plik

JANUSZ BIENIAK

Milites w procesie polsko-krzyżackim z 1339 roku

S tu d ia z dziedziny term inologii społecznej w średniow iecznej Polsce

w zbogaciły się ostatn io o now ą cenną pozycję. M am na m yśli a rty k u ł

Am brożego B o g u c k i e g o o stosow aniu te rm in u łacińskiego m iles (wy
m iennie z niem ieckim ritter) w źródłach śląskich X III i X IV stu lecia 1.

T em at sw ój a u to r ów ro zp a tru je w p o ró w nan iu z zakresem danego

te rm in u   w   źródłach  niem ieckich  oraz  w   źródłach  pozostałych  ziem   pol
skich  tego  sam ego  czasu.  W spom niane  stu d iu m   potw ierdza  w   całej  pełni
w ieloznaczność  w y ra z u   m iles  w   Polsce  etnicznej.  O  ile  na  Ś ląsku  zrów nał

się on stopniow o z pow szechnym n a Zachodzie rozum ieniem tego okre

ślenia, tj. z pojęciem rycerza pasow anego, to w ziem iach tw orzących w

X IV i X V w. K ró lestw o Polskie pozostał on w dalszym ciągu źródłow ym

w yróżnikiem całej społeczności ziem ian zobow iązanych do służby w ojsko

w ej, zw anych w języ k u starop o lsk im w łodykam i, obecnie zaś um ow nie

określan ych m ianem ry cerstw a. Z różnicow anie term inologiczne odbijało
przy ty m rzeczyw istą odm ienność h ie ra rc h ii społecznej; w księstw ach ślą

skich m ilites w yprzedzali odtąd zawsze w źródłach dyplom atycznych gie

rm ków — niezależnie od tego, czy ktoś z p rzedstaw icieli p ierw szej lu b
d ru g iej g ru p y piastow ał jakiś urząd. Z sondażow ych bad ań tego a u to ra

w y n ik a n aw et, że w pierw szej połowie X IV w. większość urzędów dolno
śląskich znajdow ała się w ręk ach gierm ków , co nie daw ało im w cale

w yższej pozycji społecznej 2. W K rólestw ie n ato m iast w łaśnie piastow anie

urzędów oraz ich g rad a c ja stanow iły k ry te riu m w yró żniające w obrębie
poszczególnych w spólnot ziem skich.

S tu d iu m Boguckiego w ym ienia je d n a k tak że garść przykładów , kied y

to  polskie  źródła  pozaśląslde  używ ają  w y ra z u   m iles  w   znaczeniu  rycerza
pasow anego 3.  M iles  cinctus  nie  budzi  w   ty m   w zględzie  w ątpliw ości,  po
tw ierdza  w szakże  tylk o  regułę,  jak o   że  d iffere n tia   specif ica  leży  tu   nie
w  rzeczow niku,  lecz  w łaśnie  w   przy m iotn ik u.  To  sam o  m ożem y  pow ie
dzieć  o  ty tu le   stre n u u s  m iles,  którego  zw iązek  z  pasem   rycersk im   n ale
żałoby  jeszcze  spraw dzić  na  w szystkich  dostępn ych  przykładach.  P e w

ność co do użycia w in te resu jąc y m nas tera z znaczeniu sam ego rzeczow

n ik a m iles będziem y m ieli w tedy, k ied y źródło obdarzy nim jed y n ie część

w yliczanych osób ze sta n u rycerskiego, a zwłaszcza w tedy, kiedy w y stą

pi  on  w   przeciw staw ien iu  do  innego  rzeczow nika,  oznaczającego  gierm ka
(arm iger,  dom icellus,  fa m u lu s,  cliens  itp.).  Toteż  in ty tu la c ja   do k u m en tu
W incentego  z  Szam otuł:  nos  V in cen tiu s  m iles  palatinus  Posensis  una  cum

1 A. B o g u c k i , Term in m iles w źródłach śląskich X III i X IV w., [w:] S połe

czeń stw o P olski Ś redn iow iecznej. Zbiór stu d ió w t. I, pod red. S. K. K u c z y ń 

s k i e g o , W arszawa 1981, s. 222—263.

2 Tamże, s. 249—251.
3 Tamże, s. 254—258.

P R Z E G L Ą D H IS T O R Y C Z N Y , T O M L X X V , 1984, Z E S Z . 3

504

J A N U S Z B IE N I A K

jra trib u s  nostris,  dom ino  Dobergost  m ilite  et  T h o m islav  ja m u lo 4  daje
nam   nie  ty lk o  przypuszczalną  (jak  chce  B o g u c k i)5,  lecz  całkiem   bez
sporną  in fo rm ację  o  pasie  ry cersk im   tegoż  W incentego  oraz  jego  śred n ie
go  b ra ta   Dobrogosta.  T akie  jed n a k   sform ułow anie  zawdzięcza  ów  doku
m en t  sw ej  b ran d en b u rsk iej  prow eniencji  k a n c ela ry jn e j,  w idocznej  choćby
w   zapisie  im ion  i  n azw   geograficznych.  Podobnie  n iew ątp liw e  jest  paso
w anie  poprzednika  W incentego  na  urzędzie,  P rz y b y sła w a   Borkowica.
Św iadczy  o  ty m   jego  w pis  do  N ekrologu  lubińskiego,  pod  dniem   4  sierp

nia: Com emoracio Pribislai palatini Poznaniensis anno Dom ini M° CCC

vicesim o  octo,  iste  fu it  m iles 6.  Koniec  zapiski  m a  bow iem   w y raźn y   w a
lor  w yróżniający,  odm ien n y  od  licznie  stosow anych  w   pom nikach  tego
rodzaju,  zwłaszcza  w   czasach  najdaw n iejszy ch ,  sform uło w ań  typu:  Co
m em oracio  N.  m ilitis.  T y tu la tu ra   źródeł  nekrologicznych,  zresztą  nie
uw zględnionych  przez  Boguckiego,  czeka  na  sw e  pełne  w ykorzystan ie
rów nież  w  poruszanej  tu   problem atyce.

W śród przytoczonych w stu d iu m Boguckiego przykładów szczególną

w ym ow ę  m ają  dw a  dobrzyńskie  do ku m en ty   W ładysław a  Opolczyka,  p re
cyzyjnie  odróżniające  ry ce rz y   pasow anych  (r itte r )  oraz  gierm ków   (k n e c h
te ),  i  w edług  tego  k ry te riu m   u k ład ające  kolejność  h ierarch iczn ą  osób,
niezależnie  od  piastow an y ch  przezeń  godności  ziem skich.  Są  to  więc  do
k u m en ty   stylizow ane  całkow icie  na  m odłę  śląską,  ig n orujące  zasady  h ie

rarch ii uznaw ane w K rólestw ie. Chodzi tu o a k ty zastaw u Złotoryi (1391)
oraz całej ziemi dobrzyńskiej (1392) zakonow i k rz y ż a c k ie m u 7. Rzecz

w szakże w tym , że na tle in nych dokum entów kujaw sko-dobrzyń skich
tego księcia nie stanow ią one w cale w y ją tk u . T estacja nadania dla b ra

ci P io tra i Jan u sza ze S tę b ark u (1386) kładzie w y ra z r ittir po czterech
św iadkach (oznaczonych ty tu łe m her), a przed dw om a innym i, nie li

cząc k a n c le rz a 8. Id en ty czn y u k ład m a pisana po łacinie darow izna dla

franciszkanów   dobrzyńskich  (1390)  9.  A k t  w yposażenia  córki  O polczyka
(1390)  zaw iera  jednego  te sta to ra   z  ty tu łe m   m ile s :  Tom ka  z  W ęgleszyna,
poprzedzającego  pięciu  in n y ch   św iadków   św ieckich 10.  Podział  na  rittere

