przybos_3wiersze

Juliana Przybosia najmniej słów red. Stanisław Makowski

Gmachy

Poeta,

wykrzyknik ulicy!

Masy wpółzatrzymane, z których budowniczy

uprowadził ruch: znieruchomiałe piętra.

Dachy

przerwane w skłonie.

Mury

wynikłe ściśle.

Góry naładowane trudem człowieczym:

gmachy.

Pomyśleć:

KaŜda cegła spoczywa na wyjętej dłoni.

(1927)

Opracował Stanisław Jaworski

Wiersz powstał w 1927 roku, a więc juŜ po ogłoszeniu przez poetę dwóch pierwszych zbiorów,
uznanych za charakterystyczne dla postawy awangardowej, dla swoistego poetyckiego
konstruktywizmu.

W  tych  pierwszych  zbiorach  wprowadził  Przyboś  w  sposób  niemal  pokazowy  elementy  nowej
cywilizacji,  motywy  konstruktywistyczne:  zbiorowego  wysiłku,  wspólnej  gromadnej  pracy,  moment
konstrukcji,  wznoszenia  nowego  domu.  Ten  motyw  wznoszenia  nowego  domu  miał  znacznie
szczególne i wielorakie:

moŜna go rozpatrywać w kontekście ówczesnej sytuacji Polski, wychodzącej z powojennej
ruiny i inflacji i zaczynającej budować

chodziło tu takŜe o apoteozę ludzkiego trudu w ogóle, przeciwstawiającego się bezładowi
przyrody, z tego bezładu formułującego świat oswojony, cywilizowany

Na pierwszy rzut oka Gmachy wydają się naleŜeć do tego samego nurtu. Wszystko kieruje uwagę w tę
samą stronę: wiele elementów odwołuje się do budowy jako procesu i jako owocu trudu człowieczego
- tytułowe „gmachy”, „budowniczy”, „piętra”, „dachy”, „mury”, „cegła”.

MoŜna by więc przyjąć, Ŝe wiersz da się wpisać takŜe w kontekst cywilizacyjny, Ŝe stanowi pochwałę
urbanizmu, miejskości, konstrukcji.

Tymczasem juŜ pierwszy wers przynosi element, który nie mieści się w opisanych schematach: jest to
POETA.

JuŜ w tomie Oburącz pojawiły się u Przybosia pierwiastki autotematyczne – przede wszystkim relacja
między poetą a gromadą oraz między pieśnią wykonywaną przez gromadę a pieśnią poety.

Dwa pierwsze wersy wiersza Gmachy tworzą całość. Są one połączone ze sobą na zasadzie jakby
dopowiedzenia stwierdzającego, ze jest tak właśnie, ze poeta jest „wykrzyknikiem ulicy”.

W wersji pierwotnej miało to być po prostu stwierdzenie, bez wykrzyknienia. Ten wykrzyknik okazał
się jednak potrzebny, zapewne po to, by podkreślić niezwykłość sformułowania.

Na czym polega ta niezwykłość?:

wykrzyknik zastosowany przez Przybosia ma oznaczać, Ŝe mimo wszystko, nie zwaŜając na
to, jak wiele znaczeń dodaje się do tego sformułowania, poeta jest dosłownie „wykrzyknikiem
ulicy”, tzn. ma ją wypowiedzieć

ale ma wypowiedzieć nie tę ulicę, którą prze rozfalowany tłum, lecz te, która jest owocem
ludzkiej pracy, dziełem intelektu i zwykłego fizycznego trudu

Drugi człon wiersza pierwotnie zaczynał się inaczej: Dwurząd bloków, rozłupany powietrzem – tak
było jeszcze w pierwszym wydaniu. MoŜna powiedzieć, Ŝe to usunięte sformułowanie podawało
swoistą definicję ulicy i wprowadzało czynnik ruchu, waŜny w świecie poetyckim Przybosia.

Ruch pojawia się takŜe w nowym tekście, wyraźnie jednak odmienna jest siła sprawcza tego ruchu:
nie przepływ powietrza, lecz działanie człowieka: budowniczy uprowadził ruch.

Nie chodzi więc o opis tego, co otacza człowieka, lecz o dotarcie do istoty relacji między człowiekiem
a światem, o wydobycie, uwydatnienie jego działania przekształcającego świat.

