

Drugiego dnia pracy w La Moneda mniej więcej o jedenastej zauwaŜyliśmy

nagle  niezwykłe  poruszenie  i  usłyszeliśmy  pospieszny  stukot  wojskowych  butów
oraz chrzęst Ŝelastwa. Asystujący nam oficer zmienił nagle ton, kategorycznie kazał
nam pogasić światła i wyłączyć kamery. Dwie eskorty cywilów ostentacyjnie stanęły
przy nas, gotowe wkroczyć do akcji, gdybyśmy próbowali kręcić nadal. Nie mieliśmy
pojęcia,  co  się  dzieje,  póki  nie  ujrzeliśmy  generała  Augusto  Pinocheta  we  własnej
osobie:  umundurowany  i  nabzdyczony  zmierzał  w  kierunku  własnego  gabinetu  w
towarzystwie wojskowego adiutanta i dwóch cywilów. Trwało to tak krótką chwilę,
Ŝ

e nie starczyło nam czasu dosłownie na nic, ale przeszedł tak blisko, nie

spojrzawszy nawet na nas, Ŝe usłyszeliśmy wyraźnie, jak mówi:

— Kobietom nie moŜna wierzyć, nawet gdy mówią prawdę.
Ugo skamieniał, z palcem zastygłym na guziku kamery, jak gdyby patrzył na

kroczący przed nim los. „Gdyby ktoś chciał go wtedy zabić — oświadczył później —
nie miałby z tym najmniejszych problemów”. Choć mieliśmy jeszcze do dyspozycji
trzy godziny, nikt z nas nie czuł się na siłach pracować dalej.

Wariat w restauracji

Natychmiast po zakończeniu zdjęć w La Moneda włoska ekipa wyjechała bez

adnych trudności, wywoŜąc pozostały materiał: pełne trzydzieści dwa tysiące

dwieście metrów naświetlonej taśmy. Ostatecznie film, po półrocznej nad nim pracy
w Madrycie, skrócony został do czterogodzinnej wersji telewizyjnej i dwugodzinnej
kinowej.

Choć oficjalny program pobytu został właściwie wyczerpany, pozostaliśmy

jeszcze  z  Franzem  w  Chile  przez  cztery  dni  w  nadziei,  Ŝe  uda  nam  się  nawiązać
kontakt z naszym General Electric. Przez dwa dni co sześć godzin chodziłem do tej
samej  kawiarni,  zgodnie  z  poleceniem  otrzymanym  przez  telefon.  Siadałem  i
spokojnie  czekałem,  czytając  po  raz  kolejny  PodróŜ  do  źródeł  czasu,  talizman
chroniący  mnie  przed  ryzykiem  podróŜowania  samolotami.  Długo  oczekiwany
kontakt,  anielskiej  urody  dwudziestolatka  w  uniformie  wytwornej  szkoły  La
Maisonette przyszła dopiero na przedostatnie wyznaczone spotkanie i przekazała mi
instrukcje  na  etap  następny:  znana  restauracja  Chez  Henri,  w  Portales,  gdzie
powinienem czekać tego samego wieczoru, od szóstej, trzymając w ręku egzemplarz
„El Mercurio” i czasopismo z komiksami.

Przybyłem nieco spóźniony, bo taksówka utknęła w korku z powodu ulicznej

manifestacji zorganizowanej przez nowo powstały ruch pokojowego oporu

przeciwko  dyktaturze,  utworzony  po  samospaleniu  Sebastiana  Acevedo  w
Concepción. Policja starała się rozpędzić tłum za pomocą armatek wodnych, a ponad
dwustu przemoczonych do kości manifestantów stało nieporuszenie, śpiewając pieśni
o  miłości.  WciąŜ  pod  wraŜeniem  tak  specyficznej  formy  protestu  zasiadłem  przy
barze,  by  przejrzeć  „El  Mercurio”,  wedle  instrukcji  łączniczki,  czekając,  aŜ  ktoś
podejdzie  i  zapyta:  „Zawsze  pan  czyta  komentarze  redakcyjne?”.  Miałem  na  to
odpowiedzieć,  Ŝe  zawsze,  usłyszeć  z  kolei  pytanie:  „Dlaczego?”.  I  odpowiedzieć:
„Bo  sporo  tam  wiadomości  gospodarczych,  interesujących  dla  mnie  z  zawodowego
punktu  widzenia”.  Następnie  miałem  wyjść  z  restauracji  i  wsiąść  do  czekającego
przed wejściem auta.

ZdąŜyłem juŜ trzy razy przeczytać komentarze redakcyjne od deski do deski,

kiedy ktoś minął mnie, trącając łokciem w nerki. Pomyślałem: „To ten”, i
rozejrzałem się. Człowiek mniej więcej trzydziestoletni, o szerokich barach i
powolnych ruchach, szedł w kierunku toalety. Uznałem, Ŝe moŜe chciał mi dać znak,
Ŝ

ebym poszedł za nim, ale nie ruszyłem się, bo mimo wszystko nie usłyszałem hasła.

Obserwowałem toaletę, póki nie wyszedł; przechodząc koło mnie, ponownie klepnął
mnie w plecy. Odwróciłem się i ujrzałem jego twarz: nos jak kalafior, pełne jak u
kupidyna usta, pęknięte łuki brwiowe.

— Cześć — odezwał się — jak ci poszło?
— Całkiem dobrze — odparłem — doskonale.
Usiadł na stołku obok i zaczął poufałą rozmowę.
— Przypominasz mnie sobie?
— Pewnie, chłopie — odparłem tym samym tonem — jakŜeby inaczej.
Czas leciał, a ja bez przerwy ostentacyjnie wpatrywałem się w gazetę, chcąc

mu w ten sposób przypomnieć o haśle. Nic z tego. Siedział obok i gapił się na mnie.

