parsch 'wtajemniczenie'

caeremonialeromanum.com

MSZA PAPIESKA WEDŁUG ORDO ROMANUS I

5. Wstęp do rzymskiej Mszy, aż do czasów Grzegorza I. (około 600 r.).

Za czasów Grzegorza I (590-604), który brał bardzo czynny udział w kształtowaniu i

ostatecznym  ustalaniu  się  rzymskiej  Mszy,  istotny  bieg  rozwoju  i  forma  uroczystości
mszalnej,  zostały  ukończone.  Pierwszy,  wyczerpujący  opis  rzymskiej  Mszy  daje  nam  tzw.
Ordo  Romanus  I

, rodzaj rytuału do papieskiej Mszy z VIII wieku, większość jednak sięga

czasów Grzegorza I. Zamiast przedkładać tu suche przepisy tego Ordo, podamy raczej opis
papieskiej Mszy, którą odtworzył O. Kramp T. J., właśnie na podstawie tego Ordo

s. 54

„Niedziela Wielkanocna. Msza św. ma się odbyć w S. Maria Maggiore. W obszernej

wiątyni licznie zebrali się wierni z dzielnic Rzymu i z przedmieść.

Po jednej stronie mężczyźni, po drugiej niewiasty. Przybyło także sporo pielgrzymów

i  obcych  na  święto  i  na  uroczystą  służbę  Bożą.  W  chórze  kapłańskim  (presbiterium),  czeka
około  tronu  (cathedra)  papieża  7  Biskupów  z  okolic,  wraz  z  innymi,  którzy  znaleźli  się  w
mieście  przygodnie,  oraz  25  proboszczów  Wiecznego  Miasta.  Są  tak  ustawieni,  że  papież,
siedzący na tronie, ma po prawicy Biskupów, po lewicy kapłanów.

Kler, pełniący służbę w okręgu Lateranu, zebrał się już wczesnym rankiem: akolici,

diakon i subdiakon i reszta kleru poza wspomnianymi biskupami i kapłanami.

Otoczony dworem i klerem, wyrusza papież z Lateranu w drogę do świątyni. Na czele

idą  akolici  i  szereg  urzędników,  następnie  konno  siedmiu  okręgowych  diakonów  i
subdiakonów.  Bezpośrednio  przed  papieżem  pieszo  akolita  z  świętym  chryzmem.  Wreszcie
konno  sam  papież,  a  koło  niego,  dla  osobistej  straży,  dwaj  służący.  Za  papieżem  wysocy
dostojnicy jego dworu, na koniec poczet służby z naczyniami, sprzętami i szatami ze skarbca
papieskiego, potrzebnymi do uroczystości dnia.

Przybywszy do świątyni, zsiada papież z konia, potem przyjmuje go proboszcz z

asystą i prowadzi do Sacrarium (zakrystia). Tam siada papież na krześle. Uroczyście ubierają
go w szaty liturgiczne, zupełnie podobne do dzisiejszych. Tymczasem w przedsionku nałożyli
swe szaty liturgiczne diakoni. Diakon, mający śpiewać Ewangelię, bierze od akolity księgę,
otwiera, kładzie zakładkę i oddaje z powrotem akolicie, by ten wraz z subdiakonem zaniósł ją
na ołtarz do prezbiterium.

Wszystko już do służby Bożej gotowe. Urzędujący okręgowy diakon udaje się do

drzwi  zakrystii,  wychodzących  do  Kościoła  i  woła:  Chór.  Ten  odpowiada:  jestem.  Diakon
pyta: Kto będzie śpiewał? Dyrygent: Ten i ten. Subdiakon udaje się do papieża i uwiadamia,
klękając  przed  nim:  „Słudzy  Pana  mojego,  okręgowy  subdiakon  N.  będzie  czytał  epistołę,  a
chórzysta N. będzie śpiewał”. Wstaje i czeka na znak papieża. Po rozkazie wraca ku drzwiom
i  woła:  Zapalać!  Odnosi  się  to  do  siedmiu  niosących  świece.  Subdiakon  nakłada  ogień  do
kadzielnicy, którą poniosą przed papieżem.