WaŜne jest tez słowo masa – w pierwszej chwili uwaga czytającego moŜe zostać skierowana na
znaczenie tego słowa jako tłumów wypełniających ulicę. Dopiero koniec następnego wersu:
znieruchomiałe piętra ustala ostatecznie inne znaczenie (chemiczno-fizyczne właściwości ciała).

Wers trzeci jest istotny takŜe dal określenia charakteru ruchu: jest tu mowa o ruchu tkwiącym
potencjalnie w przedmiotach, jako moŜliwość, jako coś, co zostało tylko zawieszone, przerwane, ale
co w kaŜdej chwili moŜe zostać na nowo podjęte (współzatrzymane).

Podobny stan przywołują takŜe inne miejsca: znieruchomiałe piętra, przerwane w skłonie.

Otrzymujemy więc obraz świata naładowanego wewnętrzną energią, niewidoczną z zewnątrz, lecz
mogącą się wyzwolić.

W konstrukcji świata Przyboś stosuje specyficzny zabieg, polegający na traktowaniu statyczności
przedmiotów jako pozornej, wynikającej z chwilowej i nietrwałej równowagi przeciwstawnych sił,
których zmaganie się grozi wciąŜ wybuchem. Ten zabieg stosuje się nie tylko do elementów przyrody,
ale jest najogólniejszą zasadą widzenia świata.

tutaj figura ta słuŜy przede wszystkim do uwydatnienia ludzkiej pracy, która zawarta jest we
wszystkim, co stanowi rezultat ludzkiego działania: Góry naładowane trudem człowieczym/
gmachy

w wierszu świat zaczyna się od ludzkiego działania, od dłoni, która nadaje mu kształt

Cała środkowa część wiersza zawiera elementy równorzędne wobec siebie znaczeniowo, o
analogicznej budowie składniowej:

•

są to zdania eliptyczne, w których główne człony: masy, dachy, mury określone są przydawką
imiesłowową

•

w zdaniu pierwszym mamy jeszcze jeden człon podrzędny, a w pierwszym i piątym –

orzeczniki

Warto zwrócić teŜ uwagę na określenie

wynikłe ściśle

– równocześnie mówiące o jakimś uprzednim,

ciśle spełnionym planie oraz o tym, Ŝe mury stanęły wobec siebie ciasno, ściśle do siebie przywarłe.

Wiersz rozwija się harmonijnie, proporcjonalnie aŜ do samej pointy.

WaŜnym określeniem wiersza jest słowo

budowniczy

– jest to liczba pojedyncza (w wersji pierwotnej

była liczba mnoga) – w ten sposób budowniczy staje się wielkim Architektem, Kreatorem

•

przekroczony zostaje krąg konstruktywnej opowieści o ludzkiej pracy, tekst staje się
opowieścią takŜe o pracy poety, stwarzającego nowe światy

•

ustanawia się analogia miedzy budowaniem a pisaniem, ulica przekształca się w rządki druku,
wynikłe ściśle z poetyckich zamierzeń

Jest to więc wiersz nie tylko o budowaniu, nie tylko o kształtowaniu świata, lecz równieŜ o pisaniu
wierszy. Dochodzi tu do głosu szczególna koncepcja poezji jako porządkującej działalności człowieka,
gdzie wszystkie elementy pozostają ze sobą w ścisłym związku, gdzie wykluczony jest przypadek.

Pisanie jest budową, nie zaś owocem natchnienia, istnieje analogia między nowoczesnym miastem a
zorganizowanym w podobny sposób poematem.

Utwór poetycki jest przechowalnikiem energii, mocy i woli człowieka, wyzwolonej w akcie kreacji.
Energia ta ukryta w poemacie moŜe w kaŜdej chwili zostać ponownie uwolniona w procesie czytania.
Poeta jest wykrzyknikiem ulicy – jego twórczość jest aktem działalności, twórczej woli, który
ponawia się w kaŜdym odczytaniu, aktem, który wciąŜ ustanawia świat.

Interpretacja na stronie: http://www.bryk.pl/teksty/liceum...

