plik

Aby właściwie przeanalizować formy modlitwy pierwot

nej, trzeba by uwzględnić nie tylko teksty, ale wszelkie wyrazy
ówczesnej

pobożności

ikonografii

(obrazy,

rzeźby,

płasko

rzeźby

sarkofagach),

napisy

cmentarne,

budownictwo.

Ograniczając się do świadectw pisanych zostawiamy temat nie

wyczerpany, ale taki przegląd może stanowić wstęp do dal
szych,

obszerniejszych

badań,

które

niezmiernie

wzbogacą

własną dzisiejszą pobożność.

Epokę

Ojców

Kościoła

dzielimy

tradycyjnie

cztery

okresy:

okres

wstępny,

tzw.

Ojców

apostolskich,

czyli

pisarzy pierwszego pokolenia poapostolskiego; 2) okres przed-

nicejski, do pierwszego soboru powszechnego (325 r.); 3) okres
pełnego

rozkwitu

starożytnego

piśmiennictwa

chrześcijańskie

go, czyli złoty okres patrystyczny, rozwijający się do śmierci
św. Augustyna (430), a nawet do św. Leona (440—460) i do
Soboru

Chalcedońskiego

(451);

wreszcie okres przejściowy

do średniowiecza, którego nie można zamknąć, jak to czyni
wielu

badaczy

starożytności

chrześcijańskiej

śmiercią

Grzego

rza Wielkiego (604), ponieważ działają jeszcze pisarze orygi

nalni jak Izydor z Sewilli (+ 636), Maksym Wyznawca (t 662),

Beda Czcigodny (+ 735), Jan Damasceński (+ 749), a rozwija

się piśmiennictwo monastyczne, które zapewnia ciągłość mię
dzy

starożytnością

średniowieczem.

Każdy

wielki

pisarz

złotego okresu zasługuje na monografię pod kątem widzenia
pobożności,

każda

rodzina

duchowa

wielkich

zakonodawców

(Pachomiusza,

Bazylego,

Benedykta,

Kolumbana)

wniosła

coś

nowego

skarbca

modlitwy

chrześcijańskiej.

Wszystkie

bogactwa są do dzisiaj nie zbadane i mało przyciągają badaczy,

zwłaszcza że w tej dziedzinie brak wytycznych, jakie istnieją
w badaniach typu dogmatycznego lub czysto historycznego.

Dlatego cenną inicjatywą jest uwydatnienie kilku pereł

modlitwy Ojców, jak to czyni autor niniejszej antologii. Oby
jego przykład zachęcił czytelników do przeorania szerokiego

bogatego

pola

tekstów

patrystycznych!

tego

jednak

trzeba

przygotowania

filologicznego,

historycznego

teolo

gicznego, Jest to wielki trud, ale niezmiernie życiodajny dla
całego ludu Bożego, a tam gdzie do powzięcia takiego trudu

zachęca miłość, tam rodzi się radość. Pięknie to powiedział
swoistym stylem wielki Augustyn: „Ubi amatur, non laboratur,
aut si laboratur, labor amatur".

Aby zachęcić do dalszych badań, wstęp niniejszy naszki

cuje  rozwój  modlitwy  w  tej  mierze,  w  jakiej  jest  uchwytny,
w  ciągu  pierwszych  dwóch  okresów.  Są  to  okresy  kształto
wania  się  duchowości  chrześcijańskiej  i  zawierają  w  sobie

zalążki dalszego rozwoju.

Jako pierwszy etap dziejów modlitwy chrześcijańskiej,

okres przednicejski, od ojców apostolskich począwszy, zazna

cza  się  stopniowym  wyzwalaniem  spod  wpływów  tradycji
synagogi  oraz  przyswajaniem  sobie  przez  chrześcijan  mądrości
i  duchowości  helleńskiej.  Cała  ta  duchowość  jest  biblijna
i  liturgiczna,  rozwijająca  się  dokoła  osoby  Jezusa  Chrystusa.
Wszystko  oddane  jest  pod  działanie  Ducha  Św  ,  bo  nieraz
starzy  pisarze  zachęcają  do  wsłuchiwania  się  w  Ducha  Św.,
przenikającego  wnętrze  człowieka  w  myśl  hebrajskiego  wyra

żenia psalmu 64 (65): „Tobie chwalbą jest milczenie". Celem

wszelkiej modlitwy jest oddanie się razem z Jezusem Ojcu,
który jest źródłem i zasadą wszelkiego przejawu życia. Pun

ktem centralnym tej duchowości to Jezus Chrystus zmartwych
wstały: On pokonał moc śmierci, aby nas oddać Ojcu.

Dwie serie źródeł otwierają nam dostęp do poznania

modlitwy  pierwszych  wieków:  po  pierwsze  opracowania,  czyli
formalne  rozprawy  Ojców  o  modlitwie  oraz  przejawy  modli
twy  w  samych  dziełach  Ojców.  To  ostatnie  źródło  jest  naj
ważniejsze  i  zostało  systematycznie  wykorzystane  przez  autora

antologii, na razie na tekstach łacińskich.

Rozprawy o modlitwie tego okresu to opracowania Ter-

tuliana „De oratione”, Orygenesa Peri euches (o modlitwie),

św. Cypriana „De Dominica oratione", czyli pierwszy komen

tarz do Modlitwy Pańskiej „Ojcze nasz". To ostatnie dzieto

istnieje w przekładzie polskim (tłumaczył J. Czuj, Poznań 1937,

seria  POK  19,  s.  224—251  wśród  „Pism  i  traktatów").  Rozprawę
Tertuliana  przetłumaczył  ks.  W.  Kania,  Warszawa  1970,  seria
PSP  5,  s.  114—132.  Sam  Cyprian  wzoruje  się  na  dziele  swo
jego poprzednika i mistr/.a Tertuliana „O modlitwie" (PL 1,

1149—1196). Dzieło

Orygenesa znajduje się

w PG 11, 425 —562

z przekładem łacińskim.

Dzieła te powstały w III wieku, ale już od dwustu lal

chrześcijanie się modlą. Ich modlitewna postawa zaczerp
nięta z Ewangelii, z Dziejów Apostolskich i innych ksiąg

Nowego Testamentu, przejawia się w pierwszym modlitewniku

ery chrześcijańskiej, jakim jest „Nauka dwunastu apostołów”

(Didachc),

powstała w okresie utrwalania się tekstu ewangelii

synoptycznych (tekst polski w POK 1), a także w listach

św. Klemensa Rzymskiego (koniec I wieku), św. Ignacego,

biskupa antiocheńskiego (przełom I i II w.), w dziełach apo-

Jogełycznych i katechetycznych św. Justyna (pierwsza połowa
II w.) i

św. Ireneusza (koniec II w.), w wiziach „Pasterza"

Hermasa (środek II w.), w Aktach męczenników.

Opierając się na tych wypowiedziach można wysunąć

kilka twierdzeń:

1. Pierwsi chrześcijanie żyją jeszcze zwyczajami żydow

skimi. Po opuszczeniu Jerozolimy w czasie kampanii Wespa-

zjana tuż przed oblężeniem miasta przez Tytusa przestają tęsknić

za świątynią Izraela, do której na początku chodzili jeszcze

regularnie (Dz 5. 42; św. Paweł, Dz 21, 24—27), ale zachowują

żydowski zwyczaj poświęcenia pewnych momentów dnia na

modlitwą. Poza tym struktura

Kościoła, występująca tak żywo

u Klemensa Rzymskiego i biskupa antiocheńskiego, Ignacego,

wzoruje się w

pewnych elementach na żydowskich wspólno

tach typu Qumrańskiego.

Ich modlitwa, wykorzystując sformułowania psalmów,

jest kosmiczna, skierowana do Ojca, przesiąknięta obecnością
Ducha Świętego i oparta na Jezusie

Chrystusie. Przybrała

więc ona swoistą cechę trynitarną, chociaż dogmat o Trójcy

Świętej nie uzyskał jeszcze swojego sformułowania.

Ta modlitwa jest eschatologiczna, wyrażając oczeki

wanie nowego przyjścia Chrystusa (Marana Ihal): oczywiście-

wyłaniają się skłonności millenarystyczne. Ale czy dzisiejszy

;

czytelnik może dokładnie ocenić ówczesną psychikę? Jest to

najbardziej uwidocznione w opisach liturgii, która nie tylko

przygotowuje cały

Kościół do tego powrotu, ale ten powrót

(

urzeczywistnia  na  codzień.  I  to  jest  ważne  dla  dzisiejszych
chrześcijan,  którym  trudno  wyobrazić  sobie  powrót  Chrystusa
jako  „Króla  chwały”  (obraz  ten  jest  praktycznie  przeżyty),  ale
dążą  do  odnalezienia  Chrystusa  obecnego  w  świecie,  przede
wszystkim  w  życiu  człowieka.  Dzisiejszy  humanizm  już  jest

w zalążku w tej postawie pierwszych pokoleń. Człowiek jako
syn Boży nabiera znaczenia w oczach Bożych bez wzglądu
na pochodzenie, rasę, wykształcenie.

Dlatego rozwija się w chrześcijaństwie szczególnie

modlitwa  dziękczynna,  „eucharistia”,  która  przetwarza  się
w  c z y n   eucharystyczny.  Stąd  wyznanie  grzechów,  ponieważ
one  zamykają  nam  drogę  do  zbawienia,  uzyskanego  dla  nas
przez  Jezusa  Chrystusa,  bo  wykluczają  nas  ze  wspólnoty
Świętych,  z  którą  trzeba  się  na  nowo  pojednać.  Stąd  także
afirmacja  wiary  w  Chrystusa,  jako  prawdziwego  człowieka,

inaczej nie zbawiłby nas.

5. Wreszcie postawa męczenników, wyznających swoją

wiarę w Chrystusa zmartwychwstałego. Teksty nam opisują
ich modlitwę w więzieniu. Pozbawieni liturgii uprawiają oni

przede wszystkim wewnętrzną rozmowę z Chrystusem. Ich

cierpienie  jest  nie  tylko  cierpieniem  za  Niego,  lecz  z  Nim  i  to
do  tego  stopnia,  że  nie  oni  sami,  ale  On  w  nich  znosi  męki.
Niewolnica  Felicyta,  rodząc  dziecko  w  więzieniu,  jęczy  w  bo
leściach.  „Zobaczysz  jutro"  mówi  do  niej  strażnik,  „dopiero  bę
dziesz  wrzeszczeć".  Na  to  Felicyta  odpowiada:  „To  nieprawda,
dzisiaj ja cierpię, ale jutro we mnie będzie cierpiał Chrystus".

•

W 1 wieku książeczka Didache łączy modlitwy z postami,

poleca  prywatne  odmawianie  Modlitwy  Pańskiej  trzy  razy
dziennie,  ale  na  pierwszym  miejscu  stawia  modlitwę  euchary
styczną  w  ramach  zgromadzenia  liturgicznego.  To  jest  modlitwa
całego  Kościoła  i  modlitwa  za  cały  Kościół,  który  jest  ludem
Bożym,  oczekującym  powrotu  Pana:  „Marana  thal”  (Przyjdź
Panie):  „Jak  ten  łamany  chleb  rozsiany  był  po  górach,  a  ze
brany  stał  się  jedno,  tak  niech  się  zbierze  Kościół  Twój
z  krańców  ziemi  do  Królestwa  Twego”  (Didache  9,  4).  Wpływ
tej książeczki powstałej w środowisku syropalestyńskim w tym

samym okresie, co Ewangelia św. Jana i Lisi do Hebrajczyków,

byt tak wielki, że jeszcze w IV wieku, modlitwa eucharystycz

na (anafora) przypisywana biskupowi Serapionowi, uczniowi

św. Atanazego, dosłownie powtarza modlitwę za Kościół,

dodając: „Zbierz swój Kościół ze wszystkich ludów i krajów,

z każdego miasta, wioski, domu i uczyń go jednym, żywym,

powszechnym”.

Występują tum

liczne ślady tradycji żydowskich, nie

tylko przez to, że cała pierwsza część jest chrześcijańskim

odpowiednikiem Qumrańskicj Reguły Wspólnoty, ale są tam ,

powtórzone

aklamacje hebrajskie, żydowskie zasady postów I

oraz występuje wyznanie grzechów i są ustalone regularne J

momenty modlitwy w ciągu dnia. Nowa natomiast jest po- 1

stawa dziękczynna za dar nieśmiertelności, otrzymany dzięki J

Jezusowi (Didache 10, 2).

W tym samym okresie w

Rzymie można także zauważyć i

ślady modlitwy

i ducha synagogi. Ale sformułowania Klemensa J

Rzymskiego, jak

uroczysta modlitwa (rozdz. 59, 2 do 61, 3), )

którą można przeczytać w POK I, 161 —165, zapowiadają j

majestatyczne modlitwy liturgii rzymskiej, pozbawionej entu- i

zjastycznych okrzyków i aklamacji. Tam występują twierdze- '

nia, że największą radością chrześcijanina jest trwała pewność, J

że jest on przedmiotem miłości Bożej. Stanowi to ostatnie 3

słowo mądrości chrześcijańskiej. Stąd różne hymny dziękczyn

ne, posługujące się wyrażeniami św. Pawła i św. Jana.

W wizjach i przypowieściach, zawartych w „Pasterzuj

Hermasa przejawia się przede wszystkim uczucie ufności w mi

łosierdzie Boże. Są to echa nowo powstałej po upadku Jero

zolimy dachowości żydowskiej. Kilka fragmentów przekładu

polskiego można przeczytać w „Antologii literatury patrystycz

nej” ks. M. Michalskiego (Warszawa 1969, t. I, z. 1, s. 45—59).,

Cały przekład Hermasa jest dostępny w przekładzie ks. Lisiec-.

kiego (POK 1).

Jedynym jednak świadectwem dającym pewną wizję ca

łości chrześcijaństwa na przełomie Ii II w. to listy św. Igna

cego Antiocheńskiego (polski przekład w POK 1, 197—242).

Trzeźwy mistycyzm starego, osiemdziesięcioletniego biskupa

podążającego  na  śmierć  posługuje  się  określeniami,  które  do
dzisiaj  są  aktualne:  „Piszą  do  was  pełen  życia,  ale  pożądam
śmierci.  Otóż  przedmiot  mojej  miłośći  wisi  na  krzyżu,  a  we
mnie  wygasł  ogień  pożądania  cielesnego;  pozostało  natomiast
źródło  wody  żywej,  które  cicho  zaprasza  i  mówi  mi  od  wnęt
rza:  Tędy  do  Ojca”  (List  do  Rzymian  7,  2).  Chrześcijaństwo
jest  wprawdzie  dla  niego  mądrością,  ale  nie  da  się  ono  ująć
w  żadną  teoretyczną  teologią:  „moje  dokumenty  to  Jezus
Chrystus,  moje  nienaruszalne  archiwa  to  Jego  krzyż.  Jego
zmartwychwstanie  i  wiara  nam  udostępniona  przez  Niego.
To  w  tym  wszystkim,  dzięki  waszej  modlitwie  ja  chcę  dostą

pić  usprawiedliwienia”  (do  Filadelfian  8,  2).  Właśnie  dlatego,
że  chrześcijaństwo  nie  jest  przede  wszystkim  nauką  teore
tyczną,  teologią,  wierni  muszą  dążyć  do  osobistego  spotkania

z Chrystusem w modlitwie i do wspólnego przeżywania Jego
obecności w zgromadzeniu eucharystycznym.

Dla Ignacego modlitwa jest czynnością wewnętrzną,

zatopieniem  się  w  Duchu  Świętym  i  połączeniem  z  Jezusem
Chrystusem,  którego  ostatnim  etapem  na  ziemi  jest  oddanie
życia  dla  przypieczętowania  swojej  wiary  i  ostatecznego  ze
spolenia  się  z  Nim.  Ale  do  męczeństwa  trzeba  się  przygoto
wywać przez całe życie w wierności Duchowi Chrystusa.

Tak też myśli św. Polikarp, młodszy od Ignacego biskup

Smyrny. On też chce się przygotować do męczeństwa i nawet

w chwili aresztowania prosi o jedną godzinę zwłoki, aby

móc się pomodlić („Męczeństwo Polikarpa” 7, 2, Michalski,
dz. cyt., s. 213).

Pierwszą cechą tej modlitwy jest powszechność. Obej

muje ona wszystkie Kościoły i cały świat. Samorzutnie przyj
muje formę anafory liturgicznej, kończy się doksologią tryni-
tarną, mało typową dla tego okresu, tym cenniejszą dla nas:

„Boże wszechmocny, Ojcze naszego umiłowanego i bło

gosławionego  Syna,  Jezusa  Chrystusa,  dzięki  któremu  możemy
Ciebie  poznać,  —  Boże  Aniołów,  Mocy  i  całego  stworzenia,
w  szczególności  całej  rzeszy  sprawiedliwych,  którzy  żyją  przed
obliczem  Twoim,  błogosławię  Cię  za  to,  że  uznałeś  mię  god
nym, bym tego dnia i o tej godzinie uczestniczył wraz z mę-

czennikami Twymi w kielichu Chrystusa Twego, na 7.mar.
twychwstanie i żywot wieczny, z duszą i ciałem, w nieskazi

telności Ducha Świętego. Obym wśród nich dziś stanął przed

obliczem Twoim jako ofiara piękna i przyjemna, do której Ty

sam, prawdomówny Boże, mię przygotowałeś, którą mi prze-

po«iedxiałe< a obecnie urzeczywistniłeś. Za to i za wszystko

chwalę Cię, błogosławię i uwielbiam, przez wiekuistego, nie
biańskiego arcykapłana Jezusa Chrystusa, umiłowanego Syna

Twego, przer którego Tobie wraz z Nim i Duchem Świętym

cześó, teraz i na wieki wieków, amen* (.Męczeństwo* 14, 15,

przeł. M. Michalski, dz. cyt. 215—216).

