„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

   

 

 
 

 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

             NARODOWEJ 

 

 

 

Żaneta Łopuszyńska 

 

 

 

 

Montaż i instalacja urządzeń regulujących ciśnienie wody 
w sieci 713[03].Z1.07 

 
 
 
 
 

Poradnik dla ucznia 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom  2006 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

1 

Recenzenci: 
mgr inż. Elwira Krzemieniewska 
mgr inż. Małgorzata Skowrońska 
 
 
 
Opracowanie redakcyjne: 
mgr inż. Żaneta Łopuszyńska 
 
 
 
Konsultacja: 
mgr inż. Mirosław Żurek 
 
 
 
Korekta: 
mgr inż. Mirosław Żurek

 

 

 

 

 

Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  713[03].Z1.07 

„Montaż  i  instalacja  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci”  zawartego  w  modułowym 
programie nauczania dla zawodu „Monter sieci komunalnych”. 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom  2006

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

2 

SPIS TREŚCI 

 
 

1.  Wprowadzenie 

3 

2.  Wymagania wstępne 

5 

3.  Cele kształcenia 

6 

4.  Materiał nauczania 

7 

4.1. Przepisy bhp i ochrony ppoż. przy instalacji i eksploatacji urządzeń 

regulujących ciśnienie wody w sieci wodociągowej 

7 

4.1.1. Materiał nauczania 

7 

4.1.2. Pytania sprawdzające 

8 

4.1.3. Ćwiczenia 

8 

4.1.4. Sprawdzian postępów 

9 

4.2. Rodzaje pompowni wodociągowych i ich wyposażenie 

10 

4.2.1. Materiał nauczania 

10 

4.2.2. Pytania sprawdzające 

13 

4.2.3. Ćwiczenia 

13 

4.2.4. Sprawdzian postępów 

14 

4.3. Rodzaje urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci 

15 

4.3.1. Materiał nauczania 

15 

4.3.2. Pytania sprawdzające 

22 

4.3.3. Ćwiczenia 

22 

4.3.4. Sprawdzian postępów 

24 

4.4. Montaż urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci 

25 

4.4.1. Materiał nauczania 

25 

4.4.2. Pytania sprawdzające 

29 

4.4.3. Ćwiczenia 

29 

4.4.4. Sprawdzian postępów 

31 

4.5. Aparatura kontrolno-pomiarowa i automatyka w pompowni wodociągowej 

32 

4.5.1. Materiał nauczania 

32 

4.5.2. Pytania sprawdzające 

34 

4.5.3. Ćwiczenia 

34 

4.5.4. Sprawdzian postępów 

35 

4.6. Próba szczelności połączeń i rurociągów oraz odbiór techniczny pompowni 

wodociągowej 

36 

4.6.1. Materiał nauczania 

36 

4.6.2. Pytania sprawdzające 

37 

4.6.3. Ćwiczenia 

37 

4.6.4. Sprawdzian postępów 

38 

4.7. Eksploatacja urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci wodociągowej 

39 

4.7.1. Materiał nauczania 

39 

4.7.2. Pytania sprawdzające 

40 

4.7.3. Ćwiczenia 

40 

4.7.4. Sprawdzian postępów 

42 

5.  Sprawdzian osiągnięć 

43 

6.  Literatura 

47 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

3 

1. WPROWADZENIE 

 

Poradnik  będzie  Ci  pomocny  w  przyswajaniu  wiedzy  o  zasadach  montażu  urządzeń 

podnoszących i redukujących ciśnienie wody w sieci wodociągowej.  

W poradnik zamieszczono: 

−

 

wymagania  wstępne,  stanowiące  wykaz  niezbędnych  wiadomości  i  umiejętności,  które 
powinieneś mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej, 

−

 

cele  kształcenia  jednostki  modułowej,  czyli  wiadomości  i  umiejętności  jakie  ukształtujesz 
podczas pracy z poradnikiem, 

−

 

materiał  nauczania,  który  obejmuje  niezbędne  wiadomości  teoretyczne  umożliwiające 
samodzielne  przygotowanie  się  do  wykonania  ćwiczeń  i  zaliczenia  sprawdzianów.  Do 
poszerzenia  wiedzy  wykorzystaj  oprócz  poradnika  wskazaną  literaturę  oraz  inne  źródła 
informacji, 

−

 

zestaw pytań, który pomoże Ci sprawdzić czy opanowałeś materiał nauczania, 

−

 

ćwiczenia,  dzięki  którym  będziesz  mógł  zweryfikować  swoje  wiadomości  teoretyczne 
i ukształtować umiejętności praktyczne, 

−

 

sprawdzian  postępów,  dzięki  któremu  określisz  stan  posiadanej  wiedzy.  Zaliczenie  tego 
sprawdzianu  z  wynikiem  pozytywnym  potwierdzi  Twoją  wiedzę  i  umiejętności  z  zakresu 
jednostki  modułowej.  Wynik  negatywny  jest wskazaniem do powtórzenia materiału  nauczania 
i poprawienia umiejętności z pomocą nauczyciela, 

−

 

sprawdzian  osiągnięć  stanowiący  przykładowy  zestaw  pytań  testowych,  dzięki  któremu 
sprawdzisz  czy  opanowałeś  materiał  w  stopniu  umożliwiającym  zaliczenie  całej  jednostki 
modułowej, 

−

 

wykaz literatury uzupełniającej. 

 
Jeżeli  masz  trudności  ze  zrozumieniem  materiału  nauczania  lub  ćwiczenia,  to  poproś 

nauczyciela  lub  instruktora o  wyjaśnienie  i ewentualne  sprawdzenie,  czy  dobrze  wykonujesz  daną 
czynność.  

Jednostka  modułowa:  „Montaż  i  instalacja  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci”, 

której  treści  teraz  poznasz  jest  jednym  z  elementów  niezbędnych  do  opanowania  umiejętności 
montażu sieci komunalnych – schemat 1. 

 

 

 

Bezpieczeństwo i higiena pracy 
 

W  czasie  pobytu  w  pracowni  musisz  przestrzegać  regulaminów,  przepisów  bezpieczeństwa  

i  higieny  pracy  oraz  instrukcji  przeciwpożarowych,  wynikających  z  rodzaju  wykonywanych  prac. 
Przepisy te poznasz podczas trwania nauki. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

4 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 

 

 

Schemat układu jednostek modułowych 

713[03].Z1/2/3/4.03 

Montaż rurociągów stalowych 

 

Moduł 713[03].Z1 

Technologia montażu sieci wodociągowych 

713[03].Z1/2/3/4.01 

Prace przygotowawczo – zakończeniowe przy montażu 

sieci komunalnych 

713[03].Z1/2/3/4.02 

Montaż instalacji z rur stalowych 

713[03].Z1.06 

Montaż sieci wodociągowej

 

713[03].Z1/2/3/4.04 

Montaż rurociągów z tworzyw sztucznych

 

713[03].Z1/2/3/4.05 

Montaż rurociągów żeliwnych kamionkowych  

i innych

 

713[03].Z1.07 

Montaż i instalacja urządzeń regulujących 

ciśnienie wody w sieci

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

5 

2. WYMAGANIA WSTĘPNE 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu budownictwa, 

−

 

posługiwać się dokumentacją techniczną, 

−

 

rozróżniać materiały budowlane, 

−

 

rozróżniać rodzaje sieci komunalnych, 

−

 

rozróżniać rodzaje ujęć wody, 

−

 

rozróżniać rodzaje sieci wodociągowych, 

−

 

wykonywać roboty przygotowawczo-zakończeniowe przy montażu sieci,  

−

 

oceniać stan techniczny rur i kształtek wodociągowych oraz uzbrojenia sieci wodociągowej, 

−

 

dobrać sprzęt, narzędzia i materiały do wykonania prac przygotowawczo-zakończeniowych, do 
montażu  połączeń  rur  sieciowych  oraz  do  wykonania  prac  montażowych  przy  budowie  sieci 
wodociągowej, 

−

 

wykonywać połączenia rur z tworzyw sztucznych, rur stalowych sieciowych, rur żeliwnych, 

−

 

lokalizować i usuwać usterki oraz awarie eksploatowanych sieci wodociągowych, 

−

 

organizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami ergonomii, 

−

 

przestrzegać  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  ochrony  przeciwpożarowej  oraz 
ochrony środowiska, 

−

 

korzystać z różnych źródeł informacji, 

−

 

współpracować w grupie. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

6 

3. CELE KSZTAŁCENIA 

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

zastosować przepisy bhp i ochrony ppoż. przy instalacji urządzeń regulujących ciśnienie wody  
w sieci, 

−

 

zaplanować  kolejność  wykonywanych  robót  przy  instalacji  urządzeń  regulujących  ciśnienie 
wody w sieci, 

−

 

przygotować materiały potrzebne do instalacji urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

−

 

ocenić  stan  techniczny  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci  przewidzianych  do 
montażu, 

−

 

dobrać narzędzia i sprzęt oraz przyrządy kontrolno-pomiarowe potrzebne do instalacji urządzeń 
regulujących ciśnienie wody w sieci, 

−

 

dobrać środki do transportu urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci na miejsce montażu, 

−

 

przetransportować urządzenia regulujące ciśnienie wody w sieci na miejsce montażu, 

−

 

wyznaczyć miejsce montażu urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

−

 

zainstalować pompy do tłoczenia wody i urządzenia redukujące ciśnienie wody w sieci, 

−

 

zainstalować urządzenie AKP i automatykę, 

−

 

wykonać połączenie urządzeń regulujących ciśnienie wody z rurociągami sieciowymi, 

−

 

zastosować  wymagania  zawarte  w  instrukcji  instalacji  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  
w sieci, 

−

 

zdemontować urządzenia regulujące ciśnienie wody w sieci, 

−

 

przeprowadzić  ciśnieniowe  próby  szczelności  po  wykonaniu  instalacji  urządzeń  regulujących 
ciśnienie wody w sieci, 

−

 

usunąć usterki powstałe podczas instalacji urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

−

 

zlokalizować awarie eksploatowanych urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

−

 

usunąć awarie eksploatowanych urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

−

 

przeprowadzić  przegląd  oraz  dokonać  czynności  konserwacyjnych  urządzeń  regulujących 
ciśnienie wody w sieci, 

−

 

wykorzystać budowlaną dokumentację techniczną. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

7 

4. MATERIAŁ NAUCZANIA 

 
4.1. Przepisy  bhp  i  ochrony  ppoż.  przy  instalacji  i  eksploatacji 

urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci 

 

4.1.1. Materiał nauczania 

 

Pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez środków ochrony indywidualnej oraz 

odzieży i obuwia roboczego przewidzianych do stosowania na danym stanowisku. Odzież ochronna 
zabezpiecza pracownika przed niekorzystnymi wpływami środowiska zewnętrznego.  

Środki  ochrony  indywidualnej  w  jakie  powinien  być  wyposażony  pracownik  podczas 

montażu i instalacji urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci wodociągowej:  

−

 

odzież  robocza:  ubranie  drelichowe,  kurtka  lub  kamizelka  ciepłochronna,  kurtka 
przeciwdeszczowa, kamizelka z elementami odblaskowymi, 

−

 

środki ochrony kończyn dolnych: trzewiki skórzano – gumowe, 

−

 

środki ochrony kończyn górnych: rękawice ochronne gumowe, 

−

 

środki ochrony głowy: kask ochronny, 

−

 

środki ochrony słuchu: nauszniki przeciwhałasowe i wkładki przeciwhałasowe [6, s. 53 - 57]. 

 

Podczas montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci wodociągowej obowiązują następujące 

zasady bhp i ochrony ppoż.: 

−

 

do  montażu  pomp  wraz  z  silnikami  należy  używać  odpowiednich  urządzeń  i  sprzętu  np. 
prowadnic, suwnic itp., 

−

 

pracownicy nie powinni przebywać w pobliżu pracujących urządzeń dźwigowych, 

−

 

na  stanowisku roboczym powinien panować ład  i  porządek oraz powinny znajdować się tylko 
niezbędne narzędzia, 

−

 

w  czasie  wykonywania  prac  związanych  z  obróbką  rur  przy  montażu  rurociągów  należy 
używać  odpowiednich  i  nieuszkodzonych  narzędzi,  a  obrabiane  elementy  powinny  być 
właściwie zamocowane, 

−

 

używając  elektronarzędzi  przed  ich  uruchomieniem  trzeba  sprawdzić  czy  są  właściwie 
uziemione i sprawne,  

−

 

prace spawalnicze powinny wykonywać osoby z odpowiednimi kwalifikacjami wyposażone we 
właściwy sprzęt techniczny i ochrony osobistej, 

−

 

nieodpowiednie  wykonanie  i  montaż  urządzeń  oraz  instalacji  elektrycznej  grozi  porażeniem 
prądem elektrycznym [1, s. 56, 338]. 

 

Podczas  eksploatacji  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci  wodociągowej  obsługa 

powinna  mieć  zapewnione  odpowiednie  warunki  pracy,  zgodne  z  przepisami  bhp  i  przepisami 
ochrony ppoż. Pompownia powinna odpowiadać następującym warunkom technicznym: 

−

 

pomieszczenia  pomp  i  armatury  powinny  mieć  wygodne  i  bezpieczne  dojścia  o  szerokości  co 
najmniej 0,6 m, 

−

 

w  pomieszczeniu  pomp  powinny  być  przewidziane  schody  lub  otwory  ewakuacyjne  (mogą  to 
być  otwory  montażowe  urządzeń  jeżeli  zamontowane  urządzenia  nie  będą  przeszkadzać 
w ewakuacji), 

−

 

praca urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci powinna być zautomatyzowana, 

−

 

oświetlenie naturalne i sztuczne powinno zapewnić bezpieczną i prawidłową obserwację pracy 
urządzeń i aparatury kontrolno – pomiarowej, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

8 

−

 

pomieszczenia  technologiczne  pompowni,  w  których  czasowo  mogą  przebywać  ludzie, 
powinny  być  wyposażone  w  skuteczną  wentylację  grawitacyjną  i  mechaniczną,  powinna  
w nich panować temperatura co najmniej +5

o

C [3, s. 140]. 

 

Przed uruchomieniem zespołu pomp należy sprawdzić, czy nadaje się do ruchu oraz czy części 

ruchome i wirujące są chronione osłonami, przegrodami i poręczami. W czasie ruchu zespołów nie 
należy  prowadzić  żadnych  prac.  Przenośne  oświetlenie  elektryczne  powinno  być  zasilane  prądem  
o napięciu nie przekraczającym 24 V.  

Zabrania  się  zdejmowania  osłon  z  silników  i  sprzęgieł  pomp.  Nie  wolno  dokonywać 

jakichkolwiek napraw urządzeń znajdujących się pod ciśnieniem. 

Metalowe części urządzeń elektrycznych i stykających się z nimi urządzeń pompowych należy 

uziemić.  Wyłącznik  ochronny  powinien  samoczynnie  odłączyć  od  sieci  urządzenie  elektryczne, 
jeżeli nastąpiło przebicie izolacji i korpus znalazł się pod niebezpiecznym napięciem. 

Na  metalowych częściach urządzeń, które  mogłyby się znaleźć pod napięciem, trzeba założyć 

izolację  ochronną,  a  w  miejscu  pracy  dodatkową  izolację,  tj.  dywanik  gumowy  lub  drewnianą 
kratkę – przy silnikach oraz izolację uchwytów aparatów i silników.  

Obsługa  urządzeń  regulujących  ciśnienie  w  sieci  powinna  przestrzegać  instrukcji  ruchu  oraz 

prowadzić  nakazane  odczyty  i  zapisy,  notowane  w  książce  pracy  pompowni.  Obsługa  powinna 
składać się z co najmniej dwóch pracowników. 

W  czasie  przeglądu,  konserwacji  lub  remontu  urządzeń  regulujących  ciśnienie  w  sieci, 

urządzenia  napędowe  powinny  być  wyłączone  i  skutecznie  zabezpieczone  przed  przypadkowym 
włączeniem. 

Pracownicy obsługi i naprawy pomp wodociągowych  powinni być dwa razy w roku dokładnie 

badani  przez  lekarza.  Mają  również  obowiązek  nosić  w  pracy  ubrania  oraz  obuwie  ochronne  
i  rękawice  gumowe  wydezynfekowane,  używać  czystych,  odpowiednio  przechowywanych  
i dezynfekowanych narządzi [3, s. 294]. 

 

4.1.2. Pytania sprawdzające 
 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jakie  środki  ochrony  indywidualnej  powinien  posiadać  pracownik  podczas  montażu  urządzeń 

regulujących ciśnienie wody w sieci? 

2.  Jakie  przepisy  bhp  obowiązują  przy  montażu  i  demontażu  urządzeń  regulujących  ciśnienie 

wody w sieci wodociągowej? 