Na podobny rozkaz ustawia się chór śpiewaków przed ołtarzem, a dyrygent

rozpoczyna antyfonę Introitu, czyli śpiewu procesjonalnego. Wtedy diakoni udają się do
papieża do zakrystii. Ten wstaje, podaje prawą rękę archidiakonowi, lewą najbliższemu

W r. 1689 Mabillon wydał 15 takich Ordines Romani i oznaczaył je liczbami, co utrzymało się do dziś.

J. Kramp S. J. Eucharistia, Herder, Freiburg 1926, str. 19. Ordo I. W pierwotnym tekście jest w zbiordze:

Opuscula et textus, series liturgica N. 1. Ordo Romanus Primus przez Stapper, Aschendorf, Münster.

caeremonialeromanum.com

usługującemu diakonowi i tak postępując między nimi, ku drzwiom się skierowuje. Cały
pochód rusza, płynie powoli nawą kościoła ku ołtarzowi.

Przed ołtarzem diakoni zdejmują planety (dzisiejszy ornat), oddają je okręgowemu

subdiakonowi,  a  ten  akolitom.  Tymczasem  do  papieża  przystępuje  dwóch  akolitów  z
naczyńkiem  Sancta,  w  którym  przechowano  cząstkę  konsekrowanego  chleba  z  poprzedniej
Mszy.  Urzędujący  subdiakon  przytrzymuje  naczyńko,  papież  skłonieniem  głowy  oddaje
Najświętszemu cześć, bada, czy wystarczy, by dodać podczas Mszy św., albo czy nie jest za
dużo, i daje odpowiednie wskazówki.

Siedmiu niosących świece, tworzą dwa szeregi, a papież przechodzi między nimi i

piewakami, którzy stoją blisko ołtarza. Przed ołtarzem skłania ze czcią głowę, modli się

chwilkę  za  siebie,  na  czole  czyni  znak  krzyża,  jednemu  z  biskupów,  archipresbiterowi  i
wszystkim diakonom daje pocałunek pokoju, a kierownikowi chóru znak, by zakończył psalm
Introitu  wraz  z  Chwałą  Ojcu…  Przy  słowach:  Jak  było  na  początku…,  diakoni  po  dwóch
udają  się  do  ołtarza,  składają  pokłon  i  wracają  do  papieża.  Ten  tymczasem  modli  się  na
klęczniku, podczas antyfony po Introicie podnosi się, całuje księgę Ewangelii i ołtarz i udaje
się na tron, znajdujący się na środku absydy, i staje na nim zwrócony na wschód.

Chór rozpoczyna Kyrie eleison i śpiewa tak długo, aż papież da znak dyrygentowi.

Wtedy zwraca się papież do ludu i zaczyna Gloria in excelsis Deo, kieruje się z powrotem ku
wschodowi i czeka stojąc, aż chór ukończy śpiew. Wtedy, zwrócony do ludu, mówi: Pax
vobis – pokój niech będzie z wami. Obraca się znów ku wschodowi i rozpoczyna słowem:
oremus, modlitwę dnia. Potem siada, daje znak biskupom i kapłanom, by też usiedli.

Tymczasem subdiakon wychodzi na podniesienie (pult do czytania w obrębie chóru) i

czyta epistołę. Gdy zejdzie, wówczas naznaczony śpiewak wstępuje i śpiewa z kantatorium
(dzisiaj graduale) wybrane wiersze psalmów, jako odpowiedź na epistołę.

