Mariusz Czubaj
7 września 2005
Jak powstają ksiąŜkowe hity?
Kod bestsellera
Dlaczego jedne ksiąŜki stają się przebojami, a inne nie? Wskazujemy kilka tropów, które naprowadzą nas na ślad tzw. bestsellera.
Co miesiąc na świecie sprzedają się kolejne dwa miliony egzemplarzy „Kodu Leonarda da Vinci”. MoŜna przewidywać, Ŝe dzięki tej powieści (łączna
sprzedaŜ zbliŜa się do 40 mln egz.) oraz właśnie pisanej kontynuacji (znanej pod roboczym tytułem „Klucz Salomona”) Dan Brown będzie najbardziej
poczytnym autorem pierwszej dekady XXI w. Ale gdyby zapytać, dlaczego właśnie ten Amerykanin, spośród tysięcy innych pisarzy, podbił czytelników
od Europy po Koreę Płd., staniemy przed zagadką z zakresu literackiej alchemii. Pytanie moŜna potraktować szerzej: co to dziś znaczy – napisać
bestseller?
Kryteria są tu co najmniej trzy.
Po pierwsze – hity księgarskie liczy się miarami bezwzględnymi, czyli wygrywa ten, kto najwięcej sprzedaje. Tę metodę praktykują
zdroworozsądkowi Anglosasi. NajwaŜniejsze pisma, takie jak amerykański „Publishers Weekly” czy angielski „Bookseller”, mają dwie podstawowe listy
bestsellerów: fiction i non-fiction (z grubsza literaturę piękną i literaturę faktu) oraz dwa dodatkowe kryteria selekcji: czy ksiąŜka wydana została
w drogiej twardej oprawie (hardcover), czy teŜ w miękkiej okładce (paperback). Osobne listy sporządzane są dla literatury dziecięcej, która rządzi się
swoimi prawami.
Po drugie – i tu wkraczamy w sferę zbliŜającą literaturę do sportu jeszcze bardziej, niŜ wskazywałaby na to statystyka sprzedaŜy – ocenia się
wartość nie tyle ksiąŜek, ile potencjalną moc oddziaływania pisarza. To trochę tak, jak z naszym nieszczęsnym Gołotą – moŜna nigdy nie być na
szczycie, ale ciągle, z jakichś względów, uchodzić za tego, któremu warto płacić. Tu dysproporcje między Ameryką a resztą świata są ogromne. Na
Starym Kontynencie hitem trudnym do przebicia będzie kontrakt, jaki wiosną ujawniono we Francji: największa gwiazda tamtejszej literatury Michelle
Houellebecq, autor świetnych „Cząstek elementarnych” oraz „Platformy”, podpisał kontrakt z nowym wydawnictwem na – bagatela – 1,5 mln euro za
wydaną właśnie powieść „MoŜliwość wyspy” (uwaga! – to waŜne – z prawem do ekranizacji). Jak to jednak ma się do 9 mln dol. zaliczki, jakie
w Stanach Zjednoczonych otrzymał autor thrillerów Harlan Coben, gdy jego powieść „Nie mów nikomu” (2001 r.) stała się wydarzeniem na tamtejszym
rynku? Wprawdzie tę zawrotną sumę trzeba podzielić przez trzy (Coben dostał pieniądze za trzy następne powieści), ale skala wynagrodzenia za
literacki trud pozostaje kosmiczna. John Grisham, Stephen King, a obecnie Dan Brown inkasują podobne honoraria, które za Atlantykiem nikogo nie
dziwią.
Po trzecie wreszcie – istnieją tak zwane bestsellery lokalne; tu prawa rynku są niezbadane. Dzięki temu w Polsce od lat furorę robi William
Wharton, Amerykanin nigdzie tak nie hołubiony. W podobny sposób na rynku niemieckim świetnie sprzedaje się niejaki Alnadur Indridason, autor
posępnych thrillerów dziejących się w Islandii, z której sam pochodzi. Oczywiście kaŜdy ma teŜ swoich rodzimych gwiazdorów: w naszym przypadku
rynkowa pozycja Katarzyny Grocholi, której ostatnia ksiąŜka „Osobowość ćmy” wystartowała od zawrotnego nakładu 100 tys. egz., wydaje się
niezagroŜona. Bo ksiąŜkę polskiego autora przekraczającą nakład 10 tys. egz. uznaje się juŜ za hit.