3.  Jakie  przepisy  bhp  i  ochrony  ppoż.  obowiązują  podczas  eksploatacji  urządzeń  regulujących 

ciśnienie wody w sieci? 

 

4.1.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Określ  skutki  nieprzestrzegania  przepisów  bhp  przy  montażu  i  transporcie  urządzeń 

regulujących ciśnienie w sieci. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać  się  z  wymaganiami  dotyczącymi  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  podczas  montażu 

urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

2)  obejrzeć  film,  zdjęcia  lub  ilustracje  dotyczące  transportu  i  montażu  urządzeń  regulujących 

ciśnienie wody w sieci z zastosowaniem przepisów bhp, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

9 

3)  przeanalizować  uzyskane  informacje,  wskazać  dlaczego  konieczne  jest  stosowanie  przepisów 

bhp przy montażu i transporcie urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

4)  zapisać wyniki swoich spostrzeżeń w zeszycie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

film  dotyczący  transportu  i  montażu  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci  
z zastosowaniem przepisów bhp, 

– 

zdjęcia lub ilustracje z miejsc montażu urządzeń, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

Ćwiczenie 2 

Określ  skutki  nieprzestrzegania  przepisów  bhp  i  ochrony  ppoż.  związanych  z  eksploatacją 

urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z wymaganiami dotyczącymi bezpieczeństwa i higieny pracy podczas eksploatacji 

urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

2)  obejrzeć  film,  zdjęcia  lub  ilustracje  przedstawiające  przebieg  prac  eksploatacyjnych  

i stosowanie przepisów bhp, 

3)  przeanalizować uzyskane informacje, 
4)  wskazać  dlaczego  konieczne  jest  stosowanie  przepisów  bhp  podczas  eksploatacji  urządzeń 

regulujących ciśnienie wody w sieci,  

5)  zapisać wyniki swoich spostrzeżeń w zeszycie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

film  przedstawiający  prace  związane  z  eksploatacją  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  
w sieci, 

– 

zdjęcia  lub  ilustracje  prac  eksploatacyjnych    dotyczących  urządzeń  regulujących  ciśnienie 
wody w sieci, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

4.1.4. Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

 

 

 

 

 

                                     

Tak  Nie 

1)  podać przepisy bhp związane z montażem urządzeń regulujących ciśnienie wody  
 

w sieci? 

 

 

 

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

2)  podać szczegółowe przepisy bhp i ochrony ppoż. związane z eksploatacją urządzeń  
 

regulujących ciśnienie wody w sieci?   

 

 

 

 

¨       ¨ 

3)  wskazać środki ochrony indywidualnej stosowane dla pracowników podczas  
 

montażu i eksploatacji urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci? 

 

¨       ¨ 

4)  zastosować przepisy bhp podczas montażu urządzeń regulujących ciśnienie 
 

 w sieci wodociągowej? 

 

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

5)  zastosować przepisy bhp podczas eksploatacji urządzeń regulujących wody  
 

ciśnienie? 

 

 

 

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

10 

4.2. Rodzaje pompowni wodociągowych i ich wyposażenie 
 

4.2.1. Materiał nauczania 

Pompownie  wodociągowe  to  obiekty  wyposażone  w  urządzenia  wraz  z  przewodami  

i  uzbrojeniem,  służące  do  miejscowego  podnoszenia  wody  w  celu  uzyskania  wymaganych 
warunków przepływu wody w systemach wodociągowych. 

Ze względu na lokalizację i zadania pompowni w systemach wodociągowych można wyróżnić: 

−

 

pompownie I stopnia, transportujące wodę pobieraną bezpośrednio z ujęcia wody, 

−

 

pompownie II stopnia, przetłaczające wodę uzdatnioną do sieci wodociągowej, 

−

 

pompownie  strefowe,  podnoszące  wysokość  ciśnienia  wody  w  sieci  wodociągowej  lub 
przewodach przesyłowych przy transporcie wody na dalsze odległości. 
Pompownie  I  stopnia  w  zależności  od  rozwiązania  ujęcia  wody  nazywa  się:  pompowniami 

rzecznymi, pompowniami wód infiltracyjnych, pompowniami głębinowymi. Pompownie II stopnia 
usytuowane  na  sieci  wodociągowej  mogą  współdziałać  bezpośrednio  z  otwartym  zbiornikiem 
wodociągowym  (tzw.  pompownie  wody  czystej)  lub  z  zamkniętym  zbiornikiem  hydroforowym 
(tzw. pompownie  hydroforowe). Ponadto, w grupie pompowni o specjalnym przeznaczeniu można 
wyróżnić  m.in.  pompownie  przeciwpożarowe,  przewidziane  do  dostarczania  wody  na  cele 
przeciwpożarowe. 

Ze względu na sposób sterowania pracą pomp wyróżnia się trzy grupy pompowni: 

−

 

pompownie sterowane ręcznie, 

−

 

pompownie sterowane automatycznie, 

−

 

pompownie sterowane zdalnie. 
Pompownie  z  ręcznym  sterowaniem  dopuszcza  się  w  obrębie  stacji  uzdatniania  wody.  

W  pompowniach  sieciowych  współdziałających  ze  zbiornikiem  wodociągowym  lub  urządzeniem 
hydroforowym,  a  także  w  pompowniach  większych  stacji  wodociągowych  wymagane  jest 
automatyczne  sterowanie  pracą  pomp.  Pompownie  ze  zdalnym  sterowaniem  zaleca  się  przede 
wszystkim  dla  obiektów  na  ujęciach  wody  oraz  w  stacjach  uzdatniania  wody  i  pompowniach 
sieciowych.  

Ze względu na wysokość wytwarzanego ciśnienia wyróżnia się pompownie:  

−

 

niskiego ciśnienia (do 20 m), 

−

 

średniego ciśnienia (20 ÷60 m), 

−

 

wysokiego ciśnienia (powyżej 60 m). 
Obiekty pompowni mogą być naziemne, częściowo zagłębione lub podziemne. Pompownie na 

sieci  wodociągowej  tj.  współdziałające  ze  zbiornikami  wodociągowymi  lub  pompownie 
hydroforowe to budowle naziemne. Pompownie na ujęciu oraz w stacji uzdatniania wody wykonuje 
się jako podziemne lub zagłębione [5, s. 152]. 

Pompownie I stopnia buduje się łącznie z ujęciami wody, obiekt pompowni zlokalizowany jest 

w  obrębie  zbiornika  czerpalnego  (studni  lub  komory  czerpalnej).  Pompownie  II  stopnia, 
zlokalizowane  na  terenie  stacji  uzdatniania  wody,  powinny  być  wbudowane  lub  dobudowane  do 
innych obiektów, np. stacji  filtrów czy zbiornika wody czystej. Pompownie hydroforowe stanowią 
razem  ze zbiornikiem  hydroforowym  element  hydroforni.  Obiekty te  mogą  być wolno  stojące  lub 
zlokalizowane z innymi obiektami wodociągowymi [5, s. 167]. 

Wyposażenie pompowni wodociągowej stanowi: 

−

 

zbiornik  czerpalny,  który  służy  do  poboru  wody  przez  pompy  za  pomocą  przewodów 
ssawnych, 

−

 

hala  pomp,  pomieszczenie  w  którym  znajdują  się  agregaty  pompowe  oraz  części  przewodów 
ssawnych z armaturą (końcówki przewodów ssawnych są w komorze czerpalnej), początkowe 
odcinki  przewodów  tłocznych  z  armaturą,  aparatura  kontrolno-pomiarowa,  urządzenia  do 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

11 

uruchomienia pomp i silników, urządzenia do montażu i demontażu zespołów pompowych oraz 
przewodów pomocniczych, 

−

 

dyspozytornia do kierowania działaniem urządzeń pompowni (w większych pompowniach),  

−

 

pomieszczenia pomocnicze urządzeń technologicznych, które mogą być przeznaczone na stację 
transformatorową i rozdzielnię oraz mieścić pompy próżniowe do zalewania pomp i pompy do 
usuwania ewentualnych przecieków, 

−

 

pomieszczenia socjalne tj.: szatnia, umywalnia, ustęp, dyżurka,  

−

 

pomieszczenia dla personelu administracyjno-technicznego, 

−

 

w  pompowni  może  być  umieszczona  kotłownia  i  skład  paliwa  oraz  warsztat  podręczny  
i magazyn narzędzi oraz części zamiennych [3, s. 281]. 
 
Pompownie  hydroforowe  są  to  obiekty,  w  których  zespoły  pomp  poruszane  silnikami 

elektrycznymi  tłoczą  wodę  do  ciśnieniowych  zbiorników  wodno-powietrznych,  skąd  woda  pod 
ciśnieniem  sprężonego  powietrza  w  zbiorniku  jest  wtłaczana  do  sieci  przewodów.  Pompownie 
hydroforowe  zastępują  pompownie  współpracujące  ze  zbiornikami  wyrównawczymi  i  mogą  być 
stosowane  w  osiedlach  mieszkaniowych,  wodociągach  grupowych  lub  strefowych,  mogą  znaleźć 
również zastosowanie przy zaopatrywaniu w wodę poszczególnych budynków mieszkalnych.  

W skład pompowni hydroforowej wchodzą następujące urządzenia: 

−

 

zespół pomp z silnikami elektrycznymi, 

−

 

zbiornik  ciśnieniowy  wodno-powietrzny  (hydrofor)  wyposażony  w  wodowskaz  rurkowy, 
manometr,  zawór  bezpieczeństwa,  króćce  połączeniowe  do  połączenia  z  przewodami 
ssawnymi,  tłocznym,  powietrznym  (ze  sprężarką)  i  ciśnieniowym  (z  wyłącznikiem 
ciśnieniowym) oraz w spust i klapę włazową, 

−

 

sprężarka  powietrzna  z  silnikiem  elektrycznym  wyposażona  w  zawór  zwrotny,  zawór 
odcinający oraz odolejacz do oczyszczania powietrza, 

−

 

samoczynny  przetwornik  ciśnieniowy  (przeponowy  lub  manometryczny),  uruchamiający  lub 
zatrzymujący silnik, 

−

 

zawór  zwrotny  zamontowany  na  przewodzie  tłocznym  między  pompą,  a  zbiornikiem  wodno-
powietrznym [3, s. 287]. 
Pomieszczenia przeznaczone na pompownie, hydrofornie powinny mieć: 

−

 

wymiary  w  rzucie  zapewniające  dogodne  ustawienie,  montaż  i  demontaż  pomp,  silników, 
rurociągów  i  wyposażenia  oraz  swobodny  dostęp  do  ich  kontroli,  obserwacji  w  czasie  pracy. 
Minimalne  wymiary  pomieszczenia  2  x  2,5  m,  a  najmniejsza  dopuszczalna  wysokość 
pomieszczenia 3,20 m, 

−

 

oświetlenie  naturalne  i  sztuczne,  zapewniające  bezpieczną  i  prawidłową  obserwację  pracy 
urządzeń  i  aparatury  kontrolno  –  pomiarowej.  W  dużych  obiektach,  w  których  przewidziana 
jest stała obsługa, konieczne jest oświetlenie dzienne, 

−

 

wentylację naturalną nawiewno – wywiewną, 

−

 

otwory  drzwiowe  i  rozbieralne  elementy  przegród  budowlanych  umożliwiające  wymianę 
największego gabarytowo urządzenia, 

−

 

wpusty  podłączone  do  instalacji  kanalizacyjnej,  a  posadzka  i  kanały  –  spadek  w  kierunku 
wpustów, 

−

 

instalacje 

grzewcze 

zapewniające 

utrzymanie 

temperatury 

pomieszczeń 

zgodnie  

z obowiązującymi normami [7, s. 57]. 
Pompy i przewody  powinny być tak  rozmieszczone  aby zapewnić  niezawodność działania, 

najprostsze  rozwiązania,  minimalną  długość  przewodów  i  możliwość  rozbudowy  hali  pomp  oraz 
bezpieczeństwo  obsługi.  Pompy  mogą  być  rozmieszczone  w  układzie  jednorzędowym, 
szeregowym, dwurzędowym, naprzeciwległym. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

12 

 
 
 
 
 
 
 
 

 

Rys. 1.  Przykłady rozmieszczenia pomp w pompowni wodociągowej: 

a) układ jednorzędowy, b) szeregowy, c) dwurzędowy, d) naprzeciwległy. 

1 – pompa, 2 – silnik, 3 – zbiornik czerpalny, 4 – przewody ssawne, 5 – przewody tłoczne [3, s. 284]. 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 2. Przykład rozwiązania pompowni wodociągowej: 

1 – przewód ssawny, 2 – przewód tłoczny, 3 – fundament agregatu pompowego, 4 – pompa próżniowa, 5 – pompa,  

6 – silnik, 7 – zasuwa na przewodzie tłocznym, 8 – zbiornik powietrza zabezpieczający przed uderzeniami wodnymi,  

9 – zawór zwrotny, 10 – suwnica, 11 – przewód tłoczny, 12 - przewody łączące zbiorniki powietrza z przewodami 

tłocznymi, 13 – komory pomocnicze na przewodach tłocznych, 14 – zwężka Venturiego, 15 – zasuwa odcinająca,  

16 – pomieszczenie pomocnicze, 17 – pompa próżniowa [3, s. 282]. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

13 

Przewody ssawne i tłoczne powinny być tak rozmieszczone aby były łatwo dostępne podczas 

przeglądu i konserwacji oraz żeby nie utrudniały poruszania się w pompowni.

 

W  każdej  pompowni  powinny  znajdować  się  rezerwowe  zespoły  pompowe  stanowiące 

25÷100% pomp pracujących. 

 
4.2.2. Pytania sprawdzające 

 
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Co to jest pompownia wodociągowa? 
2.  Jakie znasz rodzaje pompowni wodociągowych? 
3.  Jakie znasz elementy wyposażenia pompowni wodociągowej? 
4.  Czym charakteryzuje się pompownia hydroforowa? 
5.  Jakie  warunki  powinny  spełniać  pomieszczenia  przeznaczone  na  pompownie  wodociągowe  

i hydrofornie? 

 
4.2.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Posługując się modelem pompowni wodociągowej przedstaw jej zasadę działania?

 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z rodzajami, wyposażeniem i zasadą działania pompowni wodociągowej, 
2)  zapoznać się z modelem i rysunkami pompowni wodociągowej, 
3)  nazwać poszczególne elementy i podać ich zadania, 
4)  wskazać na co należy zwrócić uwagę przy eksploatacji pompowni,  
5)  zapisać wyniki w zeszycie, 
6)  zaprezentować wyniki grupie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

model i schemat pompowni, 

– 

opracowania dotyczące zasad działania pompowni wodociągowych, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

Ćwiczenie 2 

Porównaj zastosowanie i wyposażenie pompowni wodociągowej i hydroforowej. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać  się  z  wiadomościami  dotyczącymi  charakterystyki  pompowni  wodociągowej  

i hydroforowej, 

2)  zapoznać  się  ze  zdjęciami,  schematami  lub  modelami  pompowni  wodociągowej  

i hydroforowej, obejrzeć filmy dotyczące lokalizacji i wyposażenia tych pompowni, 

3)  określić zastosowanie i elementy wyposażenia pompowni wodociągowej i hydroforowej, 
4)  zestawić cechy pompowni wodociągowej i hydroforowej w formie porównania, 
5)  wyniki zapisać w zeszycie np. w formie tabeli, 
6)  zaprezentować wyniki grupie. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

14 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

modele i schematy, zdjęcia pompowni wodociągowej i hydroforowej, 

– 

opracowania  zawierające  charakterystyki  pompowni  wodociągowej  i  hydroforowej  (literatura  
z rozdziału 6). 

 

4.2.4. Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

 

 

 

 

 

                                             

Tak    Nie 

1)  wymienić zadanie i rodzaje pompowni wodociągowych?  

 

 

¨       ¨ 

2)  wymienić wyposażenie pompowni wodociągowej? 

 

 

 

¨       ¨ 

3)  zdefiniować pojecie: pompowni wodociągowej, hydroforowej? 

 

 

¨       ¨ 

4)  omówić i porównać pompownię wodociągową i hydroforową? 

 

 

¨       ¨ 

5)  rozróżnić  pompownie wodociągowe?   

 

 

 

 

¨       ¨ 

6)  stosować w praktyce przepisy bhp podczas eksploatacji pompowni?  