i  kn ech te   w y stęp u je  rów nież  w   p rzy w ileju   tego  księcia  dla  m ieszczan
inow rocław skich  (1390) 11  oraz  w   dokum encie  jego  żony  Ofki,  w y ra ż ają
cej  zgodę  na  zastaw   Z łotoryi  (1391)12.  We  w szystkich  ty ch   źródłach  h ie
ra rc h ia   urzędów   ustępow ała  przed  h ierarch ią  pasa  rycerskiego.  K ance

laria   O polczyka  w prow adziła  zatem   dla  w szystkich  jego  ziem  zwyczaj
p rz y ję ty   na  Ś ląsk u  i  ta k   tylko   m ożna  w y jaśnić  zasygnalizow ane  przez
Boguckiego  zjaw isko.  Nie  zdołała  ona  n ato m ia st  narzucić  tego  zw yczaju
dobrzyńskiem u  sądow i  ziem skiem u.  D okum enty  w ystaw ione  przez  tę  in
sty tu c ję   stosow ały  za  czasów  tego  księcia  n ad al  w yłącznie  urzędnicze

k ry te riu m g rad a c ji i ty tu la tu rę nobiles viri, d o m in i1S. Nie zm ieniło się

4 KDWlkp. t. II, nr 1117. D okum ent ten w ystaw ili bracia z Szam otuł dla m ar

grabiego Ludwika.

5  A.  B o g u c k i ,   op.  cit.,  s.  257.
«  MPH  s. n.  t.  IX,  cz.  2,  s.  88.
'  KDPol.  t.  II,' nr  542,  544.
8  b ite s   (wyd.  2)  t.  II,  s.  267—268.
»  AGAD,  MK  ks.  201,  k.  89v—90v.

10 KDPol. t. II, nr 537a; należy przecinek sprzed w yrazu m ilite postawić po tym

wyrazie.

11 Tamże, nr 539; analogicznie trzeba przesunąć przecinek sprzed wyrazu

T Í Ť Ť P T

12 CDPr. t. IV, nr 105.
13 KDPol. t. II, nr 531; AD Płock, dok. nr 84.

M IL I T E S

P R O C E S

F O L S K O -K R Z Y Ż A C K I

505

to rów nież podczas zastaw u krzyżackiego, chociaż obok sędziego ziem

skiego w spółw ystaw cą ich stał się wówczas w ó jt z ram ienia zakonu 14.

Na to tło w a rto rzucić tera z szczytow y chyba w Polsce średniow iecznej

p rzy k ła d znaczenia pasa rycerskiego, dotyczący także ziemi dobrzyńskiej.

M ianow icie w k w ie tn iu 1413 r. w obec B en ed ykta M akray’a, kom isarza

z ram ien ia sędziego rozjem czego w sporze polsko-krzyżackim — kró la

w ęgierskiego  Z yg m u n ta,  przeprow adziło  w   L ipnie  w yw ód  oczyszczający
z  z a rz u tu   z d ra d y   czworo  uchodźców   z  ziem i  chełm ińskiej:  trz e j  rycerze
pasow ani  —  J a n   z  Czaplina,  F ry d e ry k   z  K itno w a  i  G u n te r  z  D ylew a,
oraz  w dow a  po  czw artym   —  N ala  z  Pułkow a.  W  obronie  ich  niew inności

złożyli w ów czas przysięgę ziem ianie dobrzyńscy, p rzy czym o ile G un

te r sta n ą ł w ów czas przed sądem cum trib u s sibi paribus m ilitib u s, to po
zostali dw aj p rzy w ied li tam tylk o po dwóch m ilites, loco vero tercii m ili-

tis duo iu ra v e ru n t nobiles 15. W artość przysięgi dw óch gierm ków i je d n e

go  rycerza  pasow anego  była  zatem   staw ian a  na  rów ni.  P o w staje  p ytan ie,
czy  wyższość  obyczajow o-praw na  m ilitu m   cinctorum   stanow iła  ju ż  w  ty m
czasie  zjaw isko  ogólnopolskie,  czy  też  ty lk o   właściwość  ziemi  dob rzyń
skiej  (może  ja k o   spad ek  po  d w u n asto letn ich   rządach  O polczyka),  czy
wreszcie  był  to  jedy n ie  chw ilow y  im p o rt  zachodniego  sposobu  m yślenia

z dw oru Z y g m u n ta L uksem burczyka poprzez B enedykta M ak ray ’a. A na

logie przysiąg w polskich sądach ziem skich nie p o tw ierdzają podobnych
p rero gaty w ; dotyczy to także ziem sąsiadu jący ch z dobrzyńską (z niej sa

m ej n a jsta rsz e księgi sądowe nie zachow ały się). Żadnego w yróżnienia

ry cerzy   pasow anych  nie  w ykazu je  rów nież  elek cy jn y   sejm ik   ziem i  dob
rzyńskiej  z  1434  r.;  społeczność  ziem ską  re p re z e n tu je   w   odpow iednim
dokum encie  h ie ra rc h ia   dostojnicza  oraz  po  dwóch  przedstaw icieli  każdego
z  rodówT  ry c e r s k ic h 16.  Można  więc  uznać  w a ru n k i  przew odu  z  1413  r.  za
p rzejaw   cudzoziem szczyzny,  co  nie  w yklucza  oczywiście  zwiększonego

a u to ry te tu   osobistego  posiadaczy  pasa  w   ich  środow iskach.  A kta  w spom
nianego  p rzew o du   w spólnie  z  d y p lo m atyk ą  O polczyka  pozw alają  n a to
m iast  na  pew ien  w gląd  w   skład   osobowy  ry ce rz y   pasow anych  i  g ierm
ków   w   ziem i  dobrzyńskiej  na  przełom ie  X IV   i  X V   w.  —   dokładn iejszy
niż  w  inn y ch   ziem iach  K rólestw a  Polskiego  w   ty m   sam ym   czasie.  A na
liza  tak a   nie  je s t  zadaniem   niniejszego  szkicu  —  w ypadnie  w   każdym
razie  zakw estionow ać  w ysnu te  z  dw óch  dokum entów   O polczyka  m n iem a

nie Boguckiego o „pasow aniu na ry cerza w Polsce poza Śląskiem dopiero

w starszym w ie k u ” 17. Przew ód z 1413 r. p rzedstaw ia nam w k atego rii
m ilites m .in. A nd rzeja P iotrow ica z D ulska, urodzonego dopiero po

1386 r . 18. W ydaje się więc, że o fakcie pasow ania na rycerza czy o dacie

tego  fa k tu   decydow ały  w   ziem iach  K ró lestw a  różne  czynniki,  w śród   k tó
ry ch   nie  o sta tn im   było  pochodzenie  ze  środow iska  rodzinnego,  docenia
jącego  już  p rze d tem   w alo r  takiego  zaszczytu 19.

Na p rz y k ła d y ograniczania w K ró lestw ie te rm in u m iles do osób paso

w anych m iała w pływ przede w szystkim k a n c ela ry jn a obcość odpow ied
niego źródła. Do tak ie j w łaśnie g ru p y źródeł n ależały a k ta papieskie, za

14  KDPol.  t.  II,  nr  518  (recte  1392  r.),  nr  549;  WAP  Toruń,  dok.  n r  155,  372.
15  L ites  (wyd.  2)  t.  II,  s.  230;  por.  s.  207.
18  KDPol.  t.  II,  nr  578;  podobnie  w   ziem i  brzeskiej  (tamże,  nr  576).
17  A.  B o g u c k i ,   op.  cit.,  s.  256.
18  L

i t (wyd. 2) t. II, s. 230. W przyw ileju Opolczyka (1386) dla Andrzejowych

ojca i stryja (tamże, s. 267—268) potom stwo ich w ystępuje jedynie w trybie w a 

runkowym.