Wizja poety ,oderwana zupełnie od romantycznej wizji artysty, pojawia się w utworze "Gmachy" z tomu "Sponad" z 1930
roku. Przyboś na nowo definiuje poetę, stwierdzając:

Poeta, wykrzyknik ulicy!

Takie określenie poety na swoje odzwierciedlenie w filozofii tych czasów, w rewolucji jaka zaszła w sztuce na początku XX
wieku.  Reguły  zostały  złamane.  Tabu  nie  istnieje.  Dominuje  pełne  wyzwolenie  z  formy.  Pojawiają  się  coraz  bardziej
prowokacyjne  teksty  literackie,  nie  wspominając  juŜ  o  sztukach  chociaŜby  plastycznych.  Futuryzm  z  wielością  form,
oddającą ruch, kubizm z wielością spojrzeń na bryłę, dadaizm w końcu z Mona Lizą z domalowanymi wąsami, która później
stała się ikoną kultury XX wieku. Dokonuje się istny przewrót. W tej sytuacji poeta nie moŜe być tym kim był do tej pory.
Musi się zmienić jego spojrzenie i spojrzenie na niego. Oto schodzi poeta z firmamentów  modernizmu, wtapia się  w tłum.
Dokonała  tego  i  I  wojna  światowa,  i  rewolucja  1905  roku  równając  wszystkich  ze  sobą.  Tak  więc  poeta  nie  moŜe  się
wyróŜniać, musi być człowiekiem - jednym z nas. Jeden z badaczy tegoŜ okresu określa nową rolę poety tymi słowami: poeta
to  nie  kapłan,  wieszcz,  ale  człowiek  ulicy,  związany  z  Ŝyciem  potocznym,  codziennym.  Nowym  zadaniem  poety  jest
opisywanie  rzeczywistości,  tej  codziennej,  powszechnej,  ma  dostrzegać  ten  natłok  zmian  zachodzących  w  nowym  świecie,
ma ukazywać nowy porządek.

Taki  sposób  obrazowania  znajduje  się  w  wierszu  Przybosia  "Gmachy".  Poeta  dostrzega  nową  rzeczywistość  z  jej  tempem
rozwoju,  z  masą  ludzi,  nową  cywilizację  niemalŜe.  Przyboś  kaŜe  zwracać  uwagę  na  hałas  miasta,  na  jego  powstającą
architekturę,  tym  samym  delikatnie  zaznacza  sytuację  społeczno  -  polityczną.  W  domyśle  widzimy  obraz  budującej  się
Polski, Polski w końcu wolnej, niepodległej. To, co staje się istotne w tym obrazie, to dachy, mury, gmachy - wraz z poetą
zadzieramy  głowę  do  góry,  by  przyjrzeć  się  tym  strzelistym  budowlom.  Jednocześnie  poeta  zdaje  sobie  sprawę  ile
kosztowało ludzi wzniesienie tej nowej Polski:

Góry naładowane trudem człowieczym:

Póki my Ŝyjemy

Huk armat na wysokość łun

wzrósł,

niebo wali się z trzaskiem.

Bezbronny, wbity pociskami w grunt,

błagam o karabin jak skazaniec o łaskę

i tylko krzyczę – niecelnie,

z rannych i z martwych wstawszy.

Mój wzrok po torach bomb strącony w gruz

przypada do Warszawy.

AŜ w rozpękły na dwoje słuch

płacz męŜczyzn wpadł – i ich, jak nabój, milczenie.

W tej chwili zginął mój brat.

egnam was, unoszący za granicę głowy,

uciekający do broni,

gdy tu, w rozwalonym schronie,

z jeszcze Ŝywych ostatniego tchu

odtworzyłbym nasz hymn narodowy.

(wrzesień 1939)

Opracował Jerzy Święch

Tak Przyboś objaśniał sens konspiracyjnych wierszy z tomiku Póki my Ŝyjemy: Zbiór ten, pamiętnik
poetycki okrutnych lat, kolportowany był tajemnie w rękopisach i maszynopisach w r. 1943 i w
pierwszej połowie 1944 roku.