 

¨       ¨ 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

15 

4.3. Rodzaje urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci 
 

4.3.1. Materiał nauczania 

 
W  celu  uzyskania  wymaganych  warunków  przepływu  wody  w  systemach  wodociągowych, 

stosuje się urządzenia regulujące ciśnienie wody w sieci wodociągowej. Zalicza się tu: 

−

 

urządzenia podnoszące ciśnienie wody: pompy, urządzenia hydroforowe, 

−

 

urządzenia redukujące ciśnienie wody – zawory redukcyjne. 
Pompy  są  to  urządzenia  które  służą  do  podnoszenia  wody  z  poziomu  niższego na  wyższy  lub 

do  przetłaczania  wody  z  obszaru  o  ciśnieniu  niższym  do obszaru  o  ciśnieniu  wyższym.  Działanie 
pompy  polega  na  wytwarzaniu  różnicy  ciśnień  między  stroną  ssawną  (wlotem)  i  stroną  tłoczną 
(wylotem) ruchomej części pompy (tłoka lub wirnika). 

Stosowane w praktyce pompy można podzielić na: wyporowe, wirowe i strumieniowe. 

Elementem  roboczym  pompy  wirowej  jest  osadzony  na  obracającym  się  wale  wirnik  łopatkowy. 
W  zależności  od  ukształtowania  wirnika  pompy  wirowe  dzieli  się  na:  odśrodkowe,  diagonalne, 
helikoidalne oraz śmigłowe. 

W zależności od wysokości podnoszenia rozróżnia się pompy wirowe: 

−

 

niskiego ciśnienia, gdy wysokość podnoszenia H

p

 < 20 m  

−

 

średniego ciśnienia, gdy wysokość podnoszenia 20 < H

p

 < 60 m  

−

 

wysokiego ciśnienia, gdy wysokość podnoszenia H

p

 > 60 m  

Do pierwszej  grupy  należą  wszystkie  rodzaje  pomp wirowych (do  małych wydajności  pompy 

odśrodkowe,  do  dużych  diagonalne  i  śmigłowe),  do  drugiej  –  pompy  odśrodkowe,  częściowo 
diagonalne i śmigłowe, do trzeciej – pompy odśrodkowe [2, s. 313]. 

Pod  względem  budowy  i  sposobu  stosowania  pompy  wirowe  dzieli  się  na  pompy 

niezatapialne:  samozasysające  lub  zasysające  normalnie  i  pompy  zatapialne,  w  tym  głębinowe.  
Mają  one  korpus  z  żeliwa  lub  stali  nierdzewnej,  rzadziej  z  tworzywa  sztucznego  oraz  silnik  
z wirnikiem stalowym lub z tworzywa sztucznego (mniej trwały) w obudowie ze stali nierdzewnej. 

Elementem  roboczym  pompy  wyporowej  jest  ruchomy  tłok,  szczelnie  dopasowany  do 

kadłuba,  w  którym  się  porusza.  Podczas  jego  ruchu  powstaje  różnica  ciśnień  między  obszarem 
znajdującym się przed tym elementem i za nim, w wyniku czego płyn zostaje zassany i wytłaczany. 
Pompy wyporowe klasyfikuje się ze względu na rodzaj ruchu elementu roboczego, który może być 
posuwisto-zwrotny,  obrotowo-zwrotny,  obrotowy  i  obiegowy.  Rodzajem  pomp  wyporowych 
stosowanych w wodociągach są pompy tłokowe i nurnikowe

 

[3, s. 263]. 

W  wodociągach  pompy  tłokowe  stosuje  się  do  pompowania  wody  studziennej,  natomiast 

pompy nurnikowe do dawkowania roztworów reagentów chemicznych.  

Pompy  tłokowe  odznaczają  się  dużą  sprawnością  niewiele  zależną  od  wielkości  pompy. 

Napędzane  są  przez  silniki  elektryczne.  Pompy  tłokowe  niezależnie  od  wysokości  podnoszenia 
mają  stałą  wydajność  i  w  razie  spadku  wysokości  podnoszenia  nie  powodują  przeciążenia  silnika 
[3, s. 264]. 

Pompy  wirowe  są  prostsze,  mniejsze,  lżejsze  i  tańsze  od  pomp  tłokowych  o  tej  samej 

wysokości  podnoszenia  i  wydajności.  Sprzężone  są  bezpośrednio  z  silnikiem  elektrycznym  lub 
spalinowym.  Wadą pomp wirowych  jest  ich mała sprawność przy  małych wydajnościach  i dużych 
wysokościach podnoszenia oraz potrzeba zalewania pomp przed uruchomieniem. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

16 

Pompy wirowe diagonalne i śmigłowe są stosowane do dużych wydajności i małych wysokości 

podnoszenia [3, s. 266].

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 3. Obszary stosowania pomp wirowych i tłokowych:  

Q – wydajność pomp (natężenie przepływu cieczy), H – wysokość podnoszenia [3, s. 282]. 

 
Budowa i zasada działania pomp wirowych 
W pompach wirowych łopatki wirnika przenoszą energię pobraną z silnika napędzającego na 

ciecz,  dzięki  czemu  jej  ciśnienie  i  prędkość  się  zwiększają.  Dodatkowy  wzrost  ciśnienia  cieczy 
następuje dzięki zamianie części energii kinetycznej uzyskanej w wirniku na energię ciśnienia, gdy 
ciecz po opuszczeniu wirnika przepływa przez kierownicę i dyfuzor. 

Wirnik  pompy  odśrodkowej  ma  dwie  tarcze,  przednią  i  tylną,  między  którymi  znajdują  się 

łopatki zagięte w kierunku przeciwnym do kierunku obrotu wirnika. Krawędzie wlotowe łopatek są 
równoległe  lub  nachylone  do  osi,  a  krawędzie  wylotowe  równoległe  do  osi  wirnika.  Energia 
mechaniczna  silnika  napędowego  zostaje  przekazana  przez  łopatki  wirnika  cieczy  przepływającej 
przez  wirnik,  przy  czym  energia  potencjalna  i  kinetyczna  cieczy  wzrastają.  Ciecz  wpływa  do 
wirnika osiowo, a następnie porusza się od środka ku obwodowi. 

Jeżeli  wirnik  jest  jedynym  lub  pierwszym  z  kilku  wirników  oraz  gdy  zwierciadło  cieczy  

w  zbiorniku  czerpalnym  leży  poniżej  osi  pompy,  to  w  czasie  jego  obrotu  u  wlotu  do  wirnika 
wytwarza się podciśnienie. Ciecz zostaje zassana przewodem ssawnym do wnętrza pompy, wpływa 
do  otaczającej  wirnik  osłony  spiralnej  (lub  kanału  zbiorczego)  zakończonej  dyfuzorem.  Prędkość 
cieczy zmniejsza się, a jej energia kinetyczna zmienia się na energie potencjalną (ciśnienia).  

W kadłubie pompy znajdują się dławice oraz łożyska i sprzęgło, za pośrednictwem którego jest 

przekazywany  moment  obrotowy.  Dławica  niskociśnieniowa  uniemożliwia  dostanie  się  powietrza 
atmosferycznego  do  wnętrza  pompy,  natomiast  dławica  wysokociśnieniowa  utrudnia  wypływ 
cieczy na zewnątrz. 

 
 
 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

17 

 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 4. Schematy pomp wirowych: a) odśrodkowa, b) helikoidalna, c) diagonalna, d) śmigłowa; 

1- wirnik, 2- łopatki wirnika, 3 - łopatki kierownicze, 4 - tarcza przednia, 5 – tarcza tylna, 6 - osłona, 7- dławica 

niskociśnieniowa, 8- dławica wysokociśnieniowa, 9- dyfuzor wylotowy [3, s. 267]. 

 

Pompa helikoidalna charakteryzuje się tym, że ciecz odprowadzana jest z wirnika spiralą lub 

kierownicą  bezłopatkową,  połączoną  z  kanałem tłocznym  o  stałym  przekroju.  Wirnik  zaopatrzony 
jest  w  2

÷

5  łopatek.  Krawędzie  łopatek,  wlotowa i  wylotowa,  są  nachylone  do  osi  wirnika.  Ciecz 

dopływa do wirnika osiowo, wypływa zaś ukośnie do osłony spiralnej. 

Pompa  diagonalna  to  pompa  wirowa  krętna  o  promieniowo-osiowym  kierunku  przepływu. 

Ma  ona  wirnik  z  trzema  lub  czterema  łopatkami  o  krzywiźnie  przestrzennej  i  obu  krawędziach 
nachylonych  względem  osi  wirnika.  Ciecz  dopływa  do  wirnika  osiowo,  przepływa  przez  wirnik 
ukośnie,  a  następnie  wpływa  do  przestrzeni  ograniczonych  łopatkami  kierowniczymi,  kadłubem  
i piastą, po czym wypływa w kierunku osiowym. 

Pompa  śmigłowa  jest  zaopatrzona  w  wirnik  z  2

÷

5  łopatkami  o  kształcie  śmigła  i  łopatkę 

kierowniczą  umieszczoną  za  wirnikiem  w  rozchylającej  się  części  osłony.  Dopływ  cieczy  do 
wirnika oraz przepływ przez wirnik i kierownicę jest osiowy [3, s. 266 – 268]. 

W zależności od położenia osi, pompy dzieli się na poziome i pionowe.  
Pompy głębinowe to pompy wirowe służące do podnoszenia wody z dużych głębokości. 

 

Rys. 5. Schemat pompy głębinowej wielostopniowej typu G z silnikiem zatopionym [3, s. 267]: 

1- pompa, 2- silnik, 3- zawór zwrotny, 4- sito wlotowe, D

w

 – średnica studni, d

p 

– średnica pompy, d

s

 – średnica silnika 

 

W  zależności  od  położenia  silnika  pompy  te  dzielą  się  na  pompy  wałowe  (silnik  ponad 

zwierciadłem  wody  połączony  wałem  pionowym  z  pompą  zatopioną  w  wodzie)  i  pompy  
z zatopionym silnikiem elektrycznym. Mają one budowę przystosowaną do pracy w wodzie. Stojan 
napełniony  jest  czystą  wodą  lub  emulsją  wody  z  olejem.  Zanurzenie  silnika  w  wodzie  powoduje 
jego chłodzenie. Łożyska pompy i silnika są ślizgowe, smarowane krążącą wodą lub emulsją. Sita 
wlotowe do pompy głębinowej powinny być umieszczone co najmniej 2 m poniżej dynamicznego 
zwierciadła wody w studni [3, s. 268]. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

18 

Pompy  tłokowe  odznaczają  się  dużą  sprawnością  niewiele  zależną  od  wielkości  pompy.  Ze 

względu  na  ruch  posuwisto-zwrotny  i  jednoczesne  działanie  sił  bezwładności  pompy  te  są 
najczęściej napędzane bezpośrednio przez wolnoobrotowe maszyny parowe lub (za pośrednictwem 
przekładni)  silniki  elektryczne.  Pompy  tłokowe  niezależnie  od  wysokości  podnoszenia  mają  stałą 
wydajność i w razie spadku wysokości podnoszenia nie powodują przeciążenia silnika [3, s. 264]. 

Budowa i zasada działania pomp tłokowych 
Pompa tłokowa składa się z kadłuba, w którym porusza się ruchem posuwisto-zwrotnym tłok, 

oraz powietrzników:  ssawnego  i  tłocznego. Wewnątrz w  najniższym  miejscu  kadłuba  znajduje  się 
zwrotny  zawór  ssawny  otwierający  się  do  wewnątrz.  W  najwyższym  miejscu  kadłuba  mieści  się 
zwrotny  zawór  tłoczny  otwierający  się  na zewnątrz.  Przewód  ssawny,  zanurzony  jest w zbiorniku 
czerpalnym.  Jest  on  zakończony  smokiem,  uniemożliwiającym  dopływ  grubszych  zanieczyszczeń 
do  wnętrza  pompy  i  wypływ  cieczy  z  przewodu  ssawnego  i  powietrznika  ssawnego  w  czasie 
postoju  pompy.  Pompę  łączy  ze  zbiornikiem  górnym  przewód  tłoczny.  Pompy  oraz  przewody 
ssawny i tłoczny tworzą układ pompowy [3, s. 264]. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 6. Schemat pompy tłokowej działającej jednostronnie: 

1- kadłub, 2 – tłok, 3 - powietrznik ssawny, 4- powietrznik tłoczny, 5 - zawór zwrotny ssawny, 6 – zawór zwrotny 

tłoczny, 7 – przewód ssawny, 8 – zbiornik czerpalny, 9 – smok, 10 – zbiornik górny, 11 – przewód tłoczny [3, s. 265]. 

 
Podczas  ruchu  tłoka,  z  lewego  martwego  położenia  na  prawo  w  kierunku  wału  korbowego, 

powstaje  wewnątrz  kadłuba  pompy  ciśnienie  mniejsze  od  atmosferycznego  lub  panującego  
w zbiorniku czerpalnym. Pod wpływem ciśnienia atmosferycznego podnosi się zwierciadło zaworu 
ssawnego  i  ciecz  płynie  przez  przewód  ssawny  do  wnętrza  pompy,  wypełniając  wolną  przestrzeń 
powstałą  wskutek  przesuwania  się  tłoka.  Skok  tłoka  od  lewego  martwego  położenia  do  prawego 
nazywa  się  skokiem  ssącym,  podczas  skoku  zawór  tłoczny  jest  zamknięty  ponieważ  na  jego 
zwierciadło  działa  ciśnienie  wyższe  od  panującego  wewnątrz  pompy.  Po  osiągnięciu  krańcowego 
położenia prawego tłok rozpoczyna ruch powrotny w lewo, zwiększając ciśnienie w kadłubie, przez 
co  zwierciadło  zaworu  ssawnego  zostaje  dociśnięte  do  siedziska,  a  zawór  tłoczny  otwiera  się  
i  wypierana  przez  tłok  woda  płynie  przewodem  tłocznym  do  zbiornika  górnego.  W  krańcowym 
lewym  położeniu  tłoka  zamyka  się  zawór  tłoczny.  Działanie  pompy  między  krańcowym 
położeniem prawym i lewym tłoka nazywa się skokiem tłoczącym [3, s. 266]. 

 
W  zakładach  wodociągowych  stosuje  się  głównie  pompy  wirowe.  Na  ujęciach  wody 

podziemnej  –  pompy  odśrodkowe,  strumieniowe,  mamutowe  i  tłokowe,  w  ujęciach  wody 
powierzchniowej  –  pompy  odśrodkowe,  diagonalne  i  śmigłowe,  na  stacjach  uzdatniania  wody  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

19 

–  pompy  tłokowe  (dawkujące),  strumieniowe  (usuwanie  osadów),  odśrodkowe  i  diagonalne,  
w pompowniach II stopnia – pompy tłokowe i odśrodkowe [2, s. 312]. 

Dobór pompy powinien  być dokonywany na podstawie przewidywanych warunków  jej pracy 

(zużycia wody oraz wysokości, na jaką woda będzie pompowana).  

W  zakładach  wodociągowych  wysokość  podnoszenia  zmienia  się  niejednokrotnie  w  dużych 

granicach,  pompa  musi  więc  być  dobrana  do  przewidywanych  warunków  pracy.  Przy  wyborze 
pompy  należy  więc  znać  jej  nominalne  parametry,  jak  wysokość  podnoszenia,  wydajność  i  moc 
przy stałej liczbie obrotów.

 

 

Wielkości charakteryzujące działanie pomp to:  

−

 

wysokość  podnoszenia,  czyli  różnica  poziomów  zwierciadła  cieczy  w  zbiorniku  czerpalnym 
i zbiorniku  górnym,  wysokość  ssania  to  pionowa  odległość  między  zwierciadłem  wody 
w zbiorniku  czerpalnym,  a  miejscem  w  pompie  gdzie  panuje  najmniejsze  ciśnienie  tj.  na 
poziomie  siedziska  zaworu  tłocznego  w  pompach  tłokowych  lub  najwyższym  punkcie 
krawędzi  wlotowej  łopatek  wirnika  w  pompach  wirowych;  wysokość

 

tłoczenia  to  różnica 

poziomów  między  zwierciadłem  wody  w  zbiorniku  górnym  i  poziomem  siedziska  zaworu 
tłocznego  –  w  pompach  tłokowych  lub  poziomem  najwyższego  punktu  krawędzi  wlotowej 
łopatek wirnika w pompie wirowej,  

−

 

wydajność,  czyli  wielkość  natężenia  przepływu  cieczy  osiągana  przez  pompę  w  czasie  jej 
pracy. Pompę charakteryzują wydajność nominalna (optymalna) i wydajność rzeczywista, 

−

 

moc na wale pompy, czyli moc mechaniczna przekazywana na wał lub sprzęgło pompy przez 
silnik napędowy,  

−

 

sprawność działania agregatu pompowego, będąca stopniem wykorzystania przez pompę mocy 
przekazywanej przez silnik.  
Charakterystyki działania pomp (krzywe działania) to: 

−

 

charakterystyka  przepływu  wyraża  zależność  wydajności  pompy  od  całkowitej  wysokości 
podnoszenia, 

−

 

charakterystyka  sprawności  działania  agregatu  pompowego  to  zależność  geometrycznej 
sprawności pompy od jej wydajności, 

−

 

charakterystyka  mocy  na  wale  pompy  to  zależność  między  mocą  na  wale  pompy  i  jej 
wydajnością. 
Na  podstawie  charakterystyki  przepływu  i  charakterystyki  przewodu,  czyli  sumy  geometrycznej 

wysokości  podnoszenia  i  strat  hydraulicznych  na  przewodzie  ssawnym  i  tłocznym,  można 
wyznaczyć punkt pracy pompy znajdujący się na przecięciu obu charakterystyk [3, s. 272–274]. 

