plik

161

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk (Łódź)

ANALIZA XRF DENARÓW BOLESŁAWA CHROBREGO

I JEGO SYNA MIESZKA BOLESŁAWOWICA

W ŚWIETLE WYBRANYCH MONET Z PRZEŁOMU X I XI WIEKU

(Część II)

Monety pierwszych Piastów

Pierwszy znany depozyt, w którym współwystępowały denary Bolesława

Chrobrego i Mieszka Bolesławowica, określany jako Poznań, okolice, datowany jest na
lata po roku 1016

Denary z imieniem Mieszka spotykane są najczęściej z określonymi typami

denarów Bolesława Chrobrego

. Zwrócił na ten fakt uwagę Stanisław Suchodolski

konkludując, iż: monety te [Mieszka i Bolesława] powstały w tych samych, lub w nie-
zbyt oddalonych od siebie ośrodkach

. Autor wówczas przyjmował denary z imieniem

Mieszka za wyrób menniczy Mieszka I, nie zaś jego wnuka. Na podstawie przedstawio-
nej przez autora korelacji współwystępowania typów, można rzeczywiście stwierdzić,
że denary Mieszka Bolesławowica typu II współwystępują najczęściej z typem IX i to w
wersji pierwotnej stempla, natomiast typ I denarów mieszkowych pojawia się częściej
wraz z odmianą poprawioną typu

IX, także w wersji jednostronnej. Proweniencję typów

I i II, jako przynależną Mieszkowi II, nie zaś jego dziadowi, podejrzewali również Ka-
zimierz Stronczyński i Zygmunt Zakrzewski, a także Emanuela Nohejlová-Prátová

Pierwszy z badaczy w pionierskiej pracy wydanej w roku 1847 zaliczył typ II z imie-
niem Mieszka do mennictwa Mieszka II, wycofując się później z tego twierdzenia w
kolejnej pracy, wydanej w roku 1884, gdzie denary typu Such.I i II przypisał mennictwu
Mieszka I, przydzielając jednocześnie typ Such.III Mieszkowi II

Bliską chronologię pomiędzy denarami Bolesława Chrobrego typu IX w wer-

sjach pierwotnej i poprawionej oraz monetami z imieniem Mieszka (szczególnie z ty-
pem II), potwierdzają kolejne depozyty

. Mogłoby to wskazywać na okres współrzą-

dów ojca i syna lub też na wydzielenie jakiejś części Wielkopolski, Kujaw lub Mazow-
sza pod władzę Mieszka, przynajmniej od czasu osiągnięcia wieku sprawnego (około
1004 roku) do czasu objęcia Krakowa (około 1012/1013)

. Rozrzut znalezisk monet z

imieniem Mieszka wyraźnie wskazuje na ich północne pochodzenie, nie zaś na okres
rządów Mieszka w Małopolsce. Stąd też datowanie typów I i II Mieszka na lata 1004-

K. Klinger, Skarb z XI w. z okolic Poznania, Wiadomości Numizmatyczne, R. X, 1966, z. 4, s. 246-

248.

S. Suchodolski, Mennictwo polskie..., s. 72-73.

Ibidem, s. 133.

Ibidem, s. 72-73.

K. Stronczyński, Pieniądze Piastów od czasów najdawniejszych do roku 1300, Warszawa 1847, s.

254; tenże, Dawne monety polskie dynastyi Piastów i Jagiellonów, T. II, Piotrków 1884, s. 12.

S. Suchodolski, op. cit., tabela 5, s. 136-139.

G. Labuda, Mieszko II król Polski (1025-1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kra-

ków 1992, s. 41-47.

162

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

1012/13.  Wśród  badanych  monet  Bolesława  Chrobrego  typu  IX  znajdował  się  jeden
egzemplarz  o  rysunku  poprawnym  (typ  IX.14,  il.  1)  i  6  egzemplarzy  wykonanych  po-
prawionym już stemplem (typ IX.15, il. 2-7). Wśród tych drugich  – na stronie awersu
można zaobserwować postępujące pękanie stempla zaznaczające się na piersiach ptaka
(il.  21).  Pojawia  się  zatem  pytanie  –  czy  rzeczywiście  denary  te  były  wybijane  przez
dłuższy okres czasu i następowało zużycie stempla, czy też były to niewielkie jednora-
zowe nakłady wybijane w dłuższych odstępach czasowych?

il. 21. Zdjęcia przedstawiające postępujące zużycie stempla awersu denara typu Such.IX.15.

Poszukując odpowiedzi na postawione pytania przeanalizujmy skład chemicz-

ny  tych  denarów  (tabela  9-10).  W  typie  IX.14  i  IX.15  Bolesława  Chrobrego  oraz  w
typie I i II Mieszka zawartości srebra znacznie przekraczają 90%, natomiast zawartości
złota  są  rzędu  setnych  procenta.  Dla  tych  monet  obliczona  zawartość  złota  w  srebrze
wynosi poniżej 0,1%, co może wskazywać na wspólne źródło surowca. Niska zawartość
ołowiu  świadczy  o  wysokim  kunszcie  ówczesnych  hutników.  Rozpatrując  zawartość
miedzi  można  zauważyć  trochę  niższą  jej  zawartość  w  monetach  Mieszka  typu  II  (3-
4%) niż I (6-7%). W denarach Bolesława typu IX.14 i IX.15 zawartość miedzi również
jest  kilkuprocentowa  i  wynosi  2-5%  –  wyjątkiem  jest  moneta  o  numerze  inwentarzo-
wym 2856 (il. 5) zawierająca tylko śladowe ilości tego pierwiastka.