— No dobra — odezwał się — nie postawisz mi kawy?
— Jasne, chłopie, z przyjemnością.
Zamówiłem u barmana dwie kawy, ale ten postawił na kontuarze tylko jedną.
— Prosiłem o dwie — przypomniałem — drugą dla tego pana.
— Oczywiście — zapewnił barman — za chwileczkę podam.
— Czemu nie juŜ?
— JuŜ robię, za chwileczkę podaję.
Ale nie podawał. Najdziwniejsze, Ŝe mojemu rozmówcy wcale to nie

przeszkadzało, za to cała ta nienaturalna sytuacja wzmagała moje zdenerwowanie. W
końcu połoŜył mi rękę na ramieniu i odezwał się.

— Nie przypomina mnie pan sobie, prawda?

Wtedy postanowiłem natychmiast wyjść.
— Rzeczywiście, proszę pana — odparłem — szczerze mówiąc, nie

pamiętam.

Wyjął z portfela pomięty, poŜółkły wycinek z gazety i podsunął mi go pod

oczy.

— To ja — wyjaśnił.
Dopiero wtedy go rozpoznałem. Były mistrz w boksie, doskonale znany

całemu miastu, bardziej z powodu choroby umysłowej niŜ ze swych dawnych
sukcesów. Zdecydowany wyjść, nim znajdę się w centrum uwagi, poprosiłem o
rachunek.

— A moja kawa? — usłyszałem.
— Niech ją pan sobie wypije gdzie indziej. Mogę panu dać pieniądze.
— Co znaczy: da mi pan pieniądze — krzyczał oburzony — myśli pan, Ŝe jak

mnie znokautowali, to upadłem poniŜej własnej godności? Pan sobie ze mnie jaj nie
robi!

Darł się tak, Ŝe spojrzenia wszystkich gości skierowały się na nas. Niewiele

myśląc chwyciłem jego potęŜną łapę boksera i ścisnąłem ją ręką urodzonego drwala,
jaką na szczęście odziedziczyłem po matce.

— Siedź pan spokojnie, zrozumiano? — syknąłem, patrząc mu prosto w oczy

— ani słowa więcej!

Poskutkowało, bo zamilkł równie szybko, jak wpadł we wściekłość.

Pospiesznie zapłaciłem, wyszedłem w lodowatą noc i pierwszą taksówką pojechałem
do  hotelu.  W  recepcji  czekała  na  mnie  pilna  wiadomość  od  Franza:  Przeniosłem
twoje  rzeczy  do  727.  Wystarczyło.  Mianem  727  określaliśmy  obaj  dom  Clemencii
Isaury,  a  fakt,  Ŝe  Franz  przeniósł  tam  moje  walizki,  opuszczając  pospiesznie  hotel,
był wystarczającą wskazówką, Ŝe sytuacja stała się naprawde powaŜna. Wybiegłem i
zmieniając  po  drodze  taksówki  i  kierunek  jazdy,  ilekroć  uznałem  to  za  konieczne,
pojechałem  do  starszej  pani.  Zastałem  ją  w  niezmiennie  dobrym  nastroju,  przed
ekranem telewizora, oglądającą film Hitchcocka.

„Albo wyjeŜdŜasz, albo musisz się ukryć”

Wiadomość, jaką Franz zostawił mi u niej, wykluczała jakiekolwiek

wątpliwości. Po południu dwóch agentów w cywilu pytało o nas w hotelu.
Wynotowali sobie nasze dane z rejestru gości hotelowych. Portier poinformował o

tym Franza, na co ten udał, Ŝe niewiele go to obchodzi, w końcu to rutynowa
czynność przy stanie wyjątkowym. Spokojnie zapłacił za pokoje, poprosił portiera,
Ŝ

eby przywołał mu taksówkę, kurs na lotnisko międzynarodowe i poŜegnał się,

ciskając mu rękę i wręczając suty napiwek. Ten jednak nie dał się tak łatwo zwieść.

„Mogę panu załatwić hotel, gdzie pana nigdy nie znajdą” — zapewniał. Franz,
naturalnie, uznał, Ŝe lepiej udawać głupiego.

U Clemencii Isaury czekał na mnie przygotowany pokój z posłanym łóŜkiem,

a pani domu dała słuŜącej i szoferowi wychodne, Ŝeby nie musieć uwaŜać ciągle na
ciekawskie  uszy  za  ścianą  ani  ciekawskie  oczy  w  lustrach.  Czekając  na  mnie,
przygotowała wystawną kolację ze świecami, winami najlepszych marek i sonatami
Brahmsa  —  swego  ulubionego  kompozytora.  Kolacja  przedłuŜała  się  do  późnych
godzin  nocnych,  a  pani  domu  snuła  wynurzenia  na  temat  swoich  frustracji.  Nie
poddaje się myśli, Ŝe całe Ŝycie spędziła na wychowywaniu dzieci, by te i tak weszły
w świat mumii, na grze w kanastę z zamoŜnymi idiotkami, a wreszcie na dzierganiu
wełnianych skarpet przy łzawych telenowelach. Przy swoich siedemdziesięciu dwóch
latach odkrywa, Ŝe jej prawdziwym powołaniem zawsze była walka z bronią w ręku,
konspiracja i śmiałe szaleńcze czyny.

— Zamiast w łóŜku z przegniłymi nerkami — mówiła — wolałabym umierać

naszpikowana ołowiem w ulicznym starciu z glinami.