Tematy modlitwy chrześcijańskiej wymienia Polikarp

w zachowanym liście do Filipian: .Módlcie się za wszystkich

świętych, módlcie się też za królów i władców i książąt, i za

tych, którzy was prześladują i nienawidzą, i za nieprzyjaciół

krzyża, ażeby się owoc wasz pokazał wszystkim, abyście byli

doskonali w Chrystusie* (przeł. A. Lisiecki, POK I, s. 267).

Z Justynem w pierwszej połowie II w. przechodzimy do

kontemplac[i typu

filozoficznego. Nie można mówić o Justy

nie, jako o założycielu szkoły filozoficznej. Jego filozofia jest

eklektycznym zbiorem ówczesnych nurtów filozoficznych. Ale

jego mentalność, jego

postawa umysłowa jest filozoficzna.

Karmiony Starym Testamentem, Justyn przedstawia Chrystusa

jako

Arcykapłana ukrzyżowanego, który ustanowił swój Ko

ściół jako .dom modlitwy i Bożej czci* (Dialog z Tryfonem

86. 4 i 6, przeł. A. Lisiecki, POK 4, 258

—259). Tam właśnie

grzesznicy mogą spodziewać

się pojednania. Nie przyszła więc

jeszcze pora na hellenizację modlitwy i liturgii. To będzie ‘
dzieło

III wieku, kiedy teoretykami modlitwy i ascezy będą

autentyczni teologowie, znawcy i wyznawcy walorów helleń

skich. To będzie dzieło Klemensa i Orygenesa.

Ireneusz

Lyoński (koniec II w.) to prawdziwy „vir ecclesia- I

sticus*. Dla niego myśl spekulatywna nie ma wartości, jeśli czło-

wiek nie

prowadzi jej w Kościele, który jest przybytkiem Ducha

Bożego. Z

Kościołem trzeba wierzyć, z Kościołem się modlić.]

A dzięki modlitwie rozrasta się Ciało Chrystusa. Postawa czło- ,

wieka to postawa żebraka, który prosi i który umie dziękować."

III wiek to jeden z wielkich etapów myśli i duchowości

chrześcijańskiej.  Chrześcijanie  żyją  w  świecie  konkretnym.
W  środowiskach  intelektualnych  dokonuje  się  wówczas  istotna
ewolucja  filozofii.  Ze  spekulacji  metafizycznej  i  teoretycznej
przechodzi  ona  najpierw  w  dziedzinę  mądrości  życia  (moralizm)
i  stopniowo  przybiera  cechy  prawdziwej  mistyki,  celem  wyzwo
lenia  człowieka  z  więzów  materii  (mistyka  zbawienia).  Kształtuje
się  neoplatonizm,  który  jest  wynikiem  splotu  przesłanek  plato-
nizmu,  od  dawna  już  zabarwionego  pitagoreizmem,  z  nurtem
stoickim, z kolei zabarwionym moralizatorstwem cynickim.

Innymi słowy „filozofia”, która w języku chrześcijańskim

IV  wieku  będzie  oznaczać  „życie  doskonałe”,  szczególnie
mnichów,  ale  także  wszystkich  ludzi  dobrej  woli  (zob.  „Ere
mity  zm  serca”.  W:  „Collectanea  Theologica”,  1967,  z.  3,  s.  55—

72), nabiera ostatecznie w III wieku, szczególnie dzięki Pio*
tynowi w świecie pogańskim, cech wybitnie religijnych (zob.

wstęp A. Krokiewicza do jego przekładu „Ennead” Plotyna,
Warszawa 1959). Wśród chrześcijan wschodnich wystąpi to
najwyraźniej u Klemensa Aleksandryjskiego i u Orygenesa.

W świecie łacińskim dwaj główni pisarze tego okresu,

Tertulian  i  św.  Cyprian,  układają  formalne  traktaty  o  modli
twie.  Tertulian  wprawdzie  odrzuca  wszelką  filozofię,  która
w  jego  mniemaniu  jest  poszukiwaniem  drogi  zbawienia,  a  więc
nam  niepotrzebna,  skoro  osiągnęliśmy  zbawienie  w  osobie

Jezusa Chrystusa, ale rozprawia się z nią metodą filozoficzną.
Jego rozprawa o modlitwie, pozbawiona akcentów mistycznych,

została ułożona w stylu homilii, zakończonej doksologią (PL I,

1149—1196). Przemawia tu nauczyciel.

Początek rozprawy (l—9) to komentarz do Modlitwy Pań

skiej, pierwszy, jaki w ogóle ukazał się w piśmiennictwie chrze
ścijańskim. Druga część (10—27) to polecenia moralne na temat

modlitwy.  Autor  przemawia  na  kanwie  Chrystusowego  Kazania
na  Górze,  podkreślając  fakt,  że  Pan  Jezus  nawet  wtedy,  kiedy
podaje  jakieś  sformułowanie  szczegółowe,  zawsze  dąży  do
pouczenia  wiernych  o  modlitwie  wewnętrznej:  „każdy  bowiem
powinien  wiedzieć,  że  Bóg  może  go  wysłuchać  i  dostrzec  go
wszędzie, nawet w najbardziej ukrytym miejscu”.

Tertulian podaje wskazówki bardzo praktyczne. Np. aby

polecenie Chrystusa .Proście a otrzymacie" miało jakiś sens,

to wierni powinni najpierw przebaczyć, wyeliminować ze swo

jego serca wszelką złość, pojednać się z braćmi, oczyścić się

sami z wszelkiej złej intencji, bo .ducha nieczystego nie wy

słucha Duch Święty", to .nie ręce, ale serce trzeba oczyścić".

Z tej okazji Tertulian opisuje chrześcijański zwyczaj wycią

gania rąk podczas modlitwy, .jak Chrystus wyciągnął ręce na

krzyżu” i przypomina także zwyczaj zwracania się ku wscho

dowi, bo Chrystus jest naszym wschodzącym słońcem. W nie

dzielę wierni modlą się w postawie stojącej, natomiast w dni

postne i w wigilie modlimy się na klęczkach. Zanotujmy, że

od średniowiecza, a nawet wcześniej pod wpływem zwyczajów

germańskich rozpowszechnił się zwyczaj modlenia się prawie

wyłącznie na klęczkach: to jest postawa poddanego wobec

swojego władcy. Później dominowało w religii głębokie po

czucie winy i świadomość naszej natury grzesznej. Zapomniano

o tym, że stan Chrystusa zmartwychwstałego nie jest jakimś

stanem przejściowym.

Przy

końcu rozprawy (28—29) występują jak zwykle

w tym okresie uwagi o znaczeniu kosmicznym modlitwy ludz

kiej: człowiek stanowi streszczenie całej przyrody, w nim mo

dli się duch, modlą się stworzenia bezrozumne i nawet stwory

czysto materialne.

W następnym pokoleniu mamy do czynienia ze św. Cy

prianem — prawdziwym mistykiem, poddającym się świado

mie kierownictwu Ducha Świętego, działającym .z natchnienia

i rozkazu Pana” (List 63, 1, przeł. W. Szołdrski, .Pisma Sta

rochrześcijańskich Pisarzy", t. I, Warszawa 1969, s 203; por.

wstęp do rozprawy „Ad Fortunatum", POK 19, s. 275). Biskup

kartagiński nie podejmuje żadnej decyzji bez dłuższej rozmowy

wewnętrznej z Panem, a na prośby do niego skierowane o ra

dy praktyczne odpowiada, że trzeba się raczej spodziewać

ich od natchnienia Ducha Świętego.

W rozprawie o Modlitwie Pańskiej przypomina, za Ter-

tuJianem, że modlitwa .Ojcze nasz" ustanawia nas czcicielami

Bogd

„w duchu i prawdzie”, szczególnie dlatego, że sam

Duch Święty, obiecany przez Syna i przez Niego zesłany skiero
wuje nasze serca ku Ojcu (De Dom. Or. 2, POK 19, 226—227).
A więc wstępujemy w nurt życia Trójcy Świętej i dlatego
modlitwa nasza musi być skromna i pokorna, dyskretna i cicha,

. jak modlitwa Anny, matki Samuela (De Dom. Or. 5, s. 228).

Tak modli się psalmista (Ps 4, S), tak prorok Baruch (6, 5):
„Mówcie sobie w myśli: Tobie, Panie, należy się cześć".

Wreszcie nigdy nie wolno zapominać, że modlitwa nasza

(

nie zamyka się w kręgu trosk indywidualnych. Jest ona zawsze

ostatecznie aktem publicznym i wspólnotowym (De Dom. Or.

■ 8 i 10, s. 230—231), na cześć Trójcy Świętej oraz w kontekście

dobrych uczynków i postów, które zawsze mają znaczenie

| społeczne (tamże, 34 i 32, s. 249 i 247—248).

Klemens Aleksandryjski (koniec II w.) jest przede wszyst-

: kim filozofem. Dla niego idea) chrześcijański występuje w tzw.
| doskonałym gnostyku, czyli w człowieku oddanym kontem

placji („theoria"). Jego „theoria" to bystrość wzroku wew
nętrznego, obejmującego Boży plan zbawienia. Stanowi ona

szczyt mądrości chrześcijańskiej. „Gnostyk” Klemensa stara

i się wykonywać polecenia Boże i przekazywać innym ludziom

; mądrość, zaczerpniętą z Objawienia (Stromateis II 10, 46).

Dla niego modlitwa jest rozmową (.homilia") z Bogiem. Jej
szczytowym punktem będzie wyraz dziękczynienia za dar po-

iznania Boga. Nie musi ona się przejawiać na zewnątrz, a po

winna raczej dążyć do ciszy wewnętrznej, utożsamiać się
z naszym oddechem, obejmować całe nasze życie. „Gnostyk”

żyje obecnością Bożą, szczególnie obecnością Chrystusa, który
bierze udział we wszystkich naszych czynnościach, nawet

ardzo prozaicznych („Pedagog” II 43, 2). Cała aktywność

udzka ma wydźwięk religijny, a cała nasza wiedza powinna

akorzeniać się w nienaruszalnej triadzie wiary, nadziei i mi-

ości, ale czerpać życiodajne soki z miłości.

Największym jednak mistykiem tego okresu i formalnym

eoretykiem modlitwy to Orygenes (+ 254), który będzie mis-
rzem wielkich Ojców Kapadockich, nachnieniem doktryny

wagriusza z Pontu i mistyki Pseudo—Dionizego.

Antologia

WSOTsnM

Ola niego źródłem wszelkiej mądrości jest Chrystus szcze

gólnie taki, takiego opisu|e św. Jan. Nikł nie zgłębi Ewangelii

św. Jana, jeśli nie spocznie na Sercu Jezusa i nie przyjmie Maryi

za Matkę (In lo I 6, PG 14. 32). „Jedynie Chrystus wyleczy mnie

i wyzwoli ze wszystkich słabości moich. On |edyny udzieli mi

swojego Ducha, abym zgłębił Pisma natchnione” (np. Contra

Celsum VI 13, PG II. 1309).

Wszelka modlitwa musi jednak być skierowana do Ojca,

który jest 0|cem Słowa Wszechmocnego, Ojcem Oblubieńca j

dusz naszych. Jedynie Oblubieniec udostępni nam skarby

tajemnic Bożych nie tylko po to, byśmy zostali oświeceni,

ale po to jeszcze, byśmy otrzymali mądrość Bożej wymowy,

która pozwoli nam przekazać te tajemnice czytelnikom naszym

(In Cantic. II).

W dydaktycznej rozprawie o modlitwie (PG 11, 425—452)

jednym z

ostatnich dzieł jego życia, Orygenes zachęca nas

do skierowania modlitwy jedynie ku Ojcu za pośrednictwem

Syna, który dzięki Duchowi pozwala nam prosić o wszystko,

nam jest potrzebne — ale w dziedzinie tylko duchowej — ‘

i kieruje naszym dziękczynieniem (De or. 15, 2, 4). Nie ma

dnia dla chrześcijanina, który by nie był dla niego prawdziwą -

Paschą, tzn. przejściem, ponieważ wszystkie nasze myśli, wszyst

kie słowa, wszystkie czynności prowadzą nas z życia doczes

nego do świętego miasta Jeruzalem, gdzie przebywa Ojciec.

Bez przerwy przeżywamy święte dni Pięćdziesiątnicy Paschal-

nej przez uczestnictwo w Duchu Świętym (por. Contra Celsum

VIII 22).

Nie ma wiec przerwy w naszej modlitwie, bo przecież'

żyjemy we wspólnocie, która bezustannie się modli. Módlmy^

się o czystość serca, tzn., aby serce nasze nie było zaprząt

nięte sprawami ziemskimi. Módlmy się za przyszłych męczen^

ników, aby zachowali pokorę i nie tracili męstwa. Prośmy,

o pokój zewnętrzny i wewnętrzny. Módlmy się o dar miłości

Bożej (por. In Gen. hom.

II, 6; XV 7; In Ex.

hom.

XIII 3; In

Ezech. hom.

XII 5,

etc...).

Orygenesa dokonuje się w mentalności wiernych

przejście z mistyki męczeństwa do mistyki ascezy typu pu

stelniczego,  którą  zaczynają  określać  jako  nową  formą  męczeń
stwa  (stąd  późniejsze  ujęcie  profesji  zakonnej,  jako  nowego
chrztu  i  zwyczaj  zmiany  imienia  w  nowicjatach).  Etapy  ducha
modlitwy w ujęciu Orygenesa są następujące: najpierw prośba

0  dobra  duchowe  („deesis”),  potem  czyste  obcowanie  z  Bogiem
(„proseuche”),  dalej  zachwycanie  się  chwałą  Bożą  („doksolo-
gia”).  Jest  to  już  dar  wizji  uszczęśliwiającej,  ale  wizji  w  miłości,
uwieńczonej  orędownictwem  za  braci  („enteuksis”)  (De  Or.

14, 2). Ponad tym wszystkim jednak stoi krzyż Chrystusa,

który otwiera drogę do zmartwychwstania.

Takie były pierwsze przejawy i pierwsze próby teorii

modlitwy  w  chrześcijaństwie.  Trudno  osiągnąć  pełną  wierność
w  streszczeniu  elementów  obszernej  analizy,  która  i  tak  zajęła
się  tylko  z  lotu  ptaka  trzema  pierwszymi  wiekami.  Można  je
dnak w skrócie powiedzieć, że w okresie Ojców apostolskich
1  w  następnych  pokoleniach  aż  do  Orygenesa,  źródłem,  fun
damentem  i  celem  wszelkich  opracowań  i  większości  przeja
wów  modlitwy  jest  osoba  Jezusa  Chrystusa.  Jezus  Chrystus
zapewnia  i  stanowi  jedność  całego  ludu  Bożego,  wszystkich

ludzi powołanych do Królestwa. Cała wiara i modlitwa na
niej oparta obracają się dokoła przyjścia Chrystusa i dokoła

jedności  Syna  Bożego  z  Ojcem.  Jego  modlitwa,  która  jest  dzie
łem  Ducha  i  nasza  modlitwa,  która  tak  samo  jest  dziełem
Ducha  Bożego,  łączą  nas  w  jednym  Misterium.  A  Misterium
to,  które  polega  na  spotkaniu  Boga  i  człowieka  szukających
się  wzajemnie,  przedstawia  dwa  aspekty,  nieraz  równocześnie,
mianowicie  przeżycia  osobistego  i  doświadczenia  wspólnoto
wego.  Dwa  teksty  Orygenesa  mogą  posłużyć  na  zakończenie

do  uwydatnienia  tych  dwóch  aspektów.  Pierwszy  zaczerpniemy
z  homilii  II  o  Pieśni  nad  pieśniami  (In  Cantic.  II  8):  „Piękna
i  chwalebna  jest  rana,  jaką  zadaje  miłośćl  Jeden  człowiek
ulega  pociskom  cielesnej  miłości,  drugi  jest  zraniony  żądzami
ziemskimi,  ale  ty  ofiaruj  bezbronne  swe  członki  i  całą  twoją
istotę  wybornemu  grotowi,  wspaniałej  strzale,  bo  łucznikiem

tutaj jest Bóg. Słuchaj Pisma św., które mówi o tej samej

strzale, a raczej wpadaj w zachwyt, słuchając tego, co mówi

sama strzała: ustanowił mnie strzałą wybraną, schował mnie

w swoim kołczanie, i powiedział do mnie: wielką to łaską dla
ciebie, być nazwanym moim dzieckiem (por. Iz. 49, 2 — łac.).

Zrozum, co mówi strzała i jak ją wybrał Pan. A jak szczęśliwym
losem jest doznać rany z tej strzały! Tą strzałą zostali poranieni

ci. którzy z sobą dyskutowali, mówiąc-. Czyż nie zagorzało serce

nasze w drodze, kiedy nam wyjaśniał Pisma?” (Lk 24, 32).

Drugi tekst, zacytowany przez Pamfila w jego Apologii

Orygenesa (PG 17, 588), mówi o wspólnym powołaniu wszyst
kich wiernych do utożsamiania się z Chrystusem:

.Podobnie jak istnieje tylko jeden Duch Święty, ale tyle

jest świętych dusz, ilu chrześcijan, w których Duch Święty
zamieszkuje, podobnie trzeba mówić o Chrystusie, bo z jed

nego Chrystusa wywodzi się wielu Chrystusów, mianowicie

ci wszyscy, o których Pismo św. mówi: Nie dotykajcie moich
Chrystusów, a proroków moich nie prowokujcie (PG 104,

15 — LXX). Podobnie też od jednego Boga, wielu przyjmuje

nazwę bogów, mianowicie ci wszyscy, w których Bóg przeby

wa. Jednakże dla nas istnieje tylko jeden Bóg prawdziwy, od
którego wszystko pochodzi; jeden Bóg prawdziwy, który jak

gdyby  udzielał  boskości,  i  jeden  jest  Chrystus,  który  ustanawia
Chrystusów  i  jeden  Duch  Święty,  który,  włączony  w  dusze,
czyni  je  świętymi.  A  podobnie  jak  Chrystus  ustanawia  innych
Chrystusów,  tak  też  z  tej  przyczyny,  że  jest  On  właściwie
jedynym Synem Boga, ustanawia On synami Bożymi tych wszyst

kich, którzy od Niego otrzymują ducha synów przybranych”.