Badania składu chemicznego interesujących nas denarów wykazują, że mają

one bardzo podobny skład. Możliwe więc, że zarówno typ IX Bolesława Chrobrego, jak
i typy I i II Mieszka mogły być wybijane z tego samego surowca, w niewielkim odstę-
pie czasowym lub równocześnie. Skład chemiczny denarów typu IX.15 jest bardzo
podobny niezależnie od postępującego zużywania się stempla.

Tabela 9. Skład chemiczny denarów Bolesława Chrobrego

Nr inw.

Au*100

670 N

0,05

0,06

0,55

1,52

0,06

97,40

0,06

0,3

0,06

1 J

0,04

0,02

0,22

2,75

0,05

96,40

0,04

0,4

0,04

504 N

0,05

0,03

0,18

3,02

0,04

96,10

0,05

0,36

0,05

6639

0,05

0,04

0,16

5,2

0,06

93,80

0,05

0,52

0,01

0,05

2856

0,04

0,17

0,08

0,07

99,20

0,05

0,3

0,05

6320

0,07

0,02

0,19

4,24

0,2

94,80

0,06

0,36

0,06

611 N

0,02

0,27

1,99

0,03

97,05

0,05

0,53

0,05

6332/6333

0,05

0,03

0,16

3,6

0,22

95,00

0,3

0,46

0,13

0,32

2308

0,06

0,18

7,33

0,2

91,30

0,2

0,45

0,13

0,22

2 J

0,03

0,17

2,6

96,60

0,05

0,45

0,05

8744

0,04

0,15

4,78

0,05

94,30

0,05

0,53

0,05

163

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

Tabela 10. Skład chemiczny denarów Mieszka Bolesławowica

Nr inw.

Au*100

501 N

0,05

0,04

0,17

5,75

0,06

93,60

0,06

0,22

0,06

0,05

0,2

6,75

0,06

92,50

0,05

0,22

0,05

595N

0,02

0,07

0,48

2,67

0,05

96,50

0,05

0,07

0,05

6099

0,06

0,05

0,17

4,34

0,06

94,80

0,04

0,36

0,02

0,04

Zidentyfikowana niedawno przez Mateusza Boguckiego

hybryda rewersu po-

prawionej formy typu IX z nieznanym dotychczas awersem z  wyobrażeniem  kapliczki
(B/1) oraz zespolenie jego stempla z wyobrażeniem krzyża prostego na rewersie (B/2),
wskazuje  na  chronologiczne  następstwo  hybrydy  po  typie  IX.  Badaniu  poddano  dwa
fragmenty  monety typu B/2 (nr inw. 6332-6333, il. 8) pochodzące z depozytu oleśnic-
kiego.  Skład  chemiczny  badanej  monety  wykazuje  zdecydowanie  większą  zawartość
złota niż rozpatrywane  wcześniej denary. Proporcja zawartości złota do srebra wynosi
0,3%. Również obecność bizmutu (0,1%) wyróżnia tę monetę.

Typ II według Suchodolskiego wybity w latach 992-1005 reprezentowany jest

w naszych badaniach tylko przez jeden egzemplarz (nr inw. 2308, il. 9). Charakteryzuje
się on występowaniem w składzie bizmutu (0,1%), podobnie jak w zbadanej monecie
typu B/2 oraz wyższą zawartością miedzi – około 7%. Obliczona proporcja złota do
srebra jest inna niż w pozostałych monetach i wynosi 0,2%.

Typ Such.XII może być najpóźniejszym spośród monet piastowskich, które zo-

stały poddane badaniom. Ryszard Kiersnowski odniósł czas produkcji tego typu na lata
1010-1013

natomiast Stanisław Suchodolski na lata wcześniejsze – 1000-1010. Wcze-

śniejsze datowanie wynikać miało głównie z podobieństw plastycznych do poprawionej
formy typu IX oraz ich częste (62,5%) współwystępowanie w skarbach

Jedyny eg-

zemplarz, jaki poddany został badaniom (nr inw. 2J, il. 10) wykazał skład chemiczny
bardzo zbliżony do denarów typu Such.IX.15.

Na denar z wyobrażeniem kapliczki, wewnątrz której występuje napis VIDV

pierwszy zwrócił uwagę Peter Ilisch w artykule traktującym o polskich naśladownic-
twach denarów Ottona-Adelajdy

i ratyzbońskich ze świątynią. Do tematu ewentualne-

go polskiego pochodzenia monety powrócił Mateusz Bogucki przy okazji publikacji
nowo odkrytej hybrydy. Egzemplarz denara z napisem VIDV wcześniej poddawano już
badaniom metalograficznym podczas szeroko zakrojonych badań dotyczących monet
pochodzących z mennic niemieckich oraz wybranych monet z IX-XI wieku

. Analizo-

wany wówczas denar o wadze 0,96 g przydzielono do mennictwa czeskiego Bolesława
II i oznaczono numerem 305. Oznaczona w nim zawartość srebra wynosi 95,8%

. Ba-

dany przez nas denar z napisem VIDV o numerze inwentarzowym 8744 (il. 11) ma
wysoką zawartość srebra 94,3%, około 0,5% ołowiu, śladowe ilości złota.

Bogucki, op. cit., s. 182-183.

Kiersnowski, op. cit., s. 283.

S. Suchodolski, op. cit., s. 117.

P. Ilisch, Regensburg- und Otto-Adelheid-Imitationen aus Polen? Wiadomości Numizmatyczne, R.

XXXVIII, 1994, z. 1-2, s. 65-70.

U. Zwicker, N. Z. Gale, Metallographische, analytische und technologische Untersuchungen…, [w:]

Commentationes de nummis saeculorum IX-XI, Nova Series 7, Stockholm 1991, s. 59-146.

Ibidem, s. 93.

