Sparta jako polis oligarchiczna 

Struktura społeczna Sparty 

Spartiaci 

Byli oni potomkami Dorów, stanowili warstwę społeczeństwa posiadającą pełnię praw 

obywatelskich. Początkowo każdy Spartiata posiadał taką samą działkę ziemi, przydzieloną 
mu przez państwo wraz z pracującymi na niej niewolnymi helotami, później jednak w wyniku 
kolejnych podziałów tej ziemi między uprawnionych do dziedziczenia nastąpiło wśród 
Spartiatów zróżnicowanie majątkowe. Spartiaci nazywali się homoioi, czyli równi ze względu 
na równe prawa i obowiązki wobec państwa (nie należy mylić terminu Spartiaci, 
określającego najwyższą warstwę mieszkańców Sparty, z terminem Spartanie, odnoszącym 
się do wszystkich mieszkańców tej greckiej polis). 

Heloci 

Byli głównie potomkami ludności Mesenii, którą Sparta podbiła na przełomie VIII i VII 

wieku. Pierwsza wojna z Meseńczykami (którzy, podobnie jak Spartiaci, byli pochodzenia 
doryckiego) trwała w latach ok. 730-720 p.n.e., zaś druga ok. 684-650 p.n.e. Celem agresji 
spartańskiej było zawładnięcie żyzną ziemią w południowo-zachodniej części Peloponezu.  

Po wojnach meseńskich ludność Sparty wzrosła dwukrotnie, jednak rdzenni Spartiaci 

stanowili zdecydowaną mniejszość. Ocenia się, że około r. 500 p.n.e. helotów było w 
państwie spartańskim ok. 250 tys., periojków ok. 100 tys., a homoioi tylko 10 tys. Z powodu 
tak daleko posuniętej dysproporcji między liczbą rządzących a ludności niewolnej, skorej do 
buntów, państwo musiało mieć charakter militarystyczny. Helotów obowiązywały bardzo 
surowe przepisy: nie wolno im było opuszczać domostw po zapadnięciu zmroku  ani posiadać 
narzędzi z żelaza. Spartiaci w okresie pokoju urządzali „polowania na helotów” (po grecku 
krypteia). Podczas tych specyficznych ćwiczeń wojennych żołnierze spartańscy otaczali 
wioskę helotów i mordowali wszystkich mieszkańców. Celem tych manewrów było 
utrzymywanie ludności helockiej w atmosferze zastraszenia. 

Periojkowie 

Nazwa ta oznaczała po grecku mieszkających wokół. Periojkowie mieszkali w osadach wokół 
Sparty, na stokach gór Tajgetu i Parnonu, zajmowali się rzemiosłem i wydobyciem rudy 
żelaza. Nie mieli praw politycznych, ale zachowywali wolność osobistą. 

Ustrój Sparty 

Królowie 

Na czele państwa spartańskiego stało dwóch królów, posiadających władzę wykonawczą, 

dowodzących wojskiem oraz sprawujących funkcje sakralne. Wywodzili się oni z dwóch 
najstarszych rodów spartańskich: Agiadów i Eurypontydów. Prawdopodobnie w czasach 
archaicznych te rody ze sobą rywalizowały i ustanowienie systemu władzy dwóch królów 
zapobiegło na trwałe niebezpieczeństwu wybuchu wojny domowej. Legenda mówiła, że 
założycielami obu rodów byli bliźniacy Eurystenes i Prokles, potomkowie Heraklesa.  

Geruzja 

Królowie musieli słuchać zdania geruzji, czyli rady starszych, składającej się z 28 

członków, liczących co najmniej 60 lat i wybieranych dożywotnio przez zgromadzenie 
ludowe – apellę. Geruzja sprawowała także wymiar sprawiedliwości, decydując o karze 
śmierci i banicji. 

Apella 

Było to zgromadzenie ludowe składające się ze Spartiatów od 30 roku  życia. Zwoływane 

było przez eforów, jego rola polegała na zatwierdzaniu uchwał proponowanych przez geruzję 
oraz rozpatrywaniu kwestii przedkładanych przez eforów. Apella zatwierdzała traktaty 
zawierane przez Spartę, wypowiadała wojny oraz podejmowała decyzje w sprawie sukcesji. 
Głosowano za pomocą krzyku. 

 W sytuacji zagrożenia państwa apella decydowała, który z królów stanie na czele wojska 

– drugi zostawał wówczas w Sparcie. Każdy z królów dysponował prawem weta wobec 
decyzji drugiego. Gdy dochodziło do otwartego konfliktu między królami, był on 
rozstrzygany przez geruzję, a w poważniejszych wypadkach przez apellę. 

Eforowie 

Pięciu eforów sprawowało władzę administracyjną, kierowało polityką zagraniczną i 

sądownictwem. Wybierani byli przez apellę na rok spośród dorosłych Spartiatów – przez 
większą część historii Sparty w drodze losowania. Ich zadaniem było pilnowanie, aby 
królowie nie nadużywali władzy. W przypadku różnicy zdań między królami decyzję 
podejmowali eforowie zwykłą większością głosów. Mogli postawić króla przed sądem za 
błędy popełnione podczas prowadzenia kampanii wojennej. 