Najbardziej interesujące wydają się jednak przykłady sukcesów globalnych. Pora zatem wskazać kilka tropów, które naprowadzą nas na ślad
uwodzicielskiej mocy bestsellera.
Trop pierwszy technologia hitu Lektura światowych przebojów ostatnich lat wskazuje, Ŝe istnieją co najmniej trzy ścieŜki gatunkowe, których warto
się trzymać.
Dan Brown, czyli thriller. Na poziomie fabularnym obowiązuje kilka zasad. Bohaterowie – on i ona, ale z odwróceniem ról (on, jak Langdon –
specjalista od symboli i refleksji, ona – od działania, np. agentka słuŜb specjalnych). DuŜo akcji, jak najmniej psychologii – patrz na Browna: gdy
Langdon zaczyna odczuwać i przeŜywać cokolwiek, robi się to Ŝałosne. Frapujący początek – zarówno w „Kodzie”, jak i w „Aniołach i demonach”
pierwsze dwie strony to trup i to w dość drastycznych okolicznościach. Teraz tło: ParyŜ, Londyn, Wenecja itd. To, co zna kaŜdy turysta. Spisek.
Najlepiej taki, który moŜe dotyczyć czytelnika. A cóŜ moŜe być bardziej poruszającego, niŜ zatajana przez tysiąclecia tajemnica Kościoła? I wreszcie
ostatnia rzecz, dzięki której Brown wydobywa się spośród innych podobnych pisarzy, czyli sugestywność. Oto przykład: w „Kodzie” jesteśmy
informowani, Ŝe piątek trzynastego jest feralny w tradycji europejskiej dlatego, Ŝe 13 października 1307 r., w piątek, król Francji Filip Piękny
zlikwidował zakon templariuszy. Działa na wyobraźnię, prawda? Tymczasem feralność trzynastki i piątku tłumaczona jest tradycyjnie poprzez odwołania
do Ostatniej Wieczerzy – odbywanej w piątek i w gronie 13, z Judaszem, biesiadników.
Mitch Albom, czyli terapia. „Pięć osób, które spotykamy w niebie” dziennikarza sportowego i pisarza Mitcha Alboma to powieść, która juŜ niemal od
dwóch lat znajduje się na liście bestsellerów „Publishers Weekly”. Eddie, weteran wojenny, pracuje w wesołym miasteczku. W dniu osiemdziesiątych
trzecich urodzin ginie w pracy, zmiaŜdŜony przez kolejkę. Ginie ratując od śmierci małą dziewczynkę i los mu wynagradza: w zaświatach spotyka pięć
osób, które pozwalają mu zrozumieć sens Ŝycia. „Niczego w Ŝyciu nie dokonałem. Niczego nie osiągnąłem” – powiada podczas ostatniego, piątego
spotkania Eddie. I wtedy Tala, dziewczynka z Filipin, tłumaczy bohaterowi, Ŝe jego Ŝycie nabrało sensu. W przypadku tej ksiąŜki siła tkwi nie tyle
w fabule, ile w nieco dydaktycznej wymowie: istotą wielu współczesnych bestsellerów jest pocieszanie czytelnika. Tę funkcję pocieszycielską
widać u Alboma, widać takŜe w świetnej i przebojowej ksiąŜce Alice Sebold „Nostalgia anioła” („The Lovely Bones” – opowieść o zgwałconej
i zamordowanej nastolatce, która po śmierci obserwuje, co dzieje się z jej rodziną oraz mordercą). A takŜe we francuskim hicie „Oskar i Pani RóŜa”
Ericha-Emmanuela Schmitta, gdzie dziesięcioletni umierający chłopiec w ostatnich dniach przeŜywa Ŝycie jak mędrzec. Oraz – chociaŜ to inna skala
literacka – w naszych opowieściach Katarzyny Grocholi. Przypadek Judyty z „Nigdy w Ŝyciu!” pokazuje przecieŜ, Ŝe nigdy nie jest tak źle, byśmy nie
mogli odbić się od dna.
Jak powstają ksiąŜkowe hity?| Kod bestsellera - Polityka.pl
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/164098,1,j...