164

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

Monety arabskie

Poddane analizom monety arabskie pochodzą z trzech mennic – Madīnat as-

Salām (Bagdad), ań-Ńāń (Taszkent) oraz Al-Ahwāz. Rozpiętość chronologiczna pomię-
dzy najstarszą i najmłodszą monetą wynosi 180 lat. Najmłodszymi egzemplarzami są
pojedyncze dirhamy pochodzące ze skarbów, w których znalazły się także polskie mo-
nety – z Płocka i Wilczego Dołu.

Tabela 11. Skład chemiczny dirhamów

Nr inw.

Au*100

7252

0,17

2,33

0,06

96,70

0,17

0,24

0,20

0,18

7259

0,06

0,1

0,33

0,02

99,00

0,12

0,26

0,02

0,12

7254

0,04

0,15

1,6

0,02

97,50

0,25

0,37

0,03

0,26

7255

0,05

0,15

2,75

0,04

96,00

0,24

0,77

0,05

0,25

5931

0,1

0,24

15,1

0,13

82,00

0,03

1,52

0,60

0,04

7256

0,07

0,2

7,7

0,12

90,50

0,22

0,78

0,38

0,24

7257

0,07

0,13

2,33

0,03

96,70

0,24

0,37

0,17

0,25

7258

0,05

0,22

0,27

95,70

0,07

0,26

3,3

0,07

7243

0,05

0,17

4,81

0,05

92,90

0,25

1,33

0,42

0,27

2844

0,18

0,17

0,28

1,47

74,10

0,27

0,6

0,04

22,8

0,36

2343

0,1

0,24

8,65

0,08

89,3

0,09

0,81

0,71

0,10

Monety arabskie podobnie jak polskie w większości wykonane są ze stopu o

wysokiej zawartości srebra (tabela 11). Natomiast zawartości złota wynoszą 0,1-0,2%.
Tylko w trzech monetach było poniżej 0,1% Au. Proporcje zawartości złota do srebra są
zróżnicowane w zakresie od 0,04 do około 0,4%. Zawartości miedzi są tutaj zdecydo-
wanie bardziej zróżnicowane niż w polskich denarach (od dziesiątych procenta do
15%).

W większości badanych monet arabskich występuje bizmut od ilości ślado-

wych, szczególnie w monetach z nieznanych mennic, do 0,7% w dirhamie z ań-Ńāń. Ale
jak wykazały badania dirhamów prowadzone na dużym zbiorze

, w znacznej ich części

nie stwierdzono występowania bizmutu. Natomiast w większości zbadanych monet
Bolesława Chrobrego i Mieszka bizmut nie występuje. Również zawartość ołowiu w
połowie dirhamów jest wyższa niż oznaczona w polskich denarach. Dwie monety wy-
różniają się obecnością rtęci. Szczególnie w dirhamie o numerze inwentarzowym 2844
występuje ponad 20% tego pierwiastka. W przyszłości warto sprawdzić rozkład rtęci w
przekroju poprzecznym monety, aby uzyskać informacje o technologii wyrobu.

Monety niemieckie

Spośród monet niemieckich występujących w skarbach z terenów Polski do

badań wybrano denary bawarskie, frankońskie, dolnolotaryńskie, fryzyjskie oraz saskie.
Dobór umożliwia porównanie stopu srebra z różnych mennic i – co może okazać się

Z. Stós-Fertner, Zastosowanie radioizotopowej analizy fluorescencyjnej do oznaczania zanieczysz-

czeń ciężkimi metalami srebra dirhemów arabskich, Wiadomości Numizmatyczne, R. XIX, 1975, z. 4, s. 207-
224.

165

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

znaczące  –  ich  ewentualny  wpływ  na  monetę  polską.  Badane  monety  niemieckie,  do
których  zaliczono  także  denary  krzyżowe  typów  I  i  II,  datowane  są  począwszy  od  lat
siedemdziesiątych  X  wieku,  skończywszy  na  denarach  cesarza  Henryka  II  z  lat  1002-
1024. Do badań wzięto monety z mennic występujących w okolicach gór Harzu, gdzie
od lat siedemdziesiątych X wieku masowo wydobywano srebro. Mennice z Lüneburga,
Magdeburga, Goslaru i Halle leżą na wschód od tych gór, natomiast po stronie zachod-
niej są Deventer, Soest, Kolonia, a pozostałe na południu.

W monetach niemieckich zwraca uwagę obecność bizmutu (tabela 12-13). W

zbadanych  48  monetach  tylko  w  dwóch  nie  został  on  oznaczony,  a  w  siedmiu  jest  w
ilościach  śladowych.  W  pozostałych  jest  rzędu  dziesiątych  procenta  od  0,1  do  0,7%.
Zawartości złota w kilku monetach są w ilościach śladowych poniżej 0,1%, a w pozo-
stałych  od  0,1  do  0,8%.  W  pięciu  monetach  (nr  inw.  5663,  5668,  2699,  2412,  4720)
przy niskiej zawartości bizmutu (<0,1%)  występuje niska (<0,1%) zawartość złota. W
innych  przypadkach  (np.  w  monetach  o  numerach  inwentarzowych  5667,  5670,  2268)
przy  zwiększonej  zawartości  bizmutu  wzrastała  zawartość  złota.  Analizując  proporcje
tych  dwóch  pierwiastków  można  stwierdzić,  że  dla  wszystkich  monet  niemieckich  są
one bardzo zbliżone i oscylują wokół wartości 1,6 (wartość mediany; il. 22).

Denary Piastów, a także inne monety spoza granic cesarstwa niemieckiego, ta-

kich stałych proporcji tych dwóch pierwiastków nie posiadają.

il. 22. Graficzne przedstawienie proporcji złota do bizmutu dla kolejnych monet niemieckich

Natomiast zawartości złota w srebrze dla monet niemieckich są zróżnicowane.