•

Oby antologia, którą oddajemy w ręce czytelnika, zachę

ciła każdego do odnalezienia własnego stylu modlitwy, a może
i niejednego do wznowienia lub zapoczątkowania żywego
obcowania z tekstami Ojców naszej wiary.

MODLITWA PRZED ROZMYŚLANIEM

Proszę Cię, Panie, Boże mój, pozwól mi Ciebie poznać,

daj  mi  Ciebie  ukochać,  abym  cieszył  się  Tobą  wiecznie.  Jeśli
w  tym  życiu  nie  będę  mógł  osiągnąć  tego  w  pełni,  pozwól
mi  przynajmniej  wzrastać  w  coraz  doskonalszym  poznaniu
Ciebie i w Twojej miłości, aby w Tobie była moja pełna radość,

— tu w nadziei, tam w rzeczywistości.

Panie Boże, Nasz Ojcze! Radzisz nam, co więcej, nakazu

jesz, aby Cię prosić przez Twojego Syna o naszą pełną radość.

Więc przez Chrystusa Cię proszę, udziel mi łaski, abym Cię
szukał z radością. Mój duch będzie się zastanawiał nad tym,

mój język będzie mówił o tym, moja dusza będzie za tym
tęsknić, moje ciało będzie tego pragnąć, cała moja istota będzie

chciała doznać pełnej radości — aż wejdę do radości mojego

Pana. Amen.

Wedlu; św. Bonawentury, Soliloquium IV 27.

MODLITWA PO ROZMYŚLANIU

Panie, Boże mój, wierzę w Ciebiel Wierzę w Ojca i Syna

i Ducha Świętego! Po tym rozmyślaniu wracam do jego począt
ku. Dziękuję Ci najserdeczniej za to, że moje dzisiejsze rozmy
ślanie mogło być dobre. Dałeś mi tyle sił, abym Cię szukał.

Ty  bowiem  pozwalasz,  abym  Cię  znalazł!  Ty  dajesz  nadzieję,
że  odnajdę  Cię,  chociaż  ciągle  jeszcze  Cię  szukam.  Chciałem
wprawdzie rozumem zgłębić to, w co przecież wierzyłem, wierzę
i  wierzyć  pragnę.  Chciałem  Cię  poznać,  by  Cię  więcej  ukochać
i  lepiej  Ci  służyć  w  całym  moim  życiu.  Lecz  ustaje  mój  słaby
rozum. Panie, Boże mójl Jedyna moja nadziejol Wysłuchaj mniel

Spraw,  abym  nie  uległ  zmęczeniu  i  nie  zaniechał  dalszego
poszukiwania  Ciebie,  lecz  abym  zawsze  gorliwie  szukał  Two
jego  Obliczał  (Ps  104,  4).  Pozwól  mi,  błagam  Cię  pokornie,

cieszyć się świadomością Twojej obecności, a przez pamięć,

poznanie i miłość zawsze się z Tobą jednoczyć. Amen.

Wedlu; św. Au;ustyna, Trójca Św. XV 28, 51.

I. CZŁOWIEK (J l

12; Ps 8, 5-7)

1. CZŁOWIEK WYOBRAŻENIEM BOGA

Człowiekul Obudź się i poznaj swoją godnoićl Pamiętaj,

że zostałeś stworzony na obraz Boży (Rdz l

26): zniszczony

wprawdzie  w  Adamie,  lecz  odnowiony  w  Chrystusie!  Widzial
nymi  stworzeniami  posługuj  się  tak  jak  należy,  jak  posługujesz
się  ziemią  i  morzem,  niebem  i  powietrzem,  źródłami  i  rzekami!
Wszystko,  co  w  nich  piękne  i  godne  podziwu,  niech  cię  za
chęca  do  nieustannego  wysławiania  Stwórcy!  Nie  poddaj  się
temu  światłu,  którym  rozkoszują  się  ptaki  i  węże,  zwierzęta
dzikie  i  oswojone,  owady  i  robaczkil  Zewnętrzne  światło
niech  widzą  twoje  oczy,  ale  całą  duszą  wchłaniaj  w  siebie
.światłość  prawdziwą,  która  oświeca  każdego  człowieka,  gdy
na  świat  przychodzi**  (J  1,  9).  Mówi  o  niej  Prorok:  .Zbliżcie  się
do  Niego,  byście  się  rozpogodzili,  by  oblicze  wasze  nie  doznało

wstydu"  (Ps  33,  6).*  Bo  jeśli  jesteśmy  świątynią  Boga  i  Duch
Boży  mieszka  w  nas  (1  Kor  3,  16),  większe  jest  to»  co  każdy
wierny  ma  w  sobie,  niż  co  podziwia  na  niebie.  Nie  znaczy
to,  najmilsi,  żebyśmy  wam  doradzali  naszym  słowem  jakąś
pogardę  dla  dzieł  Bożych  albo  kazali  uważać,  że  wszystko,

co dobry Bóg stworzył jako dobre, sprzeciwia się waszej

wierze. Posługujcie się jednak każdym stworzeniem i całym
pięknem tego świata rozumnie i umiarkowanie!

św. Leon W., Kazanie na Narodzenie Pańskie (XXVII) VII 6.

C z ł o w i e k j e s t w s p a n i a ł y m w y o b r a ż e n i e m

B o g a (Kol 3, 10)

Ponieważ uczestniczy w chwale Bożego Ciała, staje się

coraz piękniejszym wyobrażeniem Stwórcy, odpowiednio do
pierwotnego

planu

stworzenia

pierwszego

człowieka.

śmierci  grzechu  i  starego  człowieka  przemienia  się  w  nowe
go  człowieka  według  Bożego  zamiaru.  Gdy  coraz  głębiej
poznaje  Boga  i  staje  się  przez  to  Jego  wyobrażeniem,  osiąga
pełnię  swej  doskonałości.  W  prawdziwej  wierze  odbywa  w  tym
życiu  swoją  pielgrzymkę  do  wieczności  i  przez  całą  wiecz
ność pozostanie wyobrażeniem swego Stwórcy.

Św. Hilary, Trójca Św. XI 49

Stworzył Bóg człowieka na twe wyobrażenie

*(Rodź 1,27)

Dzięki niech będą Panu. Bogu naszemu, który, po stwo

rzeniu takiego dzielą, mógł odpocząć. Kiedy stworzy! niebo,

nie czytam, że odpoczął. Stworzył ziemię, nie czytam, ze odpo
czął. Stworzył słońce, księżyc i gwiazdy: I wtedy nie czytam,

że odpoczął. Ale czytam, te, kiedy stworzył człowieka, wtedy

dopiero odpoczął. Bo miał już stworzenie, któremu mógłby

odpuścić grzechy. Dlatego Stwórca dopiero teraz odpoczął^.
Niech Mu będzie cześć i chwała, nieustanne trwanie od wieków

i teraz i zawsze i na wieki wieków. Amen.

Św. Ambroży. Heitemeron VI 10, 76 pa»ttra.

C z ł o w i e k w y o b r a i e n i e m i c h w a ł ą B o g a
Poznaj, człowieku, samego siebie; poznaj piękno swej

duszy: Jesteś wyobrażeniem Bogal Poznaj, człowieku, samego
siebie: Jesteś chwałą Bogal Błyska w nas, o Boże, przedziwny

promień Twej wielkości. Niech Cię chwali rozum ludzki, od

blask Twej mądrości! Gdy spojrzę na moją duszę, którą Ty,
Boże, przenikasz w najskrytszych nawet jej myślach i uczuciach

najgłębszych, poznaję tajemnice Twojej wiedzy.

św. Ambroży. Htstemeroo VI 8, 50

D l a c z e g o B ó g s t w o r z y ł c z ł o w i e k a ?
Pozostaje mi wyjaśnić, dlaczego Bóg stworzył człowieka.

Jak  świat  stworzył  dla  człowieka,  tak  człowieka  stworzył  dla
siebie,  jako  kapłana  w  świątyni  Bożej,  badacza  dzieł  i  spraw
niebieskich!  On  bowiem  jeden,  ponieważ  ma  rozum  i  myśli,
może  poznać  Boga,  podziwiać  Jego  dzieła,  zauważyć  Jego
moc  i  potęgę.  Dlatego  też  został  obdarzony  zdolnością  zasta
nawiania  się,  myślą  i  roztropnością.  On  jeden  tylko  spośród
wszystkich  istot  żyjących  został  stworzony  o  prostej  postawie
ciała,  aby  to,  jak  się  wydaje,  podniecało  go  do  kontemplacji
Stwórcy.  Dlatego  on  jeden  tylko  otrzymał  mowę  i  język  jako
tłumacza  myśli,  aby  mógł  głosić  majestat  swego  Pana.  Wresz
cie  dlatego  jemu  wszystko  zostało  poddane,  aby  on  aam  był
poddany  Bogu,  swemu  Jedynemu  Stwórcy.  Jeśli  więc  Bóg

chciał,  aby  człowiek  był  Jego  czcicielem  i  dlatego  tak  go
wywyższył,  że  panuje  nad  wszechświatem,  to  bardzo  słuszne
jest  kochać  i  Tego,  który  tyle  mu  dał,  i  człowieka,  złączonego
z  nami  węzłem  Bożego  Prawa.  Nie  godzi  się  bowiem,  aby
czciciel  Boga  obrażał  drugiego  czciciela  Boga.  Stąd  rozumiemy,
że

człowiek

został

stworzony

dla

religii

sprawiedliwości.

Świadczy

tym

Marek

Tuliusz

Cyceron*

swym

dziele

„O prawach”, gdy mówi: „Spośród wszystkiego, co stanowi

przedmiot dysput ludzi uczonych, nic z pewnością nie jest

cenniejsze od należytego zrozumienia tej prawdy, że urodzili

śmy  się  i  zostaliśmy  powołani  do  sprawiedliwości”.  A  jeżeli
to  jest  szczerą  prawdą,  więc  Bóg  pragnie,  aby  wszyscy  ludzie
byli  sprawiedliwi,  tj.,  aby  kochali  Boga  i  ludzi,  a  mianowicie,
by  Boga  czcili  jako  Ojca,  człowieka  zaś  kochali  jak  brata;

bo na tych dwóch zasadach opiera się cała sprawiedliwość

Kto więc albo nie uznaje Boga, albo szkodzi człowiekowi,

ten żyje niesprawiedliwie i niezgodnie ze swoją naturą, a w ten

sposób obala podstawę nauki Bożej i Prawo Boże.

LtkUncjuit, Goić w Boty XIV

2. GRZECH CZŁOWIEKA

Ludzie bardziej umiłowali ciemność aniżeli światło:

bo złe były ich uczynki

* (J 3, 19)

Co to znaczy? Czyje bowiem uczynki były dobre? Czy

nie  po  to  przyszedłeś,  Panie,  aby  usprawiedliwić  grzeszników
„Lecz  ludzie”,  mówisz  nam,  Panie,  „bardziej  umiłowali  ciem
ność  aniżeli  światło”.  Znaczenie  tych  słów  polega  na  tym,
że  wielu  umiłowało  swe  grzechy,  wielu  wyznało  swe  grzechy.

Kto bowiem wyznaje swe grzechy i z nich się oskarża, ten

już  działa  z  Bogiem.  Bóg  oskarża  twoje  grzechy.  Jeśli  I  ty
z  nich  się  oskarżasz,  wtedy  jednoczysz  się  z  Bogiem.  Człowiek
i  grzesznik  to  jakby  dwie  różne  rzeczy:  Czym  jest  człowiek,

tego dokonał Bóg, a czym jest grzesznik, tego dokonał czło

wiek. Zniszcz to, co sam uczyniłeś, aby Bóg ocalił to, co On
uczynił. Musisz znienawidzić w sobie własny uczynek i kochać
w sobie dzieło Boże. Kiedy jednak zacznie ci się nie podobać

to,  co  sam  uczyniłeś,  i  bolejesz  nad  tym,  co  zrobiłeś  —  wtedy
twoje  uczynki  zaczynają  być  dobre.  Przyznanie  się  do  złych
uczynków  jest  początkiem  dobrych.  Spełniasz  wtedy  wyma

gania prawdy i zbliżasz się do światła. Co to znaczy, że apel-

niasz wymagania prawdy? Że nie pieścisz siebie samego, nie
pobłażasz sobie, nie pochlebiasz sobie. Nie mówisz: Jestem

sprawiedliwy,

gdyż

jesteś

niesprawiedliwy.

ten

sposób

zaczynasz spełniać wymagania prawdy. Zbliżasz się jednak

do światła, aby się okazało, źc twoje uczynki zostały dokonane

w Bogu. Bo i to, że nie podoba ci się twój grzech, nie nastąpi

łoby, gdyby Bóg nie udzielił ci światła i gdyby nie zajaśniała
dla ciebie Jego prawda. Bo kto po otrzymaniu upomnienia

nadal kocha swe grzechy, ten nienawidzi światła, które go
upomina, i ucieka przed nim, aby nie potępiono jego złych

uczynków, które kocha. Kto zaś spełnia wymagania prawdy,
ten potępia w sobie każde własne zło. Nie oszczędza siebie,

nie przebacza sobie, aby Bóg mu przebaczył. Jeśli chce, aby
Bóg mu przebaczył, sam uznaje w sobie zło i zbliża się do

światła. Wdzięczny jest Bogu za to, że mu pokazał, co ma

w  sobie  nienawidzić.  Mówi  Bogu:  „Odwróć  oblicze  swe  od
moich  grzechów**,  i  powtarza  znowu,  co  powiedział  przedtem:
„Uznaję  bowiem  nieprawość  swoją,  a  grzech  mój  jest  zawsze
przede mną" (Ps 50, 11 i 5).

Św. Augustyn, Wykład Ewangelii św. Jana XII 13.

E r r a r e h u m a n u m e s t
Ponieważ więc i zbłądzić jest rzeczą ludzką, a wyznać

swój błąd oznaką mądrego człowieka, więc ty, który mnie
potrafisz ganić, kimkolwiek jesteś, ty mnie — usilnie cię proszę

—popraw, nauczycielu!

Św. Hieronim, List do Pammachiusza LVtl 12.

G r z e s z n e p r z y w i ą z a n i a

Jak długo uwikłani jesteśmy w sprawy tego świata, tak

długo pochłania nas troska o dobrobyt i tak długo nie możemy

swobodnie myśleć o Bogu. „Cóż bowiem ma wspólnego spra-

wiedliwość z niesprawiedliwością? Albo cóż wspólnego ma

światło z ciemnością? Albo jakaż jest wspólnota Chrystusa

z Beliarem* lub wierzącego z niewiernym?" (2 Kor 6, 14—15).

„Nie  możecie",  mówi  Pan,  „służyć  Bogu  i  Mamonie”  (Mt  6,24).
Rozstanie  się  ze  złotem  jest  cechą  początkujących  nowicjuszy.
Tak  przecież  postąpili  Krates  z  Teb®  i  Antystenes*.  Od  do
skonałych  żądają  więcej:  Powinni  złożyć  Bogu  w  ofierze  całą
swoją  osobowość,  bo  tylko  to  jest  prawdziwie  chrześcijańskie
i apostolskie.

Św. Hieronim, Liit do Lucyniuiz* LXXi 3.

P o w ś c i ą g l i w o ś ć

Całą nadzieję moją pokładam, o Boże, tylko w Twoim

nieskończonym  miłosierdziu.  Daj,  co  rozkazujesz,  i  rozkazuj,
co  chceszl  Nakazujesz  nam  powściągliwość.  Ktoś  z  natchnienia
Twojego  powiedział:  „Wiedziałem,  że  nikt  nie  może  być  po
wściągliwy  inaczej,  tylko  jeśli  Bóg  udzieli  mu  tego,  a  i  to  już

było rzeczą mądrości wiedzieć, czyim darem jest powściągli

wość" (Mdr 8,21). Powściągliwość prowadzi nas do jedności,

od której oddaliliśmy się i rozpłynęli w wielości. Bo za mało

Cię kocha, kto na równi z Tobą jeszcze kocha coś, czego nie
kocha dla Ciebie. O Miłości, która zawsze płoniesz i nigdy

nie gaśnieszl O Boże, moja Miłości, zapal mnie! Nakazujesz
powściągliwość: daj, co rozkazujesz, i rozkazuj, co chceszl

Św. Auguityn, Wyznania X 29, 40.