O jego okolicznościowym charakterze świadczy nie tylko data, ale przede wszystkim cały kompleks
uczuć, które w psychice Polaka utrwaliły się dzięki tej pamiętnej dacie: poczucie bezsilności, wstydu
wywołane faktem ewakuacji najwyŜszych władz państwowych za granicę, duma z powodu
bohaterskiej obrony stolicy, reakcje na pierwsze ofiary spośród najbliŜszych.

O wszystkim tym mówi wiersz Przybosia, co sprawia, ze widzimy dziś w nim dokument emocji
zbiorowych.

Poetę ponosi temperament polityczny, oskarŜa tych, co unieśli za granicę głowy, zostawiając
społeczeństwo na pastwę losu, wnosi podział między „mini” (władzą) a „nami” (narodem).

Słowa hymnu w tytule nobilitują ten naród, czynią go odpowiedzialnym za los Polski, słowa te są
zachęta do walki i wezwaniem do czynnej postawy wobec wroga.

Sanaduer o poezji Przybosia: poezja jego opisuje przedmioty jako zdarzenia, stany – jako akcję,
materię – jako energię, słowem, ujmuje cały świat tak, jak gdyby znajdował się w przededniu eksplozji.

Metafora  niebo  wali  się  z  trzaskiem  przynaleŜy  do  chwytów  retorycznych,  nieobcych  poetyce
Przybosia.  Przysługuje  jej  tradycyjna  nazwa  ogarnienia:  całość  (niebo)  jest  przenośnym  sposobem
wyraŜenia  części,  czyli  wszystkiego,  co  znajduje  się  w  górze,  nad  człowiekiem  (domyślnie:  dachy
domów, drzewa, wieŜe…)

jest to teŜ metafora realistycznie umotywowana, określenie natęŜenia huku za pomocą

wyraŜeń dotyczących wysokości: huk armat na wysokości łun/ wzrósł

Jednocześnie zasięg metafor tego wiersza obejmuje taki obszar zjawisk, który nie daje się realistycznie
przedstawić. Wtedy przyjmujemy metaforę ze świadomością jej umowności, ale i w tym wypadku
realistyczny kontekst w którym się pojawiają te militarne metafory, nie pozwala ich traktować w
sposób całkowicie arbitralny:

*i tylko krzyczę – niecelnie

kaŜda z tych metafor ujmuje

*Mój wzrok po torach bomb stracony w gruz

w charakterystyczny sposób

*AŜ w rozpękły na dwoje słuch

akt percepcji świata, określa

dynamicznie treść wraŜeń

zmysłowych, przy czym

nośnikiem znaczenia jest tu

pole semantyczne wojny

Ostateczną wymową tych metafor jest stwierdzenie, Ŝe ofiarą wojny jest człowiek, wyposaŜony w
zdolności sensualnego reagowania na zjawiska otaczającego świata. Człowiek jako niezwykle czujny
instrument rejestrujący proces wchłaniania i opanowywania treści spostrzeŜeń. Tutaj na kaŜdym kroku
spotykają go poraŜki, nie jest zdolny, by ująć ów chaos, w który popadł świat.

Człowiek Przybosia umieszczony w środku zdarzeń widzi powszechna destrukcję świata, który do tej
pory przywykł oceniać w kategoriach ładu, formy, konstrukcji. Przyzwyczajonemu do porządkowania
zjawisk brakuje mu środków na wyraŜenie tego, co jest bezsensownym chaosem.

Wojna w pierwszym uderzeniu jest ucieleśnieniem bezsensu.

A jednak podmiot wiersza i tutaj panuje nad sytuacją, choćby w tym sensie, Ŝe bacznie obserwuje sam
siebie, jego „ja” zostaje wyrzucone na zewnątrz, poddane regułom obserwacji przedmiotowej i
racjonalnej. Bada więc stopień natęŜenia strachu, poczucia bezsilności.

Opis zachowań przyjmuje formę tzw. opowiadania unaoczniającego, co przydaje mu oznak
dramatyzmu.

Człowiek , który tak skutecznie potrafi obserwować sam siebie i wysnuwać z tego wnioski dowiódł,
ze skutecznie oparł się wojnie i jej niszczycielskim wpływom.

Przyboś scala i racjonalizuje treści ludzkiego doświadczenia w obrazie człowieka, który jest
jednocześnie podmiotem i przedmiotem, treścią i formą, światłem i cieniem.