W znacznej części monet są wyższe niż 0,3 (taką maksymalną wartość uzyskano dla
polskich monet).

Zawartości miedzi rzadko przekraczają 10%, a więc obecność tego pierwiastka

wynika  prawdopodobnie  z  technologii  wytopu.  Chociaż  w  przypadku  trzech  denarów
krzyżowych (nr inw. 4720, 1263, 2265) jej zawartość jest wysoka i może wskazywać na
zamierzony dodatek. Wyróżnia się w tym zbiorze naśladownictwo denara krzyżowego o
nr  inw.  2855,  który  zawiera  wysoką,  ponad  2%  zawartość  złota.  Proporcja  złota  do
bizmutu  jest  tutaj  zdecydowanie  wyższa  niż  dla  pozostałych  monet  i  wynosi  34,8,  a
zawartość złota w srebrze wynosi ponad 2%. Badania te potwierdzają inną prowenien-
cję denara.

-5

8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36

kolejny numer monety

Monety
cesarskie

Denary
krzyżowe

166

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

Tabela 12. Skład chemiczny monet niemieckich (cesarskie, królewskie, naśladownictwa)

Nr inw.

Au*100

2507

0,08

0,09

0,44

6,50

0,28

90,9

0,48

0,85

0,19

0,53

2506

0,07

0,17

5,48

0,08

92,9

0,42

0,49

0,36

0,45

2508

0,06

0,05

0,25

4,03

0,07

94,5

0,13

0,74

0,17

0,14

2511

0,09

0,10

0,35

8,85

0,23

88,8

0,60

0,85

0,16

0,68

5901

0,10

0,11

0,19

6,12

0,06

84,4

0,60

0,19

0,06

0,71

6412

0,05

0,20

2,50

0,06

96,0

0,32

0,68

0,09

0,33

5661

0,10

0,25

5,30

0,06

93,4

0,19

0,25

0,35

0,20

5662

0,09

0,10

0,25

10,10

0,14

88,4

0,26

0,25

0,20

0,29

5663

0,11

0,13

0,34

10,10

0,12

88,6

0,05

0,26

0,07

0,06

5664

0,08

0,11

0,50

5,80

0,06

92,3

0,44

0,11

0,47

0,48

5665

0,09

0,08

0,19

3,47

0,05

95,2

0,48

0,09

0,25

0,50

5666

0,09

0,11

0,21

6,96

0,07

91,5

0,09

0,26

0,40

0,10

5667

0,10

0,09

0,22

5,36

0,06

92,9

0,75

0,10

0,30

0,81

5668

0,09

0,11

0,18

6,65

0,08

92,4

0,09

0,20

0,06

0,10

5669

0,09

0,12

0,21

6,06

0,07

93,0

0,07

0,18

0,17

0,08

5670

0,10

0,24

6,77

0,07

91,5

0,78

0,10

0,45

0,85

2517

0,08

0,34

8,86

0,21

89,1

0,38

0,64

0,18

0,43

2699

0,065

0,09

0,45

8,80

0,10

89,9

0,06

0,50

0,05

0,06

5869

0,07

0,03

0,19

3,97

0,17

94,2

0,19

1,03

0,11

0,21

2487

0,08

0,09

0,25

7,80

0,18

90,4

0,33

0,63

0,17

0,36

2411

0,07

0,08

0,47

5,60

0,14

92,3

0,48

0,58

0,25

0,51

2412

0,06

0,05

0,17

3,95

0,06

94,8

0,07

0,80

0,08

2353

0,06

0,08

0,58

5,46

0,14

91,6

0,16

0,75

0,71

0,18

2736

0,05

0,24

5,20

0,18

93,4

0,18

0,56

0,10

0,20

2470

0,06

0,08

0,23

7,66

0,23

90,2

0,30

0,96

0,25

0,35

2375

0,70

0,11

0,43

9,87

0,42

86,8

0,58

0,93

0,29

0,65

2396

0,08

0,09

0,25

8,18

0,20

89,9

0,36

0,73

0,19

0,42

2397

0,08

0,11

0,75

9,60

0,89

86,2

0,40

1,30

0,40

0,45

2395

0,06

0,08

0,17

8,50

1,02

89,0

0,25

0,82

0,13

0,27

6293

0,06

0,05

0,31

4,04

0,08

94,2

0,77

0,31

0,16

0,89

1377

0,08

0,48

11,60

0,57

86,3

0,11

0,55

0,23

0,13

2443

0,07

0,09

0,52

14,30

0,48

83,5

0,35

0,60

0,16

0,40

2442

0,06

0,08

0,30

9,51

0,34

88,5

0,27

0,74

0,18

0,30

1378

0,08

0,09

0,20

7,08

0,31

91,2

0,13

0,44

0,40

0,14

167

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

Tabela 13. Skład chemiczny denarów krzyżowych

Nr inw.