M o d l i t w a g r z e s z n i k a
Boże! Przyjmij ofiarę mojego szczerego wyznania z ust,

które  mi  dałeś  i  pobudziłeś  do  uwielbiania  Twojego  Imienia.
Uzdrów  wszystkie  kości  moje,  by  mówiły:  „Któż  Tobie  po
dobny,  o  Panie?"  (Ps  34,  10).  Kto  Ci  coś  wyznaje,  ten  nie

poucza Cię o tym, co się w nim dzieje. Przed okiem Twoim

otwarte są zamknięte nawet serca, a zatwardziałość ludzka

nie stanowi dla Ciebie żadnej przeszkody. Ty możesz, jeśli
zechcesz,

stopić

twardość

każdego

serca,

nie

tylko

przez

Twoją litość, ale i przez wymierzanie kary. „Nikt przed żarem

Antologia

Twoim się nie schroni” (Ps 18, 7). Dusza moja dlatego powinna

Cię  chwalić,  aby  Cię  kochała;  powinna  wyznawać  ogrom  Two
jego  miłosierdzia,  aby  Cię  chwaliła.  Nie  przestaje  Cię  chwalić
i  nie  milczy  o  Tobie  cały  świat  przez  Ciebie  stworzony:  ani
duch

każdego człowieka przez usta zwrócone do Ciebie, ani

stworzenia  bezrozumne,  czy  stwory  czysto  materialne  przez
usta  tych,  którzy  je  obserwują.  Wszelkie  stworzenie  dlatego
Cię  chwali,  aby  dźwignęła  się  w  Tobie  ze  znużenia  nasza
dusza,  w  oparciu  o  to,  co  stworzyłeś,  i  by  do  Ciebie  doszła

przez ten świat, przedziwnie przez Ciebie stworzony, gdzie

jest orzeźwienie i prawdziwe umocnienie.

Św. Augustyn, Wyinanił V 1. PL 32, 705.

„Pomrzecie w grzechach waszych

" (J 8, 24)

Niech nikt nie mówi: Nie należę do tego świata. Kim

kolwiek jesteś, człowieku, „jesteś z tego świata” (J 8, 23).

Lecz przyszedł do ciebie Ten, który stworzył świat, i uwolnił

cię  z  tego  świata.  Jeśli  cię  pociąga  świat,  zawsze  wtedy  chcesz
być  światowy.  A  Jeśli  ten  świat  już  cię  nie  pociąga,  nie  jesteś
już  więcej  światowy.  Jeśli  jednak  jeszcze  dotąd  przez  jakąś
słabość  pociąga  cię  świat,  niech  zamieszka  w  tobie  Ten,  który

sprawia,  że  nie  jesteś  światowy,  a  wtedy  nie  będziesz  świa
towy,  nie  pozostaniesz  w  świecie  i  nie  usłyszysz  tego,  co
usłyszeli  Żydzi:  „Pomrzecie  w  grzechach  waszych”  (J  8,  24).
Wszyscy  bowiem  urodziliśmy  się  w  grzechu.  Wszyscy  do  tego,
czym  byliśmy  po  naszych  narodzinach,  dodaliśmy  jeszcze  przez
nasze  życie  coś,  przez  co  staliśmy  się  jeszcze  bardziej  światowi,
niż  wtedy,  kiedy  narodziliśmy  się  z  naszych  rodziców.  Gdzież

więc bylibyśmy teraz, gdyby nie przyszedł Ten, który nie miał

żadnego grzechu, aby zgładzić każdy grzech? Ponieważ Żydzi

w Niego nie uwierzyli, więc słusznie usłyszeli: „Pomrzecie
w grzechach waszych”. Chociaż nie mogliście w żaden spo

sób  nie  mieć  grzechu,  wy,  którzy  narodziliście  się  w  grzechu,
to  jednak,  jeśli  uwierzycie  we  Mnie,  mówi  Chrystus,  nie  pom
rzecie  w  grzechach  waszych,  choć  narodziliście  się  w  grze
chu.  Największym  nieszczęściem  Żydów  było  nie  to,  że  mieli
grzech,  lecz  to.  że  umierali  w  grzechu.  Tego  właśnie  powinien

unikać  każdy  chrześcijanin.  Dlatego  ludzie  udają  się  do  chrztu.
Dlatego  chorzy  pod  tym  względem  albo  zagrożeni  w  jakiś
sposób  pragną,  aby  im  przyjść  z  pomocą.  Dlatego  też,  gdy
matka  urodzi  dziecko,  niosą  je  zaraz  do  kościoła  pobożne  ręce,
aby  bez  chrztu  nie  zeszło  z  tego  świata  i  aby  nie  umarło
w  grzechu,  w  którym  się  narodziło.  O  jakże  nieszczęśliwy  jest
stan  i  marny  los  tych,  którzy  usłyszeli  z  ust  mówiących  prawdę:

„Pomrzecie w grzechach waszych!”

Św. Augustyn, Wykład Ewangelii św. Jana 38, 6.

3. CZŁOWIEK W POKUSIE

Panic, Boże mój, jedyna moja nadziejo, wysłuchaj mnie,

abym nie uległ zmęczeniu i nie zaniechał poszukiwania Ciebie,
ale bym zawsze gorliwie szukał Twojego Oblicza (Ps 104, 4).

Daj mi siły na poszukiwanie! Ty bowiem pozwalasz, abyśmy
Cię znaleźli. Ty dajesz nadzieję, że odnajdę Cię, chociaż ciągłe

jeszcze  Cię  szukam.  Przed  Tobą  jest  moc  i  niemoc  moja:  moc
zachowaj,  niemoc  uleczl  Przed  Tobą  jest  moja  wiedza  i  nie
wiedza.  W  bramie  przez  Ciebie  uchylonej,  gdy  stanę  tam,

przyjmij  mnie!  U  drzwi  zamkniętych,  kiedy  pukam,  otwórz  rai!
Chcę  pamiętać  o  Tobie,  chcę  Ciebie  poznać,  chcę  kochać  Cie
bie.  Pozwól,  niech  wzrasta  we  mnie  pamięć,  poznanie  i  miłość,
aż mnie całego odnowisz.

Św. Augustyn, Trójca Św. XV 28, 51.

.Życie człowieka fest męczarnią"

(Job 7, 1)

Niech każdy zrobi sobie dokładny rachunek sumienia

i postawi samego siebie przed własnym sądeml Niech zobaczy,
co kryje się w głębi jego serca: Ze nie ma w nim pokoju, jaki

daje  Chrystus  (J  14,  27),  lecz  przeciwnie,  toczy  się  tam  zacięta
walka  namiętności  z  pragnieniami  ducha.  Panuje  w  nim  po
garda  dla  pokory  i  pragnienie  wysokich  zaszczytów,  uciecha
z  niegodziwego  zysku  i  szukanie  tylko  przyjemności  w  powięk
szeniu  swojego  majątku  bez  miary.  Że  wreszcie  pożera  je  zja
dliwa  zazdrość  na  widok  powodzenia  sąsiada,  a  nieszczęście
wroga  daje  mu  powód  do  radości.  Gdyby  przypadkiem  ktoś
nie odkrył w sobie żadnej podobnej namiętności, to niech się

jeszcze zbada w szczerości ducha, jakie najczęściej nawiedzają

go  myśli.  Może  poddaje  się  próżnym  marzeniom  i  nie  oddala
szybko  swego  serca  od  tego,  co  mu  schlebia  i  szkodzi.  Bo
w  życiu  na  ziemi,  które  całe  jest  jedną  pokusą  (Job  7,  1),  nikt
nie jest całkiem wolny od odczuwania ponętnych poruszeń.
Nie  trzeba  się  dziwić,  że  zwyciężą  one  każdego,  kto  jest  zbyt

pewny siebie i nie ma lęku przed ich zwycięstwem nad sobą.
W  przekonaniu  bowiem,  że  łatwo  jest  uniknąć  grzechu,  kryje
się  pycha.  Taka  pewność  siebie  już  sama  jest  grzechem  według
słów  św.  Jana  Apostoła:  „Jeśli  mówimy,  że  nie  mamy  grzechu,

to samych siebie oszukujemy i nie ma w nas prawdy” (1 J 1, 8).

Św. Leon W, Kazanie na W. Post (XL1) III 1.

M o d l i t w a w p o k u s i e

Wysłuchaj, Panie, moją modlitwę, by nie upadła moja

dusza pod ciężarem Twojej próby; bym nie ustał w wyznawa
niu Tobie ogromu Twojego miłosierdzia, które mnie uwolniło

od  wszystkich  dróg  moich  najgorszych!  Stań  się  dla  mnie  słod
szy  niż  wszystkie  zwodnicze  ponęty,  którym  ulegałem.  Spraw,
bym  uścisnął  Twoją  prawicę  i  kochał  Cię  najgoręcej  całym
sercem  moim,  dlatego,  żeś  mnie  uwolnił  od  wszelkiej  pokusy
w  rozkoszy  Twojej  bez  końcal  (Ps  15,  11).  Tyś  bowiem,  Panie,
moim Królem i Bogiem! (Ps 5, 3).

Św. Augustyn. Wyznania 1 15, 24.

P o k u s a m ę c z e n n i k a

7 Męczeństwo jest straszne, lecz prowadzi do zbawienia.

Bogu także wolno uleczyć wszystko na życie wieczne przez

ogień, miecz i ból. 8 Podziwiasz lekarza w tym, że zaleca
środki lecznicze dostosowane odpowiednio do wielkości choro

by, kiedy mianowicie, choć uważany za okrutnego, przychodzi

z  pomocą  przez  to,  co  powoduje  cierpienie.  9  Lecz  Boga,  zbyt
gorliwego,  jak  sądzisz,  oskarżasz  jako  winnego,  jeśli  chce  zwal
czyć  zło  z  jego  przyczyną,  gdy  okazuje  pomoc  przez  wyrządze
nie  ci  rzekomej  krzywdy,  uwalnia  od  śmierci  przez  śmierć,  ratuje

od potępienia przez skazanie na potępienie, oddala męczarnie

przez męczarnie, znosi karę przez karę, daje życie przez zabta-

nie życia, pomaga ciału, gdy mu szkodzi i zachowuje duszę, gdy

ją zabiera. 10 Co uważasz za opaczne, jest bardzo rozumne. Co
bierzesz za surowość, jest dobrocią. Jeśli więc Bóg w ten spo

sób przy pomocy przemijających środków uzdrawia na wiecz
ność, więc powinieneś uwielbiać Boga za okazane ci dobro.

T«rtuliao, Lekarstwo na ukłucie skorpiona V 7—10 pAsaim.

Sprawiedliwy wobec Boya

(Łk 1, 6)

Nie każdy sprawiedliwy wobec człowieka sprawiedliwy

jest także wobec Boga. Inaczej patrzą ludzie, inaczej Bóg:

ludzie patrzą w twarz, Bóg w serce. Człowiek bowiem nie
może poznać tajników cudzego serca. Szczęśliwy w każdym

razie jest ten, kto sprawiedliwy jest w oczach Bożych! Ma

świadomość,  że  Bóg  go  widzi,  że  Bogu  samemu  odkrywa  zamy
sły  swego  serca.  Bóg  osądza  zasługę  sprawiedliwego  człowieka
według  jego  wewnętrznego  usposobienia,  a  nie  na  podstawie

wyników zewnętrznej jego działalności. Często bowiem dob

remu  zamiarowi  szkodzi  w  opinii  ludzkiej  niepomyślny  wynik
czynności  albo  złą  myśl  okrywa  zewnętrzny  tylko  blask  czynu.
Ten  tylko  jest  doskonały,  kogo  Bóg  uznał  za  takiego,  ten  Bóg,
którego nie można oszukać.

£w. Ambroży, Wykład Ewangelii św. Łukasza I 18 passim.

P o k u s a z a z d r o ś c i

10. Uczniowi Chrystusa nie wolno być zazdrosnym ani

zawistnym. Nie może być między nami sporu o wywyższenie.

Z  pokory  wyrastamy  do  szczytów.  Nauczyliśmy  się,  jak  mamy
się  podobać.  W  końcu  i  Apostoł  Paweł  poucza  nas  i  upomina,
abyśmy  jako  oświeceni  światłem  Chrystusa,  po  wyjściu  z  ciem

ności  nocnego  sposobu  życia,  spełniali  tylko  uczynki  światłości
(Rz  13,  12  —13).  Jeśli  ustąpiła  z  twego  serca  ciemność,  jeżeli
noc  przepędzona  została  stamtąd,  jeśli  mgła  została  rozwiana,
jeżeli  twoje  zmysły  oświecił  blask  dnia,  jeżeli  zacząłeś  być
człowiekiem  światła,  czyń  to,  co  należy  do  Chrystusa,  ponieważ

Chrystus jest światłem i dniem.

11. Czemu popadasz w ciemną zazdrość? Poco osłaniasz

się obłokiem zazdrości? Po co ślepią nienawiścią gasisz wszel

kie światło pokoju i miłości? Dlaczego powracasz do diabła,
którego się wyrzekłeś?

14. Jeżeli jesteśmy synami Boga, jeżeli już zaczęliśmy być

Jego  świątyniami,  jeżeli  po  otrzymaniu  Ducha  Świętego  żyjemy
święcie  i  według  Ducha,  jeśli  podnieśliśmy  oczy  z  ziemi  do  nie
ba,  jeśli  serce  pełne  Boga  i  Chrystusa  skierowaliśmy  do  rzeczy
wyższych  i  Bożych,  czyńmy  tylko  rzeczy  godne  Boga  i  Chry
stusa,  jak  zachęca  nas  do  tego  gorąco  Apostoł  (Kol  3,  I—4).
Jeśli  więc  w  chrzcie  umarliśmy  dla  cielesnych  grzechów  starego
człowieka  i  zostaliśmy  pogrzebani,  jeśli  zmartwychwstaliśmy

z Chrystusem przez odrodzenie dla nieba, starajmy się myśleć

o tym i czynić to, co należy do Chrystusa, jak poucza nas ten
sam Apostoł (1 Kor 15, 47—49). Wyobrażenie człowieka

niebieskiego możemy nosić tylko w tym, czym już zaczęliśmy
być, i wykazać podobieństwo do Chrystusa.

15. Bo na czym polega odmiana? By zmienić to, czym

byłeś  i  zacząć  być  tym,  czym  nie  byłeś;  by  widoczne  było
w  tobie  narodzenie  się  z  Boga;  by  odpowiedzią  dla  Boga  Ojca
był  taki  styl  życia,  który  może  nas  upodobnić  do  Boga,  aby

Bóg był uwielbiony w człowieku przez życie szlachetne i god

ne pochwały.

Św. Cypriao, O zazdrości i zawiści 10—11, 14—15.

Z n u ż e n i e

Otóż pierwszą rzeczą, o jakiej nas trzeba było przekonać,

jest wielka miłość Boga do nas, abyśmy przez rozpacz nie

stracili  odwagi  do  powstania  i  pójścia  do  Niego.  Abyśmy
jednak  nie  pysznili  się  naszymi  rzekomo  zasługami,  abyśmy
jeszcze  bardziej  nie  oddalili  się  od  Niego  i  w  poczuciu  naszej
mocy  nie  stali  się  jeszcze  słabsi,  dlatego  należało  nam  poka

zać,  w  jakim  stanie  Bóg  nas  ukochał.  Dlatego  tak  z  nami
postąpił,  abyśmy  raczej  Jego  mocą  szli  naprzód,  i  żeby  siła
miłości  wzrastała  w  ten  sposób  w  słabości  i  pokorze.  To  wła
śnie  oznaczają  słowa  Psalmu;  „Na  Twe  dziedzictwo  zesłałeś,

Boże, deszcz przeobfity i Tyś je znużone orzeźwił" (Ps 67, 10).

Deszcz przeobfity oznacza tu łaskę, daną nie dla naszych
zasług, lecz darmo, gratis, i stąd właśnie łaska, gratia, bierze

swoją  nazwą:  Dał  ją  nam  Bóg  nie  dlatego,  że  byliśmy  jej
godni,  lecz  dlatego,  że  chciał  dać.  Jeśli  to  poznamy,  nie  bę
dziemy  w  sobie  pokładać  nadziei,  bo  to  właśnie  według  Psalmu
oznacza  „znużenie”.  Doskonali  nas  przecież  Ten,  który  powie
dział  też  do  Apostoła  Pawła:  „Wystarczy  ci  mojej  łaski.  Moc

bowiem w słabości się doskonali” (2 Kor 12, 9). Trzeba więc

było przekonać człowieka, jak bardzo Bóg nas umiłował i ja
kich nas hmiłował: „jak bardzo” — żebyśmy nie popadli w roz
pacz, „jakich” — żebyśmy się nie unieśli pychą.

Św. Augustyn, Trójc* Św IV 1, 2.

Niewolnik grzechu

(J 8, 34)

O nieszczęsna niewolo! Cóż ma zrobić ze sobą niewolnik

grzechu? Do kogo się odwoła? U kogo złoży odwołanie i proś

bę? Dokąd ucieknie niewolnik grzechu? Ciągnie on ze sobą

samego siebie, dokądkolwiek umknie. Nie może jednak uciec

przed  samym  sobą  sumienie  obarczone  grzechem.  Nie  ma  żad
nego  miejsca,  gdzie  by  pójść  mogło.  Idzie  więc  za  sobą  samym.
Co  więcej,  nie  odchodzi  od  siebie.  Bo  grzech,  który  człowiek
popełnia,  jest  w  jego  wnętrzu.  Popełniło  się  grzech,  aby  doznać

jakiejś  cielesnej  przyjemości:  Przyjemność  mija,  zosiaje  grzech;
przemija  zadowolenie,  a  pozostaje  niepokój.  O  haniebna  nie
wolo!  Czasem  uciekają  tacy  do  Kościoła  i  najczęściej  znosimy
ich  jako  niekarnych:  choć  pragną  uwolnić  się  od  swych  pa
nów, to jednak nie chcą pozbyć się grzechów.

Uciekajmy się wszyscy do Chrystusa! Wołajmy do Boga,

który obdarza wolnością! Wołajmy o pomoc przeciwko grze

chowi! Prośmy, aby nas wykupił z niewoli grzechu i zbawił

przez Krew swoją! Albowiem tak mówi Pan: „Za darmo zosta

liście  sprzedani  i  bez  pieniędzy  zostaniecie  wykupieni”  (Iz  52,3).
Bez  waszej  zapłaty  zostaliście  wykupieni,  ponieważ  ja  zapłaciłem
za  was.  Tak  mówi  Pan.  Bo  sam  za  nas  zapłacił,  nie  srebrem  ani
złotem, lecz własną Krwią, ponieważ jesteśmy nędznymi sługami.