Po odśpiewaniu, diakon, mający czytać Ewangelię, zwraca się do papieża i całuje w

milczeniu  jego  stopę.  Papież  zaś  mówi  doń:  „Pan  niech  będzie  w  twoim  sercu  i  na  twoich
ustach”. Diakon wstaje, udaje się do ołtarza, całuje księgę Ewangelii i bierze ją do rąk. Przed
nim  kroczy  dwóch  okręgowych  subdiakonów  z  kadzielnicą  i  dwóch  akolitów  ze  świecami.
Przed amboną przepuszczają między sobą diakona. Ten na moment kładzie księgę na lewym
ramieniu  subdiakona,  który  nie  niesie  kadzidła.  Subdiakon  pokazuje  mu  w  księdze  ustęp  do
odśpiewania.  Diakon  wchodzi  na  ambonę  i  bez  dalszych  wstępów  śpiewa  Ewangelię  dnia.
Gdy  skończył,  papież  mówi  doń:  „Pokój  niech  będzie  z  tobą”.  Diakon  schodzi  z  ambony,
oddaje księgę subdiakonowi, który mu ją otworzył, a ten wręcza ją okręgowemu, dyżurnemu
subdiakonowi. Ostatni podaje ją otoczeniu papieża do pocałowania. Wreszcie odnośny akolita
wkłada ją do futerału, pieczętuje, a później odnosi do Lateranu.

Papież mówi: Dominus vobiscum, na co mu odpowiadają: Et cum spiritu tuo,

następuje Oremus.

Tu kończymy obraz historycznego rozwoju pierwotnej Mszy św., aż do tej formy, w

jaką ją zamknęła liturgia Mszy rzymskiej.

s. 55-57

V. MODLITWY U STOPNI OŁTARZA

2. Historia

Dopiero  w  specyficznie  rzymskiej  Mszy  św.,  w  VII  wieku,  znajdujemy  jakby  zarodek  do
rozwoju  modlitw  u  stopni  ołtarza.  W  najstarszych  rzymskich  formularzach  Mszy  św.  (Ordo
Rom.  I.  n.  8),  przedstawiono,  jak  papież  albo  biskup  uroczyście  z  zakrystii  udaje  się  do
ołtarza.  Przed  nim  skłania  swoją  głowę  i  „modli  się”  przez  chwilę  za  siebie.  Późniejszy

caeremonialeromanum.com

formularz mszalny z X wieku (Ordo Rom. VI, n. 5) dodaje jeszcze: „Modli się za swoje
grzechy” (inclinas se, Deum pro peccatis suis deprecetur). Początkowo więc modlitwa ta była
wyrazem zastanowienia się i adoracji, a także żalu, i tak powstały modlitwy u stopni ołtarza.
Oczywiście trwało to kilka stuleci, zanim z cichego obudzenia żalu rozwinęła się utarta
formuła i nasze Confiteor.

s. 62

VI. WEJŚCIE – INTROIT

Całowanie ołtarza

W dawnym Kościele, przy wejściu do ołtarza, biskup całował księgę Ewangelii i ołtarz (O. R.
I. n. 8), co i obecnie się dzieje w uroczystej Mszy św. (Ewangelia także jest symbolem
Chrystusa).

s. 70

VII. KYRIE i GLORIA

KYRIE

Historia

Liczba dziewięciokrotna pewnie niedługo po Grzegorzu  I została ustalona. Znajdujemy ją w
Ordo,  wydanym  przez  archikantora  św.  Piotrwa  w  r.  680,  gdy  jeszcze  w  Ordo  Romanus  I
pozostaje  liczba  nieokreślona.  Modlitwa  błagalna  stała  się  modlitwą  ku  czci  Trójcy
Przenajśw.

s. 87

VIII. KOLEKTY

II.