Pompy mogą współpracować połączone: równolegle i szeregowo. 
Równoległa  współpraca  pomp  polega  na  doprowadzeniu  przewodów  tłocznych  dwu  lub 

więcej pomp do wspólnego przewodu. Występuje wówczas zwiększenie wydajności całego układu, 
która jest w przybliżeniu równa sumie wydajności poszczególnych pomp. 

Szeregowa  współpraca  pomp  polega  na  tym,  że  przewód  tłoczny  pierwszej  pompy 

pobierającej  wodę  ze  zbiornika  czerpalnego,  jest  połączony  z  przewodem  ssawnym  drugiej, 
podającej  ciecz  do  zbiornika  górnego  lub  punktu odbioru.  W ten  sposób  uzyskuje  się  zwiększenie 
wysokości  podnoszenia,  która  jest  w  przybliżeniu  równa  sumie  wysokości  podnoszenia 
poszczególnych pomp [3, s. 278–280]. 

 
 
 
 
 
 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

20 

a)   

 

 

 

b) 

 
 
 

 

Rys. 7. Schemat układów pomp: a) równoległy,  b) szeregowy; 

1, 2

 

– pompy, 3 – zbiornik czerpalny, 4 – zbiornik górny [3, s. 279–280]. 

 

Współpraca  kilku  pomp  powoduje  zwiększenie  obszaru  zmienności  wydajności  całego 

układu  i  jego  wysokości  podnoszenia,  przez co, w  porównaniu z  jedną  pompą,  lepiej  dostosowuje 
się on do zmiennych warunków pracy. 

 

Utrzymanie  wymaganych  ciśnień  w  rozdzielczej  sieci  wodociągowej  to  podstawowe  zadanie 

hydroforowego zbiornika wodno-powietrznego.  

Działanie urządzenia hydroforowego polega na tym, że pompy tłoczą wodę do ciśnieniowego 

zbiornika  wodno-powietrznego,  sprężając  znajdujące  się  tam  powietrze  dotąd,  aż  ciśnienie  
w zbiorniku  nie  wzrośnie  do  ustalonego  ciśnienia  maksymalnego.  Wówczas  przetwornik  ciśnienia 
wyłącza  silnik  pompy,  a  woda  znajdująca  się  pod  ciśnieniem  sprężonego  powietrza  może  być 
pobierana  ze  zbiornika.  Podczas  poboru  wody  opada  jej  poziom  w  zbiorniku,  powietrze  sprężone 
powiększa swoją objętość, a tym samym ciśnienie w zbiorniku i w sieci wodociągowej spada. Gdy 
ciśnienie  osiągnie  najniższą  wartość,  wówczas  automatyczny  przekaźnik uruchamia  silnik  pompy, 
która  zaczyna  ponownie  tłoczyć  wodę  do  zbiornika  i  tłoczy  ją,  aż  ciśnienie  znowu  nie  osiągnie 
wartości  maksymalnej.  Wówczas  przekaźnik  wyłącza  znowu  pompy  i  cykl  pracy  hydroforu 
rozpoczyna się na nowo. Podczas trwałego rozbioru wody włączanie i wyłączanie pompy powtarza 
się stale, zmienia się tylko ich częstotliwość zależnie od zmienności rozbioru wody. 

 
 
 
 
 
 
 

 

Rys. 8. Schemat urządzenia hydroforowego: 

1 - przewód dopływowy, 2 – zespół pompowy, 3 - zbiornik hydroforowy, 4 - przewód odpływowy 5 – sprężarka,  

6 – odolejacz, 7 – zawór bezpieczeństwa, 8 – manometry, 9 – wodowskaz, 10 – stycznik, 11 – wyłącznik ciśnieniowy, 

12 – przewód sprężonego powietrza, 13 – właz, 14 – spust, V

p

 – pojemność sprężonego ciśnienia, H

max

 – wysokość 

ciśnienia maksymalnego, V

u

- pojemność użytkowa zbiornika, H

min

 – wysokość ciśnienia minimalnego, V

m 

– pojemność 

martwa [3, s. 287]. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

21 

Podczas  działania  hydroforu  część  powietrza  znajdującego  się  w  zbiorniku  rozpuszcza  się  

w  wodzie  przepływającej  przez  zbiornik,  wskutek  czego  zmniejsza  się  stopniowo  jego  ilość  
w  zbiorniku,  zmieniają  się  więc  warunki  pracy  hydroforu,  tj.  zwiększa  się  liczba  włączeń  
i  wyłączeń  pomp.  Aby  tego  uniknąć,  uzupełnia  się systematycznie  ilość  powietrza  w  zbiorniku  za 
pomocą sprężarki. 

 

 

Rys. 9.  Hydrofor f – my GRUNDFOS (katalog producenta)   Rys. 10. Zestaw hydroforowy JP6 80I 

 

Zbiornik wodno-powietrzny  jest  jedynie regulatorem ciśnienia w  sieci w granicach od P

min

 do 

P

max

  oraz  regulatorem  częstotliwości  włączeń  i  wyłączeń  zespołów  pomp.  Ekonomiczna  liczba 

włączeń  pompy  w  ciągu  godziny  powinna wynosić  4

÷

12,  więc  czas  pełnego okresu pracy  pompy  

i jej postoju (czas trwania cyklu pracy pompy) mieści się w granicach 5

÷

15 minut. 

Wydajność  pompy  powinna  odpowiadać  spodziewanemu  największemu  rozbiorowi 

godzinowemu wody. 

Charakterystyka  pracy  pomp  powinna  być  dostosowana  do  sposobu  zasilania  pompowni 

hydroforowej  wodą.  Pompy  mogą  czerpać  wodę  ze  studni,  ze  zbiornika  wyrównawczego 
pośredniego (otwartego lub ciśnieniowego) albo wprost z sieci wodociągowej [3, s. 288, 289]. 

 

 
 
 
 
 

 

Rys. 11.  Schemat zasilania wodą pompowni hydroforowej: 

a) bezpośrednio ze studni, b) z sieci wodociągowej przez zbiornik wyrównawczy otwarty dolny, c) z sieci 

wodociągowej przez zbiornik ciśnieniowy, d) bezpośrednio z sieci wodociągowej. 

1- przewód ssawny, 2 – pompa, 3- przewód tłoczny, 4- hydrofor, 5 – instalacja wodociągowa, 6 – przewód powietrzny, 

7 – sprężarka, 8 - zawór zwrotny, 9 – zasuwa, 10 – wodomierz, 11 – studnia, 12 – przewód miejskiej sieci 

wodociągowej, 13 – zbiornik pośredni otwarty, 14 – zbiornik pośredni zamknięty, 15 – rurka wentylacyjna, 16 – zawór 

pływakowy [3, s. 290]. 

 

 

Zawory  redukcyjne  umieszcza  się  na  sieci  wodociągowej  w  miejscach  łączących  strefę 

wysokiego i niskiego ciśnienia w celu utrzymania ciśnienia w granicach dopuszczalnych.  
 

Zawór  redukcyjny  jest  nastawiany  za  pomocą  śruby  nastawczej  na  redukcję  ciśnienia 

początkowego  do  ciśnienia  dopuszczalnego.  Ciśnienie  początkowe  w  części  górnej  przewodu 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

22 

grawitacyjnego  jest równoważone ciśnieniem zredukowanym dolnej części przewodu, działającym 
na membranę o powierzchni znacznie większej od powierzchni grzybków zaworu. W razie spadku 
ciśnienia  w  przewodzie  poniżej  zaworu  sprężyna  przezwycięża  opór  membrany  i  otwiera  grzybki 
zaworu,  podwyższając  ciśnienie  w  dolnej  części  przewodu  przez  dopływ  wody  o  ciśnieniu 
większym.  Gdy  ciśnienie  w  dolnym  odcinku  przewodu  podniesie  się  do  ustalonej  wysokości,  to 
nacisk na membranę powoduje przezwyciężenie ciśnienia sprężyny i domknięcie grzybków zaworu, 
zmniejszając w ten sposób dopływ wody [3, s. 318].

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 12. Zawór redukcyjny: 

a)  przekrój: 1 – korpus, 2 – sprężyna, 3 – śruba nastawcza, 4 – membrana, 5 – grzybki, 6 – trzpień 

b) przykładowe usytuowanie na przewodzie grawitacyjnym ciśnieniowym: 1 – ujęcie wody, 2,3 – przewód 

grawitacyjny, 4 –  zawór redukcyjny, 5 - obszar zasilania, 6 – linia maksymalnego ciśnienia statycznego, 7 – linia 

zredukowanego ciśnienia statycznego, linia minimalnego ciśnienia statycznego [ 3, s. 319]. 

 

4.3.2. Pytania sprawdzające 

 
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jakie są główne rodzaje urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci? 
2.  Jakie znasz rodzaje pomp? 
3.  Jak jest zbudowana pompa wirowa, wyporowa? 
4.  Jaka jest zasada działania hydroforu? 
5.  Jakie wielkości charakteryzują pracę pomp? 
6.  Jaka jest zasada działania zaworu redukcyjnego? 
7.  Jakie są układy współpracy pomp? 

 
4.3.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Posługując się modelem przedstaw budowę i zasadę działania pompy tłokowej. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z rodzajami pomp, 
2)  zapoznać się ze schematem pracy pompy tłokowej, 
3)  przeanalizować budowę pompy tłokowej posługując się modelem i schematami, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

23 

4)  określić zasadę działania pompy tłokowej,  
5)  zapisać wyniki w zeszycie, 
6)  zaprezentować wyniki grupie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

model pompy tłokowej, 

– 

schematy i zdjęcia przedstawiające budowę i zasadę działania pompy tłokowej, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 
Ćwiczenie 2 

Korzystając ze schematów, porównaj równoległą i szeregową współpracę pomp. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z wiadomościami dotyczącymi charakterystyki pracy pomp,  
2)  zapoznać się z wielkościami charakteryzującymi pracę pomp, 
3)  określić na czym polega równoległa współpraca pomp, 
4)  określić na czym polega szeregowa współpraca pomp, 
5)  porównać szeregową i równoległą współpracę pomp, 
6)  wyniki zapisać w zeszycie, 
7)  zaprezentować wyniki grupie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

opracowania zawierające charakterystyki pracy pomp,  

– 

modele i schematy przedstawiające układy i charakterystyki pracy pomp, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

Ćwiczenie 3 

Posługując się modelem i rysunkami przedstaw zasadę działania urządzenia hydroforowego. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z budową zespołu hydroforowego, 
2)  posługując  się  modelem,  schematem  i  zdjęciami  przeanalizować  budowę  zespołu 

hydroforowego, 

3)  przeanalizować  pracę  urządzeń  zespołu  hydroforowego  –  pomp,  zbiornika  ciśnieniowego 

wodno – powietrznego, sprężarki, wyłącznika ciśnieniowego i uzbrojenia, określić zadania tych 
urządzeń, 

4)  określić zasadę działania całego zespołu hydroforowego,  
5)  zapisać wyniki w zeszycie, 
6)  zaprezentować wyniki grupie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

model urządzenia hydroforowego, 

– 

modele, schematy i zdjęcia urządzeń wchodzących w skład zespołu hydroforowego, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

24 

Ćwiczenie 4 

Posługując  się  modelem  lub  schematem  przedstaw  budowę  i  zasadę  działania  zaworu 

redukcyjnego. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z budową zaworu redukcyjnego i jego charakterystyką, 
2)  zapoznać się ze schematem pracy zaworu redukcyjnego, 
3)  przeanalizować budowę zaworu redukcyjnego posługując się modelem i schematami, 
4)  określić zadania jakie spełnia na sieci wodociągowej, 
5)  określić zasadę działania, sposób nastawy i wpływ zmiany ciśnienia,   
6)  zapisać wyniki w zeszycie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

model, rysunki i schemat zaworu redukcyjnego, 

– 

schematy przewodu wodociągowego z zamontowanym zaworem redukcyjnym, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

4.3.4. Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

 

 

 

 

 

                                             

Tak    Nie 

1)  wymienić zadanie i rodzaje pomp? 

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

2)  nazwać elementy z jakich zbudowana jest pompa? 

 

 

 

¨       ¨ 

3)  rozpoznać i nazwać poszczególne rodzaje pomp? 

 

 

 

¨       ¨ 

4)  scharakteryzować pracę pomp?  

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

5)  omówić budowę i zasadę działania zaworu redukcyjnego? 

 

 

¨       ¨ 

6)  rozpoznać i nazwać elementy wyposażenia urządzenia hydroforowego? 

 

¨       ¨ 

7)  określić zasadę działania urządzenia hydroforowego?  

 

 

 

¨       ¨ 

8)  omówić i porównać układy szeregowej i równoległej współpracy pomp?   

¨       ¨ 

9)  wykorzystać zdobyte wiadomości w praktyce?    

 

 

 

¨       ¨ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

25 

4.4. Montaż urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci wodociągowej 

 

4.4.1. Materiał nauczania  

 

Instalacja  urządzeń  do  regulacji  ciśnienia  wody  oraz  montaż  rurociągów  wraz  

z uzbrojeniem, aparatury kontrolno – pomiarowej i automatyki powinien odbywać się ściśle według 
dokumentacji technicznej oraz instrukcji producenta tych urządzeń. 
 
Transport i magazynowanie materiałów. 

Materiały  i  urządzenia  dostarczone  wcześniej  na  miejsce  montażu  powinny  być  odpowiednio 

magazynowane. 

Rury  stalowe i żeliwne powinny  być proste, czyste wewnątrz  i  na zewnątrz, bez widocznych 

wżerów  i  ubytków  spowodowanych  korozją  lub  uszkodzeniami.  Rury  żeliwne  przed  użyciem 
należy sprawdzić przez opukanie  metalowym  młotkiem – rury uszkodzone wydają głuchy dźwięk. 
Rury  z  tworzyw  sztucznych  dostarczone  w  odcinkach  powinny  być  proste,  bez  widocznych 
uszkodzeń,  zgnieceń  i  zniekształceń.  Rury  te  powinny  być  składowane  na  równym  podłożu  
w  stosach  o  wysokości  do  1,0  m,  oraz  zabezpieczone  przed  promieniami  słonecznymi  i  opadami. 
Rury  stalowe  mogą  być  składowane  przez  krótki  okres  –  w  stosach,  bądź  regałach  pod  wiatą. 
Powinny  być  podzielone  wg  rodzaju  oraz  średnic.  Rury  żeliwne  można  składować  na  otwartym 
powietrzu  układając  je  w  stosach  na  utwardzonym,  suchym  i  wyrównanym  terenie.  Wysokość 
składowania  nie  może  przekroczyć  2,0  m.  Rury  żeliwne  kielichowe  należy  układać  kielichami  na 
przemian. 

 Armaturę  należy  składować  w  zamkniętych  magazynach,  a  przy  większych  średnicach  pod 

wiatami  na  drewnianych  podkładach.  Powinna  być  zabezpieczona  przed  korozją  tłuszczami 
technicznymi.  Otwory  armatury  zwłaszcza  bez  indywidualnego  opakowania,  powinny  być 
zaślepione.  

Zawory  redukcyjne,  zespoły  pompowe,  zbiorniki  ciśnieniowe  oraz  aparatura  kontrolno- 

-pomiarowa  i  elementy  sterowania  automatycznego  powinny  być  dostarczone  na  miejsce 
montażu w opakowaniach fabrycznych lub w skrzyniach zabezpieczających je przed uszkodzeniem 
i magazynowane w zamkniętych pomieszczeniach. Zbiorniki ciśnieniowe powinny być obustronnie 
ocynkowane lub zabezpieczone specjalnymi farbami [7, s. 12, 16]. 

Wszystkie urządzenia, powinny mieć przymocowaną na stałe tabliczkę znamionową z blachy 

zawierającą  takie  dane  jak:  nazwa  producenta,  parametry  techniczne  urządzenia,  datę  produkcji  
i  numer  wyrobu  oraz  znak  kontroli  technicznej.  Urządzenia  te  przed  zainstalowaniem  należy 
sprawdzić  czy  nie  mają  widocznych  uszkodzeń oraz  czy  dane z tabliczki  znamionowej  są  zgodne  
z dokumentacją techniczną [7, s. 16]. 