1 z 3
2010-01-19 12:37
Danielle Steel, czyli świat kobiet. Zestawienia amerykańskich list ksiąŜkowych przebojów wskazują, Ŝe Steel (wydała prawie 60 powieści, których
łączny nakład zbliŜa się do 500 mln egz.!) na głowę bije Kinga czy Grishama. To takŜe ona jest autorką osobliwego rekordu odnotowanego w Księdze
Guinnessa, gdy jej powieść przez 225 tygodni (ponad cztery lata) była na liście bestsellerów. Steel trzyma się Ŝelaznych zasad romansu. Bohaterki –
piękne i charakterne są obdarzone syndromem Scarlett O’Hary z „Przeminęło z wiatrem”: muszą być heroiczne i stawiać czoła przeciwnościom
losu. Powiew bizantyjskiego bogactwa, którym są obdarzeni na ogół chropowaci w obejściu męŜczyźni. Liczy się nie fabuła, ale próba
charakterów – to emocje dyktują rozwój wydarzeń. Fabuła, mimo zawirowań, zmierza do szczęśliwego finału.
Przykład Danielle Steel pokazuje, Ŝe w przypadku bestsellerów trudno silić się na mądrość. Jest przecieŜ cała składnica ciekawszych i bardziej
oryginalnych romansów, a jednak działają właśnie te powieści. W przypadku recepcji amerykańskiej mówi się, Ŝe powieści Steel działają
psychoanalitycznie: traperzy i inni zdobywcy Ameryki dostrzegają, Ŝe ich światem rządzą kobiety. CzyŜby – i jest to pytanie o przyczyny światowego
sukcesu tej autorki – ta myśl sprawdzała się w kręgu całej kultury Zachodu?
Trop drugi fabryki pisarzy W przypadku bestsellerów działa prawo serii: jeśli wkroczy się w krąg ich twórców, wydawca zrobi naprawdę duŜo, by
zatrzymać złotodajnego autora. I by efektywność jego pracy nie pozwalała zapomnieć nazwiska, które z czasem moŜe być czymś w rodzaju marki
poszukiwanego produktu.
Przed 60 laty, gdy Dwight Macdonald pisał swoje pionierskie rozprawy o kulturze masowej, wskazywano (głównie zresztą na przykładzie Hollywood, nie
zaś ksiąŜek), Ŝe doczekaliśmy się kryzysu autorstwa. Dawna pełna kontrola autora nad swoim dziełem i panujące przekonanie, Ŝe ostatnie zdanie naleŜy
zawsze do wiedzącego lepiej, a częstokroć natchnionego twórcy, stały się – jak chcieli krytycy rodzącej się mass culture – pieśnią przeszłości. Zamiast
wizji autorskiej, o zgrozo, podział pracy.
Czasy się zmieniły i z tego, co niegdyś było przedmiotem krytyki, uczyniono cnotę. Aby więc wyprodukować bestseller, trzeba podejść do towaru
(ksiąŜki) metodycznie i bez emocji. Wydawca zaś w dąŜeniu do standaryzacji pisarskich procedur kieruje się jednym z podstawowych przykazań
wykładanych na kursach creative writting (kształcących warsztat pisarski). Brzmi ono tak: „Pisarz wie, o czym pisze. Ukazywany przezeń świat jest
wiarygodny. Tą wiarygodnością (kompetencją) zdobywasz czytelnika”.
I tak dochodzimy do jednej z Ŝelaznych reguł rynku ksiąŜki: jeśli jesteś dobry, dostaniesz do pomocy sztab researcherów, którzy zdobędą dla
ciebie wszelkie informacje niezbędne do stworzenia fabularnego tła.
Czy zastanawialiście się, dlaczego powieści Toma Clancy’ego – amerykańskiego pisarza numer jeden w dziedzinie tzw. military thrillers, kluczową rolę
odgrywa tam konflikt zbrojny – są tak opasłe (średnio, wydania polskie, 600–700 stron)? OtóŜ Clancy jest zakładnikiem swoich researcherów, którzy
robotę wykonali porządnie. Nie ma tu większego znaczenia, jaki jest zaczyn fabularny – z grubsza wygląda on tak: 1) terroryści niszczą syberyjską
rafinerię, Rosja w dramatycznej sytuacji energetycznej; 2) wielki zamach terrorystyczny, który zgładzi świat Zachodu i amerykańscy superkomandosi;
3) zamach podczas finału ligi NFL (świętego dla Jankesów futbolu amerykańskiego) i superagent lub superprezydent USA (a były agent) w akcji. Lekko
licząc, dwie trzecie ksiąŜek Clancy’ego zajmuje nie wartka fabuła, lecz opisy w stylu: „Weber strzelał z karabinu walther WA 2000, z komorą
dostosowaną do nabojów winchester magnum, kaliber 0,3 cala. Broń Johnstona została wykonana na indywidualne zamówienie. Strzelała odrobinę
mniejszymi, ale za to nieco szybciej lecącymi kulami remington magnum. Na samym początku strzelcy zmierzyli odległość od celu i wprowadzili ją do
zautomatyzowanych celowników optycznych” („Tęcza sześć”).