KOLEKTY

Nazwa i historia

Leonianum zna jeszcze zwyczaj odmawiania na wielu miejscach dwóch kolekt. Jedną z nich
odmawiano przed czytaniem, drugą pomiędzy dwoma nieewangelicznymi czytaniami
(wówczas bywały jeszcze trzy czytania).Gregorianum i Ordo Romanus, (a więc wiek VII)
znają już tylko jedną kolektę, i to jedną jedyną, nie zaś jak później i obecnie, kilka naraz.

s. 100

X. GRADUAŁ, TRAKTUS i SEQUENTIA

1. Historia

Do czasów Grzegorza I i po nim w Rzymie psalm śpiewał diakon. Tak wielką przywiązywano
wagę do tego śpiewu solo, że przed rozpoczęciem uroczystej Mszy św. podawano papieżowi

caeremonialeromanum.com

nazwisko śpiewaka

. Dopiero od XII wieku pojawia się dwu śpiewaków przy graduale, co

jeszcze i dziś obowiązuje

s. 120-121

4. Graduał

W różnych czasach, różne przybierał nazwy. Najstarsza nazwa to Responsum

. Potem

Responsorium

. W antyfonarzu gregoriańskim nazywa się Responsorium Graduale. Ale już w

IX w. prawo obywatelskie zyskuje nazwa Graduale, Graduale. Nazwa pochodzi stąd, że
ś

piewak wykonywał go na stopniach (gradus) ambony. Wyraźnie mówi Ordo Rom. II, żeby

piewak nie zajmował najwyższego stopnia („non superiorem gradum”), który był

zastrzeżony dla czytającego ewangelię.

s. 124

XII. OFIAROWANIE

1. Składanie darów w historii

Jak się odbywał pochód z darami ofiarnymi w VII i VIII w., w Rzymie, możemy się

dowiedzieć z Ordo Rom. I. Trzymamy się obrazu odmalowanego nam przez O. J. Krampa T.
J.

„Ofiarowanie się zaczyna. Diakon, który czytał ewangelię, idzie do ołtarza. Tam

akolita  podaje  mu  kielich  i  korporał.  Korporał  był  wówczas  dużym  nakryciem,  które
rozkładano  na  całym  stole  ołtarzowym.  Papież  wstaje  z  tronu  z  najbliższym  otoczeniem  i
udaje  się  do  tak  zwanego  Senatorium,  w  przedniej  części  nawy,  gdzie  w  dawnych  czasach
senat,  a  teraz  szlachta  miasta  Rzymu  miała  swe  miejsca,  aby  tam  przyjmować  dary  ofiarne
wiernych.

Od każdego z obecnych otrzymuje małe naczynie z winem i chleb. Wino daje

archidiakonowi,  ten  wlewa  je  do  większego  kielicha,  który  trzyma  okręgowy  subdiakon.  Za
nim zaś stoi akolita z dzbankiem, do którego przelewa wino z kielicha. Chleb podaje papież
okręgowemu  subdiakonowi,  ten  oddaje  go  innemu,  obok  stojącemu,  ten  ostatni  zaś  kładzie
chleb na obrusie, trzymanym przez dwóch akolitów. Wtedy papież przechodzi wśród rzędów
szlachty,  która  zajęła  miejsce  odpowiednie  do  swego  stanowiska.  Najprzód  przechodzi  po
stronie  mężczyzn,  następnie  na  stronę  niewiast.  Kiedy  papież  zwraca  się  do  niewiast,
wówczas jeden z asystujących biskupów zaczyna zbierać dary po stronie mężczyzn z ludu, a
potem skierowuje się do niewiast. Jeśli wierni są bardzo liczni i zbieranie darów nazbyt by się
przeciągało, pomagają przy tym kapłani.

Po skończeniu ceremonii, wchodzi papież wraz z otoczeniem do presbiterium i myje

ręce.  To  samo  czynią  i  inni  odbierający  dary.  Archidiakon  udaje  się  do  ołtarza  i  porządkuje
dary przeznaczone do ofiarowania na stole ołtarzowym. Kiedy skończy, wówczas usługujący
subdiakon  podaje  mu  wino  ofiarowane  przez  papieża,  a  on  nalewa  je  do  kielicha  wraz  z
winem, ofiarowanym przez diakonów, a w dnie uroczyste także przez urzędników dworskich.
Subdiakon  udaje  się  do  dyrygenta  chóru,  który  podczas  składania  darów  śpiewał  psalm

Ordo Romanus I, 7 [rzecz. Przyp. 1].