Do  transportu  pionowego  i  poziomego    urządzeń,  rur  i  armatury  w  czasie  montażu,  napraw  

i  demontażu  służą  odpowiednie  urządzenia  dźwigowe.  Najprostszym  urządzeniem  jest  wciągnik 
ślimakowy  za  pomocą  którego  ręcznie  podnosi  się  i  opuszcza  elementy  montażowe.  
W pompowniach z małymi zespołami pompowymi można posługiwać się przenośnymi trójnogami  
i  kozłami,  na  których  zawiesza  się  wciągniki  umożliwiające  podnoszenie  i  opuszczanie  pomp, 
silników  i osprzętu. Podnoszenie  i opuszczanie oraz przenoszenie ciężarów w kierunku poziomym 
w  jednej  płaszczyźnie  umożliwiają  stałe  pojedyncze  lub  podwójne  belki  montażowe,

 

zawieszone 

nad szeregowo ustawionymi zespołami pompowymi. 

Pompownie  o  większej  liczbie  zespołów  pompowych  powinny  mieć  suwnice  podstropowe, 

pozwalające  na  przenoszenie  ciężarów  w  dowolnym  kierunku  i  w  dowolne  miejsce  w  przestrzeni 
między  podłogą  a  płaszczyzną  poziomą  pod  suwnica.  Elementy  wyposażenia  pompowni  których 
ciężar nie przekracza 50 kg mogą być przenoszone na  miejsce  montażu ręcznie przez  jednego  lub 
kilku pracowników [4, s. 322].

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

26 

Zespoły  pompowe  powinny  być  ustawione  na  fundamentach  wydzielonych  z  konstrukcji 

budynku,  oddzielonych  od  podłogi  dylatacją  szerokości  od  5  –  10  cm  na  obwodzie.  Betonowy 
fundament  powinien  być  wykonany  stosownie  do  masy  agregatu  i  wymiarów  powierzchni  płyty 
fundamentowej. Bloki fundamentowe należy posadowić na warstwie piasku o grubości 25 – 50 cm 
zależnie  od  masy  pompy.  Dylatację  należy  zapełnić  materiałem  elastycznym  wodoodpornym. 
Zespoły pompowe należy ustawić stosując odpowiednie amortyzatory drgań i hałasu.

  

 

Odstępy między fundamentami oraz miedzy fundamentami, a ścianami pomieszczenia, a także 

odstępy  między  urządzeniami  montowanymi  na  wspólnym  fundamencie  powinny  zapewniać 
swobodną  wymianę  poszczególnych  zespołów,  wykonanie  niezbędnych  prac  konserwacyjnych  
i remontowych [7, s. 57]. 

 

Tab.  1.  Odstępy  fundamentów  zespołów  pompowych  i  ich  odległości  od  ścian  w  pompowniach  hydroforowych  
( wg PN-68/B10740)  [5, s. 177]. 

 

Fundamenty pomp 

Wydajność 

nominalna 

pompowni 

dm

3

/s 

Odstępy 

m 

Odległości 

od ścian 

m 

Szerokość 

przejścia 

m 

0,75÷3,0 
> 3÷20 
> 20 

0,50 
0,80 
1,20 

0,60 
0,60 
0,75 

1,00 
1,20 
1,20 

 

 
Montaż urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci 

 

Pompa  wraz  z  silnikiem  elektrycznym  napędzającym  pompę,  stanowią  tzw.  agregat 

pompowy. Powinny być one wraz z przewodami i armaturą tak zamontowane aby zapewnić ciągłą, 
bezawaryjną pracę.  

Podczas  montażu  pomp  z  wałem  poziomym  należy  je  tak  ustawić,  aby  wały  pompy  i  silnika 

tworzyły  jedną  linię  prostą  poziomą,  powinny  być  ustawione  dokładnie  w  jednej  osi.  Osiowość 
ustawionego  zespołu  pompowego  należy  sprawdzić  za  pomocą  poziomnicy.  Należy  sprawdzić 
również  czy  kierunek  obrotów  wału  silnika  jest  zgodny  ze  strzałką  na  korpusie  pompy.  Pompy 
powinny być instalowane na prostym odcinku przewodu (króćce wlotowy i wylotowy) w jednej osi, 
wspólnej  z  osią  rurociągu.  Pompy  należy  mocować  za  pomocą  kołnierzy  lub  kołnierzowych 
połączeń  amortyzujących  drgania  bezpośrednio  do rurociągu,  tak  aby  oś  silnika  była  w  położeniu 
poziomym. Rurociąg po obu stronach pompy należy umocować do ścian za pomocą uchwytów lub 
wsporników do mocowania rur.  
 

Jeżeli pompa i silnik nie znajdują się na wspólnej płycie należy pompę ustawić bezpośrednio na 

wyrównanej  i  poziomowanej  powierzchni  fundamentu,  tak  aby  oś  wirnika  znajdowała  się  
w położeniu  poziomym.  Silnik  należy  ustawić  na  prowizorycznym  podparciu  przy równoczesnym 
połączeniu tarcz sprzęgła, zachowując współosiowość pompy i silnika. Po dokładnym sprawdzeniu 
poprawności  połączenia,  przez  kilkakrotny  ręczny  obrót  zespołu,  należy  go  zamocować  na 
fundamencie [7, s. 62].

 

Podczas montażu pomp z wałem pionowym należy tak ustawić pompy, aby oś silnika i pompy 

tworzyły  jedną  linię  prostą  pionową,  odchylenie  od  pionu  nie  może  przekraczać  0,3‰.  Jeżeli 
pompy tego typu  dostarczane  są przez producenta w częściach, wówczas zmontowanie zespołu  w 
całości  należy  wykonać  zgodnie  z  instrukcją  producenta,  a  następnie  zespół  ustawić  na 
fundamencie z zachowaniem pionowości pomp i silnika [7, s. 63]. 

Po  obu  stronach  pomp  powinny  być  zamontowane  zawory  lub  zasuwy  odcinające,  a  na 

rurociągu tłocznym między pompą a zaworem albo zasuwą – zawór lub klapa zwrotna.  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

27 

Do  króćców  lub  rurociągów  ssawnych  i  tłocznych  należy  przyłączyć  manometry,  których 

tarcze  powinny  znajdować  się  na  tym  samym  poziomie.  Manometry  na  przewodzie  ssawnym  
i  tłocznym  każdej  pompy  powinny  być  zainstalowane  miedzy  pompą  i  zaworem  zwrotnym  lub 
odcinającym.  Zamiast  dwu  oddzielnych  manometrów  zwykłych  można  zainstalować  manometr 
różnicowy. Na króćcach tłocznych pomp należy ustawić kryzy dławiące [7, s. 64]. 

Po  zamontowaniu  zespołu  pompowego  należy  sprawdzić  osiowość  połączenia  pompy  

z silnikiem. 

 

Zbiornik  hydroforowy  tak  jak  agregat  pompowy  należy  zamontować  na  specjalnym 

fundamencie  betonowym.  Zbiornik  ciśnieniowy  wodno  –  powietrzny  wyposażony  jest  
w wodowskaz rurkowy, manometr, zawór bezpieczeństwa, a także w króćce które należy połączyć 
z  przewodami:  ssawnym,  tłocznym,  powietrznym  ze  sprężarką  i  ciśnieniowym  z  wyłącznikiem 
ciśnieniowym. 

Producenci  pomp  oferują  obecnie  gotowe  do  instalacji,  dostarczane  na  miejsce  montażu 

zestawy,  wyposażone  w  zbiornik  hydroforowy  z  wyłącznikiem  ciśnieniowym  lub  pływakiem 
sterującym pracą pompy i czujnik przepływu. Zespoły hydroforowe być również wyposażone w:  

−

 

osprzęt  do  sterowania  i  zabezpieczania  pompy  na  przykład  przed  skutkami  wzrostu  i  spadku 
napięcia (wyłączenie urządzenia, gdy spadek lub wzrost napięcia przekroczy zaprogramowane 
wartości)  

−

 

zabezpieczenie przed przegrzaniem (wyłączenie silnika, a po ostygnięciu ponowne włączenie), 

−

 

zabezpieczenie  przed  suchobiegiem  (wyłączenie  pompy,  gdy  zaprogramowane  ciśnienia  lub 
pływak zasygnalizuje zbyt niski poziom wody w studni), 

−

 

ochrona przed przeciążeniem (wyłączenie silnika, jeśli obciążenie spowoduje spadek prędkości 
obrotowej). 

 

Czynności  montażowe  w  tym  przypadku  sprowadzają  się  do  połączenia  przewodu  ssawnego  

z  króćcem  ssawnym  pompy  oraz  króćca  tłocznego  pompy  z  przewodem  tłocznym  oraz  do 
doprowadzenia i podłączenia przewodów elektrycznych. 
 
Montaż rurociągów 

Rurociągi w pompowniach wody pitnej powinny być wykonane z rur stalowych lub żeliwnych 

kołnierzowych, bądź stalowych spawanych z odpowiednimi kształtkami.  

Przed zamontowaniem rury należy wewnątrz i na stykach dokładnie oczyścić, tak by do pompy 

nie  dostały  się  zanieczyszczenia  w  postaci  reszty  spoin,  rdzy  lub  piasku.  Nie  wolno  używać  rur 
uszkodzonych  lub  pękniętych.  Izolację  antykorozyjną  rur  stalowych,  która  została  uszkodzona  
w  czasie  transportu  lub  magazynowania  należy  przed  montażem  naprawić  starannie  usuwając 
uszkodzenia i wykonując nową izolację sięgającą, co najmniej 5 cm poza miejsca uszkodzone. 
 

Przewody  ssawny  i  tłoczny  należy  poprowadzić  jak  najprościej,  unikając  zbędnych  zmian 

kierunku  przepływu,  w  sposób  umożliwiający  ich  przegląd,  konserwację  i  wymianę  oraz  łatwy 
dostęp do wszystkich elementów urządzenia. Przewody powinny być szczelne na złączach. 
Wlot  do  przewodu  ssawnego  może  być  wyposażony  w  smok  z  zaworem  grzybkowym, 
umożliwiającym zalanie wodą wnętrza pompy i rury ssawnej lub wlot otwarty. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

28 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Rys. 13. Różne rozwiązania wlotu do przewodu ssawnego: 

a) wlot ze smokiem z zaworem grzybkowym, b) otwarty z koszem czerpalnym, c) z lejem stożkowym,  

d) z lejem kielichowym; 1 – kadłub, 2 – grzybek, 3 – tuleja, 4 – kosz wlotowy żeliwny [3, s. 285]. 

 

W miejscach przejść rurociągi powinny być usytuowane na wysokości min. 2,0 m nad podłogą. 

Rurociągi  można  prowadzić:  w  kanałach,  w  podpiwniczeniu,  nad  posadzką,  przy  ścianach,  pod 
sufitem lub pod stropodachem. 

Rurociągów  nie  wolno  prowadzić  bezpośrednio  w  ziemi  pod  podłogą,  natomiast  układane  

w  górnej  części  pomieszczeń  nie  mogą  znajdować  się  nad  urządzeniami  elektrycznymi,  tablicami 
sterującymi i aparaturą kontrolno pomiarową [7, s. 58]. 

Prawidłowe  zamontowanie  i  ułożenie  rurociągów  warunkuje  w  dużym  stopniu  nienaganną 

pracę pomp. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 14.  Sposoby umieszczania przewodów ssawnych i tłocznych w pompowni wodociągowej: 

a) w kanale pod podłogą w pompowni, b) na podłodze pompowni na blokach betonowych, c) na wspornikach 

przyściennych, d) podwieszone na cięgnach stalowych [3, s. 285]. 

 
Przy montażu rurociągów należy spełnić następujące warunki: 

−

 

układanie i montaż przewodów należy rozpocząć od pompy, aby nie dociągać rurociągu na siłę 
do króćca pompy,  

−

 

odcinki  przewodów  przyłączonych  do  pomp  należy  tak  zamocować,  aby  siły  pochodzące  od 
ciężaru, ugięcia i wydłużenia przewodów nie były przenoszone na pompy,  

−

 

rurociągi  ssawne  powinny  być  ułożone  ze  stałym  wzniesieniem  w  kierunku  pompy 
wynoszącym  co  najmniej  5%,  w  najwyższym  punkcie  rurociągu  ssącego  przed  pompą 
powinien znajdować się zbiornik odpowietrzający z kurkiem, 

−

 

otwór wlotowy rurociągu ssawnego (przy ssaniu ze zbiornika otwartego) powinien znajdować 
się na głębokości 0,5 do 1,0 m poniżej najniższego poziomu wody w zbiorniku, a w przypadku 
współpracy ze zbiornikiem wodno – powietrznym co najmniej 1 m, 

−

 

przy przejściu z większej średnicy rurociągu należy stosować zwężkę redukcyjną jednostronnie 
skośną, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

29 

−

 

liczba połączeń kołnierzowych na sieci rurociągów w pompowni powinna być jak najmniejsza, 
jednak  powinna  ona  umożliwiać  właściwe  zamontowanie  armatury  oraz  demontaż  armatury  
i rurociągów, 

−

 

rurociągi  poziome  w  pompowni  należy  prowadzić  ze  spadkiem  0,3%,  odchylenie  rurociągów 
pionowych od pionu nie może przekraczać 1%, 

−

 

odpowietrzenia  powinny  znajdować  się  w  najwyższym  punkcie  sieci  rurociągów  pompowni, 
odwodnienia zaś w najniższych, 

−

 

wszystkie rurociągi powinny przylegać do wsporników i być ściśle zamocowane [7, s. 60]. 
 

 

Każdy  zawór  redukcyjny  powinien  być  zamontowany  między  dwoma  zaworami 

odcinającymi. Po obu stronach zaworu redukcyjnego, na odcinku  między zaworami odcinającymi, 
powinny być umieszczone manometry i zawory bezpieczeństwa. W przypadku stosowania obejścia 
zaworu  redukcyjnego,  na  przewodzie  obejścia  powinien  znajdować  się  zawór  z  zabezpieczonym 
położeniem  zamknięcia  (plombą).  Przy  montażu  zaworu  redukcyjnego  należy  sprawdzić  czy 
grzybki siedzą szczelnie w otworach gniazd przy nie naprężonych sprężynach [7, s. 16]. 

 

Armatura  przeznaczona  do  montażu  powinna  być  sprawdzona  na  szczelność.  Przed  jej 

zamontowaniem  należy  sprawdzić:  czy  na  korpusie  nie  występują  widoczne  pęknięcia  lub 
uszkodzenia,  czy  wrzeciona  zasuw  nie  są  skrzywione  oraz  czy  przy  ręcznym  obracaniu  pokrętła 
zawieradło zasuwy zmienia swoje położenie i dochodzi do położenia zamknięcia, czy armatura jest 
wewnątrz czysta. 

Przed  montażem  armaturę  trzeba  starannie  oczyścić  i  usunąć  zaślepienia.  Miejsca  montażu 

armatury  powinny  być  łatwo  dostępne,  aby  zapewnić  możliwie  prostą  i  szybką  obsługę 
eksploatacyjną.  Armaturę  o  ciężarze  powyżej  30  kg  należy  ustawić  na  trwałych  podparciach  nie 
zależnie  od  średnicy  rurociągu.  Na  przewodach  poziomych  armaturę  należy  montować  
z  wrzecionem  skierowanym  do  góry  i  leżącym  w  płaszczyźnie  pionowej  przechodzącej  przez  oś 
przewodu.  Zasuwy  odcinające  należy  ustawiać  tak,  aby  kierunek  strzałki  na  korpusie  był  zgodny  
z kierunkiem przepływu w przewodzie. Klapy  zwrotne należy montować na odcinkach pionowych 
tak, aby przy przepływie do góry klapa znajdowała się w pozycji otwarcia przepływu [7, s. 16, 59]. 
 

4.4.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  W  jaki  sposób  transportuje  się  urządzenia,  armaturę  i  materiały  przewodowe  na  miejsce 

montażu? 

2.  W jaki sposób należy magazynować armaturę? 
3.  Jak należy przygotować armaturę do montażu? 
4.  Jakie informacje znajdują się na tabliczce znamionowej urządzenia? 
5.  Jakie są zasady montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci? 
6.  Jakie są zasady montażu zaworu redukcyjnego? 
7.  W jaki sposób montuje się zbiorniki? 
8.  Jaki są zasady montażu rurociągów w pompowni? 
 

