1
Alojzy Feliński Barbara Radziwiłłówna (BN) oprac. Marian Szyjkowski
GENEZA DZIEŁA
Feliński urodził się w 1771 r. Pisał juŜ w szkole – u Pijarów w Dąbrowicy (Kora i Alonzo, Kodus).
Z Wołynia przybył do Warszawy, gdzie poznał wybitnych twórców i dzieła. Z młodymi pisarzami
spotykał się, tłumacząc dzieła Corneille’a, Racine’a (nazywany jest polskim Racinem) i Woltera
(np. przekład 1. sceny I aktu Triumwiratu Woltera).
Teatr polski wystawiał mało francuskich dzieł, mało było teŜ oryginalnych polskich tragedii
historycznych. Do stworzenia oryginalnej tragedii narodowej zachęciła Felińskiego lektura rękopisu
Ludgardy Ludwika Kropińskiego.
W 1809 r. zaczął zbierać materiał historyczny, od 1811 r. poprawia juŜ dzieło, które krąŜy na
salonach. Feliński zostaje honorowym członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
W 1816 r. tworzy hymn (później narodowy) – Hymn na rocznicę ogłoszenia Królestwa Polskiego,
czyli BoŜe, coś Polskę...
23 lutego 1817 r. Barbara Radziwiłłówna wchodzi na scenę.
[Jest to dramat z czasów Królestwa Polskiego, które wówczas równieŜ istniało, ale królem był car.
Ukazuje więc zderzenie dwóch organizmów: demokracji polskiej i absolutyzmu rosyjskiego. –
przyp. na podstawie ćwiczeń]
STOSUNEK DO ŹRÓDEŁ HISTORYCZNYCH
Dramat w stylu francuskim – nie odtwarza kolorytu epoki, wykorzystuje rzeczowe motywy
osnowy.
Fakty z dwóch sejmów piotrkowskich (1548 i 1550) zostały ściągnięte w jeden dzień, do zamku
krakowskiego (zasada trzech jedności).
Feliński uzupełnia i przetwarza motywy historyczne:
•
Barbarę idealizuje
•
Izabellę czyni powiernicą Barbary, choć naprawdę się nie znały
•
Bonę oskarŜa niesłusznie o skrytobójstwo
•
Boratyńskiego czyni marszałkiem sejmu, przeceniając jego rolę
POPRZEDNICY FELIŃSKIEGO
Józef Wybicki Zygmunt August
•
utwór tendencyjny, w stylu Woltera (przeciwko polskiemu warcholstwu po I rozbiorze)
•
akcja dzieje się w czasie sejmu piotrkowskiego z 1548 r., zakończona wojną domową
prowadzoną przez Boratyńskiego i Kmitę
•
idealna Barbara ze swą powiernicą
•
chytra i mściwa Bona (jeszcze nie trucicielka)
•
ofiarna miłość Zygmunta gotowego abdykować
trzy podobieństwa
2
Franciszek WęŜyk Barbara:
•
słabo zarysowany nieugięty charakter Zygmunta i intryga Bony
•
ten sam co u Felińskiego moment i miejsce
•
te same epizody:
o
rozmowa króla z Barbarą
o
podział senatorów
o
Kmita i Boratyński chcą rozwodu
o
król radzi się Tarnowskiego
o
powolne działanie trucizny
o
pojednanie Kmity z królem
o
ostatnie słowa Barbary o Polsce
•
patriotyzm Barbary
•
Bona jako jedyna konsekwentnie negatywna postać
•
zmiana kolejności scen
Ludwik Kropiński Ludgarda:
•
uznanie małŜeństwa króla, które grozi krajowi komplikacjami – podobieństwo
•
małŜeństwo jest etycznie karygodne, więc sprawa jest prosta (Feliński udziela obu stronom
mocnych argumentów)
•
detronizacja króla
WZORY OBCE
Brak jednego wzoru: Bona jest Racine’owska, walka wewnętrzna Barbary przypomina raczej
Corneille’a.
Podobieństwa do Corneille’a:
•
Feliński podkreśla miłość i bezinteresowność Barbary:
o
dialog z Izabellą i męŜem
o
na kolanach błaga o zaniechanie wojny
o
umierając mówi: „Ty Ŝyj, ocal gasnące ojców Polski plemię, / Od nieszczęść, od
upadku zachowaj tę ziemię”
•
Tarnowski jest upostaciowieniem wszelkich cnót obywatelskich, podobnie Boratyński i
Kmita
Podobieństwa do Racine’a:
•
Bona przekonuje syna do rozwodu, a ten wychodzi milcząc, jakby dał się przekonać (por.
Agryppina i Neron w Brytaniku Racine’a – tłumaczonym przez siostrę Felińskiego)
•
Boratyński i Tarnowski wspominają losy Tytusa i Bereniki (por. Berenice Racine’a):
o
Tytus, cesarz rzymski, pogrzebawszy ojca chce poślubić Berenikę, choć jest ona
cudzoziemką
o
senat uznaje cnoty i piękno dziewczyny, ale się sprzeciwia
o
Tytus tłumaczy ukochanej, Ŝe prawo jest waŜniejsze, ale zwleka z decyzją
o
Berenika zwalnia go z przysięgi małŜeńskiej, ale nie dla dobra państwa, lecz Ŝeby
nie być przyczyną niepokoju ukochanego
podobieństwa
3
Barbara
Bona
czyste dobro
wcielenie zła
sentymentalizm
klasycyzm
Corneille
Racine
Polonia
obce, złe moce
(morderstwa dokonali obcy, gdy Polacy
doszli do porozumienia!)