Au*100

2264

0,08

0,24

8,21

0,16

92,1

0,31

0,53

0,16

0,34

2265

0,08

0,21

16,95

0,19

81,6

0,34

0,36

0,22

0,42

2268

0,09

0,34

10,40

0,16

87,5

0,6

0,17

0,43

0,69

2266

0,08

0,09

0,26

9,80

0,17

88,3

0,26

0,83

0,10

0,29

2854

0,08

0,20

6,40

0,15

92,1

0,30

0,51

0,16

0,33

2855

0,09

0,08

0,19

5,75

0,30

91,0

2,09

0,50

0,06

2,30

2274

0,07

0,52

5,49

0,11

92,8

0,34

0,32

0,24

0,37

2272

0,07

0,08

0,53

7,48

0,23

90,2

0,41

0,40

0,35

0,45

1263

0,08

0,30

16,50

0,45

81,3

0,29

0,75

0,20

0,36

4720

0,09

0,10

0,40

19,90

0,38

77,6

0,09

1,20

0,10

0,12

5747

0,09

0,08

0,22

8,96

0,14

90,0

0,17

0,32

0,19

5749

0,09

0,06

0,18

6,60

0,30

91,7

0,31

0,56

0,16

0,34

5695

0,07

0,03

0,16

4,07

0,071

94,9

0,27

0,32

0,05

0,28

5696

0,08

0,18

8,98

0,14

89,9

0,16

0,25

0,12

0,18

Monety anglosaskie

Napływ monety anglosaskiej na tereny Polski miał ścisły związek z trybutem

duńskim (Danegeld) narzuconym Etelredowi II (978-1016). Denary tego  władcy, oraz
jego  następcy  –  Kanuta  Wielkiego  (1016-1035),  napływały  poprzez  Danię  do  Polski,
gdzie głównym miejscem ich koncentracji w depozytach stały się tereny Pomorza, a w
następnej kolejności  obszar Wielkopolski oraz  w  mniejszym już  –  Mazowsza  i Polski
środkowej. Zawartość ich w skarbach z początków XI wieku jest raczej niewielka, czę-
sto występują one jako monety dzielone.  Jak oceniał Ryszard Kiersnowski  – początek
napływu monet Etelreda II na ziemie polskie datować można na lata 993-995

Tabela 14. Skład chemiczny monet anglosaskich

inw.

Au*100

1324

0,06

0,43

6,39

0,18

92,3

0,07

0,49

0,08

1325

0,06

0,21

4,24

0,23

93,9

0,6

0,54

0,050

0,64

4678

0,08

0,09

0,26

11,8

0,86

85,8

0,39

0,6

0,085

0,45

4679

0,07

0,28

7,07

0,55

90,3

0,7

0,89

0,070

0,78

1329

0,07

0,24

7,18

1,49

89,7

0,47

0,81

0,020

0,52

4683

0,07

0,22

7,34

0,26

90,8

0,43

0,78

0,060

0,47

Kiersnowski, op. cit., s. 165.

168

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

Zbadane monety anglosaskie (tabela 14) charakteryzują się zawartościami złota

od  0,4  do  0,7%  oraz  śladowymi  ilościami  bizmutu.  Tylko  w  jednej  monecie  (nr  inw.
1329) występuje wysoka zawartość cynku powyżej 1%. Miedź występuje w ilości kilku
procent.  Zawartości  ołowiu  nie  przekraczają  1%.  Zawartość  złota  w  srebrze  wynosi
najczęściej  ponad  0,5%.  Są  to  więc  wartości  zdecydowanie  wyższe  niż  w  denarach
polskich Piastów.

Monety czeskie

Na przełomie X i XI wieku w skarbach z terenów Polski pojawiają się monety cze-

skie. Ich emisje opierały się głównie na bogatych złożach rodzimego srebra, których począt-
ki eksploatacji określił Kiersnowski na lata 970-980

. W związku z niedoborem kruszcu na

ziemiach polskich, naturalnym procesem stał się napływ srebra czeskiego na tereny Polski.

Najsilniej nasyconym w skarby zawierające denary czeskie był Śląsk oraz ko-

lejno w kierunku północnym – Wielkopolska i Pomorze

. Na terenie Polski zidentyfi-

kowano dotychczas największą liczbę depozytów zawierających monety czeskie, któ-
rych napływ rekompensował braki w pieniądzu monetarnym na ziemiach polskich,
napływając od strony południowo-zachodniej. Drugim ze źródeł skąd na ziemie polskie
docierało srebro była Saksonia.

Te dwa nurty napływu srebra pozostają dominującymi

w pierwszej ćwierci XI wieku. W polskich depozytach występują monety czeskie z
ostatniej ćwierci X i pierwszej ćwierci XI stulecia – głównie Bolesława II (972/3-999) i
Bolesława III (999-1003). W pierwszej ćwierci XI wieku emisje czeskie coraz rzadziej
docierały na ziemie polskie, zyskując ponownie znaczenie dopiero za czasów panowa-
nia Brzetysława I (1037-1055)

Monety czeskie zawierają w swoim składzie stosunkowo duże ilości złota (tabela

15). Zawartość złota w srebrze wynosi od 0,5-0,9%. Śladowe ilości bizmutu oraz niska
zawartość ołowiu dawały dobry stop monetarny. Zawartości cynku oraz miedzi są rów-
nież na niskim poziomie.

Tabela 15. Skład chemiczny monet czeskich

Nr inw.

Au*100

1310

0,08

0,09

0,3

9,2

0,3

88,6

0,6

0,7

0,17

0,68

4662

0,07

0,08

0,18

7,65

0,07

90,4

0,81

0,33

0,06

0,26

0,90

4663

0,08

0,07

0,21

6,97

0,07

90,9

0,84

0,7

0,12

0,92

2312

0,07

0,06

0,25

6,27

0,12

91,7

0,69

0,7

0,10

0,75

2313

0,07

0,19

5,9

0,06

92,9

0,55

0,28

0,59

2315

0,06

0,04

0,14

3,7

0,07

94,8

0,54

0,6

0,05

0,57

2314

0,09

0,24

6,89

0,11

91,6

0,48

0,38

0,02

0,52

5975

0,08

0,075

0,19

0,15

92,5

0,47

0,42

0,01

0,51

5841

0,08

0,07

0,17

6,23 0,1

92,4

0,21

0,7

0,02

0,23

3 J

0,04

0,05

0,18

10,3

0,11

88,0

0,35

0,74

0,05

0,4

Ibidem, s. 218.

Ibidem, s. 212.