Franz przyjechał następnego ranka, wynajętym samochodem, innym niŜ ten,

który  mieliśmy  poprzednio.  Przynosił  kategoryczne  ostrzeŜenie,  otrzymane  z  trzech
róŜnych  źródeł:  „Albo  wyjeŜdŜasz,  albo  musisz  się  ukryć”.  To  ostatnie  oznaczało
zejść  do  podziemia,  zaprzestając  dotychczasowej  roboty.  Rzecz  nie  do  pomyślenia.
Franz  podzielał  moje  zdanie,  wobec  tego  zdobył  dwa  dosłownie  ostatnie  bilety  na
samolot odlatujący tego samego dnia do Montevideo.

Weszliśmy w końcową fazę naszych działań. Poprzedniego wieczoru Franz

rozwiązał  pierwszą  ekipę  chilijską,  polecając  jej  z  kolei  rozwiązać  pozostałe,  i
powierzył  kurierowi  z  ruchu  oporu  trzy  ostatnie  pudła  z  nagranymi  taśmami,  kaŜąc
mu  wyekspediować  je  z  kraju  jak  najszybciej.  Wszystko  poszło  tak  sprawnie,  Ŝe
kiedy  w  pięć  dni  później  dotarliśmy  do Madrytu, Ely  juŜ  je  miała.  Przyniosła  je  do
domu  urocza  młoda  zakonnica,  wyglądająca  jak  święta  Teresa  od  Dzieciątka  Jezus.
Nie  chciała  zostać  na  obiedzie,  jako  Ŝe  miała  przed  sobą  jeszcze  trzy  tajne  misje
przed  powrotem  do  Chile  tego  samego  wieczoru.  Niedawno  przez  zupełnie
niewiarygodny przypadek odkryłem, Ŝe to ta sama zakonnica, która pojawiła się jako
łączniczka w kościele Świętego Franciszka w Santiago.

Nie chciałem wyjeŜdŜać, póki rysowała się jeszcze jakakolwiek moŜliwość

wywiadu  z  naszym  General  Electric.  Kontakt  w  restauracji  znów  się  urwał,  ale
podczas śniadania u Clemencii Isaury zadzwoniłem raz jeszcze i ten sam co zawsze
kobiecy głos poprosił, bym zadzwonił ponownie za dwie godziny, a wtedy otrzymam
ostateczną odpowiedź: tak czy nie. Podjąłem decyzję: jeŜeli na minutę przed odlotem
uda  mi  się  nawiązać  kontakt  z  generałem,  zostaję  w  Santiago,  bez  względu  na
ryzyko. JeŜeli nie — lecę do Montevideo. Uznałem przeprowadzenie tego wywiadu
za  punkt  honoru  i  serce  mi  się  kroiło  na  samą  myśl,  Ŝe  nie  zwieńczy  on  naszych
sześciu tygodni sukcesów i poraŜek w Chile.

Druga rozmowa przyniosła ten sam efekt: kolejny telefon za dwie godziny. A

zatem jeszcze dwie moŜliwości przed odlotem samolotu. Clemencia Isaura nalegała,
byśmy wzięli ogromny rewolwer naleŜący do jej męŜa, który ten zawsze trzymał pod
poduszką  w  obawie  przed  złodziejami,  ale  jakoś  udało  nam  się  ją  przekonać,  Ŝe  to
zbyteczne.  PoŜegnała  się  z  nami  tonąc  we  łzach,  ale  nie  sądzę,  Ŝe  z  powodu
prawdziwych  uczuć,  jakimi  nas  darzyła,  tylko  z  rozpaczy,  Ŝe  oto  znika  moŜliwość
przeŜycia kolejnych emocji. Nawiasem mówiąc, pozostawiłem u niej moje drugie ja.
Wyjąłem niezbędne rzeczy osobiste, wrzuciłem je do niewielkiej torby podręcznej i
pozostawiłem  Clemencii  Isaurze  walizkę  na  kółkach  pełną  angielskich  garniturów,
jedwabnych  koszul  z  nie  moimi  monogramami,  ręcznie  malowanych  włoskich
krawatów  i  wszelkich  luksusowych  przyborów  toaletowych  niezbędnych
człowiekowi,  jakiego  najbardziej  w  Ŝyciu  nie  cierpiałem.  Jedyne,  co  mi  po  nim
zostało, to rzeczy, jakie miałem na sobie, a i te celowo pozostawiłem trzy dni później
w hotelu w Rio de Janeiro.

Przez następne dwie godziny kupowaliśmy typowe chilijskie suweniry dla

dzieci  i  przyjaciół  na  emigracji.  Z  kawiarni  w  pobliŜu  Plaza  de  Armas
zatelefonowałem  po  raz  trzeci  i  otrzymałem  identyczną  odpowiedź:  zadzwonić  za
dwie godziny. Ale tym razem nie usłyszałem w słuchawce głosu kobiety: odezwał się
męŜczyzna,  który znał hasła  i  odzewy  i  uprzedził,  Ŝe  jeśli  za następnym razem nikt
nie  odbierze  telefonu,  kolejny  kontakt  będzie  moŜliwy  dopiero  za  dwa  tygodnie.
Ruszyliśmy więc na lotnisko i juŜ stamtąd mieliśmy zadzwonić po raz ostatni.

Ruch utrudniały roboty prowadzone na kilku odcinkach drogi. Nie działała

sygnalizacja,  a  objazdy  były  skomplikowane  i  częste.  Franz  i  ja  wiedzieliśmy
doskonale  jak  dojechać  na  stare lotnisko  w  Los  Cerrillos,  ale  nie  znaliśmy drogi  na
nowe,  w  Pudahuel,  i  sami  nie  wiedząc  kiedy,  zabłądziliśmy  w  gęstej  zabudowie
przemysłowej  dzielnicy.  KrąŜyliśmy,  szukając  jakiejkolwiek  drogi  wyjazdowej,  i
kiedy  właśnie  uświadomiliśmy  sobie,  Ŝe  jedziemy  w  kierunku  przeciwnym,  wyrósł
przed nami patrol karabinierów.