Wychowanie spartańskie 

Państwo spartańskie było zorganizowane na wzór obozu wojskowego. Jedynie zdrowe 

dzieci miały prawo do życia, ułomne lub słabe porzucano na zboczu góry Tajget. Od 
siódmego roku życia chłopcy przebywali w obozach wojskowych, gdzie wychowywano ich 
na żołnierzy – ten system wychowawczy nosił nazwę agoge. Od 30 roku życia Spartiata 
stawał się w pełni wyszkolonym żołnierzem. W 31 roku musiał wstąpić w związek małżeński 
– bezżeństwo było zabronione i podlegało karze. Żonę Spartiata odwiedzał tylko na 
przepustkach, a jego właściwym miejscem zamieszkania były koszary.  

Służba wojskowa obowiązywała Spartiatów do 60 lat. Żołnierze spartańscy słynęli z 

odwagi i zdyscyplinowania, ich kodeks moralny nie przewidywał poddawania się wrogowi, 
zobowiązani byli walczyć do końca. 

Prawodawstwo Likurga 

Za twórcę ustroju Sparty uważany jest Likurg, legendarny król, który w VIII wieku p.n.e. 

wprowadził w życie rygorystyczne prawo państwowe, kierując się wyrocznią udzieloną mu 
przez Apollina Delfickiego. O Likurgu pisali greccy historycy Herodot, Ksenofont i Plutarch, 
jednak nie jest jasne, czy był on postacią rzeczywistą, czy tylko mityczną. 

Ateny na drodze do demokracji 

Ewolucja ustroju w VIII-VII wieku p.n.e. 

Rządy arystokracji 

W okresie od ok. 750 do ok. 600 r. p.n.e. ustrój ateńskiej polis miał charakter 

arystokratyczny. Przemiany gospodarcze oraz zmiana sposobu walki (upadek znaczenia 
arystokratycznej jazdy na rzecz piechoty) musiały jednak doprowadzić do ewolucji ustroju.  

W VII wieku p.n.e. król – basileus – pełnił w Atenach już tylko funkcje religijne. Władzę 

wykonawczą sprawowało dziewięciu archontów powoływanych przez arystokrację 
(eupatrydów, czyli dobrze urodzonych). Najważniejszy był archont eponymos – należała do 

niego władza wykonawcza, od jego imienia nazywano rok. Archont polemarchos kierował 
polityką zagraniczną, a pozostali czuwali nad przestrzeganiem prawa. 

Areopag (rada zbierająca się na wzgórzu Aresa) sprawował władzę najwyższą. Składał się 

z byłych archontów, był ostoją arystokracji. 

Kodeks Drakona 

Pierwszej kodyfikacji prawa ateńskiego dokonał w r. 621 p.n.e. archont Drakon. W jego 

kodeksie znalazły się przepisy bardzo surowe, pisane krwią. Kodyfikację tę Drakon 
przeprowadził w interesie arystokracji, w sytuacji narastania konfliktów społecznych. 
Drobne kradzieże były karane śmiercią, za niespłacanie długów groziła utrata wolności 
osobistej.  

Z drugiej jednak strony ogłoszenie kodeksu oznaczało, iż eupatrydzi stracili monopol na 

interpretowanie prawa zwyczajowego. 

Drakon wprowadził rozróżnienie na zabójstwa umyślne i nieumyślne, co oznaczało, iż 

odtąd konieczne było udowodnienie przed sądem charakteru zbrodni.  

Niebezpieczeństwo konfliktu społecznego 

Rozwój handlu i import zboża z kolonii spowodował, że w samych Atenach uprawy 

zbożowe przestały być opłacalne, natomiast dochodowa stała się uprawa winorośli i oliwek. 
Prowadziło to do ubożenia właścicieli ziemi, którzy nie byli w stanie inwestować w sady 
oliwne i winnice. Taka sytuacja groziła wybuchem buntu rolników zadłużających się coraz 
bardziej u wielkich właścicieli. Wielu z nich traciło wolność osobistą, gdyż zadłużyli się pod 
zastaw swojej osoby. Aby odsunąć widmo rewolty, rządząca w Atenach arystokracja 
wyposażyła archonta Solona w specjalne pełnomocnictwa do przeprowadzenia reform.  

 Reformy Solona 

Zniesienie niewoli za długi 

Archont Solon ogłosił swoje reformy w r. 594 p.n.e. Obejmowały one przede wszystkim 

jednorazowe umorzenie długów (seisachteia), a także wprowadzenie zakazu zaciągania 
długów pod zastaw osoby dłużnika. Solon zobowiązał się także, iż ateńska polis wykupi 
chłopów sprzedanych za granicę, o ile znane było ich miejsce pobytu.  

Ponadto hektemoroi, czyli drobni właściciele ziemscy, zostali zwolnieni od obowiązku 

oddawania szóstej części swoich zbiorów wielkim właścicielom ziemskim.  