Św. Augustyn, Wyk Ud Ewangelii św. Jan* 41, 4 passim.

„On/ nie sq ze świata’ (J 17, 16)

Panie! Wezwałeś nas, więc wołamy do Ciebie, bo oto

usłyszeliśmy Twój głos. Wysłuchaj nas, kiedy Cię wzywamy!

Zaprowadź  nas  tam,  dokąd  obiecałeś  nas  zaprowadzić!  Spełnij
w  nas  to,  co  zacząłeś!  Nie  opuszczaj  nas,  bo  Twoją  jesteśmy
własnością!  Nie  opuszczaj  nas,  bo  Twoją  stanowimy  rolą!  Plon
Twego  ziarna  niech  dotrze  do  spichrza  Twojego!  Wiele  pokus
jest  na  świecie,  lecz  większy  jest  Ten,  który  stworzył  świat.
Wiele  jest  pokus,  lecz  nikomu  nie  zabraknie  sił,  kto  swoją
nadzieję pokłada w Tym, w którym nie ma żadnej słabości.

Św Augustyn, Wykład Ewangelii św. Jena 40, 10.

Pokusa zbytniej ufności i rozpaczy

(J 8, II)

Z dwóch stron naraża się człowiek na niebezpieczeństwo

utraty  zbawienia:  przez  zbytnią  ufność  i  przez  rozpacz—dwie
tak  różne  rzeczy  i  dwa  odmienne  uczucia.  Kto  popada  w  zbyt
nią  ufność?  Ten,  kto  mówi:  Bóg  jest  dobry,  Bóg  jest  miłosier
ny  —  będę  robił,  co  mi  się  podoba,  popuszczę  cugle  swoim
namiętnościom;

spełnię

moje

własne

pragnienia.

Dlaczego?

Bo  Bóg  jest  miłosierny,  Bóg  jest  dobry,  Bóg  jest  łaskawy.
Tacy  przez  zbytnią  ufność  narażają  się  na  niebezpieczeństwo.
Przez  rozpacz  znowu  narażeją  się  ci,  którzy,  jeśli  wpadną
w  ciężkie  grzechy,  sądzą,  że  nie  mogą  już  wcale  otrzymać  prze
baczenia,  choćby  nawet  pokutowali,  i  uważają,  iż  na  pewno
zostali  skazani  na  potępienie.  Mówią  sobie  tak:  już  powinniśmy
pójść  na  potępienie;  dlaczego  nie  robimy  tego,  czego  pragnie
my?  W  ten  sposób  jednych  gubi  zbytnia  ufność,  a  drugich
rozpacz.  Cóż  więc  robi  Pan  z  zagrożonymi  jedną  i  drugą  cho
robą?  Narażonym  na  niebezpieczeństwo  przez  zbytnią  ufność
mówi:  „Nie  zwlekaj  z  nawróceniem  do  Pana  ani  nie  odkładaj
tego  z  dnia  na  dzień;  nagle  bowiem  gniew  Jego  przyjdzie
i  zginiesz  w  dniu  wymiaru  sprawiedliwości”*.  A  co  mówi  Pan
narażonym  na  niebezpieczeństwo  przez  rozpacz?  „W  którym
kolwiek  dniu  niezbożny  nawróci  się,  zapomnę  wszystkie  jego
nieprawości”  (Ezech  18,  21—22  i  27).  Ze  względu  na  tych,

którzy narażeni są na niebezpieczeństwo ze strony zbytniej

ufności  i  uporczywego  odkładania  nawrócenia  pozostawił  Pan
dzień  śmierci  w  niepewności.  Dlatego  nie  wiesz,  kiedy  przyj
dzie  dzień  ostatni.  Ze  względu  na  tych,  którzy  narażeni  są

na niebezpieczeństwo ze strony rozpaczy otworzył Pan port

przebaczenia i odpuszczenia twoich grzechów.

Niewdzięczniku! Oto masz dla siebie dzień dzisiejszy na

to,  abyś  się  poprawił.  Podobnie  powiedział  Pan  do  owej  ko
biety;  „I  ja  ciebie  nie  potępię”.  Porzuć  więc  lęk  o  twoją  prze
szłość,  a  staraj  się  o  lepszą  przyszłość.  „I  ja  ciebie  nie  potępię”.
Zgładziłem  przecież  to,  co  popełniłeś.  Zachowaj  od  tej  chwili
moje przykazania, abyś otrzymał moją obietnicę.

Św Augustyn. Wykład Ewaogelii św. Jtm 33. 8 passim

4. RACHUNEK SUMIENIA I POKUTA

Kimże ja byłem i jaki byłem? Ileż to zła było w moich

uczynkach! A jeśli nie w uczynkach, to przynajmniej w słowach,

a  jeśli  nie  w  słowach,  to  może  w  moich  chęciach  i  pragnieniach?
Ty  zaś,  Panie,  jesteś  dobry  i  miłosierny.  Spojrzałeś  w  głębię
mej  śmierci  i  prawicą  swoją  wydobyłeś  muł  zepsucia  z  dna
mojego  serca.  A  to  wszystko  tylko  jedno  oznacza:  Nie  chcieć

więcej  tego,  czego  chcę,  ale  chcieć  tego,  czego  Ty  chcesz,  Jezu
Chryste,  Wspomożycielu  mój  i  Zbawicielu  (Ps  IB,  15).  Gdzież
była  tak  długo  i  z  jakiej  głębokiej  kryjówki  w  jednym  momen
cie  została  wywołana  moja  wolna  woła,  która  poddała  mój  kark
pod  Twe  słodkie  jarzmo,  a  barki  me  pod  Twe  brzemię  lekkie
(Mt  11,  30)?  Jakże  to  miłe  nagle  stało  się  dla  mnie  być  wolnym
od  błahych  przyjemności!  Porzucenie  ich  raduje  mnie  teraz,
a przedtem lękałem się ich utracić. Wyrzucałeś je ze mnie,
0  Ty,  prawdziwa  i  najwyższa  Rozkoszy:  wyrzucałeś  je  i  zaj
mowałeś  ich  miejsce,  słodszy  niż  wszelka  uciecha,  lecz  nie  dla
krwi  i  ciała;  jaśniejszy  od  wszelkiej  jasności  i  tajniejszy  niż

wszelka  skrytość;  wyższy  ponad  wszelką  chwałę,  lecz  nie  dla
tych,  którzy  sami  się  wywyższają.  Już  byłem  wolny  od  trosk
dręczących serce w ubieganiu się o zaszczytne godności
1  wysokie  zyski,  od  myśli  natrętnych,  dokuczliwych  pragnień
i  żądzy  zmysłów  i  gwarzyłem  z  Tobą,  jasnością  moją,  moim
bogactwem i zbawieniem moim, Panem Bogiem moim.

Św. Augustyn, Wyznaniu IX 1.

Poznanie własnych błędów

(Mt 26, 34)

Piotr, bardzo mocny w dzień, w nocy doznaje niepokoju.

Przed pianiem koguta upada, i to upada trzy razy, abyś wte-

Antologia

dział, że upadł nie tylko przez wymówienie nierozważnych
słów, ale także przez zmianę usposobienia z powodu niepo

koju.  Tenże  sam  Piotr  po  pianiu  koguta  staje  się  mocniejszy
i  godny  już  Chrystusowego  spojrzenia.  Bo  oczy  Pańskie  są
nad  sprawiedliwymi.  Poznał,  że  przyszło  lekarstwo,  po  którym
już  nie  będzie  mógł  zbłądzić.  Błąd  zamienił  się  u  niego  w  cnotę.
Zapłakał bardzo gorzko, aby łzami zmazać swój błąd.

Św. Ambroży, Hensemeron V 24, 88

Łzy P i o t r a

I na nas spojrzyj, prosimy Cię, Panie Jezu, abyśmy poznali

swoje błędy, obmyli pobożnymi łzami swe winy i zasłużyli

na  przebaczenie  grzechów.  Dlatego  umyślnie  przedłużyliśmy
naszą  mowę,  aby  i  na  nas  także  zapiał  kogut  i  podczas  mówie
nia  przyszedł  nam  z  pomocą.  Daruj  moją  winę,  o  Chryste,  jeśli
jakieś  przestępstwo  wkradło  się  w  me  słowo.  Daj  mi,  proszę

Cię, łzy Piotra. Nie chcę radości grzesznika! Płakali Hebraj
czycy i przeszli przez morze uwolnieni od fal, które nagle się

rozstąpiły.  Cieszył  się  faraon,  że  Hebrajczyków  otoczył  i  zam
knął  im  drogę  powrotu,  a  zginął  ze  swym  ludem  zatopiony
w  morzu.  Cieszył  się  Judasz  zapłatą,  jaką  otrzymał  za  zdradę,
ale  kupił  sobie  za  nią  powróz,  na  którym  się  powiesił.  Za

płakał nad swym błędem Piotr i zasłużył sobie na to, aby
usuwać błędy innych.

Św Ambroży, He**emeron V 25, 89.

O d p u s z c z e n i e g r z e c h ó w
90. Nadszedł już czas, bym skończył i zamknął tę mowę.

Jest to czas, w którym lepiej albo milczeć albo płakać. To
czas, w którym dokonuje się obrzęd odpuszczenia grzechów.

Niech  i  nam  podczas  świętych  czynności  i  zaśpiewa  ten  mi
styczny  kogut,  bo  kogut  Piotra  już  zapiał  w  moim  kazaniu.
Niech  płacze  teraz  za  nami  Piotr,  który  gorzko  płakał  za  sie

bie. Niech zwróci na nas miłosierne usta Chrystusa. Niech
nam przyjdzie z pomocą Męka Pana Jezusa, która codziennie
daruje nam nasze grzechy, gdy działa łaska odpuszczenia.

91.

Dobry Pan nie chce puścić zgłodniałych, żeby kto

nie zasłabł w drodze. Jeśli On mówi: „Żal mi tego ludu, bo

już trzy dni trwają przy mnie, a nie mają co jeść, a nie chcą ich

puścić  zgłodniałych,  żeby  kto  nie  zasłabł  w  drodze”  (Mt  15,  32y,
jeśli  Maria  przysłuchiwała  się  z  uwagą  Jego  mowie  i  wzbra
niała  się  przed  przygotowaniem  posiłku,  to  ileż  bardziej  my

powinniśmy rozmyślać, bo niewielu z nas żyje słowem Bożym,

i stąd takie pragnienie posiłku dla ciałal Z pewnością czeka
jące nas jutro będzie bardziej pracowite niż owe trzy dni.

92.

I dlatego, skoro igraliśmy z ptakami, śpiewali z kogu

tem,  zacznijmy  już  wysławiać  Tajemnice  Pańskie.  Orły  odno
wione  przez  obmycie  z  grzechów  niech  się  zgromadzą  przy
Ciele  Jezusowymi  Już  nam  ów  olbrzymi  Wieloryb  zwrócił
prawdziwego  Jonasza.  Cieszymy  się,  że  nastał  dla  nas  wieczór
— dzień piąty. Oby zaświtał nam ranek — dzień szóstyl

Św. Ambroży, Heiameron V 25, 90—92.

Przybrane synostwo Boże

(Gal 4, 5 i 7)

Dopóki pragniesz otrzymać od Boga hojną doczesną na

grodę,  dotąd  jeszcze  jesteś  pod  Prawem,  i  dlatego  właśnie  nie
będziesz  mógł  wypełnić  Prawa.  Kiedy  bowiem  wydaje  ci  się,
że  mają  pod  dostatkiem  tych  przemijających  dóbr  doczesnych
ci,  którzy  obrażają  Boga,  twoje  kroki  chwieją  się,  i  mówisz
sobie:  Oto  ja  czczę  Boga,  codziennie  chodzę  do  kościoła,  moje
kolana  stwardniały  od  modlitw,  a  jednak  wciąż  jestem  chory;
inni  mordują,  rabują,  a  jednak  doznają  radości,  żyją  w  dostat
kach  i  dobrze  im  się  powodzi.  Tego  więc  żądasz  od  Boga?
Masz  przecież  powinność,  że  jesteś  w  zasięgu  łaski.  Jeśli  Bóg
dał  ci  łaskę,  i  to  dał  ci  ją  za  darmo,  więc  i  ty  kochaj  Go
bezinteresownie!  Kochaj  Boga  nie  ze  względu  na  nagrodę;  On
sam  niech  będzie  twoją  nagrodąl  Powinieneś  raczej  mówić:
„O  jedno  proszę  Pana;  tego  poszukuję:  bym  w  domu  Pańskim
przebywał  po  wszystkie  dni  mego  życia,  abym  zażywał  słody

czy Pana” (Ps 26, 4).

Św Augustyn, Wykład Ewangelii św. Jana 3, 21.

P o z n a n i e s a m e g o s i e b i e

5 Tylko Synowi Bożemu było zastrzeżone, aby pozostał

bez grzechu. Cóż więc, czy dlatego, że biskup (kapłan), diakon,

wdowa,  dziewica,  nauczyciel,  a  nawet  męczennik  odpada  od
wiary,  może  wydawać  się,  że  heretycy  są  w  posiadaniu  pra
wdy?  6  Czy  mamy  oceniać  wiarę  w  oparciu  o  osoby  czy  też

osoby na podstawie wiary? Nikt nie jest mądry, tylko wierny.

Nikt nie jest bardziej wierny, niż chrześcijanin. Nikt jednak
nie jest chrześcijanem, jeśli nie „wytrwa do końca” (Mt 10, 22).

7 Każdego człowieka znasz tylko z zewnątrz. Oceniasz go na

podstawie tego, co widzisz. A widzisz tylko tak daleko, jak

daleko sięga twoje oko. „Nie to jest bowiem ważne, co czło

wiek widzi: człowiek bierze pod uwagę to, co widoczne dla

oczu, Bóg natomiast patrzy w serce” (1 Sm 16, 7). 8 Dlatego

„poznał  Pan  tych,  którzy  są  Jego”  (2  Tm  2,  19)  i  dlatego
„każda  roślina,  której  nie  sadził  mój  Ojciec  niebieski,  będzie
wyrwana"  (Mt  15,  13),  bo  „pierwsi  będą  ostatnimi”  (Mt  20,16),

skoro „ma On wiejadło w ręku i oczyści swój omłot” Mt 3,12).

Tertulinn, Przeciwko heretykom 3, S—8.

„Nawróćcie się do mnie'!

(Ml 3, 7)

Sługa ośmiela się Pana nazywać Ojcem (Mt 6, 9). Oskar

żony  swego  Sędziego  uważa  za  Rodziciela.  Stworzenie  ziem
skie  mówi  o  sobie,  że  jest  przybranym  dzieckiem  Bożym.
Człowiek,  który  utracił  dobra  doczesne,  sądzi,  że  jest  dzie
dzicem  Boga.  Mamy  odwagę  tak  mówić,  bo  nakazuje  to  po

waga samego Boga, a nie poczucie naszej godności. Bóg bo

wiem chciał, abyśmy dziś tak mówili i dlatego nauczył nas
tak się modlić. I cóż dziwnego, że ludzi przemienił w dzieci

Boże,  kiedy  samego  siebie  dał,  aby  stać  się  Synem  Człowie
czym?  Naturę  cielesną  podniósł  do  boskiej,  kiedy  bóstwo
zstąpiło  do  ludzkiej  natury.  Wtedy  człowieka  wziął  sobie  za
dziedzica  dóbr  niebiańskich,  kiedy  okazał  się  uczestnikiem
dóbr  ziemskich.  Albo  czy  mógł  odmówić  człowiekowi  jakie
goś  daru  miłości  Ten,  który  przyjął  na  siebie  wszystko  co
ludzkie,  nawet  grzech  i  śmierć?  Albo  jakże  nie  będzie  miał

człowieka za przyjaciela w swoim szczęściu Ten, który stanął
u boku człowieka w jego nieszczęściu?

Człowieku! Wróć do Boga, ty, którego Bóg tak umiłował!
Oddaj się bez reszty na chwałę Tego, który samego siebie

wydał  na  pohańbienie  z  miłości  dla  ciebiel  Nazywaj  Go  z  ufno
ścią  Ojcem!  Z  powodu  tak  wielkiej  Jego  miłości  dla  ciebie
uznajesz,  czujesz  i  ruzumiesz,  że  On  jest  twoim  Stworzycielem.
.Ojcze naszl”

św. Piotr Chryzolo;, Kazanie 70, początek.

C z ł o w i e k b y t e m p r z y g o d n y m
Nie bądź próżna, duszo moja, i nie pozwól zagłuszyć

ucha  twego  serca  przez  zgiełk  twojej  próżności.  Posłuchaj:
Sam  Bóg  woła  do  ciebie,  abyś  wróciłal  U  Niego  jest  miejsce
spokoju,  którego  nic  zamącić  nie  może,  gdzie  miłość  cię  nie
opuści,  jeśli  ty  sama  jej  nie  opuścisz!  Oto  jedne  rzeczy  stwo
rzone  ustępują,  by  inne  ich  miejsce  zajęły,  bo  z  wielu  części

składa się wszystko, co ziemskie. .Ale Ja nigdzie nie odcho
dzę” — mówi odwieczne Słowo Boże. W Nim obierz dla siebie

miejsce  stałego  pobytul  Jemu  powierz  wszystko,  cokolwiek
masz  od  Niego!  Duszo  mojal  Może  jesteś  zmęczona  ciągłym
oszukiwaniem  cię?  Powierz  Prawdzie,  cokolwiek  masz  od

Prawdy, a nie utracisz niczego. Wszystko co uwiędłe w tobie,
rozkwitnie na nowo; uzdrowione będą wszystkie twoje cho

roby,  a  co  w  tobie  było  słabe  lub  niestałe,  odmieni  się,  odnowi
się  i  zjednoczy  w  tobie.  To,  co  przemija,  nie  porwie  cię  za
sobą,  ale  stać  będzie  z  tobą  ciągle  przy  zawsze  stałym,  nie
zmiennym i trwającym wiecznie Bogu.