Wysiadłem z wozu, zdecydowany ich zatrzymać. Franz dosłownie zasypał ich

gradem  słów,  nie  dając  im  szansy  choćby  na  cień  podejrzenia.  Na  poczekaniu
wymyślił  bajkę  o  niebywałym  kontrakcie,  jaki  mamy  podpisać  z  Ministerstwem
Transportu  na  wybudowanie  w  Chile  sieci  satelitarnej  kontroli  ruchu  drogowego,  a
następnie opisał, co się stanie, jeŜeli cały projekt upadnie przez to, Ŝe za pół godziny
nie  złapiemy  samolotu  do  Montevideo.  Na  koniec  wszyscy  tak  się  pogubiliśmy,
usiłując ustalić, którędy jechać, by znaleźć się na autostradzie wiodącej na lotnisko,
Ŝ

e karabinierzy wskoczyli do wozu i kazali nam jechać za sobą.

Dwóch gapowiczów w poszukiwaniu autora

W taki oto sposób dojechaliśmy na lotnisko: poprzedzani przez policyjny wóz

na sygnale, pędzący z prędkością ponad stu kilometrów na godzinę. Franz pobiegł do
stoiska Hertza oddać wynajęty samochód. Ja — do telefonu. Po raz czwarty tego dnia
dzwoniłem  pod  ten  sam  numer,  ale  teraz  telefon  był  zajęty.  Spróbowałem  jeszcze
dwukrotnie,  za  trzecim  razem  się  udało,  ale  traciłem  tylko  cenny  czas,  bo  kobieta,
która  odebrała,  nie  znała  hasła  i  obraŜona  odłoŜyła  słuchawkę.  Zadzwoniłem
ponownie  i  usłyszałem  w  słuchawce  ten  sam  męski  głos,  co  poprzednio  spokojny  i
miękki,  ale  nie  dający  mi  Ŝadnej  nadziei.  Tak  jak  uprzedzał  —  nie  ma  szans  przed
upływem  dwóch  tygodni.  Kiedy  odłoŜyłem  słuchawkę,  wściekły  i  zniechęcony,  do
odlotu samolotu pozostawało zaledwie pół godziny.

Ustaliliśmy z Franzem, Ŝe ja ruszę do odprawy, a on w tym czasie rozliczy się

z Hertzem i w razie gdybym został aresztowany przy przekraczaniu granicy, jeszcze
zdąŜy uciec i zaalarmować Sąd NajwyŜszy. W ostatniej jednak chwili postanowiłem
zaczekać na niego przy kontroli paszportów. Grzebał się dłuŜej, niŜ naleŜało, a ja w
miarę upływu czasu coraz bardziej rzucałem się w oczy objuczony dwiema torbami
podróŜnymi,  urzędniczym  neseserem  i  na  dodatek  paczkami  z  prezentami.  Kobiecy
głos,  który  wydał  mi  się  podenerwowany,  wzywał  przez  megafon  do  odprawy
ostatnich  pasaŜerów  odlatujących  do  Montevideo.  Spanikowany  podałem  torbę
Franza i jego bilet bagaŜowemu, mówiąc:

— Niech pan zaniesie to do stoiska Hertza i powie temu panu, co płaci, Ŝe

albo natychmiast przychodzi, albo lecę bez niego.

— Pan się pofatyguje sam — odparł na to — będzie prościej.
Podszedłem więc do przedstawicielki Lan-Chile obecnej przy odprawie.
— Zaczekajcie państwo jeszcze chwilę — prosiłem — muszę znaleźć kolegę,

który płaci za samochód.

— Zostało tylko piętnaście minut — uprzedziła stewardesa.
Pognałem do stoiska, zapominając o wszelkich pozorach. Ze zdenerwowania

zatraciłem leniwy spokój mojego drugiego ja i stałem się na powrót tym samym
impulsywnym reŜyserem, którym zawsze byłem. Długie godziny przygotowań,
szczegółowych ustaleń, drobiazgowych prób poszły w diabły w jednej chwili. Franz
stał spokojnie, sprzeczając się z przedstawicielem Hertza o jakieś kwestie dotyczące
wysokości opłaty i róŜnic kursowych.

— Co u licha! — krzyknąłem. — Płać, ile chcą, czekam w samolocie. Mamy

pięć minut!

Wiele wysiłku kosztowało mnie, Ŝeby się uspokoić i ruszyć do kontroli

paszportowej. Urzędnik przekartkował mój paszport, a potem spojrzał mi prosto w
oczy. Ja zrobiłem to samo, popatrzył więc jeszcze na fotografię, potem znowu na
mnie, a ja odwzajemniłem mu spojrzenie.

— Do Montevideo? — zapytał.
— Do domciu na kolacyjkę — potwierdziłem.
Spojrzał na elektroniczny zegar na ścianie i oświadczył:
— Do Montevideo juŜ odleciał.
Przekonywałem go, Ŝe nie, aŜ wreszcie przedstawicielka Lan-Chile

potwierdziła, Ŝe tylko na nas czekają, Ŝeby zakończyć odprawę. Zostały dwie minuty.