19 Ojciec Andrzeja, Piotr ze Stębarku, był rycerzem pasowanym już w 1386 r.

(her Peter); brat Piotra Janusz otrzymał pas m iędzy tym rokiem a 1391.

506

J A N U S Z B IE N I A K

chow ane  w   w ielkiej  liczbie  rów nież  dla  Polski.  Z  k o n sek w entn ą  p recyzją
odróżniają  one  zawsze  pojęcia  m iles  z  jed n ej,  a  dom icellus  bądź  arm iger
z  drugiej  strony .  W ystarczy  podać  tu   jed en   p rzyk ład,  chronologicznie

bliski ty tu ło w e m u problem ow i niniejszego stu d iu m . Na prośbę now o-

m ianow anego biskupa krakow skiego B odzanty papież K lem ens VI udzie

lił  (1348)  ind ulg encji  je m u   i  g ru p ie  jego  k rew n ych ,  także  św ieckich  —
m ianow icie  Nicolao  palatino  K alisiensi  m iliti  z  żoną,  W icencio  de  L u to -
genew e  domicello,  Spiczigneo  de  W resna  dom icello,  Nicolao  de  W resna

dom icello, A n d ree de W resna domicello, Jo h a n ni de N ancow dom icello,

C atherine relicte quondam B ogujali W resna m ilitis, jakiem uś de G orin
dom icello, S tephano de Gorca dom icello oraz S czeslave relicte quondam

Johannis de L uto g en ew e m ilitis 20. A kta papieskie stanow ią wciąż daleką

od w yczerpania kopalnię w iadom ości do b ad ań prozopograficznych, w ty m

także  do  sp raw y   zasięgu  ry ce rz y   pasow anych  w   czternastow iecznej  P o l
sce.  W  ścisłym   zw iązku  z  tą   gru p ą  pozostają  rów nież  a k ta   procesów   pol-
sko-krzyżackich,  prow adzonych  p rzed   try b u n a łe m   papieskim .  Bogucki  do

pocztu  sw ych  przykładów   w ciągnął  m ilites  z  pro tokołu  zeznań  św iadków
w   procesie  w arszaw skim   z  1339  r.  D okonał  p rzy   ty m   krótkiego  zestaw ie
nia:  „Spośród  52  św iadków   procesu  w   1339  r.  należących  do  szlachty,

45 w y stęp u je z ty tu łe m dom inus N. m i l e s -------Do tej g ru p y należy 35

urzędników , w ty m w szyscy w yżsi u rzęd nicy (6 wojew odów , 11 k asztela
nów, 2 staro stó w itd.) oraz 10 szlachciców nie p iastu jący ch urzędów ” .

Nie nosi ty tu łu m iies dw óch urzędników oraz pięć in n y ch osób, w ty m
dwóch określonych jako dom icelli. Z daniem więc tego a u to ra „w yraz

m iles  w   ak tach   procesu  w arszaw skiego  oznacza  rycerza  pasowanego,  a
w y raz  dom icellus  —  gierm ka.  P raw dopodobnie  gierm k am i  byli  także  po
zostali  św iadkow ie  ze  szlach ty   nie  noszący  ty tu łu   m ile s’’ 21.

Pow yższy w yw ód Boguckiego jest słuszny, ale daleko niepełny. W łaś

ciwe rozw iązanie zasygnalizow anego tam p ro blem u w ym aga bowiem

dwóch  porów nań.  Po  pierw sze,  należy   zestaw ić  pod  w zględem   odpow ied
niej  term inologii  obydw a  papieskie  procesy  polsko-krzyżackie  X IV   w.
Otóż  w   ak tach   procesu  inow rocław skiego  ty tu ł  m iles  noszą  w yłącznie
św iadkow ie  rycerskiego  pochodzenia  nie  p iastu ją c y   urzędów .  O dpow iedni
zestaw   brzm i:  S h y ra   m iles,  heres  de  Crupocin,  N asegneus  iu d e x   C uyavie,

P etru s m iles, heres de Sczydno , com es P etru s dictus Drogoslawicz, iu d e x

Poznaniensis,  comes  Thom islaus,  Sandom iriensis  palatinus,  M ichahel  iu d e x
Sandom iriensis,  V incen cius  m iles  de  Polonia  dictus  B oschydam ,  M ichahel
m iles  quondam   castellanus  de  Sw ecze,  com es  Johannes  palatinus  C uya 

vie 22. K oresponduje to w pełni z u stalen iam i w spom nianego au to ra, do ty
czącym i zw ykłej p ra k ty k i term inologicznej w P o ls c e 23. Zastosow anie

przez  pisarzy  procesu  z  1320/21  r.  polskiego  zw yczaju  da  się  łatw o  w y tłu
m aczyć  ich  przynależnością  narodow o-państw ow ą;  proto ko ły  prow adzili
bow iem   wówczas  n o tariu sze  polskich  biskupów :  kan o n ik   gnieźnieński  Bo

gusław z Sandom ierza oraz M ikołaj, syn L u dw ika z O strzyhom ia, lecz
już k le ry k p o z n a ń sk i24. P isarzam i procesu w arszaw skiego, prow adzonego

20 BPAN Krąków, rkps nr 8510 (Teki rzym skie J. D ąbrow skiego t. II), s. 314.

21 A. B o g u c k i , op. cit., s. 255—256.

22 L iies (wyd. 3) t. I, s. 33—40, 48—19.

23 A. B o g u c k i , op. cit., s. 226: „Nie w ym ieniano zw yk le tego tytułu przy

imionach dostojników i innych możnych feudałów , poniew aż o ich przynależności
do ryćerstwa świadczył w yższy tytuł com es lub nazwa urzędu”.

24 L ites (wyd. 3) t. I, w edług indeksu. S trigon ium to oczyw iście Ostrzyhom,

nie Strzegom, jak m ylnie dorrlyślała się H. C h ł o p о с к a, edytor źródła. Świadczy
o tym choćby brak w yszczególnienia diecezji.

M I L I T E S

P R O C E S

P O L S K O - K R Z Y Ż A C K I

507

przez fran cu sk ich sędziów, byli n ato m ia st P io tr de M ontilio, F ran cu z
z diecezji L e P uy , oraz Polak, lecz za tru d n io n y w k o lektu rze k am ery

apostolskiej W ojciech K ry sty n o w ic z T u rbi; o ryginalne protokoły stan o

w iły zresztą dzieło pierw szego z nich, choć d rugi sporządził zachow aną

do  dziś  ich  kopię 2S.  T y tu ł  m iles  u  dostojników   w   ak tach   z  1339  r.  ozna
cza  więc  zastosow anie  k u rialn ej  —   a  nie  polskiej  —  term inologii;  ty m   sa
m ym   zaś  u zy sk u jem y   pewność,  że  odnosi  się  on  do  ry cerzy   pasow anych.