Św. Augustyn, Wyznania IV 11, 16

5. POWRÓT DO BOGA

O Prawdo! Światło mego serca! Spraw, by ciemność

moja  nie  mówiła  do  mnie.  Zagubiłem  się  w  doczesności,  dałem
się  opanować  ciemności,  lecz  nawet  w  niej  będąc  kochałem
Cię.  Zbłądziłem  (Ps  118,  176)  i  znów  przypomniałem  sobie

Ciebie (Jon 2,8). Usłyszałem głos Twój za sobą, abym powró
cił, a usłyszałem go z trudem z powodu zgiełu tylu niespokoj

nych.  I  oto  teraz,  patrz,  powracam  spocony  i  zadyszany  do
Twojego  źródła.  Niech  mi  nikt  nie  zabrania:  z  niego  będę  pił
i  dlatego  będę  żył.  Ja  sam  nie  chcę  być  życiem  dla  siebie.  Źle  ży
łem  z  siebie  i  śmiercią  byłem  dla  siebie.  Teraz  w  Tobie  z  powro-

tern odzyskuję życie. Ty mów do mnie, Ty rozmawiaj ze mną!

Uwierzyłem Twoim Księgom, a słowa ich są bardzo tajemnicze.

Św. Augustyn, Wyznania XII 10, 10.

K o l c e r ó ż y o b r a z e m ż y c i a l u d z k i e g o
Bez cierni i kolców wyrosła niegdyś na ziemi róża, naj

piękniejszy kwiat. Bez fałszu i podstępu zakwitała najpierw
wiosną. Potem jednak kolcami otoczyła swój przepiękny kwiat.

To obraz ludzkiego życia, które ostrymi kolcami trosk i cier

niami  bólu  tak  często  znaczy  najpiękniejszą  nawet  naszą  dzia
łalność,  otacza  ją  niby  wałem  różnych  trosk  tak,  że  smutek
łączy  się  z  radością.  Toteż  każdy,  kto  cieszy  się  pięknym

darem rozumu i pomyślnym biegiem swego życia, winien pa

miętać  o  grzechu,  przez  który  —  na  mocy  prawomocnego  i  ka
rzącego  wyroku  —  naszą  własnością  stały  się  kolce  w  umyśle
i  ciernie  w  duszy,  choć  przedtem  w  raju  rozkoszy  byliśmy
pięknymi  kwiatami.  Choćbyś  więc,  człowiecze,  lśnił  wspania

łym blaskiem swej godności, miał pełnię władzy albo osiągnął

najwyższy  nawet  stopień  cnoty,  to  zawsze  w  pobliżu  są  i  grożą
ci  ciernie  i  kolce.  Stale  więc  spoglądaj  na  to,  co  w  tobie  jest
ujemne.  Wzrastasz  wśród  cierni  i  nie  potrwa  długo  twój  wdzięk.
Szybko każdemu mijają lata i kwiat jego życia więdnieje.

Św. Ambroży, Hezaemeron III 11, 48.

N i k t n i e g r z e s z y b e z j a k i e g o ś p o w o d u

Nasze ziemskie życie ma swój pociągający urok z powodu

swoistego piękna i przedziwnej harmonii, jaka istnieje między
nim i każdym innym pięknem. Także przyjaźń między ludźmi

jest  piękna,  ponieważ  tworzy  upragnioną  jedność  wielu  serc
i  dusz.  Ale  to  wszystko  może  być  powodem  do  grzechu,  gdy
z  nieumiarkowanej  skłonności  do  dóbr  stworzonych  opuszcza
się  dobra  wyższe  i  najwyższe,  Ciebie,  Panie  Boże  nasz,  Twoją

prawdę i światło Twoje. Wprawdzie i te dobra niższego rzędu

sprawiają radość, lecz nie taką, jaką Ty jesteś, Boże mój, który
stworzyłeś wszystko. Tylko Ty jesteś radością dążących do
doskonałości, rozkoszą tych, którzy są prawego serca (Ps 63,11).

Św. Augustyn, Wyznania II S, 10.

Z a c z n i j j a ś n i e j p o z n a w a ć t o , c o b o s k i e !

Prawdo przedwieczna! Prawdziwa Miłości i miła Wie

czności! Ty jesteś Bogiem moimi Do Ciebie wzdycham dniem

i nocą! Skoro tylko Cię poznałem, wziąłeś mnie, bym widział

Światło, które widzieć miałem, a nie było jeszcze mnie, który

miałem widzieć. Promienie Twoje odbiły się od mojego sła
bego wzroku, gdy błysnąłeś nimi gwałtownie na mnie. Zadr

żałem  wtedy  z  miłości  i  ze  strachu.  Znalazłem  się  daleko  od
Ciebie,  do  Ciebie  wcale  niepodobny,  i  zdawało  się,  jakbym
słyszał  Twój  głos  z  wysokości;  Jestem  pokarmem  mocnych;
wzrastaj,  a  będziesz  mnie  spożywał.  Nie  przemienisz  mnie

w siebie jak pokarm swego ciała, ale ty przemienisz się we
Mnie. Poznałem, że „z powodu grzechów karzesz człowieka
i duszy mojej pozwalasz schnąć jak pajęczynie” (Ps 38, 12).

Św. Augustyn, Wyznania VII 10, 16.

W poszukiwaniu Boga

(Dz 17, 27)

„Pan okazał swoje zbawienie, w oczach pogan objawił

swą sprawiedliwość” (Ps 97, 2). Wiemy oczywiście, ze to speł*

niło  się  wtedy,  gdy  gwiazda  pobudziła  Trzech  Mędrców  z  da
lekiej  krainy  i  doprowadziła  ich  do  poznania  Boga  i  oddania
pokłonu  Królowi  nieba  i  ziemi.  Służba  gwiazdy  i  nas  zachęca
do  pójścia  za  jej  przykładem.  1  my  mamy  służyć,  jak  tylko

możemy, tej łasce, która wzywa nas do Chrystusa.

Każdy bowiem, kto jako członek Kościoła prowadzi życie

pobożne i czyste, kto „dąży do tego, co w górze, nie do tego,

co na ziemi” (Kol 3, 2), podobny jest w jakiś sposób do nie

bieskiego  światła.  1  kiedy  sam  zachowuje  blask  świętego  życia,
wzkazuje  wielu  innym,  jako  gwiazda,  drogę,  która  prowadzi
do  Pana.  W  takim  dążeniu  powinniście  wszyscy,  moi  najmilsi,
wzajemnie  sobie  pomagać,  abyście  w  Królestwie  Bożym,  do

którego dochodzimy przez prawdziwą wiarę i dobre uczynki,
jaśnieli

jako

synowie

światłal

Przez

Pana

naszego

Jezusa

Chrystusa, który z Bogiem Ojcem i Duchem Świętym żyje

i króluje przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Św. Leon W., Kazanie na Objawienie Pańskie (XXXIII) Ul $.

D o p o r t u z b a w i e n i a l

D a j

nam, Panie* szczęśliwą po tych rzekach podróż przy

pomyślnym

wietrze*

pozwól

dotrzeć

bezpiecznie

porto

zba

wienia,

broń

przed

pokusami

złych

duchów*

mocniejszych

nas*

ustrzeż

nas

utraty

wiary

obdarz

głębokim

pokojem;

jeśli

może

kiedy

zagrożą

nam

wzburzone

fale

tego

świata,

spraw, abyśmy mieli za sternika Pana Jezusa, który czuwa nad

nami w każdy czas, swoim słowem ucisza burze i morzu naka

zuje spokój. Niech Mu będzie cześć i chwała* nieustanne trwa
nie od wieków i teraz i zawsze i na wieki wieków. Amen.

Św. Ambroży, Hex«cmcroo III 5, 24.

W p o s z u k i w a n i u P a n a

Jak

więc

mam

szukać

Ciebie,

Panie?

gdy

szukam

Ciebie,

mojego

Boga,

szukam

szczęśliwego

życia.

Będę

więc

szukał

Ciebie,

aby

żyła

dusza

moja,

ponieważ

moje

ciało

żyje

duszy

mojej,

moja

dusza

żyje

Ciebie.

Jak

więc

mam

szukać

szczęśliwego

życia,

skoro

przecież

nie

mam

wcześ

niej,

dopóki

nie

mogę

powiedzieć:

Dość

szukanial

Mam

szczę

śliwe życie! Tak muszę powiedzieć, gdy je mam. Jak mam go
szukać?

Czy

przez

przypomnienie,

jakobym

zapomniał

nim,

wiedział

jeszcze

tym

moim

zapomnieniu?

Czy przez

chęć

poznania go jako nieznanego? Czy może go nigdy nie znałem?
Czy też wreszcie tak o nim zapomniałem, że nawet nie pamię
tam

moim

zapomnieniu?

Czyż

nie

jest

szczęśliwe

życie,

którego

pragną

wszyscy,

nie

nikogo,

kto

nie

chciał? Gdzież je poznali, że go tak pragną? Gdzież je zoba

czyli,

że

tak

kochają?

Nie

ulega

wątpliwości,

że

jakoś

mamy.

Ale w różny sposób każdy jest szczęśliwy. Są i tacy,

którzy szczęśliwi są dzięki nadziei.

Św. Augustyn, Wyiosni® X 20.

S z c z ę ś c i e t y l k o w B o g u !

Dopiero, gdy całkowicie połączę się z Tobą, nie będą mnie

dręczyć

ani

ból

ani

trud.

Życie

moje,

pełne

Ciebie,

dopiero

wtedy będzie prawdziwym życiem. Bo teraz jestem dla siebie

ciężarem, gdyż nie jestem pełen Ciebie. A Ty czynisz lekkim te*
go, kogo napełniasz. Jakże często walczy we mnie radość, godna

opłakiwania, ze smutkiem, godnym radości, i nie wiem, po której

stronie będzie zwycięstwo. Biada mil Panie, zmiłuj się nade mną)

Różne postacie grzesznego smutku walczą we mnie z różnymi
przejawami godziwej radości, i nie wiem, po której stronie bę

dzie zwycięstwo. Biada mil Panie, zmiłuj się nade mną! Biada mil

Patrz,  oto  nic  ukrywam  moich  ran  przed  Tobą.  Ty  jesteś  leka
rzem,  ja  jestem  chorym.  Ty  jesteś  miłosierny,  ja  potrzebuję  miło
sierdzia.  „Życie  człowieka  na  ziemi  czyż  nie  jest  męczarnią?”
(Job  7,  1).  Któż  pragnie  udręk  i  trudności?  Znosić  je  każesz,  ale

nie  kochać.  Nikt  nie  kocha  tego,  co  znosi,  chociaż  lubi  to,  że
znosi.  Chociaż  może  cieszy  się,  że  znosi,  woli  jednak,  żeby  nie
było  niczego  do  znoszenia.  W  przeciwnościach  pragnę  pomyśl
ności,  a  w  pomyślności  lękam  się  przeciwności.  Jakież  jest  mię
dzy  nimi  pośrednie  miejsce,  gdzie  by  życie  ludzkie  nie  było

męczarnią?  Biada  wszełkiej  pomyślności  tego  świata,  podwójne
biada  z  powodu  lęku  przed  przeciwnościami  i  krótkotrwałą
radoścją!  Biada  przeciwnościom  tego  świata,  podwójne  biada
i  potrójne  biada  z  powodu  tęsknoty  za  pomyślnością  doczesną.

Przeciwności same są twarde, a cierpliwość tak łatwo zanika.

Życie człowieka na ziemi czyż nie jest męczarnią bez żadnej

przerwy? Pokładam całą moją nadzieję tylko w Twoim miło

sierdziu bez miary. Daj, co rozkazujesz, i rozkazuj, co chceszl

Św. Augustyn, Wyznania X 28 i 29.

O d n o w i e n i e c z ł o w i e k a w t y m ż y c i u n i e

j e s t d o s k o n a ł e

Jesteśmy światłem przede wszystkim przez wiarę, a nie

dzięki  widzeniu  (2  Kor  5,  7).  „W  nadziei  bowiem  już  jesteśmy
zbawieni.  Nadzieja  zaś,  którą  się  ogląda,  nie  jest  nadzieją”
(Rz  8,  24).  Czym  jednak  jest  to  widzenie?  Gdy  „ujrzymy  Go

takim, jakim jest” (1 J 3, 2), gdy przeminą łzy, które stały się

dla mnie chlebem we dnie i w nocy, gdy mówią mi co dzień:

„Gdzież jest twój Bóg?" (Ps 41, 4).

Św Augustyn, Wyznania XIII 13 passim.

Antologia

6. POZNANIE BOGA PRZEZ MIŁOŚĆ

Panie, Boże mój, „zwróć sit; na głos modlitwy mojej"

(Pi  S,  3).  Twoje  miłosierdzie  niech  wysłucha  moje  pragnienie!
Nie  dla  mnie  samego  bije  gorąco  moje  serce,  lecz  w  miłości
chce  służyć  także  braciom.  Na  Twoją  służbą  pragną  poświęcić
moje  myśli  i  język:  Daj  to,  co  Ci  mam  ofiarować!  Nędzny

jestem  i  ubogi,  a  Ty  „rozdzielasz  swe  bogactwa  wszystkim,
którzy  Cię  wzywają*  (Rz  10,  12),  i  spokojnie  troszczysz  się
o  nas.  Oczyść  z  wszelkiej  lekkomyślności  i  kłamstwa  umysł,

serce i wargi mojel

Św. Augustyn, Wyznania XI 2, 3.

P r o ś b a o z r o z u m i e n i e P i s m a św.

Panie, usłysz! Panie, Boże mój, zmiłuj się nade mnąl

Światło ślepych i Siło słabych! Światło widzących i Siło moc*

nych! Spojrzyj na duszę moją i usłysz, gdy z głębokości wo

ła  m  do  Ciebie  (Ps  129,  2).  Bo  jeśli  i  w  głębokości  nie  ma  uszu
Twoich,  dokąd  pójdziemy?  Dokąd  wołać  będziemy?  „Do  Ciebie
należy  dzień  i  noc  jest  Twoja”  (Ps  73,16).  Na  Twoje  skinienie
przemijają  chwile.  Użycz  mi  czasu  na  rozmyślanie  o  tajemnicy

Twego Prawa i nie zamykaj go przed tymi, którzy pukają
do niego.

Św. Augustyn, Wyznania ,XI 2, 3.

P o z n a n i e B o g a o z n a c z a m i ł o ś ć

Daj mi siebie, Boże mój, daj mi siebie znowu! Kocham

Cięl  A  jeśli  moja  miłość  jest  za  mała,  to  daj  mi  więcej  miłości!
Nie  mogę  zmierzyć,  ile  mi  jeszcze  brakuje  miłości  do  miary
wystarczającej,  aby  życie  moje  biegło  w  Twoje  objęcia  i  nigdy

więcej nie odłączyło się od Ciebie, aż ukryje się w osłonie

Twojego Oblicza (Ps 30,21). To jedno wiem tylko, te mi źle

bez Ciebie, nie tylko na zewnątrz, ale i we mnie samym,

a wszelkie bogactwo, którym Ty nie jesteś, mój Boże, jest dla
mnie skrajną nędzą.

Św. Augustyn, Wyznania XIII 8.

Poznanie nadprzyrodzone

(J 6, 44 i 65)

O Bogu nie moina myśleć na sposób ludzki. O własnych

bowiem

siłach

nie

możemy

wznieść

się

nadprzyrodzonego

poznania. Bóg musi nas nauczyć, co mamy o Nim myśleć. Boga

możemy

poznać

tylko

Bożą

pomocą.

Choćby

nawet

była

naszej

dyspozycji

metoda,

opracowana

najdokładniej

przez

naukę

całegd

świata,

choćby

nawet

doszła

tego

nieskalana

czystość

życia:

wszystko

może

nas

wprawdzie

cieszyć

mieć

wpływ

rozwój

naszej

świadomości,

ale

nie

może

doprowadzić

nadprzyrodzonego

poznania

Boga.

Dlatego

o Bogu nie można mówić inaczej, niż On sam o sobie powie

dział dla naszego pouczenia.

Św. Hilary, Trójca Św. V 21 passim.

„

Wszyscy Cię szukają

/* (Mk 1,

31)

Spraw,

Panie,

abym

dobrze

zrozumiał,

czy

najpierw

trzeba

Cię wzywać, czy chwalić, albo czy najpierw trzeba Cię poznać,

aby można było Cię wzywać! Lecz któż może Cię wzywać, jeśli

Cię nie zna? Bo jeśli Cię nie zna, może wzywać kogo innego za

miast Ciebie. Czy raczej po to jesteś wzywany, abyś był pozna

ny? „Jakże więc mieli wzywać Tego,

w którego nie uwierzyli?

Jakże mieli uwierzyć w Tego, o którym nie słyszeli? Jakże mieli

słyszeć, gdy im nikt nie głosił?" (Rz 10,14). „Chwalić będą Pana,

którzy Go szukają” (Ps 21, 27). Kto Ciebie szuka, znajduje Cię,

kto

Ciebie

znajduje,

będzie

Cię

chwalił.

Pragnę

więc

szukać

Cię, Panie, kiedy Cię wzywam, a wzywać Cię, gdy wierzę w Cie

bie,

zostałeś

nam

ogłoszony.