Podstemplował mój paszport i zwrócił mi go z uśmiechem.
— Miłego lotu.
Jeszcze nie przeszedłem ostatecznie przez kontrolę, kiedy usłyszałem, Ŝe

wzywają  mnie  przez  megafon,  wymieniając  głośno  i  wyraźnie  moje  fałszywe
nazwisko. Pomyślałem, Ŝe to koniec, i próbowałem uświadomić sobie, Ŝe oto coś, co
dotychczas  mogło  się  przydarzyć  wyłącznie  komuś  innemu,  teraz  nieodwołalnie
przytrafia  się  mnie;  sama  ta  myśl  właściwie  przyniosła  mi  niejaką  ulgę.  Ale  to  był
tylko Franz, bo zabrałem wraz z innymi papierami jego kartę pokładową. Musiałem
po  raz  kolejny  biec  do  wyjścia,  prosić  oficera,  który  podstemplował  mi  paszport,
Ŝ

eby mnie na chwilę przepuścił, i ponownie przejść przez kontrolę, ciągnąc za sobą

Franza.

Weszliśmy na pokład jako ostatni, z takim pośpiechem, Ŝe nawet nie

uświadomiłem  sobie,  Ŝe  powtarzam  krok  po  kroku  te  same  czynności,  co  przed
dwunastu  laty,  kiedy  po  prostu  siłą  wpakowano  mnie  do  samolotu  do  Meksyku.
Zajęliśmy ostatnie wolne miejsca. I wówczas doznałem najsprzeczniejszych w czasie
całej  wyprawy  emocji.  Czułem,  jak  ogarnia  mnie  bezbrzeŜny  smutek,  wściekłość,

nieznośny ból wygnania, ale zarazem doznałem niebywałej ulgi, Ŝe wszyscy, którzy
towarzyszyli mi w tej wyprawie są cali i zdrowi. Nieoczekiwana informacja podana
przez stewardesę przywróciła mi poczucie rzeczywistości.

— Prosimy wszystkich pasaŜerów o wyjęcie biletów i trzymanie ich w ręku.

Mamy kontrolę.

Dwaj funkcjonariusze w cywilu, równie dobrze przedstawiciele linii

lotniczych,  co  jakichś  tajnych  słuŜb,  byli  juŜ  we  wnętrzu  maszyny.  Latałem  duŜo  i
wiem,  Ŝe  nie  naleŜy  do  rzadkości  sprawdzanie  przez  załogę  kart  pokładowych
pasaŜerów  nawet  w  ostatniej  chwili,  gdy  coś  się  nie  zgadza.  Ale  po  raz  pierwszy
spotkałem  się  z  kontrolą  biletów.  MoŜna  się  było  spodziewać  najgorszego.  Pełen
złych  przeczuć  szukałem  pomocy  w  cudownie  zielonych  oczach  stewardesy
roznoszącej cukierki.

— To coś absolutnie niebywałego, proszę pani — odezwałem się.
— Ach, proszę pana, cóŜ zrobić? Nie mamy na to Ŝadnego wpływu.
Franz, Ŝartując, jak zwykle w chwilach napięcia, zapytał ją, czy spędza noc w

Montevideo,  na  co  takim  samym  tonem  zaproponowała,  by  zapytał  o  to  jej  męŜa,
drugiego pilota. A ja nie mogłem ani minuty dłuŜej znosić cięŜaru ukrywania się pod
inną  postacią.  Poczułem,  Ŝe  muszę  wstać  i  wykrzyczeć  tym  dwóm  prosto  w  twarz:
„Wynoście  się  w  diabły,  to  ja,  Miguel  Littin,  syn  Cristiny  i  Hernana,  reŜyser
filmowy, i ani wy, ani nikt inny nie ma prawa zabraniać mi przebywania we własnym
kraju  we  własnej  osobie  i  z  własną  twarzą”.  Ale  gdy  przyszła  moja  kolej,
ograniczyłem się do zademonstrowania biletu najbardziej teatralnym gestem, na jaki
mnie było stać, schowany pod pancerzem ochronnym mojego drugiego ja. Nawet na
mnie nie spojrzeli, rzucili okiem na bilet i zwrócili mi go.

Pięć minut później, przelatując nad śniegami Andów przybierającymi o

zmierzchu róŜowawe barwy, uświadomiłem sobie, Ŝe te ostatnie sześć tygodni, to nie
Ŝ

adne bohaterstwo z mojej strony, jak mi się wydawało na początku, ale coś znacznie

waŜniejszego: po prostu udało mi się raz w Ŝyciu zrobić coś naprawdę przyzwoitego.
Spojrzałem na zegarek: o tej porze Pinochet wychodzi z gabinetu otoczony orszakiem
dworaków;  powoli,  dostojnie  kroczy  przez  pustą  galerię,  a  następnie  schodzi  na
pierwsze  piętro  po  pysznych,  wyłoŜonych  dywanem  schodach,  ciągnąc  za  sobą  ośli
ogon  długości  trzydziestu  dwóch  tysięcy  metrów,  który  mu  przyczepiliśmy.
Pomyślałem o Elenie z nieopisaną wdzięcznością.

Podając nam powitalne koktajle, stewardesa o szmaragdowych oczach

niepytana wyjaśniła:

— Myśleli, Ŝe mamy na pokładzie pasaŜera na gapę.

Posłowie

We wstępie Gabriel Garcia Marquez stwierdza, Ŝe jego tekst „to typowy

reportaŜ”. Tę uwagę muszą ocenić czytelnicy. Pisze równieŜ, Ŝe „unikał odniesień
historycznych”. Tak rzeczywiście jest, co sprawia, Ŝe dla polskiego czytelnika tekst
moŜe być w wielu miejscach niejasny. Przypomnijmy zatem, co działo się w Chile
podczas trwającej trzy lata prezydentury Salvadora Allende.