4.4.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Na podstawie dokumentacji technicznej, przedstawionej przez nauczyciela, wykonaj montaż 

zespołu pompowego. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

30 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z wymaganiami dotyczącymi montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci, 
2)  zapoznać się z instrukcją zawierającą przepisy bhp na stanowisku do ćwiczeń oraz warunkami 

technicznymi montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci,  

3)  zaplanować kolejność robót przy instalacji zespołu pompowego, 
4)  ocenić stan techniczny elementów przygotowanych do montażu, 
5)  dobrać narzędzia i sprzęt potrzebny do montażu zespołu pompowego, 
6)  wyznaczyć miejsce montażu zespołu pompowego, 
7)  zainstalować zespół pompowy. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

stanowisko symulacyjne do montażu zespołu pompowego, 

– 

gotowe króćce do montażu rurociągów ssawnych i tłocznych, 

– 

dokumentacja techniczna pompowni, 

– 

instrukcja dla ucznia obejmująca przepisy bhp oraz warunki montażu zespołu pompowego, 

– 

materiały  i  sprzęt  potrzebne  do  montażu  zespołu  pompowego  (króćce  stalowe,  agregat 
pompowy, klucze do skręcania połączeń kołnierzowych), 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

Ćwiczenie 2 

Na podstawie dokumentacji technicznej, przedstawionej przez nauczyciela, zainstaluj zbiornik 

ciśnieniowy, a następnie go zdemontuj. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

 

1)  zapoznać się z wymaganiami dotyczącymi montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci, 
2)  zapoznać się z instrukcją zawierającą przepisy bhp na stanowisku do ćwiczeń oraz warunkami 

technicznymi montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci,  

3)  zaplanować kolejność robót przy instalacji zbiornika ciśnieniowego, 
4)  ocenić stan techniczny elementów przygotowanych do montażu, 
5)  dobrać narzędzia i sprzęt potrzebny do montażu zbiornika ciśnieniowego, 
6)  wyznaczyć miejsce montażu zbiornika ciśnieniowego, 
7)  zainstalować zbiornik ciśnieniowy, 
8)  zdemontować zainstalowane urządzenie. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

stanowisko symulacyjne do montażu zestawu hydroforowego, 

– 

dokumentacja techniczna pompowni, 

– 

instrukcja dla ucznia obejmująca przepisy bhp oraz warunki montażu zbiornika ciśnieniowego, 

– 

materiały  i  sprzęt  potrzebne  do  montażu  (zbiornik  ciśnieniowy,  króćce  stalowe,  klucze  do 
skręcania połączeń kołnierzowych), 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

Ćwiczenie 3 

Na podstawie dokumentacji technicznej, przedstawionej przez nauczyciela, wykonaj montaż 

zaworu redukcyjnego wraz z osprzętem. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

31 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z wymaganiami dotyczącymi montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci, 
2)  zapoznać się z instrukcją zawierającą przepisy bhp na stanowisku do ćwiczeń oraz warunkami 

technicznymi montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci,  

3)  zaplanować kolejność robót przy montażu zaworu redukcyjnego, 
4)  ocenić stan techniczny elementów przygotowanych do montażu, 
5)  dobrać narzędzia i sprzęt potrzebny do montażu zaworu redukcyjnego z osprzętem, 
6)  wyznaczyć miejsce montażu zestawu redukcyjnego, 
7)  zainstalować zawór redukcyjny z osprzętem. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

stanowisko symulacyjne do montażu urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 

– 

dokumentacja techniczna sieci wodociągowej, 

– 

instrukcja  dla  ucznia  obejmująca  przepisy  bhp  oraz  warunki  montażu  zaworu  redukcyjnego  
z osprzętem, 

– 

materiały  i  sprzęt  potrzebne  do  montażu  (zawór redukcyjny  z  osprzętem,  klucze  do  skręcania 
połączeń kołnierzowych) 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

4.4.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

 

 

 

 

 

                                              

Tak    Nie 

1)  określić zasady transportu i składowania urządzeń, armatury i przewodów?  

¨     ¨ 

2)  dobrać środki do transportu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci? 

 

¨     ¨ 

3)  zainstalować urządzenia regulujące ciśnienie wody w sieci? 

 

 

¨     ¨ 

4)  wykonać połączenie urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci z rurociągami  
 

sieciowymi?  

 

 

 

 

 

 

 

¨     ¨ 

5)  zastosować przepisy bhp przy transporcie i montażu urządzeń regulujących 
 

   ciśnienie w sieci? 

 

 

 

 

 

 

 

¨     ¨ 

6)  zastosować zdobyte informacje w praktyce? 

 

 

 

 

¨     ¨ 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

32 

4.5.  Aparatura  kontrolno-pomiarowa  i  automatyka  stosowana  

w pompowniach wodociągowych 

 

4.5.1. Materiał nauczania 

 

Właściwe  działanie  pompowni  zapewnia  bieżąca  kontrola  parametrów  jej  pracy.  Pomiar  

i  rejestracja  tych  parametrów  wymaga  zastosowania  aparatury  kontrolno-pomiarowej  AKP. 
Pompownia wodociągowa powinna być wyposażona w urządzenia do pomiaru natężenia i objętości 
przepływu  wody,  wysokości  podnoszenia  i  ciśnienia  wody,  temperatury  oraz  poziomu  wody  
w zbiornikach. 

Pomiar  przepływu  wody  dostarcza  informacji  potrzebnej  do  prawidłowej  eksploatacji  

i  właściwego  sterowania  dystrybucją  wody.  Jest  podstawą  monitorowania  i  kontroli  urządzeń 
regulujących  ciśnienie  w  sieci.  Do  pomiaru  objętości  przepływu  wody  służą  wodomierze.  
W pompowni wodociągowej stosuje się wodomierze śrubowe, wirnikowe, sprzężone. Wodomierze 
należy  instalować  za  zaworem  zwrotnym  w  celu  ochrony  przed  uderzeniem  hydraulicznym. 
Pomiaru 

natężenia 

przepływu 

wody 

wykonuje 

się 

za 

pomocą 

przepływomierzy 

ultradźwiękowych, przepływomierzy elektromagnetycznych oraz przepływomierzy mechanicznych 
takich jak: 

−

 

zwężkowe ( kryza, dysza, zwężka Venturiego) – manometryczne (ciśnieniowe),  

−

 

przepływomierze turbinowe i komorowe (tachometryczne), 

−

 

przepływomierze wirowe (oscylacyjne). 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 15. Zwężka Venturiego:   

 

 

Rys. 16. Wodomierz śrubowy:  

1 – tuleja wlotowa, 2 – kształtka wlotowa,  

 1 – korpus, 2 – wirnik śrubowy, 3 – przekładnia  

3 – dysza Venturiego, 4 – dyfuzor [4, s. 182]. 

 ślimakowa, 4 – mechanizm dolny, 5 – mechanizm 
liczydła [4, s. 175]. 

 

Przepływomierze  zwężkowe  (Zwężka  Venturiego)  złożone  są  z  barometru  różnicowego  

i  przewodu  o  zwężonym  przepływie  (właściwej  dyszy).  W  czasie  przepływu  przez  zwężenie 
następuje  spadek  ciśnienia  w  strumieniu  wody  na  skutek  lokalnego  przewężenia  przewodu. 
Natężenie przepływu określa się w zależności od wartości różnicy ciśnienia przed i za zwężką oraz 
na podstawie charakterystyki zwężki. 

Przepływomierze  ultradźwiękowe  złożone  są  z  czujnika  przepływu,  w  którym  znajdują  się 

sondy  ultradźwiękowe  do  pomiaru  natężenia  przepływu  wody  oraz  przetwornika  przeponowego  
z wyświetlaczem oraz zdalnym panelem odczytowym. 

Przepływomierze  elektromagnetyczne  wyposażone  są  w  czujnik  przepływu,  działający  

w  oparciu  o  prawo  indukcji  elektromagnetycznej  oraz  przetwornik  elektroniczny  przekazujący 
wyniki  pomiaru.  Czujniki  przepływu  umieszcza  się  po  stronie  tłocznej  pompy,  pionowo  za 
pomocą  odcinka  przewodu  podłączonego  do  zacisku  na  kołnierzu.  Czujnik  powinien  być 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

33 

poprzedzony  prostym  odcinkiem  rurociągu  o  długości  co  najmniej  trzech  średnic.  Nie  należy 
montować go blisko elementów rurociągu wywołujących zawirowania (zawory, kolana). 

 

Wysokość  podnoszenia  pomp  oraz  ciśnienia  wody  mierzy  się  przy  użyciu  manometrów, 

umieszczonych  na  przewodach  tłocznych  pomp  oraz  wakuometrów  –  na  przewodach  ssawnych. 
Manometry  mierzą  nadciśnienia,  a  wakuometry  podciśnienie.  W  pompowniach  stosuje  się 
przeważnie  manometry  prężne:  rurkowe  i  przeponowe.  W  pompowniach  wyposażonych  w  kilka 
zespołów  pompowych  manometry  powinny  znajdować  się  również  na  głównych  przewodach

 

wychodzących  z  pompowni.  Do  obserwacji  wskazań  i  rejestracji  zmian  ciśnienia  w  czasie  służą 
manometry wskazująco – rejestrujące, manometry różnicowe [4, s. 196]. 

Pomiar  poziomu  wody  w  zbiornikach  odbywa  się  za  pomocą  urządzeń  wodowskazowych 

takich  jak:  wodowskaz  pływakowy,  wodowskazy  pneumatyczne  rurkowe  i  przeponowe, 
poziomowskazy  magnetyczne,  przetworniki  poziomu  wody  -  pływakowe,  pneumatyczne  
i  ultradźwiękowe,  pływakowe  sygnalizatory  poziomu  cieczy,  sondy  hydrostatyczne,  mierniki 
pływakowe z sygnałem cyfrowym.  

Ultradźwiękowe  przetworniki  poziomu  wody  swym  zakresem  działania  obejmują  ciągły 

pomiar i sygnalizację poziomu wody. 

Poziomowskazy  magnetyczne  wyposażone  są  w  przetwornik  poziomu  z  sygnałem 

analogowym lub cyfrowym. 

Do  pomiaru  temperatury  przetłaczanej  wody,  temperatury  łożysk  pomp  i  silników  służą 

termometry.  

Szybkość obrotową pomp i silników mierzy się za pomocą obrotomierzy [4, s. 199]. 
Pompownie  hydroforowe  sterowane  są  najczęściej  za  pomocą  przetworników  ciśnieniowych  

i przetworników natężenia przepływu. 

Przetworniki  ciśnieniowe  to  aparaty,  które  przy  ściśle  określonych  wartościach  ciśnienia 

włączają  i  wyłączają  dopływ  prądu  do  obwodu  silnika  napędzającego  pompę.  Najczęściej  stosuje 
się  przetworniki  przeponowe  i  manometryczne.  Ich  zasada  działania  polega  na  tym,  że 
przepływająca  rurociągiem  woda  wywiera  nacisk  na  membranę  znajdującą  się  w  oddzielnej 
komorze pomiarowej. Jeżeli ciśnienie przepływającej wody wzrasta to membrana dotyka do styku 
powodując emisję sygnału [4, s. 261]. 

Przetwornik  różnicy  ciśnień  służy  do  pomiarów  poziomu  i  objętości  wody  oraz 

monitorowania spadków ciśnienia w pompach. 

Montaż  aparatury  kontrolno  –  pomiarowej  i  elementów  układów  sterowniczych  należy 

przeprowadzić zgodnie z warunkami podanymi przez producenta w instrukcji dotyczącej  instalacji 
oraz ściśle według dokumentacji technicznej.  

Przyrządy  pomiarowe  należy  instalować  możliwie  jak  najbliżej  punktu  pomiarowego,  

w  miejscach  nie  narażonych  na  wibracje  i  wstrząsy.  Przed  montażem  aparatury  kontrolno  – 
pomiarowej  należy  sprawdzić  czy  podzielnia  (manometrów,  termometrów,  poziomowskazów  itp.) 
odpowiada  wymaganej  dokładności  odczytu,  a  jej  zakres  przekracza  wartość  roboczą  mierzonego 
parametru. 

Aparaturę kontrolno-pomiarową należy montować: 

−

 

po uprzednim sprawdzeniu prawidłowości jej działania, 

−

 

w miejscach łatwo dostępnych, widocznych i dobrze oświetlonych, 

−

 

w sposób zabezpieczający przed przypadkowym jej uszkodzeniem [7, s. 17]. 

 
 

Praca pompowni wodociągowej ze względu na charakter zachodzących w niej procesów  oraz 

rodzaj stosowanych urządzeń może być całkowicie zautomatyzowana. A pompownia automatyczna 
może  być  dodatkowo  zdalnie  sterowana.  Czynności  człowieka  związane  z  obsługą  pompowi 
zautomatyzowanej  ograniczają  się  do  konserwacji,  remontów oraz  nastawiania  zadanych  wartości 
parametrów. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

34 

 

Automatyzacja działania pompowni wodociągowej powinna obejmować: 

−

 

sterowanie pracą pomp – wywoływanie  i przekazywanie sygnałów do włączania  i wyłączania 
zespołów pompowych, z możliwością przejścia na ręczne włączanie i wyłączanie pomp, 

−

 

włączanie  pojedynczego  zespołu  pompowego  lub  kilku  w  określonej  kolejności,  zależnie  od 
zmian wydajności pompowni, 

−

 

otwieranie  lub  utrzymywanie  określonego  położenia  armatury  zaporowej  (zasuwa,  zawór 
zwrotny) na przewodach ssawnym i tłocznym przed włączeniem pompy, 

−

 

regulację położenia armatury zaporowej w czasie pracy pomp, 

−

 

kontrolę wartości parametrów charakteryzujących pracę pomp: wydajności, ciśnienia itp. 

−

 

odłączanie zespołu pompowego w razie przekroczenia zadanych parametrów pracy i załączanie 
zapasowego, 

−

 

przekazywanie  danych  o  pracy  zespołów  pompowych  i  ich    awariach  do  centralnej  sterowni 
wodociągu, 

−

 

blokada  pomp  uniemożliwiająca  ich  włączanie  w przypadku  pracy  na  sucho,  uszkodzenia  faz  
w dopływie energii elektrycznej, przegrzania łożysk, 

−

 

sterowanie  ogrzewaniem  i  wentylacją  pompowni  oraz  bierna  ochrona  sygnalizująca 
przedostawanie się do pompowni osób nieupoważnionych [3, s. 295]. 

 

4.5.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Wymień elementy aparatury kontrolno – pomiarowej w pompowni wodociągowej? 
2.  Jakie urządzenia służą do pomiaru ciśnienia w pompowni wodociągowej? 
3.  W jaki sposób mierzy się objętość i natężenie przepływu wody? 
4.  Za pomocą jakich urządzeń dokonuje się pomiaru poziomu wody? 
5.  Do czego służą przetworniki ciśnieniowe? 
6.  Jakie są zasady montażu urządzeń AKP? 
7.  Jaki może być zakres automatyzacji pracy pompowni wodociągowej? 

 
4.5.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Na podstawie dokumentacji technicznej pompowni, przedstawionej przez nauczyciela sporządź 

zapotrzebowanie materiałowe odnośnie urządzeń AKP. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z zasadami montażu urządzeń AKP, 
2)  zapoznać się z dokumentacją techniczną pompowni,  
3)  określić rodzaj i ilość materiałów  do montażu, 
4)  wykonać zestawienie w zeszycie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

dokumentacja techniczna pompowni wodociągowej, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

35 

Ćwiczenie 2 

Na  podstawie  przedstawionej  przez  nauczyciela  dokumentacji  technicznej  wykonaj  montaż 

aparatury kontrolno – pomiarowej zespołu pompowego. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z wymaganiami dotyczącymi montażu aparatury kontrolno – pomiarowej zespołu 

pompowego, 

2)  zapoznać się z instrukcją zawierającą przepisy bhp na stanowisku do ćwiczeń oraz warunkami 

technicznymi montażu AKP,  

3)  zaplanować kolejność robót przy instalacji AKP, 
4)  ocenić stan techniczny urządzeń AKP przygotowanych do montażu, 
5)  dobrać narzędzia i sprzęt potrzebny do montażu urządzeń AKP, 
6)  wyznaczyć miejsce montażu poszczególnych elementów AKP, 
7)  zainstalować aparaturę kontrolno-pomiarową zespołu pompowego, 
8)  zdemontować zainstalowaną aparaturę kontrolno-pomiarową. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

stanowisko symulacyjne do montażu zespołu pompowego, 

– 

dokumentacja techniczna pompowni, 

– 

instrukcja dla ucznia obejmująca przepisy bhp oraz warunki montażu elementów AKP zespołu 
pompowego, 

– 

materiały i sprzęt potrzebne do montażu urządzeń AKP, 

– 

gotowe króćce do montażu rurociągów ssawnych i tłocznych, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

4.5.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 
 

 

 

 

 

 

 

        

 

             Tak    Nie 

1)  rozróżnić i scharakteryzować elementy AKP? 

 

 

 

 

¨       ¨ 

2)  sprawdzić stan techniczny elementów AKP? 

 

 

 

 

¨       ¨ 

3)  wyznaczyć miejsce montażu urządzeń AKP?  

 

 

 

 

¨       ¨ 

4)  zainstalować urządzenia AKP?  