TECHNIKA BUDOWY I KONSTRUKCJA FIGUR
Akt I
scena 1: zawiązek akcji (konflikt miłości i władzy) i główny rys charakteru Barbary, tj. patriotyzm
scena 2: antecedencje małŜeństwa (współczujemy Barbarze, jesteśmy po jej stronie)
sceny 3-5: motywy działań Bony
Akt II
Zygmunt August jako potęŜny monarcha (przede wszystkim) i jako kochający mąŜ (prywatność
versus naród)
Akt III
Sprawa wytacza się na forum publiczne (patos redukuje sentymentalizm)
Zagęszczenie intryg Bony
Akt IV
Zatarg z Kmitą i wojna domowa
Nadzieja na załagodzenie sprawy, Bona znika
Akt V
Rozpacz pary królewskiej, gdy sejm odrzuca małŜeństwo
Radość po zmianie decyzji sejmu pod wpływem Boratyńskiego
Ś
mierć Barbary o północy, w porze złych przeczuć i zbrodni (Izabella: „JakŜe ty więc, o BoŜe!
jesteś sprawiedliwym?”)
(postaci są scharakteryzowane przez słowa, a nie czyny)
[punkt kulminacyjny to moment najwyŜszego napięcia – tu: gdy sprawa oddana jest sejmowi]
[perypetia to nagłe odwrócenie losu bohaterów]
IDEA DZIEŁA
Apoteoza siły fizycznej i moralnej Polski niepodległej. Balsam wspomnień o Polsce, jej cnocie i
potędze. Król-monarcha w swojej pierwszej scenie:
•
groźna odpowiedź dla północnego cara
•
łaskawy wyrok dla ksiąŜąt Rygi i Mitawy, których bierze w lenno
•
ukaranie wiarołomnego lennika wołoskiego
•
wezwanie do hołdu ksiąŜąt Prus i Pomorza
W 1821 r. rząd rosyjski zawiesił wystawianie Barbary...
rośnie napięcie
moc Jagiellonów i
Polski od morza do
morza
4
WIERSZOWANIE
Brak stylowego bogactwa tropów i figur, brak obfitości rymów.
RóŜnorodność rytmiczna! 13-zgłoskowiec występuje w 5 grupach metrycznych:
1.
dwa zdania równorzędne
•
wyrazistość konturów rytmicznych
•
często z anaforą
„Wszystkom wcześnie przewidział, wszystkiemu zaradzę”
2.
asymetria syntaktyczno-rytmiczna
•
zdania nie rozgraniczone średniówką
•
symetria + asymetria = brak jednostajności
„Wiarołomna! tyś sama
pozbyć się mię chciała!
Ty mi broń wytrąciłaś,
ty radę ich wsparłaś!
Ty mnie zdradziłaś, ty mi
z ręki się wydarłaś!”
3.
asymetria syntaktyczna
•
nieparzysta ilość członów syntaktycznych w wersie
„Stój, siostro! MąŜ ci wierny... Poseł w zmowie z Boną...”
4.
jedno zdanie tworzy jeden wers
•
zwartość i spoistość
•
przestawnia, która uwypukla średniówkę i spaja obie połowy
„NacóŜbym cię pochlebną
miał uwodzić mową,
Radziwiłłówna – polską
nie będzie królową.”
5.
sploty syntaktyczno-rytmiczne
•
róŜnorodność toku wiersza
JĘZYK
Język nie jest XVI-wieczny, nie ma stylizacji archaicznej. Nie jest to teŜ XIX-wieczna polszczyzna
mówiona (to widać w monologach do siebie):
•
apostrofy do abstraktów
•
powtórzenia
•
pytania retoryczne
•
szyk przestawny
•
peryfraza („w pierś mieczem uderzyć” = zabić)
5
Dodatek na podstawie ćwiczeń:
Miejsce akcji: zamek królewski
Czas akcji: XVI wiek
•
ranek, kiedy August wydaje rozkazy
„[...] idź, ksiąŜąt dzierŜących Prusy i Pomorze
Obwieść, niechaj na moim dziś stawią się dworze,
I w dniu, który Augusta szczęściu poświęcony
Ma uwieńczyć koroną czoło jego Ŝony,
Swoim blaskiem świetności przyczyniając nowej,
Niech razem z swoim królem złoŜą hołd Królowej.” [Akt II, scena 1, wers 29-34]
•
Barbara prosi o odłoŜenie decyzji, August się nie zgadza
„Nie... dziś... umrzeć lub stwierdzić trzeba nasze śluby” [Akt II, scena 3, wers 253]
•
Barbara czeka na wyrok sejmu
„Noc w połowie, okryła ciemność niebo grzmiące,
Czuwa stolica, świateł tryskają tysiące” [Akt V, scena 1, wers 19-20]
•
Monty ucieka z zamku po otruciu
„[...] On, z murów zamku gdy uchodził skrycie,
Mimo ciemności nocy, mimo stroju zmiany” [Akt V, scena 6, wers 184-185]
** E.Z.**