4 września 1970 roku odbyły się w Chile wybory prezydenckie, w których

kandydaci  trzech  głównych  nurtów  politycznych  w  tym  kraju  otrzymali  bardzo
zbliŜone liczby głosów. Reprezentant rządzącej chrześcijańskiej demokracji i faworyt
ustępującego prezydenta Eduardo Freia uplasował się na trzecim miejscu, uzyskując
27,8% głosów (822 tyś.), konserwatysta Jorge Alessandrii 35% (1031 tyś.), natomiast
socjalista  Salvador  Allende  36,2%  (1070  tyś.  głosów).  Allende  był  jednym  z
głównych twórców koalicji lewicowej o nazwie Jedność Ludowa (Unidad Popular),
w której główne role odgrywały partie socjalistyczna i komunistyczna. Miał wówczas
62 lata i na scenie politycznej Chile był postacią dobrze znaną. Wcześniej piastował
juŜ  stanowiska  ministerialne,  był  parlamentarzystą,  masonem  wysokiego  stopnia,
miłośnikiem dobrego wina i dobrej kompanii.

Lubił mawiać, Ŝe Chile potrzebuje rewolucji nie w kolorze krwi, tylko

dobrego wina. Ale przede wszystkim był wytrawnym i zdecydowanym politykiem,
postulującym głębokie lewicowe reformy w Ŝyciu polityczno-społecznym i w
gospodarce.

To właśnie owe projekty sprawiły, Ŝe przeciwnicy Allende, którzy w sumie

zdobyli  większość  głosów,  usiłowali  nie  dopuścić  do  objęcia  przez  niego
prezydentury. Pojawiła się propozycja nowych, przyspieszonych wyborów. WaŜnym
elementem  była  postawa  armii,  której  dowódca  naczelny,  generał  Rene  Schnaider,
zadeklarował bezwarunkowe poszanowanie sił zbrojnych dla konstytucji i legalnych
władz państwa. Nota bene chilijska tradycja demokracji była — najgłębiej zapewne
w  całej  Ameryce  Łacińskiej  —  zakorzeniona i przestrzegana.  22  października  1970
roku  generał  Schnaider  zginął  w  zamachu,  a  jego  stanowisko  objął  generał  Carlos
Prats.  W  Chile  uwaŜano  powszechnie,  Ŝe  zamach  miał  stanowić  hasło  do  podjęcia
próby  prawicowego  przewrotu,  który  uniemoŜliwiłby  Allendemu  objęcie  urzędu.
Jednak  rozmowy  polityczne  z  chadecją  doprowadziły  do  zawarcia  kompromisu,  w
którego wyniku Kongres Narodowy na wspólnym posiedzeniu Izby Deputowanych i
Senatu  zatwierdził  wybór  Allendego  na  prezydenta.  4  listopada  przeniósł  się  on  do

pałacu La Moneda, usytuowanego w centrum Santiago de Chile i stanowiącego
siedzibę prezydencką.

W tydzień później ogłoszona zostaje amnestia dla więźniów politycznych.

Dotyczy  głównie  radykalnej  lewicy  i  komunistów.  14  listopada  rząd  Jedności
Ludowej  przywraca  —  zerwane  poprzednio  —  stosunki  dyplomatyczne  z  Kubą  i
zapowiada  nawiązanie  ich  z  Chinami,  NRD,  Wietnamem  Północnym  i  Koreą
Północną. Od grudnia zaczyna się wywłaszczanie wielkich majątków prywatnych na
mocy ustawy o reformie rolnej, nacjonalizacja złóŜ węgla. Trwają przygotowania do
nacjonalizacji miedzi, głównego bogactwa kopalnego Chile, a takŜe saletry.

Napięcie polityczne w Chile w pierwszych miesiącach rządów Allendego

sięgało  zenitu.  MnoŜyły  się  pogłoski  o  przygotowaniach  do  zamachu  stanu,  a
podziały  w  społeczeństwie  na  tle  stosunku  do  przeprowadzanych  i  zapowiadanych
reform  stały  się  niezwykle  ostre.  Ich  miarą  był  wynik  wyborów  samorządowych  w
maju 1971 roku. Jedność Ludowa uzyskała 49,5%, a opozycja 47,5% głosów. Gdy 10
listopada z dwudziestopięciodniową wizytą oficjalną przybył do Chile, Fidel Castro,
składał  ją  w  kraju  głęboko  rozdartym,  który  witał  go  manifestacjami  podziwu  z
jednej i najgłębszej niechęci z drugiej stronny. Jesienią 1971 roku zaczęły się zresztą
w Chile pierwsze powaŜne kłopoty z zaopatrzeniem i w Ŝyciu codziennym. W trakcie
wizyty  odbyła  się  pierwsza  wielka  demonstracja  uliczna  kobiet,  która  przeszła  do
historii pod nazwą „marszu z pustymi garnkami”.

Przez cały 1972 rok Allede i rząd kontynuowali reformy, którym opozycja

zarzucała,  Ŝe  zmierzają  w  kierunku  przekształcenia  Chile  na  wzór  kubański  oraz
innych  krajów  tzw.  bloku  państw  socjalistycznych,  natomiast  radykalna  lewica
krytykowała  „opieszałość”  rządu  we  wprowadzaniu  politycznych  i  gospodarczych
rozwiązań „państwa proletariatu”. Strajki, na przykład kupców lub transportowców,
demonstracje  uliczne,  starcia  stawały  się  niemal  codziennym  elementem  pejzaŜu
społeczno-politycznego Chile.

31 października do dymisji podał się cały rząd, a 3 listopada powstał nowy,

do którego weszło trzech generałów. Naczelny dowódca armii, generał Carlos Prats,
objął stanowisko ministra spraw wewnętrznych. Ze strony Allendego była to
desperacka próba wyjścia poza klasę polityczną i zneutralizowania rosnącej
aktywności armii, w której przewaŜały juŜ nastroje zdecydowanie opozycyjne.