O  ty m   sam y m   p rzek o n u ją  zresztą  te k s ty   zeznań;  w   poszczególnych  w ypo
w iedziach  m ilites  zawsze  w yprzedzają  n o b ile s 26.  N ajw ażniejsze  je s t  tu
w szakże  inne  jeszcze  porów nanie.  W  ak tach   procesu  w arszaw skiego  św ia

dkow ie w y stę p u ją m ianow icie nie raz, lecz dw a razy. Obok w y k o rzy sta

nego  przez  Boguckiego  re je s tru   ich  zeznań  (depositiones  testiu m ),  p ro
w adzonego  osobno  przez  p isarzy  i  dołączonego  n astępnie  do  w łaściw ych
a k t  p ro c e s u 27,  w y m ien iają  ich  także  pro to k oły  ich  staw iennictw a  i  za
przysiężenia  (productiones  te s tiu m ),  stanow iące  in te g raln ą   część  tychże
a k t  w łaściw ych,  w pisyw aną  do  nich  w   p o rząd k u   chronologicznym  28.  K o
lejn e  productiones  testiu m ,  w   liczbie  24,  o b ejm u ją  okres  od  6  lutego  do
30  k w ietn ia;  depositiones  te stiu m   nie  są  w   ogóle  datow ane.  O bydw a  re
je s try   zaw ierają  p rzy   ty m   różną  liczbę  osób  —   na  176  św iadków   zaprzy

siężonych zeznaw ało ty lk o 126. Jeżeli chodzi o św iadków rycerskiego
pochodzenia, odpow iednia propo rcja w ynosi 62 zaprzysiężonych i 52 ze

znających. P o ró w n an ie ow ych 52 osób w obu re je stra c h d aje p rz y ty m

rozbieżną liczbę obdarzonych in te resu jąc y m nas ty tu łem : na 45 m ilites

w depositiones, productiones w y m ien iają zaledw ie 25. D ysproporcji tej
nie m ożna przypisać pom yłce; ja k sta ra n n ie prow adzono odpow iednie

w pisy,  p rzek o n u je  analiza  productiones  II  (Łęczyca  16  lutego)  i  X I  (Unie
jów   11  m arca),  k tó ry m   w łaśnie  owe  rozbieżności  głów nie  zaw dzięczam y.
P ierw sza  z  ty c h   g ru p   zaw iera  w yłącznie  św iadków   rycerskiego  pocho
dzenia.  S pośród  9  osób  zaprzysiężonych  16  lutego  w   Łęczycy  zeznaw ało
8;  sześciu  z  n ich   (w ojew oda  P aw eł,  sędzia  C hw ał,  podsędek  M ichał,  łow
czy  P rzecław ,  J a n   z  K isielew a  i  W ojciech  z  M irkow a  w y stęp u je  w   depo
sit iones  z  ty tu łe m   m i l e s 29,  dwóch  zaś  (podczaszy  U rb a n   i  J a n   z  C hełm i-
cy)  bez  tego  t y t u ł u 30.  P ro to kół  II  productio  p odaje  natom iast,  że  p rzy

jęto przysięgę d om ini P auli palatini Lanciciensis m ilitis, et dom ini Fali
iudicis Lanciciensis, dom ini M ichaelis subiudicis Lanciciensis, dom ini P re-

dslai  venatoris  Lanciciensis,  dom ini  U rbani  subpincerne  Lanciciensis,  do
m in i  M iroslai  trib u n i  Lanciciensis,  d om ini  Iohannis  de  K ysselo w   Lancia
ciensis,  dom ini  Iohannis  de  C helm nicza  Lanciciensis,  d om ini  A lb e rti  f i
lii  Thadei  de  M ir k ó w 31.  Z am iast  sześciu  m am y   więc  tu   ty lk o   jednego
rycerza  pasow anego  —  w ojew odę  P aw ła.  W łaściw ie  p rzy   ty m   postaw io
n y   sp ó jn ik   et  —   m iędzy  nim   a  całą  resztą  św iadków   —  dowodzi,  iż  p i

sarze dobrze zdaw ali sobie spraw ę, do k tó re j z dw óch p rz y ję ty c h k a te

gorii k to w ów czas należał. N ajliczniejsza ze w szystkich X I productio

g ru p u je 70 św iadków z różnych stanów", w ty m 24 szlachciców, z k tó
ry ch zeznaw ało 19. O graniczając się tu do ty ch w łaśnie osób, m am y

L ites (wyd. 2) t. I, s. 407—408; zob. H. C h ł o p o c k a , P rocesy Polski z z a 

konem k rzy ża ck im w X IV w ieku , Poznań 1967, s. 113—114.

28 Np. w zeznaniu biskupa poznańskiego Jana Łodzi, L ites (wyd. 2) t. I, s. 150—

151, czy dziekana płockiego Wojciecha, tamże s. 169—171.

27 Tamże, s. 143—407.

28 Tamże, s. 98—99, 105—122.

29 Tamże, s. 176, 182, 187, 200, 206, 226.

80 Tamże, s. 196, 208.
31 Tamże, s. 105.

■

508

J A N U S Z B I E N I A K

więc w źródle d o m in u m M a rtin ů m de C i z e v c z e -------d o m in u m T h om is-

laum   de  Cranzcow  v e x illtfe r u m   W ladisla vien sem ,  d o m in u m   B ogussam
castellanum   W ladislaviensem ,  d o m in u m   Iasconem   iu dicem   W ladislavien
sem ,  d o m in u m   C hebdam   castellanum   B restensem ,  d o m in u m   P resd tp w

castellanum C rusm ciensem , d o m in u m M athiam castellanum de Bidgo-

cza,  d o m in u m   D obegneum   subcam erarium   W ladislaviensem ,  d o m in u m
P e tru m   castellanum   de  R a d z im .-------d o m in u m   S w e n to sla u m   p a latin um
Pom oranie,  d o m in u m   S b ilu to n em   castellanum   de  N akel,  do m in u m   Nico-
laum   iu dicem   P oznaniensem   m ilite m ,  d o m in u m   B o rek  de  Grodziscz,  do

m in u m W irb e ta m su bcam erarium K a lisien sem m ilite m , d o m in u m Iaros-

laum castellanum P oznaniensem m ilite m , d o m in u m V isla u m thesaura riu m

de Lenda, d o m in u m Dobrogost p in c e m a m K a lisien sem m i l i t e m -------

d o m in u m N icolaum p a la tin u m P oznaniensem m ilite m , d o m in u m A lb e r

tů m p a la tin u m B resten sem , d o m in u m A n d re á m capitaneum Polonie e t

castellanum   K alisien sem   m i l i t e m .------- d o m in u m   M edzslaum   cam era-
riu m   de  Radzeow  32.  N a  19  zeznających  przed staw icieli  ry cerstw a  ty tu ł
m iles  przy sług iw ał  w   te j  grupie  jedynie  6  osobom,  p rzy   czym   osobny  za
pis  tego  ty tu łu   p rzy   każdym   z  nich  zdaje  się  w ykluczać  możliwość  p rzy
n ajm n iej  m asow ej  pom yłki.  W  depositiones  n ato m ia st  do  k ateg orii  m ili

tes należy już bez w y ją tk u cała dziew iętn astk a 33.

Dla pełnego obrazu naszego p ro b lem u p odaję poniższe zestaw ienie

całościowe. P ierw sza k olum na p rzy każdej osobie oznacza ty tu ł m iles

lub jego b rak w productiones, dru ga — to sam o w depositiones. Uw zględ
niam oczywiście tylk o św iadków rycerskiego pochodzenia 34.

P rodu etio I (Warszawa 6 lutego):

Pakosław z Czerwonego Kościoła

m iles

n ie zeznawał

2. Mikołaj, w ojski sieradzki

m iles

P rodu ctio II (Łęczyca 16 lutego):

3. P aw eł Ogon, w ojew oda łęczycki

m iles

4. Chwał z Żychlina, sędzia łęczycki

—

m iles

5. Michał, podsędek łęczycki

—

m iles

6. Przecław, łow czy łęczycki

—

m iles

7. Urban, podczaszy łęczycki

—

8. Mirosław, w ojski łęczycki

—

n ie zeznawał

9. Jan z K isielew a

—

m iles

10. Jan z Chełm icy

—

11. W ojciech z Mirkowa

—

m iles

P rodu ctio V (Uniejów 20 lutego):

12. W ojciech z Łuszkowa

m iles

Productio VI (Uniejów 20 lutego):

13. Stefan (z Irządz), w ojew oda sieradzki

m iles

14. Jarand (z Niewiesza), starosta sieradzki

m iles

15. W acław (z Lutomierska), cześnik sieradzki

m iles

16. Stanisław , łow czy sieradzki

—

n ie zeznawał

17. Mikołaj z Łobodnej, sędzia sieradzki

—

n ie zeznawał

18. Jakub Ogon

—

n ie zeznawał

12 Tamże, s. 111.
« Tamże, s. 300, 316, 323; 327, 329, 331, 332, 336, 337 (dw ie osoby), 346, 351,

353, 355, 357 (dwie osoby), 388, 400, 402.