Podział obywateli na cztery klasy majątkowe 

Solon podzielił społeczeństwo na następujące klasy majątkowe: pentakosiomedimnoi 

(ludzie produkujący 500 miar zboża, oliwy lub wina rocznie), hippeis (jeźdźcy – produkujący 
od 300 miar), zeugitai (właściciele zaprzęgu wołów – powyżej 200 miar), thetes (służebni). 
Członkowie czwartej klasy byli pozbawieni dostępu do urzędów państwowych, archontami 
mogli zostać przedstawiciele dwóch najwyższych warstw. O udziale w sprawowaniu władzy 
decydował więc majątek, a nie urodzenie.  

Heliaja 

Utworzony został trybunał zwany heliają – składał się on z 6 tys. obywateli, spośród 

których powoływano w drodze losowania składy sędziowskie do rozpatrywania konkretnych 
spraw. Do heliai można się również odwoływać od decyzji urzędników. Reforma ta oznaczała 
odebranie kompetencji sądowniczych areopagowi. 

Tyrania Pizystratydów 

W latach 561-510 p.n.e. Ateny znajdowały się pod rządami tyranii. Początkowo tyranem 

był (do r. 527 p.n.e.) Pizystrat, a następnie jego syn Hippiasz. Pizystrat zdobył władzę dzięki 
poparciu ludu ateńskiego, niezadowolonego z oligarchicznych rządów. Popularność swą 
umocnił zabierając ziemię arystokracji i przekazując ją rolnikom. Popierał rozwój rzemiosła i 
handlu, wprowadził ulgi podatkowe dla uboższej części ludności. Rozpoczął budowę 
Partenonu na Akropolu i świątyni Demeter w Eleuzis.  

Syn Pizystrata, Hippiasz, wprowadził w Atenach krwawe rządy, co doprowadziło do jego 

wypędzenia w r. 510 p.n.e. dzięki militarnej interwencji Sparty. Hippiasz udał się na 
wygnanie do Sigejon, a w Atenach zapanowała oligarchia. Jednak trzy lata później doszło do 
kolejnego przewrotu, który utorował drogę demokracji.  

Reformy Klejstenesa 

Podział polis na terytorialne fyle 

Archont Klejstenes zniósł w r. 507 p.n.e. podział społeczeństwa ateńskiej polis na 

plemiona (fyle), bractwa (fratrie) i rody (gene). Zastąpił go podziałem Aten na dziesięć 
jednostek terytorialnych, którym nadano starą nazwę fyl. Dzieliły się one na okręgi (trittyes – 
każda fyla miała ich trzy), a te z kolei na gminy (demy), których było w sumie 139.  

Identyfikowanie obywatela polis poprzez jego pochodzenie rodowe zostało zastąpione 

identyfikowaniem poprzez przynależność terytorialną – każdy obywatel musiał obok swojego 
imienia nosić demotikon, wskazujący na jego przynależność do określonego demu. 
Oznaczało to ostateczne obalenie znaczenia arystokracji rodowej.  

Każda z fyl została zobowiązana do wystawiania oddziału hoplitów. W r. 501 p.n.e. 

powołano kolegium strategów, wybierane co roku przez lud i liczące dziesięciu członków. 
Zadaniem strategów było dowodzenie wojskami lądowymi i flotą wojenną. Strategom 
przysługiwało prawo reelekcji.  

Rada Pięciuset, ekklesia, sąd skorupkowy 

Kompetencje areopagu przejęła Rada Pięciuset, w skład której weszło po pięćdziesięciu 

przedstawicieli z każdej fyli terytorialnej. Areopagu pełnił odtąd tylko funkcje religijne i 
strażnika moralności publicznej. 

Zgromadzenie ludowe, zwane ekklesią, uzyskało przewagę nad kolegium archontów, 

które zajmowało się odtąd sprawami sądowymi i kultu. 

Klejstenes wprowadził do ateńskiego życia publicznego sąd skorupkowy (ostracyzm). Na 

jego forum obywatele wypowiadali się, czy któryś z polityków nie stwarza zagrożenia dla 
wolności polis i funkcjonowania jej instytucji. 

Mechanizm działania sądu skorupkowego 

Najpierw na corocznym specjalnym posiedzeniu ekklesii zgromadzonym zadawano 

pytanie, czy jest w Atenach człowiek, którego należałoby wydalić z polis, gdyż mógłby on 
dążyć do wprowadzenia tyranii. Jeżeli większość głosujących odpowiedziała na to pytanie 
pozytywnie, w wyznaczonym terminie odbywał się sąd skorupkowy. Aby jego obrady były 
ważne, musiało się zebrać co najmniej 6 tysięcy obywateli Aten. Uczestnicy sądu wypisywali 
na glinianych skorupach imiona podejrzanych o dążenie do tyranii – ten, którego imię 
wymieniono najczęściej, musiał w ciągu dziesięciu dni opuścić Ateny na 10 lat, nie tracąc 
przy tym majątku. 

Po raz pierwszy Ateńczycy skorzystali z tej procedury w roku 487 p.n.e., kiedy to wygnali 

Hipparchosa, krewnego dawnego tyrana Pizystrata. W całym V wieku p.n.e. posłużono się 
ostracyzmem piętnaście razy.