Ciebie,

Panie,

wzywa

moja

wiara,

którą

wlałeś

przez

Twojego

Syna,

który

stał

się

człowiekiem, przez posługę tego, który nam ogłosił Ciebie.

Św. Augustyn. Wysnioi* 1 1

W s z y s c y m o g ą p o z n a ć B o g a

Paniet

Twoje

sądy

dlatego

są

tak

straszne,

ponieważ

Twoja prawda należy nie do mnie, nie do tego, czy tamtego,

lecz

nas

wszystkich.

Wszystkich

nas

publicznie

wzywasz

do wspólnego udziału w tej prawdzie — z groźnym ostrzeże-

niem,  abyśmy  jej  nie  chcieli  posiadać  wyłącznie  dla  siebie,  bo
inaczej  bylibyśmy  jej  w  ogóle  pozbawieni.  Bo  każdy,  kto  przy*
włatzcza  sobie  to,  co  Ty  wszystkim  dajesz  na  użytek,  i  za
własność  swoją  chce  uważać  to,  co  należy  do  wszystkich,

oddala się od wspólnego dziedzictwa do swej wyłącznej wła*
sności, tj. od prawdy do kłamstwa. .Kiedy mówi kłamstwo,
od siebie mówi’ (J 8, 44).

Św. Augustyn, Wyznania XII 25, 34.

P i ę k n o ś ć B o g a p o r y w a c z ł o w i e k a w z a c h w y t

Za późno Cię pokochałem, o Piękności tak dawna, a jed

nak  zawsze  tak  nowa,  za  późno  Cię  pokochałem!  A  oto  byłaś
we  mnie,  w  moim  wnętrzu,  a  ja  byłem  zewnątrz  i  tam  Cię
szukałem,  w  swej  brzydocie  rzucałem  się  na  mnóstwo  pięk
nych  rzeczy,  stworzonych  przez  Ciebie.  Byłaś  ze  mną,  a  ja

Tobą nie byłem. Z dala od Ciebie trzymały mnie te rzeczy,

które  nie  istniałyby,  gdyby  nie  istniały  w  Tobie.  Wezwałaś
mnie  głośno  i  zerwałaś  zasłonę  mojej  głuchoty.  Zajaśniałaś  cud
nym  blaskiem  i  rozproszyłaś  ciemność  mojej  ślepoty.  Wydałaś
woń,  a  ja  zacząłem  oddychać  i  oddech  mój  ciągle  kieruję  do

Ciebie. Skosztowałem Cię, a teraz jestem głodny i spragniony

Ciebie. Dotknęłaś mnie i zapłonąłem w Twoim pokoju.

Św. Augustyn, Wyznania X 27.

Poznanie Boga ze stworzeń

(Rz 1, 20J

Nie wątpliwe, lecz pewne jest moje sumienie (Rz 2, 15),

że  kocham  Cię,  Panie!  Słowem  Twoim  poruszyłeś  do  głębi
moje  serce  i  pokochałem  Cię.  A  oto  niebo,  ziemia  i  wszystko,
co  w  nich  jest,  wołają  zewsząd,  bym  Cię  kochał  i  nie  prze
stają  wołać  do  wszystkich  .tak,  że  od  winy  wymówić  się  nie
mogą”  (Rz  1,  20).  Ty  zaś  większą  .wyświadczasz  łaskę,  komu
chcesz  i  miłosierdzie,  nad  kim  się  zlitujesz”  (Rz  9,  15)'°;  bo
inaczej  niebo  i  ziemia  głuchym  głoszą  Twoją  chwałę.  Lecz  co
kocham,  gdy  kocham  Ciebie?  Nie  wdzięk  ciała,  nie  urodę

życia, nie blask światła, które cieszy nasze oczy, nie ulubione

melodie najpiękniejszych piosenek, nie zapach miły kwiatów,
olejków i korzeni, nie przysmaki i miód, nie członki ciała.

które  zapraszają  do  miłego  uścisku:  —  Nie  to  kocham,  gdy  ko
cham  mojego  Boga.  A  jednak  kocham  jakieś  światło  i  głos,
jakiś  zapach,  pokarm  i  uścisk,  gdy  kocham  mojego  Boga:  świa

tło, głos, zapach, pokarm, uścisk mojego wewnętrznego czło

wieka. Tam przyświeca mojej duszy światło, nie objęte prze
strzenią; tam rzbrzmiewa pieśń, której nie zagłusza czas; skąd

zapachu nie unosi wiatr; gdzie apetytu nie zmniejsza jedzenie;

tam jest zadowolenie, którego nie osłabia przesyt. — Oto, co
kocham, gdy kocham mojego Boga.

Św Augustyn, Wyznioia X 6, 8.

P o z n a n i e n a g r o d ą w i a r y

Nie staraj się zrozumieć, abyś uwierzył, lecz uwierz, abyś

zrozumiał. Bo „jeśli nie uwierzycie, nie zrozumiecie” (Iz 7, 9).

Kiedy więc doradzałem wam posłuszeństwo w wierze, umo
żliwiające zrozumienie, mówiłem, że Pan nasz Jezus Chrystus

to właśnie dołączył w słowach następnego zdania: „jeśli kto
chce pełnić Jego wolę, pozna, czy nauka ta jest od Boga”

(J 7, 17). Co to znaczy „pozna"? To znaczy „zrozumie". A co
oznaczają słowa: „Jeśli kto chce pełnić Jego wolę?” — Wiarę!

Ponieważ  jednak  „poznanie"  oznacza  „zrozumienie",  więc
wszyscy  rozumieją,  że  słowa:  „Jeśli  kto  chce  pełnić  Jego  wolę"
dotyczą  wiary,  aby  lepiej  zrozumieć,  i  że  trzeba,  aby  Pan  nasz
wyjaśnił  i  odkrył  nam,  czy  rzeczywiście  pełnienie  woli  Jego  Ojca

należy  do  dziedziny  wiary.  Któż  może  nie  wie  o  tym,  że  peł
nienie  woli  Boga  jest  wykonywaniem  Jego  dzieła,  tj.  tego,  co
Mu  się  podoba?  Sam  przecież  Pan  wyraźnie  mówi  na  innym
miejscu:  „Na  tym  polega  dzieło  (zamierzone  przez)  Boga,  abyś
cie  uwierzyli  w  Tego,  którego  On  posłał”  (J  6,29).  „Abyście
uwierzyli  w  Niego”.  Nie  mówi:  abyście  Mu  wierzyli,  lecz:  jeśli

uwierzycie  w  Niego,  uwierzycie  Mu;  a  dalej:  kto  Mu  wierzy,
nie  znaczy,  że  wierzy  w  Niego.  Bo  i  szatani  Mu  uwierzyli,  a  nie
wierzyli  w  Niego.  Możemy  znowu  powiedzieć  takie  o  Jego

Apostołach:  „Wierzymy  Pawłowi”,  a  nie:  „Wierzymy  w  Pawła";
„Wierzymy  Piotrowi”,  a  nie:  „Wierzymy  w  Piotra”.  „Wierzą
cemu”  bowiem  „w  Tego,  co  usprawiedliwia  grzesznika,  wiarę
jego poczytuje się za tytuł do usprawiedliwienia” (Rz 4, 5).

Co  to  znaczy  wierzyć  w  Niego?  Wierzyć  w  Chrystusa  to  zna
czy  być  Jego  zwolennikiem,  wierzyć  to  znaczy  miłować,  wierzyć
to  znaczy  zwracać  się  do  Chrystusa  i  być  zjednoczonym  z  Jego
członkami.  To  właśnie  jest  wiarą,  której  Bóg  domaga  się  od
nas,  i  nie  mógłby  znaleźć  w  nas  tego,  czego  żąda  od  nas,
jeśliby  najpierw  nie  dał  nam  tego,  co  by  mógł  w  nas  znaleźć.
Czyż  to  nie  jest  ta  wiara,  którą  najpełniej  określa  Apostoł
w  takich  słowach:  „Ani  obrzezanie,  ani  jego  brak,  nie  mają
żadnego  znaczenia,  tylko  wiara,  która  działa  przez  miłość?''
(Gal  5,  6).  Nie  jakakolwiek  wiara,  lecz  „wiara,  która  działa  przez

miłość'*. Niechże ona będzie w tobie, a zrozumiesz naukę, która

jest od Boga. Cóż bowiem zrozumiesz? Że ta „nauka nie jest

moją, lecz Tego, który mnie posłał” (J 7, 16), tj. zrozumiesz,
że Chrystus, Syn Boży, który jest nauką Ojca, nie jest sam
z siebie, lecz jest Synem Ojca.

Św. Augustyn, Wykład Ewangelii św. Jana 29, 6.

Gdziez jesteś

, Boże? (Ps 41, 4J

Panie, gdzież Cię znalazłem, aby Cię poznać? Bo przed

tem,  zanim  Cię  poznałem,  nie  byłeś  jeszcze  w  mojej  pamięci.
Gdzież  więc  znalazłem  Cię,  Jeśli  nie  w  Tobie  i  nade  mną?  Ty
nigdzie  nie  masz  miejsca.  Odchodzimy  i  przychodzimy,  lecz  nig
dzie  nie  ma  dla  Ciebie  miejsca.  Ty,  Prawdo,  kierujesz  wszyst
kimi,  którzy  u  Ciebie  szukają  rady,  i  odpowiadasz  wszystkim
jednocześnie,  nawet  tym,  którzy  w  różnych  sprawach  zasięgają
rady  u  Ciebie.  Zrozumiałe  są  odpowiedzi  Twoje,  lecz  nie  wszy
scy  słuchają  Cię  ze  zrozumieniem.  Pytania  ich  bowiem  są  ich
życzeniami,  i  nie  zawsze  odpowiedzi  Twoje  są  takie,  jakich  oni
sobie  życzą.  Najlepszym  Twoim  sługą  jest  ten,  kto  mniejszą
zwraca  uwagę  na  to,  aby  usłyszeć  od  Ciebie  to,  czego  chce,  lecz
raczej zależy mu na tym, aby chcieć tego, co od Ciebie słyszy.

Św. Augustyn, Wyznania X 26.

7. MIŁOŚĆ BLIŹNIEGO

Lud Boży powinien być święty i dobryl Powinien być

święty, aby unikał tego, co zakazane, i dobry, aby czynił to,
co nakazanel Bo chociaż posiadanie prawdziwej wiary i zdrowej

nauki jest już czymś wielkim, to jednak umartwienie podniebie

nia,  łagodność  usposobienia  i  nieskalana  czystość  godne  są
wielkiej  pochwały.  Lecz  bez  miłości  wszystkie  te  cnoty  będą
ubogie.  Największe  nawet  zalety  naszego  charakteru  są  bezo
wocne,  jeśli  ich  miłość  nie  zrodzi.  Dlatego  mówi  Pan  w  Ewan

gelii św. Jana: „Po tym wszyscy poznają, żeście uczniami moimi,

jeśli będziecie się wzajemnie miłowali" (J 13, 33). A w liście
tego samego Apostoła czytamy: „Umiłowani, miłujemy się

wzajemnie,  ponieważ  miłość  jest  z  Boga,  a  każdy,  kto  miłuje,
narodził  się  z  Boga  i  zna  Boga.  Kto  nie  miłuje,  nie  zna  Boga,
bo  Bóg  jest  miłością"  (1  J  4,  7—8).  Dlatego  wierni  powinni
badać  swoje  sumienie  i  szczerze  osądzać  najskrytsze  nawet

uczucia swoich serc. jeśli odnajdą w głębi swej duszy owocną

miłość  bliźniego,  mogą  nie  wątpić,  że  Bóg  w  niej  przebywał
By  zaś  byli  coraz  bardziej  godni  tak  wielkiego  Gościa,  niech
rozszerzają  wytrwale  swe  serce  coraz  to  nowymi  uczynkami

miłosierdzia. Jeśli bowiem Bóg jest miłością, a bóstwa nie

można zamknąć w jakichś granicach, więc też i miłość bliźnie
go nie powinna mieć żadnych ograniczeń.

Św Leon W., Kazanie na W. Post (XLVII1) X 3

P r z y k a z a n i e m i ł o ś c i

Nie sądźcie, moi bracia, że w słowach Pana: „Przykaza

nie nowe daję wam, abyście się wzajemnie miłowali" (J 13, 34)
zostało pominięte owo największe przykazanie o miłowaniu

Pana  Boga  naszego  całym  sercem,  całą  duszą  i  całym  umysłem
(Mt  22,  37—40).  Lecz  dla  tych,  którzy  to  dobrze  rozumieią,
obydwa  przykazania  znajdują  się  w  jednym  i  drugim.  Bo  kto
miłuje  Boga,  nie  może  lekceważyć  Tego,  który  nakazuje  miło

wać  bliźniego.  A  kto  miłuje  bliźniego  w  sposób  czysty  i  du
chowy,  kogóż  miłuje,  jeśli  nie  Boga?  Miłość  ta  jest  całkiem
inna  od  wszelkiej  miłości  światowej.  Taką  właśnie  miłość

wyróżnia Pan dodając: „jak ja was umiłowałem" (J 13, 34).
Bo kogóż umiłował w nas, jeśli nie Boga? Miłujemy się wzaje

mnie tak, abyśmy w miarę naszych możliwości budzili przez
nasze czyny wzajemną miłość i mieli w sobie Boga. Tę miłość
daje nam właśnie Ten, który mówi: „Jak ja was umiłowałem,

żebyście i wy tak się miłowali wzajemnie* (J 13* 34). Po to więc
nas umiłował, abyśmy i my wzajemnie się miłowali. Udzielił

nam  tego  przez  swoją  miłość  do  nas  po  to,  abyśmy  byli  zjedno
czeni  między  sobą  wzajemną  miłością  i  stanowili  jedno  ciało,
złożone  z  poszczególnych  członków,  złączonych  ze  sobą  tak
słodkim węzłem miłości, ciało, którego Głową jest Chrystus.

św. Auguttyo, Wykład Ewaogclii św. Jaoa 65, 2 passim.

„ M i ł o ś ć j e s t s i ł ą w i a r y *

Aby dokładnie poznać, jakimi drogami należy dążyć do

osiągnięcia obietnic Bożych, posłuchajmy, czego uczy nas pro

rok Dawid: „Wszystkie drogi Pańskie—to miłosierdzie i pra
wda* (Ps 24, 10). Zasady współżycia wiernych między sobą

opierają się na przykładzie Bożego działania. I słusznie żąda

Bóg  naśladowania  siebie  od  tych,  których  stworzył  na  obraz
swój  i  uczynił  ich  podobnymi  do  siebie,  Tylko  wtedy  możemy
stać  się  godnymi  uczestnikami  Jego  chwały,  jeśli  znajdują  się
w  nas  miłosierdzie  i  prawda.  Do  Zbawiciela  bowiem  zbawieni

powinni podążać tą samą drogą, jaką On do nich przybył, aby
ich zbawić. Na tej drodze miłosierdzie Boże czyni nas miło

siernymi,  a  prawda  ludźmi  kochającymi  prawdę.  Drogą  więc
prawdy  chodzi  dusza  sprawiedliwego,  a  drogą  miłosierdzia
serce  dobrotliwego  człowieka.  Drogi  te  jednak  nie  rozchodzą
się  tak,  żeby  miłosierdzie  czy  dobroć  można  było  osiągnąć
różnymi  sposobami,  jakby  zupełnie  co  innego  było  wzrastać
w  miłosierdziu,  a  co  innego  doskonalić  się  w  prawdzie.  Kto
daleki  jest  od  prawdy,  nie  będzie  miłosierny,  a  kto  nie  ma
sprawiedliwości,  nie  będzie  miał  miłości.  Jeśli  kto  nie  ma  daru
obydwu  cnót  łącznie,  ten  żadnej  z  nich  nie  posiada  osobno.

Miłość jest siłą wiary, wiara potęgą miłości.

Św Uoo W., Ksstoie o. W. Post (XLV) VII 2.

„ N i e n a w i ś ć c z ł o w i e k a n a j w i ę k s z ą z b r o d n i ą *

Powiedziałem już o tym, co winniśmy Bogu, a teraz po

wiem o tym, co trzeba wyświadczać człowiekowi; chociaż to,

co wyświadczasz człowiekowi, właściwie wyświadcza się Bogu,
bo człowiek jest wyobrażeniem Boga. Pierwszym więc obo-

wiązkiem doskonałości moralnej jest zjednoczenie z Bogiem,

a drugim przyjaźń z człowiekiem. Pierwszy nazywamy religią,
a drugi miłosierdziem albo przejawem ludzkości, czyli miło

ścią człowieka. Ta cnota cechuje doskonałych moralnie czcicieli
Boga, bo tylko ona podaje mądre zasady współżycia. Bóg

bowiem,  który  nie  dał  mądrości  żadnym  innym  istotom  żywym,
powołał  je  do  życia  i  ubezpieczył  środkami  naturalnej  obrony
przed  niebezpiecznym  atakiem  z  zewnątrz.  Człowieka  zaś  stwo
rzył  nagim  i  słabym,  aby  go  wyposażyć  raczej  w  mądrość.  Dał
mu  też  oprócz  innych  takie  uczucie  miłości,  aby  człowiek
człowieka  bronił,  kochał,  popierał,  narażał  się  dla  niego  na

niebezpieczeństwa,  znosił  przeciwności  i  okazywał  mu  pomoc.
Najmocniejszym  więc  węzłem  między  ludźmi  jest  miłość  czło
wieka.  Kto  go  rozrywa,  powinien  być  uważany  za  zbrodniarza
i  mordercę  swych  bliskich  krewnych.  Bo  jeśli  wszyscy  pocho
dzimy  od  jednego  człowieka,  którego  Bóg  stworzył,  na  pewno
jesteśmy  dla  siebie  krewnymi  i  za  największą  zbrodnię  należy

uważać nienawiść do człowieka, choćby nawet ten człowiek
ci szkodził.