Pom ijam w ięc naw et trzech książąt dzielnicowych: Kazimierza gn iew k ow sk ie

go, W ładysława łęczyckiego, j Leszka niegdyś inow rocławskiego. Wśród nich z ty
tułem m iles podano tylko Lészka, i to tylko w deposition es (tamże, s. 375). Wobec

książąt stosowano tam chyba inne reguły.

M IL I T E S

P R O C E S

P O L S K O -K R Z Y Ž A C K I

509

Productio VII (Uniejów 25 lutego):

19. Jan z Pionkow a, w ojewoda inow rocławski

m iles

20. Andrzej, kasztelan rozpierski

m iles

21. Maciej z M irosławie, kasztelan gniew kow ski

m iles

Productio VIII (Uniejów 26 lutego):

22. Marcin (Ogon), podkomorzy łęczycki

m iles

23. B ogusław Łazęka

m iles

Productio IX (Uniejów 27 lutego):

24. Stanisław z Modzerowa

m iles

P roductio X (U niejów 2 marca):

25. Michał Łazęka

—

Productio X I (U niejów 11 marca):

26.  Marcin  z  Czyżewiec
27.  Będomir  z  Nidomia
28.  Tom isław  z  Krążkowa,  chorąży  inow ro

cław ski

29. Bogusza, kasztelan inowrocławski

30.  Jan  z  Kościelca,  sędzia  inow rocławski
31.  Chebda  ze  Służew a,  kasztelan  brzeski
32.  Przezdrzew,  kasztelan  kruszwicki
33.  Maciej,  kasztelan  bydgoski
34.  D obiegniew   z  Kołudy,  podkomorzy  inow ro

cławski

35. Piotr z M ileszynej Górki, kasztelan ra-

dzimski

36. D obiesław z Rzeszyna
37. N asięgniew ze Swiątkowic, sędzia brzeski

38. Ś w iętosław

Wąsoszy,

w ojew odą

tczew ski

39.  Zbylut  z  Gołańczy,  kasztelan  nakielski
40.  Mikołaj  z  Błażejewa,  sędzia  poznański
41.  Borek  z  G rodziska35
42.  W ierzbięta  ze  Smogulca,  podkomorzy  k a

liski

43. Jarosław z Iwna, kasztelan poznański

44. W isław, skarbnik lędzki
45. Dobrogost, cześnik kaliski

46. Mikołaj z Biechowa, w ojewoda poznański
47; W ojciech z Pakości, w ojewoda brzeski

48. Andrzej z Koszanowa, starosta w ielkopolski
49. Miecław, komornik radziejowski

Productio X III (Uniejów 15 marca):

50. Rozdział (z Płonkowa), podsędek sieradzki

m iles

51. Antoni A ndrzejowie

m iles

Productio X IV (Kalisz 19 marca):

52. Tomasz z Zajączkowa

m iles

53. Pielgrzym z Zajączkowa

—

Productio XVIII (Gniezno 12 kwietnia):

54. Miłost z Kłodzina

m iles

m iles
m iles

m iles

n ie zeznawał

m iles

ponow nie za

przysiężony 22 IV

m iles

m iles
m iles
m iles
m iles

m iles

n ie zeznawał
n ie zeznawał

m iles

m iles
m iles

nie zeznawał

m iles

m iles
m iles
m iles

n ie zeznawał

m iles
m iles

m iles

w produ ctiones podany bez urzędu, w depositiones już jako kasztelan m ię

dzyrzecki (tamże, s. 111, 336). Urząd ten otrzym ał zatem m iędzy dniem zaprzysięże

nia a dniem złożenia zeznań.

510

J A N U S Z B IE N I A K

P rodu ctio X IX (Gniezno 14 kwietnia):

55. Zbylut z Łekna, kasztelan ujski

—

m iles

P rodu ctio X X (Sieradz 15 kwietnia):

56.

Czesław Wojaszyc, m ieszczanin sierad zk i38

—

P rodu ctio X X I (Gniezno 19 kwietnia):

57.

Gniewomir, kasztelan czarnkow ski

m iles

Produ ctio XX II (Gniezno 22 kwietnia):

58. Wojciech z Ryszewa, m iecznik „w ielko

M iecław z Konecka, stolnik brzeski

m iles

60.

Niem ir ze Szczytnik

—

P rodu ctio X X IV (Kraków 30 kwietnia):

61.

Przybysław, podsędek krakowski

—

m iles

62.

Dzierżek, chorąży krakowski

—

W yjaśnienie ty ch rozbieżności może być ty lko jedno. Ju ż w c z e śn ie j37

zw róciłem uw agę na fak t, że p rzesłuchiw ania poszczególnych św iadków
odbyw ały się w czasie późniejszym od ich zaprzysiężenia; niek iedy po

upływ ie  w ielu  dni,  a  n aw et  tygodni.  N ad  u stalen iem   chronologii  zeznań
św iadków   w   procesie  z  1339  r.  p rac u ję   od  daw na,  w   m iarę  po trzeb y  po
służę  się  więc  tu   w nioskam i  z  tam tego   studium .  J e s t  oczywiste,  że  w ielu
św iadków   o trzym ało  pas  ry cersk i  pom iędzy  term in a m i  ich  zaprzysięże

nia i przesłuchania. W grę może jed n a k w chodzić ty lk o jed en tak i mo

m ent. W skazuje n ań n a jb a rd zie j uroczysta spośród productiones — XI,

odbyw ająca się 11 m arca w U niejow ie. Z aplanow ano przybycie na nią
blisko stu św iadków , z k tó ry c h zjaw iło się 70 (zaw iedli niek tó rzy M ało

polanie, z pow odu w ipsennych ro zto p ó w )38; poza nią jedy nie I productio

(w arszaw ska, o b ejm ująca osoby p rzybyłe na rozpoczęcie procesu) zaw ie

ra ła 20 zaprzysiężonych, żadna zaś z pozostałych nie przekraczała liczby

10 św iadków . O w ych kilkudziesięciu uczestników X I productio rep re z en

tow ało przy ty m całe K rólestw o, g d y tym czasem inne productiones, od

byw ane w toku objazdów sądu, m iały lo k aln y c h a ra k te r. W łaśnie na 11

m arca zaw ezw ano w reszcie obu p an ujący ch k siążąt dzielnicow ych (w ty m

W ładysław a  łęczyckiego,  chociaż  sąd  p rzeb yw ał  ju ż  p rze d tem   w   Łęczy
cy  i  przesłuchał  tam   m iejscow ych  dostojników )  oraz  całą  h ierarch ię  koś
cielną  państw a,  tj.  biskupa  krakow skiego  i  przełożonych  klasztorów ;  a rc y
biskup  Ja n isław   był  bow iem   w   U niejow ie  gospodarzem ,  a  jego  ów czesny
pobyt  tam że  odnotow uje  in n y   a k t  p ro c e s u 39.  Z nakiem   w yróżnienia  była
także  obecność  dostojniejszego  z  sędziów  —  n u n cju sza  G alh ard a  z  C ar-
cès,  k tó ry   po  otw arciu   procesu  w   W arszaw ie  w y je c h ał  do  K rakow a,  pozo
staw iając  bieżące  czynności  sw em u  koledze,  P io tro w i  synow i  G erw azego.
XI  productio  planow ano  początkow o  jako  ostatnią,  poniew aż  15  m arca
kończył  się  pierw otnie  przew id zian y  te rm in   zgłaszania  św iadków   przez

38 Jako jedyny z m ieszczan w procesie oznaczony m ianam i nobilis v ir i do m i

cellus (tamże, s.' 120, 371); był zatem rycerskiego pochodzenia.