Oddając sprawiedliwość trzeba powiedzieć jednak, Ŝe istnieją rodzaje researchu wykorzystywanego jak naleŜy – przykładem James Ellroy, autor m.in.
sławnych „Tajemnic Los Angeles”, pisarz, który wskrzesił w Ameryce czarny kryminał. Ellroy nie ukrywa, Ŝe korzysta z zastępu pomagierów, którzy
staną na głowie, by sprawdzić, co w latach 50. i 60. jadano w knajpach Miasta Aniołów, bo wtedy i tam rozgrywa się akcja powieści cenionego pisarza.
Ale fabryka pisarzy to nie tylko researcherzy, to takŜe ghost writerzy, czyli ci, którzy piszą ksiąŜkę, a następnie sygnują ją (jako współautorzy
potraktowani na okładce mniejszą, podrzędną czcionką) razem z gwiazdą. Tak postępuje wielu: choćby Clive Cussler – autor powieści przygodowych
rozgrywających się według schematu: 1) Dirk Pitt – seryjny, superprzystojny bohater powieści odnajduje wrak statku; 2) tenŜe (Dirk Pitt) odnajduje
coś więcej (np. legendarną Atlantydę albo posąg, który zachwieje władzą nad Tybetem) itd.
Znamiona literackiej nekrofilii osiągnęli wydawcy pośmiertnych dzieł Roberta Ludluma. Kolejne global conspiracy thrillers (powieści o wszechświatowym
spisku) sprawiają wraŜenie, jakby były przygotowane za Ŝycia mistrza gatunku i uzupełnione przez pogrobowców, ale w rzeczywistości zostały napisane
juŜ po jego śmierci. Zarówno Cussler, jak i Ludlum są jedynie czymś w rodzaju brandu – literackiej markowej metki, która ma zagwarantować sprzedaŜ
kolejnego tytułu. I znów, trzymając się metafory sportowej, przypomnijmy kibiców Liverpoolu, którzy podczas finałowego meczu Ligi Mistrzów z AC
Milan, wywiesili znamienny transparent: „Forma się zmienia, klasa pozostaje”. Dokładnie o to samo chodzi w przypadku pisarskiego logo, gdzie same
nazwiska bywają traktowane jako synonim jakości. Bo klasa ponoć pozostaje.
Trop trzeci globalna promocja Aby zwiększyć szanse na bestseller, moŜna postawić na etap produkcji lub na etap promocji. Zasada głosi:
niewaŜne, czy masz do czynienia z bestsellerem. Przekonaj innych, Ŝe to jest hit. A nic nie działa tak sugestywnie, jak odpowiednie chwyty
potęgujące sprzedaŜ. Mistrzostwo w dziedzinie współczesnej promocji osiągnęła Joanne K. Rowling, autorka przygód Harry’ego Pottera. Z literackiego
punktu widzenia brytyjskiej autorce udały się dwie rzeczy: po pierwsze – zaanektowała rynek dziecięco-młodzieŜowy, który cierpiał na brak globalnego
superbohatera. Po wtóre – stworzyła powieść zgodnie z regułami rzemiosła: nie ma się do czego przyczepić, co nie znaczy, by – poza tradycyjną
w literaturze angielskiej, od czasów Dickensa, ironią w opisywaniu relacji między dziećmi i dorosłymi – było co szczególnie chwalić.
Fenomen powieści Rowling ma przede wszystkim charakter marketingowy. Najnowszy, szósty tom – „Harry Potter i ksiąŜę półkrwi” – ukazał się 16 lipca
2005 r., czyli dwa lata po ostatnim potterowym szczycie. Autorka spotkała się na zamku w Edynburgu z młodocianymi fanami Harry’ego z całego świata
wyłonionymi w konkursach wiedzy o ksiąŜkowym czarodzieju. Tak czy inaczej uroczystości w tym roku były skromniejsze niŜ dawniej ze względu na
niedawne zamachy terrorystyczne w Londynie. Ze względów bezpieczeństwa zrezygnowano więc z uroczystej promocji na stacji King Cross (tej,
z której w powieści mały Harry wyjeŜdŜa do Szkoły Magii i Czarodziejstwa w Hogwarcie). Tak jak dawniej jednak sprzedawcy umieszczali w witrynach
rozmaite akcesoria (np. czarne oprawki okularów) kojarzące się z filmowym wizerunkiem głównego bohatera (prawa te, dodajmy, ma Warner Bross, co
przysparza gigantycznych profitów zarówno producentom filmu, jak i autorce ksiąŜki).