Ordo Romanus XI [rzecz. Przyp. 2].

Ordo Rom. I, 10 [przyp 1]

Ordo Rom. II, 7 [przyp 2]

Eucharistia, str. 25, Freiburg [przyp 1]

caeremonialeromanum.com

ofiarowania i bierze od niego naczynie z wodą, przynosi do archidiakona, a ten dolewa nieco
wody do wina. Papież wstaje z tronu i idzie do ołtarza, oddaje mu cześć i osobiście przyjmuje
ofiarowane przez diakonów chleby, aby je złożyć na ołtarzu. Archidiakon zaś przyjmuje od
subdiakona dwa chleby ofiarne papieża i podaje mu, aby je do innych chlebów ofiarnych
dołączył.

W ten sposób wszyscy złożyli ofiary. Każdy, od papieża począwszy, aż do

najuboższego człowieka z wiernych, przyniósł swój dar ofiarny i przyczynił się do
eucharystycznej ofiary. Jak te dary, razem zebrane spoczywają na ołtarzu, tak zgromadzeni
wierni tworzą wielki, ofiarniczy zespół przed Panem nieba i ziemi.

Teraz dopiero uświadomiliśmy sobie, jak ściśle dośrodkowo ugrupowali się wszyscy

obecni dokoła ołtarza, jako punktu centralnego.

Papież stoi przed ołtarzem – my dziś powiedzielibyśmy, za ołtarzem – obliczem

zwrócony do śpiewaków i do ludu. Spojrzeniem daje znak dyrygentowi, a ten kończy śpiew
ofiarowania. Równocześnie ustawiają się koło papieża obecni biskupi i przyłączają się
diakoni. Subdiakoni zaś stają z przeciwnej strony ołtarza i papieża tak, że widzą jego oblicze i
mogą mu odpowiadać.

Papież odmawia sekretę i kończy ją głośnym śpiewem: Po wszystkie wieki wieków,

na co subdiakoni odpowiadają: Amen.

s. 137-138.

XIII. DZISIEJSZE OFIAROWANIE

2. Śpiew podczas ofiarowania

W rzymskim kościele śpiew przy składaniu darów występuje później. W Ordo

Romanus, w r. 680 wydanym, przez archikantora Jana (ed. Silva – Tarouca), nie ma wzmianki
o  śpiewie  przy  pochodzie  ofiarnym,  gdy  tymczasem  inne  śpiewy  zmienne  wyraźnie  są
wymienione.  Natomiast  w  Ordo  Rom  I,  pochodzącym  z  VII  w.,  ale  w  wielu  sprawach
sięgającym  Grzegorza  I,  jest  już  mowa  o  śpiewie  podczas  ofiarowania.  Możemy  przeto
przyjąć, że w tym czasie wprowadzono śpiew w Rzymie.

s. 146

6. Ofiarowanie kielicha

Durandus również wyjaśnia, że w Rzymie kielich był stawiany po prawej stronie

hostii, „jakoby dla przyjęcia krwi, która z prawego boku Chrystusowego wypłynęła”

. Takie

stanowisko zajmuje także Ordo Romanus I.

s.152

IV, c. 30, n. 22. [przyp 1]

caeremonialeromanum.com

XIX. UCZTA OFIARNA

2. Z historii

Na zakończenie tych historycznych dociekań, posłuchajmy, jak ta cześć liturgii

wyglądała we Mszy św. w pierwszym rzymskim Ordo (około 700 r.). Idziemy ty znów za
opisem O. Kramp’a T. J.

. [s. 217]

„Papież odłamuje kawałek Hostii i kładzie go na ołtarzu, a pozostałą część na patenie,
trzymanej przez diakona. Poczem odchodzi od ołtarza i wstępuje na tron.