37 J. B i e n i a k, O dzyskan ie zachodnich K u ja w prze z K azim ierza W ielkiego

w 1337 r., ZH t. X X X IX , 1974, z. 3, s. 77 przyp. 44, s. 78—80.

38 b ite s (wyd. 2) t. I, s. 110—114.
39 Tamże, s. 114; arcybiskupa i biskupa poznańskiego zaprzysiężono już w War

szawie 6 lutego (tamże, s. 98}, ponieważ jako szczególnie zainteresow ani procesem

(prowadzili rów noległą sprawy przeciw zakonowi o zniszczenie kościołów i spusto
szenie dóbr kościelnych) przybyli już na jego otwarcie.

M IL I T E S

P R O C E S

P O L S K O -K R Z Y Ż A C K I

511

p ro k u ra to ra królew skiego (któ ry zw rócił się do sąd u o jego przedłużenie

w łaśnie 11 m arca); na głów ne m iejsce staw ien n ictw a św iadków przezna

czono  od  razu   U n ie jó w 40.  Dnia  11  m arca  1339  r.  rozpoczął  się  zatem
w   tym że  m ieście  ogólnopolski  zjazd  dostojników   duchow nych  i  św iec
kich,  z  udziałem   także  przedstaw icieli  w ielu   m iast.  T rw ał  on  jeszcze

13 m a r c a 41; uczestnicy jego m ieli św iadczyć w procesie, prócz tego je d

n ak   toczyły  się  tam   n a ra d y   polityczne.  Ju ż   pierw szego  dnia  ustalono  lub
p rzy n ajm n iej  ogłoszono,  że  obaj  sędziow ie  udadzą  się  do  w ielkiego  m is
trz a   zakonu,  a b y   z  nim   rokow ać  o  pokój  42,  co  rzeczyw iście  odbyło  się
w   T orun iu   31  m a r c a 43.  Przew odniczącym   zjazd u  uniejow skiego  m usiał
być  sam   k ró l  K azim ierz  W ielki.  Itin e rá riu m   tego  w ładcy  w y kazu je  w
pierw szej  połow ie  1339  r.  sporą  lukę;  ze  w zględu  na  długą  chorobę  żo
n y  44  kró l  p rzeb y w ał  zapew ne  najczęściej  w   K rakow ie,  gdzie  w idzim y  go
9  lutego,  a  następ n ie  31  m a j a 45.  P ośrednio  na  jego  obecność  w   U niejo
w ie  11  m arca  w sk azu je  specyficzna  kolejność  zaprzysiężeń  X I  productio;

w b rew stosow anej zazw yczaj zasadzie h ierarch iczn ej trzej n ajw y żsi dos

to jn icy   świeccy:  w ojew odow ie  poznański  i  brzeski  oraz  sta ro sta   w ielko
polski  w y stę p u ją   w   protokole  dopiero  po  pozostałych  rycerzach,  oddzie
leni  od  nich  siedm iom a  m ieszczanam i  i  jed n y m   d u c h o w n y m 48.  Na  kolej
ność  tę  w p ły n ął  w idocznie  czas  pojaw ienia  się  ich  przed  try b u n a łem ;
p rzed tem   zatrzy m y w ały   ich  jak ieś  n a ra d y   z  królem .  Obecność  w ielko
polskich  d y g n ita rzy   św ieckich  p rzy   b rak u   m ało p o lsk ic h 47  zdaje  się  przy
ty m   świadczyć,  że  K azim ierz  W ielki  zjaw ił  się  w   U niejow ie  raczej  w   dro
dze  z  W ielkopolski  do  K rakow a  niż  odw rotnie.

Za dokonaniem przez króla m asow ej prom ocji ry cerskiej w łaśnie na

zjeździe  uniejo w sk im   przem aw ia  dobitnie  fak t,  że  a k u ra t  z  X I  productio
w szyscy  św iadkow ie  rycerskiego  pochodzenia  zeznaw ali  już  jak o   m ilites,
choć  jeszcze  a k t  staw ien n ictw a  z  11  m arca  zapisał  znaczną  większość  ich

bez tego zaszczytu. Czas złożenia przez nich zeznań przypada na kw iecień.

W ym ow ne są p rzy ty m losy jedynego św iadka zaprzysiężonego d w u k ro t

nie — k asztelana inow rocław skiego Boguszy. O dnotow any 11 m arca w śród

nie pasow anych, p rzy p o w tórn y m staw ien iu 22 kw ietnia w y stąp ił jako
m iles i tenże ty tu ł tow arzyszył m u rów nież w depositiones 48. O brzędu p a

sow ania  dokonał  k ró l  w   kolegiacie  Św.  F lo ria n a   (w  k tó rej  odbyły  się  ta k
że  czynności  X I  productio),  bez  w ą tp ie n ia   podczas  m szy  celebrow anej
przez  arcy b isk up a  w   jed n y m   z  dw óch  p rzy p ad ający ch   na  czas  zjazdu  dni

40  Tamże,  s.  99,  112,  114.
41  Tamże,  s.  114.
42  Tamże,  s.  112:  cum   ipsi  se  haberent  satis  subito  absentare  et  de  te rra   rece-

dere pro pace in p resen ti causa tractanda; podobnie s. 114.

43 Tamże, s. 460—461.

44 Królowa Anna zmarła 25 m aja 1339 (MPH s.n . t. V, s. 148), już jednak 3 m a- \

ja  papież  udzielił  jej,  debili  et  in firm ae  frequ en ter  com plexionsis  ex isten ti,  prawa
do  spożywania  m ięsa  w   okresie  postu  (B ullarium   Poloniae  t.  I:  1000— 1342,  wyd.
I.  S u ł k o w s k a - K u r a ś ,   S.  K u r a ś ,   Romae  1982,  nr  1879).  Odpowiednia  su p li
ka  powstała  oczyw iście  wcześniej.

« L istinář Těšínská. C odex D iplom aticus Đ ucatus T ąssinensis t. I, cz. 1, w yd.

E.  N ě m e c ,   Český  Těšín  1958,  nr  51;  A rch iw u m   K sią żą t  L u bartow iczów   Sangusz
k ó w   w   S ław u cie,  w yd.  Z.  L.  R a d z i m i ń s k i ,   B.  G o r с z a k,  t.  II,  Lw ów   1888,
nr  15.

48 L ites (wyd. 2) t. I, s. 111.
47 Z akt procesu wiem y, że spośród w ezw anych na 11 marca do U niejowa

św iadków z K rakow skiego nie przybyły dw ie grupy, z których jedna obejm owała
m ieszczan krakow skich (tamże, s. 112—113). W drugiej m ogli się znajdować jacyś

urzędnicy z tej ziem i.

« Tamże, s. 111, 120—121, 400.

512

J A N U S Z B IE N I A K

św iątecznych — 12 lub 14 m arca 49. Dnia 15 m arca obu sędziów nie było

ju ż w U niejow ie 50, zjazd zatem zakończono w cześniej.