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

5)  zastosować wymagania zawarte w instrukcji instalacji urządzeń AKP?  

 

¨       ¨ 

6)  zdemontować urządzenie AKP?  

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

7)  zastosować przepisy bhp przy montażu AKP?    

 

 

 

¨       ¨ 

8)  wykorzystać zdobyte wiadomości w praktyce?    

 

 

 

¨       ¨ 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

36 

4.6.  Próba  szczelności

 

połączeń  i  rurociągów  oraz  odbiór  techniczny 

pompowni wodociągowej 

 

4.6.1. Materiał nauczania

 

 

Próba szczelności 
Po  zakończeniu  robót  montażowych  należy  przeprowadzić  badanie  szczelności.  Przed 

badaniami należy wyregulować zawory bezpieczeństwa, regulatory poziomu, ciśnienia i przepływu 
oraz zawory  redukcyjne.  Regulatory  poziomu, ciśnienia  i  przepływu  należy  wyregulować  zgodnie  
z  instrukcją  producenta  oraz  dokumentacją  techniczną.  Zawory  redukcyjne  należy  tak  regulować, 
aby  przy  założonym  w  dokumentacji  technicznej  ciśnieniu  przed  zaworem,  osiągnąć  określony 
spadek  ciśnienia.  Na  czas  ustawiania  zaworów  redukcyjnych  i  zaworów  bezpieczeństwa  należy 
obok manometrów roboczych przyłączyć manometry kontrolne [7, s. 65].  

Wszystkie  rurociągi  w  pompowni  należy  poddać  próbie  szczelności,  tak  jak  przewody 

wodociągowe. W okresie zimowym badanie należy wykonywać w temperaturze powyżej 0°C.  

Rurociągi  poddawane  próbie  szczelności  należy  zakorkować  lub  zaślepić  i  napełnić  wodą 

wodociągową  jednocześnie  je  odpowietrzając.  Po  napełnieniu  należy  sprawdzić  szczelność 
wszystkich  połączeń  na  danym  rurociągu.  Po  stwierdzeniu  szczelności  połączeń  rurociąg  należy 
włączyć  pompę  hydrauliczną  do  próby  i  podnieść  ciśnienie  do  1,5  -    krotnej  wartości  ciśnienia 
roboczego.  Badany  na  szczelność  rurociąg  oraz  połączenia,  nie  powinny  wykazywać  przecieków. 
Wynik  próby  szczelności  należy  uznać  za  pozytywny,  jeżeli  w  ciągu  20  minut  manometr  nie 
wykazuje spadku ciśnienia [7, s. 49, 66]. 

Po  przeprowadzeniu  badań  ciśnieniowych  i  usunięciu  ewentualnych  usterek,  całą  sieć  należy 

dwukrotnie przepłukać wodą w celu usunięcia zanieczyszczeń. Płukanie polega  na przepuszczeniu 
przez  przewody  wody  doprowadzonej  z  wodociągu  z  prędkością  nie  pozwalająca  na  osiadanie 
zanieczyszczeń  na dnie przewodów,  w ciągu 0,5  godziny. Prędkość wody przy płukaniu powinna 
być większa od roboczej co najmniej o 50%. 

Po  uzyskaniu  pozytywnego  wyniku  badań  ciśnieniowych  i  dokładnym  płukaniu  przewodów 

pompowni,  należy  przeprowadzić  badanie  prawidłowości  działania  zespołu  pompowego, 
urządzenia hydroforowego pod ciśnieniem roboczym i przy temperaturze roboczej czynnika. 

Uruchomienie pompy należy przeprowadzić w następującej kolejności: 

−

 

sprawdzić prawidłowość wszystkich połączeń mechanicznych i elektrycznych, 

−

 

zalać pompę i przewód ssący wodą i odpowietrzyć, 

−

 

sprawdzić czy nie ma przecieku na rurociągu ssawnym, zaworze zwrotnym, 

−

 

sprawdzić zgodność kierunków obrotu pompy i silnika, 

−

 

uruchomić silnik. 
Podczas  badania  poprawności  działania  urządzenia  należy  sprawdzić  jego  szczelność  oraz 

szczelność zamykania zasuw, zaworów, kurków, wszelkich połączeń kołnierzowych  i gwintowych 
pracę  zaworów  zwrotnych  i  bezpieczeństwa  oraz  działanie  pomp  i  przyrządów  pomiarowych. 
Podczas  próby  ruchowej  należy  zmierzyć  co  najmniej  3  –  krotnie  wydajność  i  wysokość 
pompowania  każdej  pompy  przy  ciśnieniu  włączania  i  wyłączania.  Nieprzerwany    czas  pracy 
pompy powinien wynosić 12 godzin.  

Podczas  pracy  bieg  pomp  powinien  być  cichy  i  równomierny.  Pompa  i  silnik  nie  mogą 

wykazywać drgań i nie powinny się nadmiernie nagrzewać [7, s. 66].  

Odbiór techniczny robót 
Technicznemu odbiorowi międzyoperacyjnemu podlegają następujące elementy robót: 

−

 

fundamenty pod pompy i silniki, 

−

 

kanały pod rurociągi, 

−

 

otwory w przegrodach budowlanych, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

37 

−

 

pompy i silniki po ustawieniu, 

−

 

spawy rurociągów. 
Częściowemu odbiorowi robót podlegają następujące elementy i urządzenia: 

−

 

odcinki rurociągów, które muszą być zakryte przed zakończeniem całości robót montażowych, 

−

 

ustawienie koszy ssących i zaworów stopowych na rurach ssących pomp nie zalanych, 

−

 

poszczególne fazy montażu pomp głębinowych dotyczące montażu agregatów pompowych. 
Odbiór częściowy odcinków rurociągów powinien być dokonany po próbach ciśnieniowych na 
szczelność. 
Odbiór końcowy polega na sprawdzeniu: 

−

 

zgodności wykonania robót z dokumentacją techniczną i zapisami w dzienniku budowy, 

−

 

użycia właściwych materiałów, urządzeń i aparatury kontrolno – pomiarowej, 

−

 

poprawności wykonania połączeń, 

−

 

spadków przewodów, 

−

 

odległości rurociągów względem siebie i ścian budynku, 

−

 

trwałości zamocowania przewodów do przegród budynku. 

−

 

skompletowania i prawidłowości zamontowania armatury rurociągów, agregatów pompowych, 
zespołów hydroforowych, zaworów redukcyjnych itp., 

−

 

skompletowania i prawidłowości zamontowania aparatury kontrolno-pomiarowej i automatyki. 

Wyniki odbioru końcowego należy ująć w protokole [7, s. 67].

 

 

4.6.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jaki  jest  cel  przeprowadzenia  próby  szczelności  połączeń  i  rurociągów  w  pompowni 

wodociągowej? 

2.  W  jaki  sposób  należy  przygotować  urządzenia  regulujące  przepływ  przed  badaniem 

szczelności? 

3.  Jaki jest przebieg i warunki techniczne próby szczelności? 
4.  Co podlega sprawdzeniu w czasie odbioru częściowego? 
5.  Co podlega sprawdzeniu w czasie odbioru końcowego? 

 

4.6.3. Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Opisz  czynności  związane  z  wykonaniem  próby  szczelności  połączeń  i  rurociągów  

w pompowni wodociągowej. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać  się  z  wymaganiami  dotyczącymi  przeprowadzenia  próby  szczelności  połączeń  

i rurociągów w pompowni wodociągowej, 

2)  obejrzeć film, zdjęcia lub schemat dotyczący przeprowadzenia próby szczelności, 
3)  opisać przebieg próby szczelności, 
4)  zapisać wyniki swojej pracy w zeszycie. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

film przedstawiający wykonanie próby szczelności, 

– 

zdjęcia lub schematy dotyczące przeprowadzenia próby szczelności, 

– 

literatura z rozdziału 6. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

38 

Ćwiczenie 2 

Wykonaj próbę szczelności fragmentu rurociągu w pompowni wodociągowej. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać  się  z  wymaganiami  dotyczącymi  przeprowadzenia  próby  szczelności  połączeń  

i rurociągów w pompowni wodociągowej, 

2)  zapoznać  się  z  instrukcją  zawierającą  przepisy  bhp na stanowisku  do  ćwiczeń oraz  czynności 

związane z przebiegiem próby szczelności i warunkami technicznymi, 

3)  dobrać sprzęt do wykonania próby szczelności, 
4)  określić przebieg próby szczelności, 
5)  wykonać próbę szczelności i określić jej wynik,  
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

stanowisko  symulacyjne  z  zamontowanym  odcinkiem  rurociągu  (najkorzystniej  by  ćwiczenie 
zostało wykonane w warunkach rzeczywistych np. w pompowni wodociągowej), 

– 

urządzenia do wykonania próby szczelności, 

– 

instrukcja  dla  ucznia  obejmująca  przepisy  bhp  oraz  czynności  związane  z  przebiegiem  próby 
szczelności i warunkami technicznymi.

 

 

Ćwiczenie 3 

Porównaj  zakres  i  przebieg  odbioru  międzyoperacyjnego,  częściowego i  końcowego  urządzeń 

regulujących ciśnienie w sieci wodociągowej. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać  się  z  wymaganiami  dotyczącymi  przeprowadzenia  odbiorów  robót  w  pompowni 

wodociągowej, 

2)  określić zakres i przebieg odbioru międzyoperacyjnego, częściowego, końcowego, 
3)  porównać rodzaje odbiorów robót,  
4)  zapisać swoje spostrzeżenia w zeszycie, 
5)  wyniki swojej pracy przedstawić grupie. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

literatura z rozdziału 6.

 

 

4.6.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 
 

 

 

 

 

 

 

        

 

             Tak    Nie 

1)  określić cel badania połączeń i rurociągów na szczelność? 

 

 

¨       ¨ 

2)  przygotować sprzęt do wykonania próby szczelności? 

 

 

 

¨       ¨ 

3)  określić przebieg próby szczelności? 

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

4)  wykonać próbę szczelności połączeń i rurociągów w pompowni wodociągowej? 

¨       ¨ 

5)  określić co podlega sprawdzeniu w czasie odbioru częściowego?   

 

¨       ¨ 

6)  określić co podlega sprawdzeniu w czasie odbioru końcowego? 

 

 

¨       ¨ 

7)  wykorzystać zdobyte umiejętności w praktyce?   

 

 

 

¨       ¨ 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

39 

4.7. Eksploatacja urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci 

 

4.7.1. Materiał nauczania

 

Eksploatacja 

pompowni 

wodociągowych 

polega 

na 

utrzymywaniu 

nieprzerwanej  

i ekonomicznej ich pracy, a więc ciągłej dostawy wody wodociągowej do odbiorców.  

Prawidłowa eksploatacja urządzeń regulujących ciśnienie w sieci wodociągowej obejmuje: 

−

 

utrzymanie  pracy  zespołów  pompowych  oraz  urządzeń  do  redukcji  ciśnienia  w  największej 
sprawności, w optymalnych granicach, 

−

 

stałe prowadzenie prac konserwacyjnych w czasie eksploatacji, 

−

 

systematyczne przeprowadzanie przeglądów i remontów urządzeń, 

−

 

prowadzenie dokumentacji eksploatacyjnej. 
Wszystkie  te  czynności  należy  wykonywać  zgodnie  z  dokumentacją  techniczno-ruchową 

(DTR) dostarczaną przez producenta urządzeń. 

Najważniejsze  dokumenty  związane  z  eksploatacją  urządzeń  regulujących  ciśnienie  w  sieci 

wodociągowej to: 

−

 

instrukcja obsługi,  

−

 

książka ruchu pompowni (lub dokumentacja komputerowa), 

−

 

instrukcje montażu i obsługi pomp i urządzeń redukujących ciśnienie, 

−

 

instrukcje eksploatacji silników elektrycznych, 

−

 

instrukcje  dotyczące  przestrzegania  przepisów  bhp  w  czasie  eksploatacji  urządzeń 
podnoszących i redukujących ciśnienie wody w sieci wodociągowej. 
Praca  zespołów  pompowych  powinna  odpowiadać  warunkom 

bezpiecznej  pracy  

z uwzględnieniem charakterystyki pomp i silników. Po uruchomieniu pompy i osiągnięciu przez nią 
pełnej  liczby  obrotów  należy  powoli  otwierać  zasuwę  na  przewodzie  tłocznym,  obserwując 
manometr  i  amperomierz.  Wskazania  manometru,  początkowo  maksymalne,  powoli  spadają  do 
ciśnienia roboczego. Wskazania amperomierza  nie  mogą być większe od wartości  natężenia prądu 
znamionowego silnika. 

Jednym  z  podstawowych  zagadnień  związanych  z  eksploatacją  pomp  jest  ich  zalewanie.  Nie 

wszystkie pompy wymagają zalewania, i tak: 

−

 

pompy samozasysające – nie wymagają zalewania oprócz pierwszego uruchomienia, 

−

 

pompy  pod  napływem  –  są  zalewane  przez  otwarcie  zasuwy  na  przewodzie  ssawnym  oraz 
zaworu odpowietrzającego pompę, 

−

 

pompy diagonalne i śmigłowe są uruchamiane przy otwartej zasuwie na przewodzie tłocznym. 
W czasie uruchamiania pompy współpracującej z długim przewodem tłocznym należy otwierać 

zasuwę  na  przewodzie  tłocznym  bardzo  powoli,  by  nie  wywołać  uderzenia  hydraulicznego.  Nie 
można  również  dopuszczać  do  pracy  pompy  wirowej  zbyt  długo  przy  zamkniętej  zasuwie,  gdyż 
może  to  doprowadzić  do  nagrzewania  się  wody.  Minimalny  przepływ  przez  pompę  powinien 
wynosić 5-10 % jej normalnej wydajności. 

W  trakcie  eksploatacji  należy  kontrolować  pracę  zespołu  pompowego.  Zakres  kontroli 

obejmuje  wydajność  pompy,  wysokość  podnoszenia,  pobór  mocy,  natężenie  prądu  oraz  pracę 
silnika i łożysk. 

Pomiar  wydajności  zespołu  pompowego  prowadzi  się  za  pomocą  wodomierzy, 

przepływomierzy  zwężkowych  zainstalowanych  na  przewodzie  tłocznym.  Przewody  te  powinny 
być  okresowo  sprawdzane  w  miejscu  wbudowania.  Regulacja  wydajności  pompy  odbywa  się  za 
pomocą dławienia przepływu na przewodzie tłocznym (nigdy na przewodzie ssawnym). Wydajność 
pompowni reguluje się włączając i wyłączając zespoły pomp. 

Pomiar 

wysokości 

podnoszenia 

prowadzi 

się 

za 

pomocą 

wakuometrów 

oraz 

manowakuometrów  zainstalowanych  na  przewodach  ssawnych  oraz  manometrów  na  przewodach 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

40 

tłocznych.  Pomiar  poboru  mocy  i  natężenia prądu  wykonuje  się oddzielnie  dla  każdego  czynnego 
zespołu pompowego [3, s. 293, 294].

 

Warunkiem  prawidłowej  eksploatacji  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci  jest 

prawidłowa obsługa i konserwacja tych elementów.  

W  pompowniach  sterowanych  ręcznie  prowadzona  jest  książka  ruchu  pompowni  gdzie 

zapisywane  są  co  godzinę  podstawowe  parametry  przyrządów  pomiarowych  np.  odczyt  
z  manometru,  wodomierza,  wakuometru,  odczyt  poziomu  wody  w  zbiorniku  dolnym  i  górnym, 
odczyt  z  amperomierza,  woltomierza  itp.  Ponadto  odnotowuje  się  dobowe  zużycie  wody  przez 
pompownię,  zużycie  energii,  przerwy  w  ruchu  i  ich  przyczyny,  przerwy  w  działaniu  przyrządów 
pomiarowych.  W  pompowniach  sterowanych  automatycznie,  informacje  są  gromadzone  
i  przetwarzane  przy  użyciu  sprzętu  komputerowego. Stały  Monitoring rejestrujący  pracę  urządzeń 
regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci  wodociągowej,  zapewnia  natychmiastową  identyfikację 
usterek  oraz  ewentualnych  awarii,  pozwala  również  planować  remonty  i  modernizacje  dzięki 
bieżącej obserwacji i analizie pogarszających się parametrów pracy urządzeń [3, s. 137].  

Konserwacja i remonty urządzeń regulujących ciśnienie w sieci zapewnia utrzymanie ich we 

właściwym  stanie  technicznym,  co  pozwala  uniknąć  przymusowych  postojów  skraca  czas 
przeprowadzanych napraw.  