Archidiakon bierze z ołtarza kielich i podaje okręgowemu subdiakonowi, który ujmuje

go  obu  rękoma,  stojąc  po  prawej  stronie  ołtarza.  Teraz  zbliżają  się  inni  subdiakoni  z
akolitami,  niosąc  małe  woreczki,  zatrzymują  się  przed  archidiakonem,  aby  do  nich  nałożył
część poświęconych darów ofiarnych. Po skończeniu tej czynności, akolici rozchodzą się na
prawo  i  na  lewo  ołtarza  ku  biskupom  i  kapłanom,  aby  podać  im  chleb  do  połamania  na
cząstki,  które  przygotowują  do  Komunii  św.  Dwaj  okręgowi  subdiakoni  przynoszą  patenę,
zostawioną przez papieża na ołtarzu, przed jego tron, i tam oddają diakon om, ci zaś oczekują
skinięcia  papieża  do  rozpoczęcia  łamania.  Kiedy  ołtarz  opróżniono  z  darów  ofiarnych,  za
wyjątkiem  cząsteczki,  którą  przed  tym  papież  odłamał  i  złożył,  żeby  ołtarz  nie  pozostał  bez
darów ofiarnych do końca Mszy św., wtedy daje on kierownikowi chóru  znak, by rozpoczął
Agnus  Dei.  Śpiew  ten  trwa  podczas  łamania,  gdy  biskupi  i  kapłani  i  diakoni  łamią  dary
konsekrowanego  do  Komunii  św.  W  tym  czasie  zbliża  się  mistrz  dworu  i  notariusz  do
papieża,  by  wypisać  zaproszenia  na  południową  ucztę,  poczem  obaj  udają  się  do  głównej
nawy kościoła i zapraszają znamienitszych gości.

Po skończeniu łamania darów, przystępuje diakon z pateną do papieża, a ten pierwszy

przyjmuje Komunię św., tj. sam ją pożywa, stojąc zwrócony ku wschodowi. Następnie
cząstkę Hostii zanurza w kielichu, który mu przyniesiono, przy czym mówi: Zmieszanie i
uświęcenie Ciała i Krwi Pana naszego Jezusa Chrystusa przy spożyciu niech nam wyjdzie na
ż

ywot wieczny. Amen. (Do archidiakona): Pokój niech będzie z tobą”. „I z Tobą”. A ten

podaje mu kielich do Komunii.

Następnie wyższy kler według hierarchii przychodzi przed papieża i stojąc, otrzymuje

od  niego  na  dłoń  Komunię  św.  pod  postacią  chleba:  biskupi,  kapłani,  diakoni.  Pierwszy  z
biskupów staje po prawej stronie ołtarza, bierze do ręki kielich i każdemu przychodzącemu do
papieża  podaje  Komunię  pod  postacią  wina.  Kiedy  kler  otrzymał  już  Komunię  św.,
archidiakon  bierze  znów  kielich  do  rąk,  a  subdiakon  podaje  mu  rurkę,  za  pomocą  której  ma
rozdawać Krew Najśw. Wiernym.

Papież wstaje z tronu i zwraca się do senatorium, aby udzielić szlachcie Komunii św.

pod  postacią  chleba  na  rękę,  tak,  jak  przedtem  odbierał  od  nich  dary  ofiarne.  Równocześnie
chór  rozpoczyna  pieśń  komunijną.  Zaraz  za  papieżem  postępuje  archidiakon  i  rozdziela
wszystkim  Komunię  św.  pod  postacią  wina.  Po  Komunii  szlachty,  udzielają  jej  biskupi  pod
postacią  chleba  wszystkim  wiernym.  Wślad  za  nimi  diakoni  podają  kielich.  Stosownie  do
liczby obecnych pomagają przy  rozdzielaniu świętych Postaci kapłani. Papież zwraca się do
tronu  i  tam  rozdaje  Komunię  św.  pod  postacią  chleba  subdiakonom,  akolitom,  i  dwunastu
ś

piewakom chóru. Archidiakon zaś podaje każdemu kielich. Po Komunii wiernych oni

również przyjmują Ciało Pańskie stojąc i na rękę – na znak dany przez papieża, chór kończy
psalm i śpiewa Gloria Patri i antyfonę.