Ibidem, s. 216.

169

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

Denar typu Cach 226 od dawna budził wątpliwości wśród numizmatyków cze-

skich i polskich

. Najnowsze badania Jaromira Lukasa monetę przypisują księciu Ja-

romirowi,  natomiast  czas  jej  wybicia  na  rok  1004  –  wkrótce  po  wycofaniu  polskiej
załogi z Pragi. Badacz wskazuje na  wysoką średnią  wagę analizowanych egzemplarzy
(1,13 g). Według autora była to pierwsza emisja po objęciu rządów, która miała na celu
odbudowanie  podupadłej  monety  czeskiej  z  lat  wcześniejszych

. Analizowany przez

nas  egzemplarz  (nr  inw.  3J)  dość  znacznie  różni  się  od  średniej  wagowej  uzyskanej
podczas badań Jaromira Lukasa. Moneta ta ma również gorsze parametry technologicz-
ne niż dotychczas przebadane monety pierwszych Piastów. Wykazuje niższą zawartość
czystego  srebra  (88%)  i  wysoką  zawartość  miedzi  (ok.  10%)  przy  trochę  wyższej  za-
wartości ołowiu (0,7%). Natomiast zawartość złota jest wysoka i wynosi 0,35%.

Monety węgierskie

Moneta węgierska jest najpóźniej pojawiającą się monetą obcą w polskich

skarbach okresu wczesnego średniowiecza. Znajdowane tu monety węgierskie zaczęto
bić około roku 1015, a szczególne nasilenie w polskich depozytach następuje dopiero w
okresie późniejszym

. Dostęp do rodzimych złóż srebra słowackiego spowodował

szybki  rozwój  mennictwa  węgierskiego  za  czasów  panowania  Stefana  I  (997-1038).
Rozrzut  znalezisk  nie  pokrywa  się  natomiast  z  kierunkiem  ich  napływu  –  większość
monet węgierskich znalazła się w pierwszej połowie XI wieku w depozytach z terenów
Wielkopolski  i  Pomorza,  co  wskazuje  –  jak  zauważył  Ryszard  Kiersnowski  –  na  nie-
wielkie znaczenie tych monet dla terenów Małopolski oraz Śląska. Moneta ta wychwy-
tywana była w Wielkopolsce i dopiero tutaj uczestniczyła na szerszą skalę w handlu –
kierując się ku północy

. Jej udział jednak w obiegu pieniężnym na terenie Polski był

niewielki – jak ocenia Stanisław Suchodolski – było to jedynie około 1%

Tabela 16. Skład chemiczny monet węgierskich

Nr inw.

Au*100

1320

0,09

0,1

0,18

8,33

0,12

89,8

0,46

0,85

0,04

0,51

1321

0,08

0,09

0,22

10,4

0,1

87,5

0,48

1,05

0,05

0,55

1322

0,07

0,21

7,49

0,084

91,1

0,46

0,42

0,03

0,50

1323

0,05

0,03

0,15

3,1

0,084

91,1

0,46

0,42

0,03

0,50

Zbadane monety węgierskie charakteryzują się jednakową zawartością złota w

srebrze, a więc wykonywano je prawdopodobnie z rud pochodzących z jednego złoża.
Ich bardzo zbliżony skład chemiczny wskazuje na jednakowe procesy metalurgiczne i
technologiczne przy produkcji (tabela 16).

J. Lukas, op. cit., s.1-10 – tam pełna literatura czeska.

Ibidem, tabela 3, s. 6.

Ibidem, s. 225-226.

Ibidem, s. 228-229.

S. Suchodolski, Początki mennictwa..., s. 129.

170

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

Podsumowanie

Analizując skład chemiczny denarów pierwszych Piastów na tle monet pozo-

stających w owym czasie w obiegu korzystaliśmy z ograniczonej ilości eksponatów.
Wybór materiału badawczego był niezwykle trudny. Spowodowane to było ograniczo-
nym dostępem do monet piastowskich znajdujących się w zasobach muzealnych i w
zbiorach prywatnych. Dirhamy we wczesnośredniowiecznych skarbach pochodzących z
czasów początków mennictwa polskiego, znajdujących się w zbiorach Muzeum Arche-
ologicznego i Etnograficznego w Łodzi, występują w niewielkiej ilości, dlatego zdecy-
dowano się na badania monet o dość dużym rozrzucie chronologicznym. Pewne uwagi
można odnieść także do monet niemieckich – nie wszystkie produkty ówczesnych men-
nic z terenów Cesarstwa wzięto pod uwagę. Skupiono się głównie na monetach najczę-
ściej występujących w skarbach z ziem polskich.

Badania te pozwalają jednak zauważyć pewne prawidłowości i różnice między

analizowanymi  grupami  monet.  W  większości  analizowanych  monet  zawartość  srebra
oscylowała  wokół 90%,  a  w  przypadku denarów polskich i arabskich dirhamów prze-
kraczała często 95% (il. 23). Świadczy to o wysokim, wyrównanym poziomie wytwór-
czości  ówczesnych  metalurgów.  Wynikało  to  niewątpliwie  ze  stosowania  jednakowej,
dobrze opracowanej i szeroko stosowanej metody kupelacji. W rezultacie otrzymywano
stopy wykazujące wysoką zawartość czystego srebra.

Monety polskie

100

Bolesław Chrobry

Monety polskie

100

Mieszko Bolesławowic

Dirhamy arabskie

100

Dirhamy

Monety niemieckie

100

Otton III, Bernhardt I, Henryk II

Otton i Adelajda

Henryk II i IV, Otton I / II

171

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

il. 23. Histogramy procentowej zawartości srebra dla badanych monet wczesnośredniowiecznych.