Bohater wiersza wbrew pozorom nie traci znamion właściwego dla siebie gigantyzmu, który tutaj
przyjmuje postać aspiracji zgodnych z tamtym czasem. Marzy o moŜliwości czynnego udziału w
walce, on, cywil tęskni do walki z bronią, której mu odmówiono. Istnieje dla niego tylko alternatywa:
bezczynność, gnuśność, śmierć lub walka, zemsta za doznane krzywdy.

W sformułowaniu z rannych i z martwych wstawszy moŜna rozpoznać stary topos poezji
niepodległościowej, Ŝe z ciał i kości ofiar powstaną nowi mściciele.

Zemsta stanowi teŜ domyślny kontekst osobistego wyznania bohatera: W tej chwili zginął mój brat.

Wojna jawi się zatem jako próba męskości, Ŝołnierskiego honoru, walki. Postawa taka jest
odpowiedzią na wszelką martyrologię. Poprzez takie aspiracje bohater-cywil odczuwający gorycz

Wieczór

Te same gwiazdy

wyszeptały wieczór jak zwierzenie.

Latarnie wyszły z ciemnych bram na ulicę

i w powietrzu cicho stanęły.

Zmrok łagodnie przemienia przestrzenie.

Ogrody opuściły swoje drzewa,

szare domki znad rzeki – spłynęły.

W niskich brzegach śród olch płynie Ŝal.

Tylko horyzont uchyla nieba

księŜycem

i droga długo wiedzie we wspomnienie.

I twoje dłonie sieją między nami dal.

(1927)

Opracował Rościsław Skręt ☺

☺

Był to wiersz szczególnie bliski autorowi, uznawał go za utwór przełomowy w kierunku ULIRYCZNIENIA
swojej poezji.

Wiersz powstał w 1927 roku i był całkowicie odmienny od wierszy zamieszczanych w poprzednich tomikach,
gdzie poeta, chwalca miasta i cywilizacji często nawiązywał do dawnej ody i hymnu. Praktykę tę porzucał teraz
w sposób ostateczny.

Jedyną z najistotniejszych innowacji, które pojawiły się w tym wierszu i tomie Sponad (1930), a która stanowiła
o przełomie w dotychczasowym stylu, było wprowadzenie odmiennego ujęcia podmiotu lirycznego, który
dawniej jednolity nabiera tu charakteru zmiennego (na wzór Apollinaire’a).

Podmiot ten usiłuje wyrobić w sobie zdolność patrzenia i oceniania siebie jako kogoś drugiego, próbuje widzieć
siebie podwójnie: wewnątrz i z zewnątrz, tak jak czujemy się i oceniamy w zgodzie z własnym „ja” i tak jak
widziałby nas i oceniał ktoś inny, lecz bliski.

Dzieje się to zwykle w perspektywie czasu – przykład tego mamy w Wieczorze.

Tytuł wiersza odwołuje nas do określonej sytuacji, w której wystąpi podmiot liryczny, cały szereg dalszych
elementów doprecyzowuje tę właśnie scenerię (gwiazdy, latarnie, zmrok).

JuŜ początek wiersza odsyła równocześnie do innej sytuacji – z przeszłości: Te same gwiazdy szeptały wieczór
jak zwierzenie.

Wszystkie te elementy zyskują jakby podwójne istnienie, w czasie teraźniejszym jako okoliczności aktualnego
usytuowania podmiotu, ale takŜe w czasie przeszłym, jako składniki innej sytuacji.

Rozszczepieniu ulega takŜe podmiot: jest on przede wszystkim podmiotem wspominającym tu i teraz, ale takŜe
podmiotem przeŜywającym wtedy, w podobnych okolicznościach. Jego obecne emocje rodzą się w toku
wspominania. Stan emocjonalny podmiotu nie jest jednak toŜsamy ze stanem w momencie wspominanego
rozstania.

Wiersz jest nie tyle opisem przeszłych uczuć, co próbą określenia aktualnego do nich stosunku. Nietrudno
wyczytać odpowiedź: skoro obraz dłoni w geście pozegnania powraca w poincie, to powraca jako obraz
natarczywy, silny, narzucający się (czas gramatyczny ostatniego wersu jest czasem teraźniejszym).