W ywód nasz w ym aga w szakże uzupełniającego w yjaśnienia, dotyczą

cego św iadków z II productio. J a k pam iętam y, obejm ow ała ona dziew ię
ciu Łęczycan, zaprzysiężonych 16 lutego, z k tó ry c h pięciu otrzym ało pas

ry cerski m iędzy zapisem tej productio a depositiones. Rzecz w tym , że

w szyscy oni złożyli zeznania jeszcze przed up ły w em lutego. K luczem do
w yjaśnienia je s t obecność 11 m arca w U niejow ie księcia łęczyckiego

W ładysław a 51. P rz y b y ł on tam oczywiście z orszakiem , w k tó ry m zna

leźli  się  sędzia  C hw ał,  podsędek  M ichał,  łow czy  P rzecław   oraz  J a n   z  Kd-
sielew a  i  W ojciech  z  M irkow a;  dostąpili  oni  rów nież  pasa  rycerskiego,
po  czym   pisarze  procesu  dopisali  ty tu ł  m iles  do  ich  gotow ych  ju ż  depo
sitiones  bądź  z  w łasnej  in ic ja ty w y ,  bądź  na  prośbę  księcia  W ładysław a
lub  sam ych  zainteresow anych,  p rzejęty ch   świeżo  o trzy m an y m   zaszczy
t e m 52.  Podczaszy  U rb an   n ato m iast  oraz  J a n   z  Chełm icy,  k tó rz y   w  re je
strze  zeznań  fig u ru ją   bez  ty tu łu ,  w idocznie  pozostali  wówczas  w   domu.
M am y  jeszcze  dwie  analogiczne  rozbieżności  z  czasów  po  14  m arca:  kasz
tela n a   ujskiego  Z b y lu ta  (z  X IX   productio)  i  podsędka  krakow skiego
P rzy b ysław a  (z  X X IV   productio).  Na  ponow ny  obrzęd  pasow ania  nie  m a
tu   co  liczyć,  ty m   bardziej  że  obaj  ci  św iadkow ie  złożyli  sw e  zeznania
bezzwłocznie  po  zaprzysiężeniu.  B rak   więc  ty tu łu   m iles  w  akcie  staw ien
nictw a  jest  w   obu  ty ch   w ypadkach  tylko  w y n ikiem   niedopatrzenia,  zro
zum iałego  w   końcow ej  fazie  procesu,  w  zw iązku  ze  zm ęczeniem   obu  pi
sarzy  po  przero bien iu   ogrom nego  m ate ria łu .  Po  12  kw ietnia  zresztą  obaj
pisarze  pracow ali  w   różnych  m ie js c a c h 53,  co  uniem ożliw iło  odtąd  ich
w zajem ną  kontrolę.

Na zakończenie pozostaje w yciągnąć w nioski z geograficznego ro zrzu

tu ry cersk ich św iadków pasow anych i nie pasow anych w czasach przed
dniem 12 m arca 1339 r. O kazuje się, że w śró d dających się pod ty m

w zględem porów nać ziem (a zatem z w yłączeniem M ałopolski) przod u je

W ielkopolska. Na 13 ziem ian z tej dzielnicy, zaprzysiężonych przed w spo

m nianą datą, pas ry cersk i nosiło 7, w ty m jed en bez u rzędu (Pakosław

z  Czerwonego  Kościoła).  Trzech  spośród  nich  to  G rzym ałow ie  (sędzia
M ikołaj,  podkom orzy  W ierzbięta  ά  kasztelan  Jaro sław );  ród  te n   zatem ,
pow iązany  genealogicznie  ze  Śląskiem ,  szczególnie  wysoko  cenił  w yróż

nienia zachodniego ry cerstw a. W yraźną przew agę m ają m ilites w śród

W ielkopolan zaprzysiężonych po 14 m arca; rów nież i ci m usieli o trzym ać
pas p rzy jakichś innych, w cześniejszych okazjach. W zgodzie z w ym o

w ą a k t procesow ych pozostają ówczesne w zm ianki innych źródeł o za
chodniej term inologii; w ich św ietle w ielkopolskim i rycerzam i pasow a

nym i byli prócz w ojew odów P rzyb y sław a i W incentego oraz b ra ta tego

ostatniego — D obrogosta, rów nież k asztelan w ieleński W incenty, J a n

49 Na 14 m arca przypadała w tym roku niedziela, 12 marca (św. Grzegorza)

był jednym ze św iąt obchodzonych w diecezji gnieźnieńskiej (W. A b r a h a m ,
N a jdaw n iejsze sta tu ty synodalne archidiecezji gn ieźn ieńskiej, Kraków 1920, s. 32—

33). K olejne czynności sądowe odbyły się w ówczas 11, 13 i 15 marca.

50  Lites  (wyd.  2),  s.  115.
51  Tamże,  s.  110.
82  Na  obecność  w   kolegiacie  uniejowskiej  w   dniu  11  m arca  oprócz  św iadków

z XI productio rów nież w ielu innych osób w skazuje testacja aktu: presen tibu s dic-

tis testib u s su perius nom in atis et produ ctis et plu ribu s aliis (tamże, s. 112), w y stę

pująca poza tym jeszcze tyjko w VI productio. Wśród tych „wielu innych” m ogli
być także św iadkow ie zaprlysiężeni, a nawet przesłuchani już poprzednio.

и Tamże, s. 118—122.

M IL I T E S I P R O C E S P O L S K O -K R Z Y Ż A C K I

513

z Lutogniew a, B oguchw ał z W r z e ś n i A k t a procesu w yk azują jed n a k

znam ienny w y ją te k — aż do 12

m arca 1339

r. nie należeli do m ilites

obaj  bracia  biskupa  kujaw skiego  M acieja,  m ożni  P ału cy   z  G ołańczy  —
były  w ojew oda  tczew ski  Św iętosław   i  k asztelan   nakielski  Z bylut.  Rodzi
na  ich  re p re z e n tu je   te n   sk raw ek   W ielkopolski,  k tó ry   nigdy  nie  przeszedł
przez  fazę  rząd ów   głogowskich,  pozostając  ju ż  od  1306

r. pod ciągłym

panow aniem W ładysław a Łokietka. Co do ziem zaś, stanow iących ojco
w iznę tego w łaśnie m onarchy, przew agę m ilites n ad zw ykłym i nobiles

n o tu je m y przed 12

m arca 1339

r. ty lk o w S ieradzkiem (5

Mogło w y

nikać to z oddziaływ ania sąsiedniej W ielkopolski. O dpow iednie cy fry
w ziem i łęczyckiej przed staw iają się ja k 3