W wyborach parlamentarnych, które odbyły się 4 marca 1973 roku, Jedność

Ludowa uzyskała 43% głosów, wobec 55% oddanych na zjednoczoną opozycję. Od
tego momentu zarówno opozycja chilijska, jak teŜ opinia międzynarodowa zaczęły
wieszczyć, Ŝe Allende nie dotrwa na stanowisku do końca kadencji. 29 czerwca miała

100

miejsce nieudana próba wojskowego zamachu stanu. Akcja zmierzająca do zdobycia
pałacu prezydenckiego zakończyła się fiaskiem, ale Kongres Narodowy w większości
antyprezydencki odmówił przyznania Allendemu Ŝądanych przez niego specjalnych
pełnomocnictw dla opanowania sytuacji.

Opozycja, której filarem byli chrześcijańscy demokraci, zbyt była jednak

przywiązana do demokratycznych i parlamentarnych tradycji Chile, by godzić się na
nieunikniony — tak uwaŜano — wojskowy zamach stanu. Podjęła więc z Allendem
rozmowy  polityczne,  w  których  głównym  tematem  była  próba  zapobieŜenia
ostatecznemu rozłamowi między władzą ustawodawczą — w wyniku wyborów Izba
Deputowanych  i  Senat  zdominowane  zostały  przez  opozycję  —  a  władzą
wykonawczą, reprezentowaną przez prezydenta. Rozmowy zakończyły się fiaskiem.
24  sierpnia  Allende  zgodził  się  na  dymisję  naczelnego  dowódcy,  generała  Pratsa.
Wymusili ją na prezydencie inni generałowie, poniewaŜ Prats bardzo zdecydowanie
przeciwstawiał  się  wszelkim  próbom  wojskowego  przewrotu.  Naczelnym  dowódcą
został  generał  Augusto  Pinochet.  Po  objęciu  urzędu  to  właśnie  on  dał  armii  zielone
ś

wiatło do natychmiastowego przygotowania wojskowego zamachu stanu.

11 września 1973 roku armia ruszyła. Pałac La Moneda został

zbombardowany  i  zdobyty.  Prezydent  Salvador  Allende  zginął.  Junta,  której
przewodził  generał  Pinochet,  wprowadziła  stan  wyjątkowy  w  całym  kraju,  ogłosiła
zawieszenie  konstytucji,  rozwiązanie  parlamentu,  delegalizację  wszystkich  partii
politycznych  wchodzących  w  skład  Unidad  Popular,  zawieszenie  pozostałych,
łącznie  z  chrześcijańską  demokracją.  Rozwiązano  wszystkie  inne  organizacje  i
związki  zawodowe.  Zakazano  wydawania  prasy,  a  radio  poddano  najściślejszej
cenzurze  wojskowej.  Rozpoczęły  się  równieŜ  masowe  represje  wobec  działaczy  i
sympatyków  Jedności  Ludowej.  Dziesiątki  tysięcy  ludzi  aresztowano,  internowano
lub  zmuszono  do  emigracji.  Egzekucje  i  tortury  wobec  opornych  stały  się
codziennością.  23  września  zmarł  internowany  laureat  nagrody  Nobla  poeta  Pablo
Neruda.

Opinia międzynarodowa — nawet ta, która bardzo krytycznie przyjmowała

politykę  Jedności  Ludowej  i  zarzucała  Allendemu  chęć  uczynienia  z  Chile  drugiej
Kuby — zaskoczona była zasięgiem i głębokością represji zastosowanych przez juntę
wobec  chilijskiego  społeczeństwa.  Do  dzisiaj  dokładna  liczba  ofiar,  trwającej  do
1989 roku dyktatury wojskowej, nie jest znana. ReŜim Pinocheta przyznawał się do
około  800  ofiar  śmiertelnych,  około  6000  aresztowanych  i  8000-9000  uchodźców
politycznych.  NiezaleŜne  szacunki  były  znacznie  wyŜsze,  podając  liczbę  ofiar
ś

miertelnych w granicach 5000 osób. Tajne słuŜby Pinocheta w latach późniejszych

101

dokonywały zamachów politycznych równieŜ na osobistości przebywające na
wygnaniu. W Buenos Aires zamordowano generała Carlosa Pratsa i jego Ŝonę.
Najbardziej znany jest zamach bombowy na byłego wiceprezydenta i ministra spraw
zagranicznych Orlando Leteliera, dokonany w 1976 roku w Waszyngtonie. Sprawcy
zostali osądzeni i skazani dopiero dwadzieścia lat później.

Dzisiejszy stan wiedzy o latach rządów Salvadora Allende pozwala uznać, Ŝe

ani  on,  ani  —  poza  skrajną  lewicą  —  większość  Jedności  Ludowej  nie  dąŜyli  do
uczynienia  z  Chile  „drugiej  Kuby”.  Nie  było  planów  odrzucenia  demokratycznej
tradycji,  rezygnacji  z  procedur  wyborczych  czy  wprowadzenia  „komunistycznej
dyktatury”. Reformy polityczno-gospodarcze państwa były potrzebne i miały uczynić
z Chile nowoczesny kraj, rozwijający się zgodnie z wymogami ostatniej ćwierci XX
wieku.  Nie  oznacza  to  rzecz  jasna,  Ŝe  Jedność  Ludowa  nie  popełniła  powaŜnych
błędów.  Procesy  nacjonalizacji  były  źle  przygotowane  i  przeprowadzane  zbyt
pospiesznie,  często  z  ominięciem  obowiązującego  ustawodawstwa.  Model
gospodarki  mieszanej  państwowo-społeczno-prywatnej  nie  przemawiał  do  znacznej
części społeczeństwa; nawet do tych przedstawicieli politycznego centrum i prawicy,
którzy skądinąd byli zdecydowanymi zwolennikami modernizacji państwa. Szukanie
sojuszników  na  Kubie  czy  w  ZSRR  w  ówczesnej  sytuacji  międzynarodowej  było
postępowaniem  wręcz  naiwnym,  szczególnie  gdy  większość  państw  Ameryki
Południowej  znajdowała  się  w  tym  czasie  we  władzy  wojskowych  (Argentyna,
Boliwia, Brazylia, Ekwador, Paragwaj, Peru i Urugwaj).