Następnie papież wstaje i razem z archidiakonem udaje się do ołtarza, tam zwrócony

ku wschodowi, mówi: „Pan niech będzie z wami”, odpowiadają mu: „I z Tobą”, po czym

Jos. Kramp S. J. Eucharistia, str. 29 [przyp 1]

caeremonialeromanum.com

odmawia końcową modlitwę, czyli postcommunio. Archidiakon poleca diakonowi odprawić
wiernych i na znak dany przez papieża wymawia uroczyście: Ite Missa est – odejdźcie,
jesteście zwolnieni”, a lud odpowiada: „Deo gratias – Bogu niech będą dzięki”.

Widzimy, że uczta ofiarna w czasie, gdy cały lud brał udział we Mszy i wszyscy

komunikowali, była bardzo prosta. Rozmaite modlitwy i śpiewy Mszy dzisiejszej zostały
dopiero z biegiem czasu dodane, najwięcej w wiekach średnich. Agnus Dei wprowadził
papież Sergiusz I (um. 701), śpiew ten wypełniał przerwę zużywaną na łamanie chleba.

s. 217-219.

XXI. PRZYGOTWANIE UCZTY

3. Łamanie

b) Historia

Zanim przystąpimy do wyjaśnienia tych zwyczajów, opowiemy krótko, jak

przedstawiała  się  ta  część  w  starorzymskiej  Mszy  św.  według  Ordines.  We  Mszy  papieskiej
odbywały  się  wówczas  trzy  łamania  chleba  i  dwa  mieszania.  Kolejność  tych  czynności  była
taka:  po  oznajmieniu  pocałunku  pokoju  przez  słowa:  pax  Domini,  dokonywano  zaraz
pierwszego  zmieszania.  Mianowicie  cząstkę  zachowaną  z  poprzedniej  Mszy  św.,  zwaną
Sancta,  zanurzano  w  kielichu.  Tu  następował  pocałunek  pokoju.  Po  nim  pierwsze  łamanie
chleba. Papież odłamywał cząstkę Hosti i składał na ołtarzu, jako „Sancta” do następnej Mszy
ś

w. Wtedy wśród śpiewu Agnus Dei, następowało drugie łamanie chleba, najważniejsze, bo

mające na celu przygotowanie do Komunii kleru i wiernych. Wreszcie trzecie łamanie i
drugie zmieszanie, gdy papież odłamywał cząstkę swej Hostii ze słowami: Haec commixtio…
i zanurzał w kielichu.

Z tych zwyczajów obecnie we Mszy św. zostało tylko jedno łamanie i mieszanie.

s. 235.

d) Zmieszanie

Bardzo ważki jest list papieża Innocentego I do Denecujsza z Eugubium. Ten ostatni

zapytywał  papieża,  jakiej  trzymać  się  praktyki  w  przesyłaniu  Eucharystii  (nazywa  ją
fermentum).  W  odpowiedzi  papież  opisuje  praktykę  rzymską,  według  której  kapłani
rzymskiego  kościoła,  z  powodu  obowiązków  duszpasterstwa  nie  mogący  brać  udziału  w
papieskiej  Mszy  św.,  otrzymują  od  papieża  Eucharystię  przez  akolitów,  ale  tej  przesyłki  nie
dokonuje się do podmiejskich diecezji, ani do bazylik cmentarnych, „ponieważ nazbyt daleko
nie można nosić Najśw. Sakramentu”.

s. 239

---

Ks. Pius Parsch, Wtajemniczenie w Ofiarę Mszy świętej
w duchu odnowienia liturgicznego, Kraków 1948.