: 9

(w liczbie gierm ków z n aj

d u je się tam rów nież trzech uchodźców dobrzyńskich), a na K u jaw ach

n aw et 3

: 12

Poczet źródłow o znanych m ilites łęczyckich ogranicza się

do  dwóch  braci  Ogończyków  (w ojew ody  P aw ła  i  podkom orzego  M arci
na) 55  oraz  do  sędziw ego  B ogusław a  Łazęki,  k tó ry   okresow o  służył  w   w oj
sk u   krzyżackim  56.  Na  K u jaw ach   ry cerze  pasow ani  to  w ojew oda  inow ro
cław ski  (Ja n   z  P łonkow a  h.  Pom ian),  k asztelan   gniew kow ski  (Maciej  z
M irosław ie  h.  Szeliga)  oraz  ziem ianin  bez  u rzę d u   (Stanisław   z  M odze-

row a h. A w daniec). J a n z P łonkow a m iał sta re pow iązania z W ielko

polską 57; na K u jaw ach m ógł on odgryw ać rolę p ro p ag ato ra pasa ry c e r
skiego. U derza n a to m ia st zupełny b ra k m ilites w śró d przem ożnych w tej

ziem i  Leszczyców,  szczególnie  faw oryzow anych  zarów no  przez  Ł okietka,
ja k   i  przez  jego  synow ców   in o w ro cław sk ich ..S pośród  pięciu  Leszczyców
zaprzysiężonych  w   X I  productio  żaden  nie  doznał  dotąd   pasow ania,  nie
w yłączając  głow y  ro du   —   w ojew ody  W ojciecha  z  Pakości,  sław ionego
kilk a  łat  w cześniej  przez  franciszkanów   k rakow skich  za  postaw ę  podczas
w o jny  z  K rzy żakam i s8,  a  kilka  la t  później  przez  F ilipa  de  M ézières  za
oddanie  spraw ie  odzyskania  G robu  Św iętego 59.  W ydaje  się,  że  otoczenie
Ł okietka  raczej  nie  doceniało  owego  obrzędu,  w idząc  w   nim   zwyczaj
cudzoziem ski,  w p row adzający   ty lk o  nierów ności  w  polską  społeczność

m ilitu m   de  genere  m ilita r ieo.  O dm ienną  postaw ę  zajął  wobec  tego  odzna
czenia  K azim ierz  W ielki,  może  pod  w pływ em   obyczajów   zaobserw ow a
nych  n a  w ęgierskim   dw orze  A ndegaw enów .  P roces  polsko-krzyżacki
z  1339

r., sk u p ia ją cy większość polskich dostojników w okół try b u n a łu

rep rezentująceg o św iat zachodni, s ta ł się okazją do w yrów nania pod ty m

w zględem różnic m iędzy dzielnicam i. P opularność pasow ania w Polsce

od tego czasu w y raźn ie w zrosła, jak k o lw iek nigd y nie stało się ono tu
dom inującym k ry te riu m hierarch ii.

Януш Беняк

MILITES В ПОЛЬСКО-ТЕВТОНСКОМ ПРОЦЕССЕ 1339 ГОДА

Термин milites в источниках, возникших на землях Польского Королевства, обозначал

без различия всё дворянство, а не только посвящённых рыцарей, как на Западе. Примеры
употребления этого термина в западном значении не что иное, как проявление канцелярской

и MPV t. III, nr 195, 281; BP AN Kraków rkps nr 8510, s. 314.
55 Trzeci, m łodszy ich brat — Jakub Ogon, reprezentujący w procesie ziem ię

sieradzką, należał jeszcze do giermków.

“   Zob.  L ites  (wyd.  2)  t.  I,  s.  253,  255,  257—259.
57  Tamże,  s.  231—233;  KDWlkp.  t.  III,  nr  1364.
'8  MPH  t.  II,  s.  857.
M  A.  F.

G r a b s k i , Polska w opiniach E uropy Zachodniej X IV —XV w.,

Warszawa 1968, s. 62—63.

“ Zob. Pr. UB t. I, nr 260 (dokument Kazim ierza kujawskiego, ojca Łokietka).

514

J A N U S Z B IE N I A K

чуждости  данного  источника.  Именно  к  таким  источникам  принадлежат  акты  польско-тев
тонского процесса от  1339 г. (называемого варшавским процессом), судьи  которого и писарь,
составляющий  протокол,  были  французами.  В этих  актах  термин  miles  употребляется  в  зна
чении  посвящённого  рыцаря.  Свидетели  процесса  выступают  там  дважды:  раз  в  протоколе

об их явке и присяге (productiones testium), второй раз в перечне их показаний (depositiones

testium), Количество человек, названных как miles, в productiones куда меньше, чем в deposi

tiones,  чего  нельзя  (кроме  нескольких исключительных  случаев)  посчитать  за  ошибку  писаря.
Опросы  свидетелей  часто происходили гораздо позже,  чем  принятие  от  них присяги,  многие
свидетели,  следовательно,  посвящены  были  в  рыцари  между  этими двумя сроками.  Момент
массовой промоции, произведённой королём .находит автор на  съезде  в  Унееве  11—14  марта

1339 г, Присутствие короля детерминируют сведения о происходящих тогда политических пере

говорах (решение о выезде судей на переговоры с Великим магистром ордена). Среди сви-

детелей-рыцарей  из  XI productio  все  без  исключения  носят  тутил  miles  в  dopositiones,  хотя
в  акте  о  присяге  большинство  не  имеет  ещё  этого  титула.  До  12  марта  1339  г.  больше  всего
посвящённых  рыцарей  было  в  Великополыпе,  из  остальных  земель — в  Серадской,  в  Лэн-
чицкой  же  и  в  Куявах  этот  обычай  был  слабо  распространён.  Варшавский  процесс,  сосредо
точивший  большинство  польских  сановников  вокруг  папского  трибунала,  состоящего  из

Французов, явился удобным моментом, чтобы выравнять эти различия между отдельными
районами.

Janusz Bieniak

LES MILITES DANS LE PROCÈS POLONO-TEUTONIQUE DE 1339

Le term e m ilite s dans les sources d’origine polonaise du Royaume de Pologne

signifiait  la  noblesse  entière,  et  non  seulem ent  ceux  qui  étaient  armés  chevaliers
comme  en  Occident.  Les  exem ples  de  l’em ploi  de  ce  term e  dans  sa  signification
occidentale  m anifestent  le  caractère  étranger  de  la  source  donnée.  C’est  à  cette
cathégorie  de  sources  qu’appartiennent  les  actes  du  procès  polono-teutonique  de

1339 (dit procès de Varsovie) dont les juges et le scribe, auteur du protocole, étaient

Français. Dans ces actes le terme de m iles est em ployé dans le sens de „celui qui

est arm é chevalier”. Les tém oins du procès y spnt présents à deux reprises: une

fois dans le protocole de leur comparution et asserm entation (produ ctiones te stiu m )

et ensuite dans le registre de leurs dépositions (deposition es testiu m ). Le nombre

de personnes déterm inées comme m iles dans les produ ctiones est beaucoup plus

restreint que dans les depositiones, fait qu’il est im possible (à part quelques cas

exceptionnels)  d’attribuer  à  une  erreur  du  scribe.  Les  interrogatoires  des  tém oins
avaient  souvent  lieu  beaucoup  plus  tard  que  leur  asserm entation;  de  nombreux
tém oins  ont  donc  reçu  l’accolade  entre  ces  deux  dates.

L’auteur retrouve une prom otion nombreuse de chevaliers par le roi durant le

congrès  de  U niejów   de  11—14  mars  1339  (la  X lèm e  produ ctio  testiu m   particulière
m ent  solennelle  et  la  plus  nom breuse  de  toutes  comprenant  les  tém oins  les  plus
illustres  du  Royaume).  La  présence  du  roi  est  déterm inée  par  les  informations  sur
les  entretiens  politiques  qui  ont  eu  lieu  à  l’époque  (la  décision  des  juges  de  se  rendre
aux  pourparlers  avec  le  grand  m aître  de  l’Ordre  Teutonique).  Parm i  les  tém oins-

-chevaliers de la X lèm e produ ctio tous, sans exception, portent le titre de m iles
dans les depositiones, bien que dans l’acte d’asserm entation la m ajorité n’ait pas

encore  ce  titre.  Avant  le  12  mars  1339  la  Grande  Pologne  com ptait  le  plus  grand
nombre  de  chevaliers  armés,  à  côté  de  la  terre  de  Sieradz.  Dans  la  région  de  Ł ę
czyca  et  de  C ujavie  cette  coutum e  était  moins  fréquente.  Le  procès  de  V arsovie  r e

groupant la m ajorité des ^dignitaires autour du tribunal pontifical composé de
Français est devenu une occasion pour équilibrer ces différences entre les prin
cipautés.