Prace  związane  z  konserwacją  agregatów  pompowych,  zaworów  redukcyjnych  i  pozostałych 

urządzeń  przeprowadza  się  zgodnie  z  instrukcjami  dostarczonymi  przez  ich  producenta.  Polegają 
one  na  przeglądach,  prowadzonych  regularnie  w  odstępach  około  3÷6  miesięcy.  Przeglądy 
obejmują  dokładne  oględziny  pompy  w  czasie  pracy,  obserwację  wskazań  przyrządów 
pomiarowych, drgań, a także wymianę oleju w łożyskach i uszczelnienie dławic. 

 

Remonty  bieżące  zespołów  pompowych  wykonywane  są,  co  6÷9  miesięcy,  polegają  na 

naprawie  drobnych  elementów  i  wymianie  uszkodzonych  elementów  powodujących  usterki  
w    czasie  pracy  urządzeń.  Remonty  średnie  pomp  obejmują  demontaż  pompy,  przegląd  jej  części 
składowych,  a  w  razie  potrzeby  ich  wymianę  lub  naprawę  i  ponowny  montaż  pompy.  Remonty 
kapitalne  przeprowadza  się,  co  2÷4  lata,  a  po  nich  wymagany  jest  rozruch  pompy  jak  przy 
uruchomieniu nowej [4, s. 495- 496]. 
 

Każdy  rodzaj  naprawy  urządzeń  powinien  być  odpowiednio  przygotowany,  zorganizowany  

i  wykonany  przez  fachowców.  Terminowe  przeprowadzanie  przeglądów  i  remontów  zapobiega 
nieprzewidzianym  i  długim  przerwom  w  pracy  urządzeń  regulujących  ciśnienie  w  sieci  i  wpływa 
korzystnie na długotrwałość ich eksploatacji. 
 

4.7.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Na czym polega eksploatacja urządzeń regulujących ciśnienie w sieci wodociągowej? 
2.  Jakie są najważniejsze dokumenty związane z eksploatacją urządzeń regulujących ciśnienie? 
3.  Na czym polega rozruch urządzeń regulujących ciśnienie? 
4.  Na czym polegają prace konserwacyjne urządzeń regulujących ciśnienie? 
5.  Jaki jest zakres i częstotliwość remontów urządzeń regulujących ciśnienie? 

 

4.7.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Na  podstawie  przedstawionych  przez  nauczyciela  dokumentów  związanych  z  eksploatacją 

urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, określ sposób kontroli pracy urządzeń podnoszących 
ciśnienie w sieci. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

41 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z  zasadami eksploatacji urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci, 
2)  zapoznać  się  z  przedstawionymi  przez  nauczyciela  dokumentami  związanymi  z  eksploatacją 

urządzeń  podnoszących  ciśnienie  wody  (instrukcją  obsługi  pompowni,  instrukcjami  obsługi 
agregatów pompowych i urządzeń pompowni, itp.), 

3)  określić zasady kontroli pracy pomp oraz całej pompowni, 
4)  zapisać wyniki swojej pracy w zeszycie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

dokumenty  związane  z  eksploatacją  urządzeń  regulujących  ciśnienie  wody  w  sieci,  takie  jak: 
instrukcja obsługi pompowni, instrukcje obsługi agregatów pompowych i urządzeń pompowni,  

– 

literatura z rozdziału 6. 

 
Ćwiczenie 2 

Dokonaj  przeglądu  zespołu  pompowego  oraz  określ  sposoby  konserwacji  na  podstawie 

instrukcji producenta dostarczonej przez nauczyciela. 

 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać  się  z  zasadami  wykonywania  przeglądów  i  prac  konserwacyjnych  urządzeń 

regulujących ciśnienie wody w sieci, 

2)  zapoznać  się  z  dokumentacją  przygotowaną  przez  nauczyciela  –  instrukcje  producenta 

dotyczące obsługi i eksploatacji agregatu pompowego, 

3)  dokonać przeglądu zespołu pompowego, 
4)  określić sposoby konserwacji zespołu pompowego, korzystając z instrukcji producenta, 
5)  wyniki zapisać w zeszycie. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

instrukcje  producenta  dotyczące  obsługi  i  warunków  eksploatacji  zespołu  pompowego 
(najkorzystniej  by  to  ćwiczenie  przeprowadzić  w  warunkach  rzeczywistych  –  w  pompowni 
wodociągowej), 

– 

literatura z rozdziału 6. 

 

Ćwiczenie 3 

Korzystając  dokumentacji  przygotowanej  przez  nauczyciela,  określ  zasady  lokalizacji  awarii 

urządzeń regulujących ciśnienie w sieci wodociągowej oraz sposób ich usuwania.  
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zapoznać się z  zasadami lokalizacji awarii urządzeń regulujących ciśnienie w sieci, 
2)  zapoznać  się  z  przedstawionymi  przez  nauczyciela  dokumentami  związanymi  z  eksploatacją 

urządzeń  do  regulacji  ciśnienia  w  sieci  (instrukcją  obsługi  pompowni,  danymi  dotyczącymi 
ruchu pompowni, instrukcjami obsługi urządzeń regulujących ciśnienie wody  sieci itp.),  

3)  opisać sposób usuwania awarii eksploatowanych urządzeń regulujących ciśnienie w sieci, 
4)  zapisać wyniki swojej pracy w zeszycie. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

42 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

– 

opracowania  opisujące  typowe  problemy  i  awarie  związane  z  eksploatacją  urządzeń 
regulujących ciśnienie wody w sieci wodociągowej, 

– 

dokumenty  związane  z  eksploatacją  pompowni  wodociągowej,  takie  jak:  instrukcja  obsługi 
pompowni,  dane  dotyczące  ruchu  pompowni,  instrukcje  obsługi  agregatów  pompowych  
i urządzeń pompowni, itp.,

 

– 

literatura z rozdziału 6.

 

 

4.7.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 
 

 

 

 

 

 

 

        

 

            Tak    Nie 

1)  określić na czym polega eksploatacja pompowni urządzeń regulujących  
 

ciśnienie w sieci wodociągowej? 

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

2)  określić jaka dokumentacja jest niezbędna podczas eksploatacji urządzeń  
 

regulujących ciśnienie w sieci wodociągowej?   

 

 

 

¨       ¨ 

3)  określić zakres prac konserwacyjnych i remontowych urządzeń regulujących  
4)  ciśnienie w sieci wodociągowej? 

 

 

 

 

 

¨       ¨ 

5)  dokonać odczytu wskazań urządzeń pomiarowych? 

 

 

 

¨       ¨ 

6)  skontrolować pracę pomp i urządzeń redukujących ciśnienie? 

 

 

¨       ¨ 

7)  skontrolować pracę urządzeń pomiarowych? 

 

 

 

 

¨       ¨ 

8)  wykorzystać zdobyte wiadomości w praktyce?   

 

 

 

¨       ¨ 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

43 

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

 

 

INSTRUKCJA DLA UCZNIA 

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję. 
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 
4.  Test zawiera 20 zadań. Do każdego dołączone są 4 możliwości odpowiedzi. Tylko jedna z nich 

jest prawidłowa.  

5.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi stawiając w odpowiedniej rubryce 

znak  X.  W  przypadku  pomyłki  błędną  odpowiedź  należy  zakreślić  kółkiem,  następnie 
ponownie zaznaczyć odpowiedź prawidłową. 

6.  Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 
7.  Gdy  udzielenie  odpowiedzi  będzie  sprawiało  Ci  trudność,  odłóż  jego  rozwiązanie  na  później  

i wróć do tego zadania, gdy zostanie Ci wolny czas. 

8.  Na rozwiązanie testu masz 40 minut. 
 
 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 
1.  Przedstawione na rysunku oznaczenie graficzne przedstawia: 

a)  wodomierz. 
b)  zawór redukcyjny. 

 

 

 

 

 

c)  zawór zwrotny. 
d)  pompę. 

 

2.  Do podnoszenia ciśnienia w sieci wodociągowej służą: 

a)  zawory redukcyjne. 
b)  zawory bezpieczeństwa. 
c)  pompy. 
d)  wodomierze. 

 

3.  Zawór redukcyjny powinien być zamontowany: 

a)  przed zaworem odcinającym. 
b)  przed zaworem zwrotnym. 
c)  między dwoma zaworami odcinającymi. 
d)  za zaworem odcinającym. 

 

4.  Przeglądy urządzeń regulujących ciśnienie w sieci odbywają się  regularnie: 

a)  raz w roku. 
b)  co 3÷6 miesięcy. 
c)  co miesiąc. 
d)  co 2 ÷ 4 lata. 

 

5.  Wielkością charakteryzującą działanie pompy nie jest: 

a)  wysokość podnoszenia. 
b)  wysokość posadowienia. 
c)  wydajność. 
d)  sprawność. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

44 

6.  Jaki rodzaj urządzeń regulujących przepływ wody  przedstawia 

rysunek: 
a)  zawór redukcyjny. 
b)  pompę wirową.   

 

 

 

c)  zbiornik hydroforowy. 
d)  pompę tłokową. 

 

7.  Odstępy między zbiornikami hydroforowymi i ich odległości od ścian powinny wynosić co 

najmniej: 
a)  0,2 m. 
b)  0,6 m. 
c)  1,0 m. 
d)  1,2 m. 

 
8.  Układanie i montaż przewodów należy rozpocząć: 

a)  od przewodu ssawnego. 
b)  od ściany pompowni. 
c)  od przewodu tłocznego. 
d)  od pompy. 

 

9.  Jaki rodzaj pompy przedstawiony jest na schemacie: 

a)  pompa tłokowa. 
b)  pompa wirowa śmigłowa. 
c)  pompa wirowa helikoidalna. 
d)  pompa wirowa odśrodkowa. 

 

10.  Na przykładowym schemacie urządzenia hydroforowego w miejscu wskazanym strzałką 

znajduje się: 
a)  manometr.  

 

 

 

 

b)  termometr. 

 

 

 

 

c)  przetwornik ciśnienia.  

 

 

 

 

d)  zawór zwrotny.   

 

 

 

 

 

 
 
 
 
 
11.  Przy szeregowym połączeniu pomp uzyskujemy: 

a)  zmniejszenie wysokości podnoszenia pompy. 
b)  zwiększenie wysokości podnoszenia pompy. 
c)  zmniejszenie wydajności pompy. 
d)  zwiększenie wydajności pompy.  

 

12.  Prace eksploatacyjne polegające na naprawie drobnych elementów i wymianie tych, które są 

uszkodzone powodują usterki w czasie pracy urządzeń to: 
a)  prace konserwacyjne.  
b)  przeglądy. 
c)  remonty bieżące. 
d)  remonty kapitalne. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

45 

13.  W pompowni pompy z przewodami łączymy za pomocą: 

a)  połączeń kielichowych. 
b)  połączeń spawanych.  
c)  połączeń kołnierzowych.  
d)  połączeń zgrzewanych. 

 

14.  Środki ochrony indywidualnej podczas montażu urządzeń regulujących ciśnienie w sieci to: 

a)  odzież robocza, kask ochronny, rękawice ochronne, trzewiki ochronne. 
b)  rękawice gumowe, maska przeciwgazowa, kask ochronny.  
c)  odzież ochronna, okulary, nauszniki przeciwhałasowe. 
d)  okulary ochronne, tarcze, skórzany fartuch do ochrony ubrania. 

 

15.  Zawór lub klapę zwrotną montujemy: 

a)  na przewodzie tłocznym pompy. 
b)  można nie montować. 
c)  obojętnie na którym przewodzie. 
d)  na przewodzie ssawnym pompy. 

 

16.  Do transportu pionowego i poziomego dużych pomp w pompowni wodociągowej należy użyć: 

a)  wielokrążka na trójnogu. 
b)  wciągnika ślimakowego. 
c)  dźwigu wyposażonego w szerokie pasy. 
d)  lin konopno – bawełnianych do transportu ręcznego. 

 

17.  Do pomiaru objętości przepływu wody służą: 

a)  przepływomierze wirowe. 
b)  zwężka Venturiego. 
c)  poziomowskazy.  
d)  wodomierze. 

 

18.  Rurociągi w pompowni wodociągowej wykonuje się z następujących materiałów: 

a)  rury żeliwne, PE, PP.  
b)  rury kamionkowe, betonowe, PVC. 
c)  rury żeliwne, stalowe.  
d)  rury żelbetowe, stalowe. 

 

19.  Hydrofor jest zbiornikiem ciśnieniowym: 

a)  wodnym. 
b)  powietrznym. 
c)  wodno – powietrznym.  
d)  próżniowym. 

 

20.  Podczas wykonywania robót montażowych robotnik został porażony prądem elektrycznym. 

Jakie działania należy podjąć przed przybyciem lekarza: 
a)  odciąć dopływ prądu, sprawdzić oddech i puls. 
b)  sprawdzić oddech i puls, zastosować sztuczne oddychanie. 
c)  udrożnić drogi oddechowe, zastosować sztuczne oddychanie. 
d)  odciąć dopływ prądu, unieść kończyny ku górze. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

46 

KARTA ODPOWIEDZI 

 
Imię i nazwisko....................................................................................................................................... 

 
Montaż urządzeń regulujących ciśnienie wody w sieci 

 
 
Zakreśl poprawną odpowiedź 
 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1. 

a 

b 

c 

d 

 

2. 

a 

b 

c 

d 

 

3. 

a 

b 

c 

d 

 

4. 

a 

b 

c 

d 

 

5. 

a 

b 

c 

d 

 

6. 

a 

b 

c 

d 

 

7. 

a 

b 

c 

d 

 

8. 

a 

b 

c 

d 

 

9. 

a 

b 

c 

d 

 

10. 

a 

b 

c 

d 

 

11. 

a 

b 

c 

d 

 

12. 

a 

b 

c 

d 

 

13. 

a 

b 

c 

d 

 

14. 

a 

b 

c 

d 

 

15. 

a 

b 

c 

d 

 

16. 

a 

b 

c 

d 

 

17. 

a 

b 

c 

d 

 

18. 

a 

b 

c 

d 

 

19. 

a 

b 

c 

d 

 

20. 

a 

b 

c 

d 

 

Razem:   

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

47 

6. LITERATURA 

 

1.  Cieślowski S., Krygier K.: Instalacje sanitarne, cz. 1 i 2 Technologia. WSiP, Warszawa 2000. 
2.  Gabryszewski T.: Wodociągi. Arkady, Warszawa 1983. 
3.  Heidrich Z.: Wodociągi i kanalizacja cz. 1 i cz. 2.WSiP, Warszawa 1998. 
4.  Jankowski F.: Pompownie i urządzenia hydroforowe. Arkady, Warszawa 1976. 
5.  Kwietniewski  M,  Olszewski  W,  Osuch-Pajdzińska  E.:  Projektowanie  elementów  systemu 

zaopatrzenia w wodę. OWPW, Warszawa 1998. 

6.  Roj-Chodacka  A.:  Przestrzeganie  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  ochrony 

przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska. KOWEZ, Warszawa 2002. 

7.  Warunki  Techniczne  Wykonania  i  Odbioru  Robót  Budowlano–Montażowych,  Tom  II. 

Instalacje Sanitarne i Przemysłowe. Arkady, 1988. 

 
Czasopisma:  
1.  Gaz, Woda i Technika Sanitarna 
2.  Polski Instalator 
3.  Rynek instalacyjny 
4.  Instalacje sanitarne  
 
Wykaz norm 
PN-B 01700:1999   

Wodociągi  i  kanalizacja  –  urządzenia  i  sieć  zewnętrzna  –  Oznaczenia 
graficzne. 

PN-M-44015:1997 

Pompy. Ogólne wymagania i badania. 

PN-65/M-44002 

 

Pompy 

wirowe 

i 

wyporowe. 

Wytyczne 

pomiarów 

wielkości 

charakterystycznych. 

PN-EN ISO 16330:2005   Pompy wyporowe tłokowe i zespoły pompowe. Wymagania techniczne. 
PN-81/M-44001 

 Pompy wirowe i ich układy. Wielkości charakterystyczne. Nazwy, 
określenia, symbole i jednostki miar. 

PN-68/M-44003 

Pompy wirowe i wyporowe. Zespoły i elementy. Nazwy i określenia. 

PN-68/M-1380-01 

 Pompy wirowe i wyporowe. Wymagania i badania techniczne przy 
odbiorze. 

PN-EN 23661:1998 

Pompy odśrodkowe z wlotem osiowym. Wymiary płyt fundamentowych 
i wymiary przyłączeniowe. 

PN-81/B-10740 

 

Stacje hydroforowe. Wymagania i badania przy odbiorze. 

PN-EN ISO 5167:2005   Pomiary 

strumienia 

płynu 

za 

pomocą 

zwężek 

pomiarowych 

wbudowanych w całkowicie wypełnione rurociągi o przekroju kołowym.  

 
 
 
Katalogi techniczne producentów i dystrybutorów pomp, zespołów pompowych, urządzeń do 
redukcji  ciśnienia  i  aparatury  kontrolno-pomiarowej  oraz  informacje  techniczne  zawarte  na 
stronach internetowych tych firm.