O wysokim kunszcie ówczesnych hutników świadczy niska zawartość ołowiu

widoczna  we  wszystkich  analizowanych  monetach  (il.  24).  Zawartość  ołowiu  poniżej
0,5-1% nie jest łatwa do uzyskania przy stosowanej wówczas metodzie wytopu srebra.
Mniejsze stężenia  wskazują na  wyjątkową doskonałość procesu kupelacji. We wszyst-
kich  badanych  monetach  zawartość  ołowiu  nie  przekracza  1%,  a  w  znacznej  części
monet  jest  poniżej  0,6%.  W  znacznej  części  przebadanych  dirhamów  arabskich  i  w
cesarskich  monetach  niemieckich  zawartość  ołowiu  jest  wysoka  (powyżej  0,6%).  Na-
tomiast  w  monetach  Ottona  i  Adelajdy  zawartość  ołowiu  jest  wyjątkowo  niska  i  nie
przekracza 0,3%. W naśladownictwach tych monet zawartość ołowiu jest wyższa (0,5-
0,6%).

Monety niemieckie

100

Denary krzyżowe typu II

Denary krzyżowe typu I

Monety anglosaskie

100

Monety czeskie

100

Monety polskie

0,1

0,6

1,1

Bolesław Chrobry

Monety polskie

0,1

0,6

1,1

Mieszko Bolesławowic

Monety węgierskie

100

172

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

il. 24. Histogramy procentowej zawartości ołowiu dla badanych monet wczesnośredniowiecznych.

Bizmut (il. 25) jest pierwiastkiem trudnym do usunięcia, jeżeli występuje w

rudach. Jego obecność nie jest korzystna i w rezultacie przy zawartości powyżej 0,6%
powstają rysy na krążkach monetarnych. Z tym problemem spotkali się średniowieczni
metalurdzy niemieccy

. Aby kształt krążków monetarnych był właściwy, konieczne

było  dodawanie  do  takiego  stopu  innego  srebra,  pozbawionego  tego  niekorzystnego
pierwiastka.  W  rezultacie  w  monetach  niemieckich  zawartość  bizmutu  kształtuje  się
poniżej  0,5%.  Również  w  dirhamach  zawartość  bizmutu  jest  niska,  ale  jednocześnie
dość zróżnicowana od ilości śladowych do 0,6% (w dwóch monetach). W pozostałych
grupach rozpatrywanych monet jego zawartość jest śladowa lub bardzo niska.

. U. Zwicker, N. Z. Gale, op. cit., s.72-73.

Dirhamy arabskie

0,1

0,6

1,1

Monety niemieckie

0,1

0,6

1,1

Otton III, Bernhardt I, Henryk II

Otton i Adelajda

Henryk II i IV, Otton I / II

Monety niemieckie

0,1

0,6

1,1

Denary krzyżowe typu II

Denary krzyżowe typu I

Monety anglosaskie

0,1

0,6

1,1

Monety czeskie

0,1

0,6

1,1

Monety węgierskie

0,1

0,6

1,1

173

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

il. 25. Histogramy procentowej zawartości bizmutu dla badanych monet wczesnośredniowiecznych.

W zdecydowanej większości badanych monet zawartość miedzi nie przekracza

10% (il. 26). Tylko pojedyncze egzemplarze arabskie, niemieckie i anglosaskie mają jej
kilkanaście procent. Miedź towarzyszy srebru w rudach, stąd jej stwierdzona obecność
w badanych przez nas monetach. Prawdopodobnie nie można tu mówić o dodatku in-
tencjonalnym.

Monety polskie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Bolesław Chrobry

Monety polskie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Mieszko Bolesławowic

Dirhamy arabskie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Monety niemieckie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Otton III, Bernhardt I,
Henryk II
Otton i Adelajda

Henryk II i IV, Otton I / II

Monetry niemieckie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Denary krzyżowe typu II

Denary krzyżowe typu I

Monety anglosaskie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Monety czeskie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Monety węgierskie

n.d.

śl

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

174

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

il. 26. Histogramy procentowej zawartości miedzi dla badanych monet wczesnośredniowiecznych

Cynk występujący w monetach (il. 27) jest pozostałością pochodzącą z rudy.

Podobnie jak miedź daje się usunąć do niskich poziomów. Może być jednak w sposób
zamierzony dodawany do stopu srebra w postaci mosiądzu. Wówczas jego zwiększona
zawartość wiązałaby się ze wzrostem zawartości miedzi. W badanych monetach nie wy-

Monety polskie

śl

Bolesław Chrobry

Monety polskie

śl

Mieszko Bolesławowic

Dirhamy arabskie

śl

Monety niemieckie

śl

Otton III, Bernhardt I,
Henryk II
Otton i Adelajda

Henryk II i IV, Otton I /II

Monety niemieckie

śl

Denary krzyżowe typu II

Denary krzyżowe typu I

Monety anglosaskie

śl

Monety czeskie

śl

Monety węgierskie

śl

175

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

stępuje  taka  zależność.  Cynk  w  monetach  polskich,  arabskich,  czeskich  i  węgierskich
nie  przekracza  0,3%.  Większe  jego  zawartości  występują  w  niektórych  monetach  nie-
mieckich i anglosaskich.

il. 27. Histogramy procentowej zawartości cynku dla badanych monet wczesnośredniowiecznych.

Monety polskie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

Bolesław Chrobry

Monety polskie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

Mieszko Bolesławowic

Dirhamy arabskie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

Monety niemieckie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

Otton III, Bernhardt I, Henryk II

Otton i Adelajda

Henryk II i IV, Otton I / II

Monety niemieckie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

Denary krzyżowe typu II

Denary krzyżowe typu I

Monety anglosaskie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

Monety czeskie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

Monety węgierskie

n.d.