W Stanach Zjednoczonych szósty tom powieści sprzedał się w nakładzie 6,9 mln kopii, co daje zawrotną liczbę ponad 250 tys. egz. na godzinę.
Oznacza to najszybszą sprzedaŜ w historii ksiąŜki. Zysk z tej zawrotnej początkowej sprzedaŜy przyniósł ok. 100 mln dol., czyli więcej niŜ niejeden
hollywoodzki hit w tzw. weekend otwarcia.
Jak powstają ksiąŜkowe hity?| Kod bestsellera - Polityka.pl
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/164098,1,j...
2 z 3
2010-01-19 12:37
Dwa lata temu, podczas promocji piątego tomu, w ciągu pierwszych godzin sieć Tesco sprzedawała 220 egz. na minutę. Wiele supermarketów
zdecydowało się wówczas sprzedawać ksiąŜkę nie tylko poniŜej ceny zalecanej przez wydawcę (16,99 funtów), ale wręcz poniŜej poziomu opłacalności.
Wiadomo, Ŝe po tak tanie ksiąŜki ustawią się tłumy, a ludzie zawsze kupią coś jeszcze, więc promocja taka dla sklepu jest bezcenna.
Wydaje się, Ŝe o niezwykłym, nienotowanym w historii, sukcesie komercyjnym zadecydowały dwa czynniki: umiejętnie podsycany głód wśród
fanów oraz determinacja wydawcy, któremu – co takŜe jest wydarzeniem bez precedensu – udało się zachować pełną kontrolę nad produkcją
ksiąŜki. Wszyscy pracujący nad nią musieli zobowiązać się, Ŝe Ŝadne szczegóły dotyczące fabuły nie zostaną ujawnione. I trzeba przyznać, Ŝe tej
klauzuli tajności udało się dotrzymać w sposób niemal idealny, zarówno w przypadku „Harry’ego Pottera i Zakonu Feniksa”, jak i najnowszego tomu.
Większość potencjalnych śmiałków pamiętała zapewne horrendalne 60 mln dol., których prawnicy Rowling Ŝądali od jednej z amerykańskich gazet za
przedwczesne ujawnienie treści jednego z tomów.
Podobną zasadę promocyjną przyjęli wydawcy „Angielskich róŜyczek” Madonny. Gwiazda muzyki pop postanowiła sprawdzić się na literackiej niwie
i napisała bajkę (taką sobie) przetłumaczoną natychmiast na 30 języków. „Angielskie róŜyczki” ukazały się tego samego dnia (15 września 2003 r.)
w ponad 100 krajach, zaś wszelkie szczegóły – tak jak w przypadku Harry’ego – objęte były embargiem: wydawca nie miał prawa przed premierą
prezentować okładki, zdradzać treści, nie wolno było ujawnić nawet nazwisk ilustratorów. Madonna odgraŜała się, Ŝe regularnie pisać będzie kolejne
części swojej bajki. Na razie udało się jej skutecznie przekonać niedowiarków, Ŝe promocja z gigantycznym budŜetem to niezwykła broń na
współczesnym rynku ksiąŜki.
Trop czwarty agent anioł stróŜ Wszelako tak trop pierwszy, jak drugi i trzeci sprawdzają się w przypadku autorów juŜ znanych. Co ma począć
debiutant albo pisarz traktowany przez swoje wydawnictwo jak ciało obce? I tu pojawia się zasada kardynalna: bądź cierpliwy. Poprawiaj swoje
teksty. Wysyłaj je. I pamiętaj: nie piszesz zamknięty w próŜni – daj swoje utwory do oceny zwykłym czytelnikom i profesjonalistom. Cierpliwość się
opłaca. Danielle Steel po literackim falstarcie („Powrót do domu”) pisywała do pism kobiecych, a wydawcy konsekwentnie odrzucali kolejne
maszynopisy. Cussler układał slogany reklamowe, aŜ wreszcie sfałszował recenzje swojej powieści i w ten sposób przebił się na rynek.