W kontekście szesnastu lat funkcjonowania reŜimu generała Pinocheta mówi

się  o  tak  zwanym  modelu  chilijskim.  To  często  powtarzana  klisza,  choć  w  istocie
jedni  myślą  o  poŜytkach  płynących  z  dyktatury  dla  przyspieszenia  rozwoju
ekonomicznego, a inni o sposobie pokojowego przejścia od dyktatury do demokracji.
Faktem jest, Ŝe Pinochet zdecydowanie oddzielił gospodarkę od polityki. Pod władzą
junty  miały  miejsce  fundamentalne  zmiany  ekonomiczne  przeprowadzone  przez
zespół fachowców wybranych i wspieranych przez reŜim wojskowy. Jednak przewrót
odbył  się  pod  hasłem  przywrócenia  porządku  polityczno-społecznego,  a  nie  reform.
Nastąpiły  one  niejako  przy  okazji.  Wojsko  mogło  je  przeprowadzić,  bo  było
„autonomiczne”. Nie musiało i nie chciało liczyć się z waŜnymi interesami róŜnych
grup  społecznych  i  dawnych  elit,  łącznie  z  potęŜną  chrześcijańską  demokracją.  Za
Allendego wielcy właściciele ziemscy zostali wywłaszczeni na rzecz reformy rolnej.
Znacjonalizowano  system  bankowy,  wydobycie  i  przetwórstwo  głównego  artykułu
eksportowego, czyli miedzi. Znaczna część bazy przemysłowej stała się bezpośrednią
własnością lub była kontrolowana przez państwo. Polityka gospodarcza Pinocheta nie

102

zmierzała do przywrócenia status quo, zdecydowanie chciał on pozostawić i
wzmocnić

impulsy

modernizacyjne.

Nie

zreprywatyzowano

całości

znacjonalizowanego  potencjału  przemysłowego  ani  całości  sektora  bankowego.
Tylko  1/3  ziemi  odebranej  wielkim  właścicielom  została  im  zwrócona.  DąŜeniem
reŜimu  było  bowiem  stworzenie  kapitalistycznego  produktywnego  rolnictwa  i  silnej
klasy średniej. Tym róŜnił się reŜim chilijski od większości innych autorytarnych lub
dyktatorskich rządów na świecie w drugiej połowie XX wieku, które nie robiły nic w
celu  modernizacji  ekonomicznej  swych  krajów,  choć  moŜliwości  i  warunki  były
podobne do chilijskich.

Sukces ekonomiczny pozwolił Pinochetowi w połowie lat osiemdziesiątych

na  rozluźnienie  dyktatury.  Wątpliwe  jednak,  czy  powrót  do  demokracji  był  jego
bezpośrednim rezultatem. Wojsko nie miało bowiem zamiaru rezygnować z władzy.
Jeszcze  w  październiku  1988  roku  junta  zaproponowała  referendum,  mające
przedłuŜyć  prezydenturę  Pinocheta  o  kolejne  osiem  lat.  56%  Chilijczyków
odpowiedziało — nie. To był triumf tradycji demokratycznej niezaleŜnie od dobrego
stanu  gospodarki  państwa.  Zmieniła  się  teŜ  sytuacja  międzynarodowa.  Gdy  pod
koniec  1989  roku  w  Chile  konstytuował  się  nowy  rząd  tworzony  przez  opozycyjną
wobec  junty  Koalicję  Demokratyczną,  w  całej  Ameryce  Łacińskiej  nie  było  juŜ  ani
jednej  wojskowej  dyktatury.  W  Europie  Środkowej  zaś  upadał  system
komunistyczny.  Nota  bene  w  Chile  od  wielu  lat  stworzony  przez  Kościół  katolicki
wikariat, pisanej z duŜej litery i na czerwono „Solidarności” (Solidaridad), był ostoją
opozycji wobec dyktatury.

W „New York Times” pod koniec 1973 roku ukazał się artykuł o Chile, w

którym  czytamy:”...  Nie  był  to  jeden  z  licznych  puczów  wojskowych  tak
charakterystycznych  dla  Ameryki  Łacińskiej.  Nie  moŜna  go  porównać  do  tego,  co
miało  miejsce  w  1966  roku  w  Argentynie  czy  w  1964  roku  w  Brazylii,  a  raczej  do
przewrotów w Iraku czy Indonezji. Był to bezlitosny ruch, który zdruzgotał instytucje
narodowe  z  siłą  o  wiele  bardziej  niszczącą,  niŜ  to  kiedykolwiek  wydarzyło  się  w
nowoczesnej historii Ameryki Łacińskiej”

8 lipca 2002 roku Sąd NajwyŜszy Chile uznał, Ŝe generał Augusto Pinochet

jest zbyt chory i zniedołęŜniały, by odpowiadać za przestępstwa popełnione w czasie
sprawowania władzy.

Robert Mroziewicz

Cyt za Raulem Silvą: Śmierć pewnej demokracji.