0,1

0,3

0,5

0,7

0,9

1,1

1,3

1,5

176

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

Złoto (il. 28) w badanych monetach Mieszka występuje w śladowych ilościach,

nie  przekraczając  0,1%.  W  większości  denarów  Bolesława  Chrobrego  zawartość  tego
pierwiastka również jest poniżej 0,1%. Natomiast w dirhamach arabskich nie przekracza
0,3%. W pozostałych grupach monet zawartości wahają się w granicach 0,1-0,8%. Wy-
jątkowo stałą zawartością tego pierwiastka charakteryzują się monety węgierskie. Ana-
lizując procentową zawartość złota w srebrze (il. 29) możemy stwierdzić, że dla monet
polskich oraz dirhamów nie przekracza ona 0,4%. W monetach anglosaskich, czeskich i
węgierskich te  wartości są  wyższe  i przekraczają  0,5%.  Natomiast  monety niemieckie
mają rozpatrywane proporcje bardziej zróżnicowane od 0,1 do 0,9, chociaż w większo-
ści monet nie przekraczają 0,5%.

Monety polskie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

Bolesław Chrobry

Monety polskie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

Mieszko Bolesławowic

Dirhamy arabskie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

Monety niemieckie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

Otton III, Bernhardt I, Henryk II

Otton i Adelajda

Henryk II i IV, Otton I/ II

Monety niemieckie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

Denary krzyżowe typu II

Denary krzyżowe typu I

Monety anglosaskie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

177

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, Analiza XRF denarów Bolesława Chrobrego...

_____________________________________________________________________________________________________________

il. 28. Histogramy procentowej zawartości złota dla badanych monet wczesnośredniowiecznych.

Monety czeskie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

Monety węgierskie

śl

0,2

0,4

0,6

0,8

1,2

1,4

Monety polskie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Bolesław Chrobry

Monety polskie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Mieszko Bolesławowic

Dirhamy arabskie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Monety niemieckie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Otton III, Bernhardt I i Henryk II

Otton i Adelajda

Henryk II i IV, Otton I / II

Monety niemieckie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Denary krzyżowe typu II
Denary krzyżowe typu I

Monety anglosaskie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

178

Biuletyn Numizmatyczny 2010:3 (359)

_____________________________________________________________________________________________________________

il. 29. Histogramy procentowej zawartości złota w srebrze dla badanych monet wczesnośredniowiecznych.

Podsumowując można powiedzieć, że skład chemiczny denarów pierwszych

Piastów jest bardziej zbliżony do dirhamów arabskich niż  monet  niemieckich. Obie te
grupy monet wyróżniają się najwyższymi zawartościami srebra, niskimi zawartościami
złota w srebrze oraz nieobecnością lub bardzo niską zawartością bizmutu. Czy rzeczy-
wiście dirhamy były surowcem dla polskich monet  nie  można definitywnie  stwierdzić
na  podstawie  przeprowadzonych  analiz.  Tego  typu  problem  wymaga  jednak  specjali-
stycznych  badań  na  dużych  zbiorach.  Mamy  nadzieję,  że  nasze  nieniszczące  badania
denarów pierwszych Piastów  zachęcą do współpracy muzea i prywatnych kolekcjone-
rów. Efektem może być wyjaśnienie wielu wątpliwości związanych z polskim mennic-
twem wczesnośredniowiecznym.

Napisanie tego artykułu możliwe było dzięki życzliwości i zaangażowaniu

wielu  osób.  Autorzy  szczególnie  serdecznie  dziękują  prywatnym  kolekcjonerom,  Pa-
nom: Witoldowi Nakielskiemu i Tomaszowi Jagielle, za udostępnienie monet do badań
analitycznych.  Pani  Dorocie  Malarczyk  z  Instytutu  Filologii  Orientalnej  Uniwersytetu
Jagiellońskiego za określenie dirhamów. Panu Krzysztofowi Jakubowskiemu z Wydzia-
łu Mechanicznego Politechniki Łódzkiej za przeprowadzenie analizy powierzchniowej.
Panowie  Jerzy  Piniński  i  Witold  Nakielski  wspierali  nas  swoją  wiedzą  i  doświadcze-
niem wnosząc wiele cennych wskazówek i uwag, za co autorzy serdecznie dziękują.

Halina Młodecka, Piotr Chabrzyk, XRF analysis of denarii of Boleslav the Brave and his son
Mieszko Bolesławowic in light of selected coins from the turn of the 10

century

Unsolved so far problem in the history of researches on the beginnings of the Piasts’

coinage is the matter of origin of silver of which first Piasts’ denarii were struck. On the ground
of researches on chemical composition of metals the authors tried to show similarities and differ-
ences in composition of silver of denarii of Boleslav the Brave and Mieszko Bolesławowic in
comparison with commonly occurred in circulation foreign coins from the turn of the 10

century.

The  authors  took  into  consideration  Arabic  dirhams,  denarii  from  terrains  of  the  Holy  Roman
Empire,  Bohemia,  England  and  Hungary.  It  was  commonly  accepted  in  Polish  literature,  that
coins of the first Piasts had to come from melted coins  – mainly dirhams and German coins. As
researches suggest – with greater probability this first kind of material was used because of high
contents of silver, low contents of gold as well as absence or very low content of bismuth.

In the article there was also rose the issue of close chronology of some types of denarii

of Boleslav the Brave and Mieszko Bolesławowic which is proved by dispersion of finds as well
as large similarity in chemical composition of coins. Executed analysis we treat as an introduction
to researches on chemical composition of early-mediaeval coins in the Laboratory of Researches
on Relics Technology of the Museum of Archaeology and Ethnography in Łódź.

Monety czeskie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Monety węgierskie

< 0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9