Nie inaczej było z Danem Brownem. W „Kodzie Leonarda da Vinci” epizodycznie przewija się postać niejakiego Jonasa Faukmana, wydawcy
kontrowersyjnych ksiąŜek profesora Roberta Langdona – głównego bohatera powieści. Dan Brown uwielbia zagadki i nie inaczej jest tym razem: Jonas
Faukman to anagram nazwiska Jasona Kaufmana – rzeczywistego wydawcy, który odkrył talent autora „Kodu”.
Było to tak: Kaufman, redaktor w jednym z najbardziej prestiŜowych amerykańskich wydawnictw – w Simonie&Schusterze – zmieniał miejsce pracy
i przeniósł się do równie cenionej oficyny Doubleday. Tam teŜ zabrał ze sobą maszynopis „Kodu”. Wcześniejsze powieści Browna nie wróŜyły sukcesu:
„Cyfrowa twierdza” (1998), „Zwodniczy punkt” (2001) oraz „Anioły i demony” (2000) – pierwsza powieść z profesorem Langdonem – sprzedały się
łącznie w nakładzie tylko 25 tys. egz. To upór Kaufmana spowodował, Ŝe wydawnictwo uwierzyło, iŜ trzyma w rękach Ŝyłę złota.
Przy tym wielu – sam zaliczam się do tego grona – twierdzi, Ŝe „Anioły i demony” są lepszą ksiąŜką niŜ osławiony „Kod”. Tak czy inaczej Dan Brown
dołączył szybko do grupy tzw. Big Boys – Stephena Kinga, Johna Grishama i Toma Clancy’ego – czyli pisarzy literatury popularnej, którzy w ubiegłej
dekadzie odnosili największe sukcesy. Ale fenomen „Kodu” działa takŜe w drugą stronę. W Stanach Kaufman to ktoś w rodzaju wydawniczego guru.
Jeśli rozchodzi się wieść, Ŝe wydawca Browna czytał jeden z setek maszynopisów zasypujących jego pocztę i skierował ksiąŜkę do druku, to najpewniej
znaczy to, Ŝe sukces jest murowany. Kim jest Kaufman na światowym rynku ksiąŜki, najpełniej obrazuje scenka z targów we Frankfurcie, gdy agenci
i wydawcy zabijali się o powieść fantasy nieznanego autora, której nikt nie czytał, tylko dlatego, Ŝe Amerykanin powiedział, Ŝe będzie to hit.
Historyjka z Kaufmanem i Danem Brownem uczy, Ŝe warto wierzyć osobom trzecim. Co nie znaczy, Ŝe wydawcy nie mają swoich fobii. Tak właśnie
działo się na rynku brytyjskim na przełomie wieków, gdy sukcesy literackie święcili Helen Fielding (od „Bridget Jones”) oraz Nick Hornby („Był sobie
chłopiec”). Wydawcy brytyjscy stworzyli wówczas model wzorowego współczesnego autora (nazywano go hot young BritLit), który: 1) powinien
w chwili debiutu mieć około trzydziestki (sam Horby tę średnią zawyŜał); 2) dobrze, by znał Londyn i przynaj-mniej część akcji osadzał w jego
obszarze; 3) poruszał tematy seksu, narkotyków i kultury popularnej; 4) pisał tak, by jego utwory dały się zekranizować. ZauwaŜmy, Ŝe Hornby – ze
swoją miłością do piłkarskiej druŜyny Arsenalu, z widokiem na stadion w Londynie, przywiązaniem do punkowego zespołu The Clash oraz
umiejętnością pisania pod scenariusze filmowe – jak znalazł pasuje do tego modelu. To jeszcze jeden przykład na kreacyjną moc rynku ksiąŜki,
jakkolwiek sceptycy powiedzą, Ŝe Nick Hornby jest tylko jeden i Ŝe, na szczęście, wydawcom na Wyspach nie udało się stworzyć godnych jego klonów.
Bo przyjemność czytania zalicza się jednak do obszaru zdarzeń ulotnych, które trudno okiełznać Ŝelaznymi karbami i regułami. Na szczęście.
Wykonanie Javatech | Prawa autorskie © S.P. Polityka
Jak powstają ksiąŜkowe hity?| Kod bestsellera - Polityka.pl
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/164098,1,j...
3 z 3
2010-01-19 12:37