Dlatego Bóg nakazał nam, abyśmy nigdy nie

wprowadzali nieprzyjaźni między sobą, lecz zawsze ją odrzu

cali, tj. abyśmy naszą przyjaźnią upominali innych i zachęcali
do łagodności. Tak samo, jeśli Bóg powołał nas do życia

i  dał  nam  duszę,  czymże  jesteśmy  dla  siebie,  jeśli  nie  braćmi?
Braćmi  bez  wątpienia,  i  to  bliskimi  sobie  zarówno  duszą,  jak
i  ciałem.  Nie  myli  się  Lukrecjusz,

* gdy mówi: „Wszyscy

jesteśmy w końcu z niebiańskich ziaren zrodzeni. Jeden jest
ojciec wszystkich**.

* Więc za potworne bestie należy uważać

tych, którzy szkodzą człowiekowi, i wbrew prawu ludzkiemu,
a nawet boskiemu wszystko grabią, dręczą, zabijają, wypędzają.

Ze względu na ten ścisły związek pokrewieństwa Bóg

uczy nas, abyśmy zawsze czynili dobrze, nigdy źle. A co to

znaczy czynić dobrze? Sam Bóg to także określa: okazywać

pomoc uciśnionym i cierpiącym, udzielać żywności potrzebu

jącym. Bóg, ponieważ jest pełen miłości, chciał, abyśmy byli

istotami społecznymi. Powinniśmy więc samych siebie mieć na
myśli w innych ludziach. Nie zasługujemy na uwolnienie nas

Antologia

z niebezpieczeństwa, jeśli sami drugim nie śpieszymy z pomocą.

Nie zasługujemy na pomoc, jeśli jej odmawiamy innym.

Laktancjusz, Podstawy nauki Bożej VI 10.

„ K a ż d y c z ł o w i e k j e s t m o i m b r a t e m "

1 4

A to, że liczba wyznawców naszej wiary powiększa się

codziennie,  nie  jest  powodem  do  oskarżania  nas  o  popełnianie
błędu,  ale  świadectwem  postawy  zasługującej  na  pochwałę.  Bo
pięknym  stylem  życia  wyróżniają  się  i  trwają  w  nim  wiernie
nie  tylko  dawni  nasi  współwyznawcy,  lecz  także  nowi,  których
coraz  więcej  zaczyna  przyłączać  się  do  nas.  Istotnie,  prawdą
jest,  że  poznajemy  się  łatwo,  ale  nie  po  zewnętrznych  odzna

kach,  jak  wy  sądzicie,  lecz  po  objawach  naszej  niewinności
i  skromności;  istotnie,  prawdą  jest,  że  kochamy  się,  nad  czym
wy  ubolewacie,  wzajemną  miłością,  ponieważ  nie  znamy  nie
nawiści;  istotnie,  prawdą  jest,  że  siebie,  czego  wy  nam  zazdro
ścicie,  nazywamy  braćmi,  jako  dzieci  jednego  Boga  —  naszego
Ojca,  jako  współuczestnicy  wiary,  jako  współdziedzice  nadziei.
Wy  bowiem  nie  znacie  się  między  sobą,  pałacie  wzajemną  do
siebie  nienawiścią  i  nie  uznajecie  siebie  za  braci,  chyba  tylko

wtedy, gdy dopuszczacie się zbrodni bratobójstwa.

Minucjusz Feliks, Oktawiuzz 31, 7—8.

M i ł o ś ć b l i ź n i e g o o b o w i ą z k i e m
Należy przestrzegać nakazu miłości człowieka, jeśli chcemy

naprawdę  nazywać  się  ludźmi.  To  zaś  przestrzeganie  nakazu
miłości  człowieka  niczym  innym  nie  jest  jak  tylko  miłowaniem
człowieka  dlatego,  że  jest  on  takim  samym  człowiekiem  jak  my.
Niezgoda  więc  i  nieporozumienia  nie  są  dopuszczalne  według
ludzkiego  rozumu.  Prawdziwe  jest  owo  zdanie  Cycerona,

który mówi, że człowiek posłuszny prawu naturalnemu nie
może szkodzić człowiekowi.

Jeśli więc wyrządzenie szkody

człowiekowi  jest  przeciwne  naturze,  to  według  natury  trzeba
koniecznie  nieść  pomoc  drugiemu  człowiekowi.  Kto  tego  nie
czyni,  pozbawia  samego  siebie  nazwy  człowieka.  Bo  miłość
bliźniego  jest  obowiązkiem,  i  trzeba  przychodzić  z  pomocą
człowiekowi w jego potrzebie i niebezpieczeństwie.

Laktanciust, Podstawy nauki Bożej VI 11.

M i ł o ś ć n i e p r z y j a c i ó ł

Istnieje wiele rodzajów jałmużny, lecz nie ma większej

jałmużny niż ta, kiedy z serca przebaczamy wszystko, co ktoś

przeciw nam popełnił. Bo mniej wspaniałomyślne jest być życz

liwym albo nawet dobroczynnym wobec człowieka, który nie
zrobił ci nic złego. O wiele większym i wspanialszym przeja

wem dobroci jest to, że miłujesz nawet swego nieprzyjaciela
i temu, kto ci źle życzy i wyrządza krzywdę, jeśli może,

zawsze życzysz tylko dobrze i czynisz dobrze, kiedy możesz,
posłuszny słowom Boga: „Miłujcie waszych nieprzyjaciół
i módlcie się za tych, którzy was prześladują” (Mt 5, 44).

Św. Augustyn, O wierte, nadziei i miłości 19 LXXIII.

P r z e s t r z e g a n i e p r a w a m i ł o ś c i b l i ź n i e g o

Nie powinno być wśród nas żadnych sprzeczek ani zaz

drości, skoro Pan dał nam swój pokój. Apostoł napisał takie
słowa: „Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego

(Kpł  19,  18).  A  jeśli  jeden  drugiego  kąsa  i  pożera,  baczcie,
abyście  się  wzajemnie  nie  zjedli”  (Gal  5,14—15).  Proszę  was,
abyście  się  powstrzymali  od  obelg  i  oszczerstw,  ponieważ
„oszczercy  nie  odziedziczą  królestwa  Bożego”  (1  Kor  6,  10).

Trzeba  się  starać  o  to,  aby  język,  który  wyznał  Chrystusa,
był  czysty  i  niesplamiony.  Bo  kto  według  nakazu  Chrystusa
wypowiada  słowa  wprowadzające  pokój,  dobro  i  sprawiedli
wość,  ten  codziennie  wyznaje  Chrystusa.  Przez  chrzest  wy

rzekliśmy się świata, gdy Bóg poddał nas próbie i doświad

czeniu, a my opuściliśmy wszystko co nasze i poszliśmy za
Panem, aby żyć ciągle w wierze i bojaźni Bożej.

Św. Cyprian, List do Rogacjana VI S.

J a ł m u ż n a m i ł o ś c i

Jeśli pragniesz łaski, pomnażaj w sobie miłość! Wylej na

Ciało Jezusowe wiarę w zmartwychwstanie, miłą woń Kościoła

i olejek miłości do wszystkich. Wyjdź i daj jałmużnę ubogiemu!

Jałmużna ta więcej ci pomoże, jeśli ją podasz w imieniu Chry

stusa dla osiągnięcia przyszłego dobra i jeśli ją tak ofiarujesz
biednemu, jakbyś jej użyczył samemu Chrystusowi.

Św. Ambroży, Wykład Ewangelii św. Łukssza VI 29.

Porządek w miłowaniu

(Kpł 19,18; Pp 6,5; Mt 22,37*40; 1 Tm 1 , 5 )

Sprawiedliwie i święcie żyje ten, kto słusznie ocenia

wszystko,  jest  nim  ten,  kto  kocha  według  ustalonego  należy*
cie  porządku:  Ani  nie  będzie  kochał  tego,  czego  kochać  nie
może,  ani  nie  będzie  kochał  tego,  co  kachać  powinien;  nie

będzie też jednakowo kochał tego, co trzeba kochać mniej

lub  więcej,  ani  nie  będzie  mniej  lub  więcej  kochał  tego,  co
jednakowo  kochać  należy.  Żaden  grzesznik,  o  ile  tylko  jest
grzesznikiem,  nie  może  być  kochany.  Każdy  jednak  człowiek,

ponieważ  jest  człowiekiem,  powinien  być  kochany  ze  względu
na  Boga,  a  Bóg  ze  względu  na  siebie  samego.  A  jeśli  Bóg
powinien  być  kochany  więcej  niż  każdy  człowiek,  to  właśnie

Boga należy kochać więcej niż siebie samego. Powinniśmy

także kochać drugich więcej niż samych siebie, a wszystko
trzeba nam kochać ze względu na Boga.

Św Augustyn, O muce chrześcijańskiej 1 27, 28.

8. UMIŁOWANIE POKOJU

.Ucałują się sprawiedliwość i pokój

’ (Ps 84, 11)

Czyń sprawiedliwość, a będziesz miał pokój, aby ucało*

wały się w tobie sprawiedliwość i pokój. Jeśli nie ukochasz
sprawiedliwości, nie będziesz miał pokoju, bo kochają się
i całują te dwie przyjaciółki — sprawiedliwość i pokój.

Jeśli kto postępuje sprawiedliwie, może otrzymać poca

łunek pokoju i sprawiedliwości. Oto dwie przyjaciółkil Ty

może  pragniesz  jednej,  a  nie  dbasz  o  drugą?  Nie  ma  takiego
człowieka,  który  by  nie  pragnął  pokoju,  choć  nie  wszyscy  chcą
działać  według  wymagań  sprawiedliwości.  Zapytaj  wszystkich

ludzi: Czy pragniesz pokoju? Jednogłośnie odpowiada cała
ludzkość:

Życzę

sobie pokoju,

pragnę

go,

chcę, kocham.

Kochaj więc także sprawiedliwość. Oto dwie nieodłączne przy*

jaciółki — sprawiedliwość i pokój, które wymieniają sobie

pocałunki. Jeśli nie kochasz przyjaciółki pokoju, to i pokój cię
nie pokocha i nie przyjdzie do ciebie. Cóż bowiem jest więk

sze niż pragnienie pokoju? Nawet człowiek zły tęskni za po
kojem. Pokój bowiem jest czymś dobrym. Czyń więc sprawie

dliwość, ponieważ sprawiedliwość i pokój całują się, nie kłócą.
Dlaczego ty kłócisz się ze sprawiedliwością? Oto sprawiedli

wość  mówi  ci:  Nie  kradnij,  a  ty  nie  słuchasz;  Nie  cudzołóż,
a  ty  nie  chcesz  słyszeć  o  tym;  Nie  czyń  drugiemu,  czego  sam
me  chcesz  doznać  od  niego,  nie  mów  drugiemu,  czego  sam

nie chcesz usłyszeć od niego. Jesteś nieprzyjacielem mojej
przyjaciółki, mówi ci pokój. Czemu mnie szukasz? Jestem przy
jaciółką sprawiedliwości. Kto okaże się nieprzyjacielem mojej

przyjaciółki, nie zbliżę się do niego. Chcesz więc dojść do po
koju? Czyń sprawiedliwość! Dlatego inny Psalm tak ci mówi:

„Odstąp od złego, czyń dobro", tj. miłuj sprawiedliwość; a gdy
już odstąpisz od złego i uczynisz dobro, wtedy „szukaj pokoju,
idź za nim” (Ps 33, 15). Bo nie będziesz go już długo szukał,

ponieważ spotka cię, aby ucałować i w tobie sprawiedliwość.

Św. Augustyn, Wykład Ps 84, 12.

P o w s z e c h n e p r a g n i e n i e p o k o j u

Ktokolwiek uważnie przyjrzy się ze mną sprawom ludz

kim i wniknie w naturę każdego stworzenia, ten pozna, że nie
ma takiej istoty, która by nie szukała radości, i nie ma nikogo,
kto by nie pragnął pokoju.

Św. Augustyn, Państwo Boie XIX 12, 1.

S ł o d y c z p o k o j u
Tak wielkie jest dobro pokoju, że nawet wśród spraw

ziemskich i ludzkich słuchamy o nim zwykle z największą
przyjemnością, pragniemy go najgoręcej i nie możemy zna
leźć niczego lepszego od pokoju. Jeśli o nim zechcemy mówić

nieco dłużej, nie uprzykrzymy się, jak sądzę, czytelnikom, ze
względu na tę słodycz pokoju, który dla wszystkich jest miły.

św. Augustyn, Państwo Bose XIX 11 passim.

P o k ó j c i s z ą p o r z ą d k u

Pokój ciała jest zachowaniem proporcji jego poszczegól

nych części. Pokój duszy nierozumnej — to opanowanie po

pędów  i  utrzymywanie  ich  w  spokoju.  Pokój  duszy  rozumnej
—  to  odpowiednia  zgoda  poznania  z  działaniem.  Pokój  ciała
z  duszą  —  to  uporządkowane  życie  i  zdrowie  człowieka.  Pokój
człowieka  z  Bogiem  —  to  posłuszeństwo  w  wierze  kierowane

prawem  wiecznym.  Pokój  między  ludźmi  —  to  ich  ustawiczna
zgoda.  Pokój  w  domu  —  to  odpowiednia  zgoda  rozkazywania
i  posłuszeństwa  jego  współmieszkańców.  Pokój  państwa  —  to
doskonała

zgoda

rozkazywania

posłuszeństwa

obywateli.

Pokój Państwa Niebieskiego — to najdoskonalej urządzone
i

najzgodniejsze

społeczeństwno,

które

cieszy

się

Bogiem

i miłuje się wzajemnie w Bogu. Pokój wszechświata — to
majestatyczna cisza porządku i ładul

Porządek jest to rozłożenie rzeczy równych i nierównych,

dające każdej z nich właściwe jej miejsce.

Św. Augustyn, Państwo Boże XIX 13, 1.

D o b r o d z i e j s t w o w i e c z n e g o p o k o j u

Nawet święci i wierni czciciele jedynego, prawdziwego

i Najwyższego Boga nie są wolni od szatańskich zasadzek
i różnych pokus. Lecz ten kłopot z powodu naszej ułom

ności  w  czasie  tych  złych  dni  nie  jest  dla  nas  bez  pożytku.
Przyczynić  się  może  do  tego,  abyśmy  z  tym  gorętszym  prag
nieniem  starali  się  o  to  bezpieczeństwo,  gdzie  jest  zupełny  już
i  całkiem  pewny  pokój.  Bo  dopiero  tam  będą  nie  tylko  dobre,
lecz  także  wieczne  dary  natury,,  tj.  te  dary,  którymi  Stwórca

wszechświata obdarza nasze człowieczeństwo. Będą one nie
tylko w duchu, uzdrowionym przez mądrość, lecz także w ciele,
odnowionym przez zmartwychwstanie.

Tam cnoty nie będą już walczyć z jakimiś wadami ani

jakimkolwiek złem, lecz w nagrodę za zwycięstwo będą miały

pokój  wieczny,  którego  nie  naruszy  żaden  przeciwnik.  Ten
pokój  bowiem  ma  za  cel  szczęście  i  doskonałość,  a  nie  ma
takiego  celu,  który  by  prowadził  do  zguby.  Tutaj  wprawdzie
uchodzimy za szczęśliwych, gdy posiadamy choćby ograniczony

pokój, jaki na ziemi można osiągnąć przez dobre życie, ale to

szczęście w porównaniu z tamtym, które nazywamy szczęściem
ostatecznym, okazuje się po prostu nieszczęściem.

Kiedy więc my, ludzie śmiertelni, mamy w rzeczach

doczesnych  ten  pokój,  jaki  być  może  tu  na  tym  świecie,  jeśli
żyjemy  cnotliwie,  to  wtedy  cnota  korzysta  należycie  z  dobro
dziejstwa  tego  pokoju.  Gdy  go  jednak  nie  mamy,  to  cnota  na

dobro  zamienia  nawet  zło,  którego  człowiek  doznaje.  Ale
cnota  prawdziwa  jest  wtedy,  kiedy  właściwie  korzysta  z  każ
dego  dobra,  a  cokolwiek  czyni  w  odpowiednim  wykorzystaniu
dobra  i  zła  i  samą  siebie  zwraca  do  tego  celu,  gdzie  będzie

my mieli tak wielki pokój, od którego nie może być lepszy
i większy żaden inny pokój.

Św Augustyn, Państwo Boże XIX 10.

Pokój na ziemi i w niebie

(Łk 2, 14)

Gdy ktoś boleje nad utratą pokoju w swojej naturze,

wtedy  ta  boleść  pochodzi  z  tych  resztek  pokoju,  które  spra
wiają,  że  natura  jest  przyjazna  dla  siebie  samej.  Widać  to
wyraźnie  w  wypadku  ponoszenia  kary  wiecznej.  Źli  i  bezbożni
opłakują  w  mękach  utratę  dóbr  naturalnych,  ponieważ  odczu
wają  boleśnie  odebranie  im  tych  dóbr  przez  najsprawiedliw
szego  Boga,  którym  wzgardzili  jako  najhojniejszym  Dawcą.

Bóg więc, najmądrzejszy Stwórca wszystkich natur, i najspra
wiedliwszy Sprawca porządku między nimi i ładu, który po

stanowił uczynić rodzaj ludzki najpiękniejszą ozdobą ziemi,

dał ludziom pewne dobra, dostosowane odpowiednio do tego
życia, tj. pokój doczesny w wymiarach życia ziemskiego, tzn.

pokój w samym utrzymywaniu życia przy doskonałym zdrowiu

i we współżyciu ze społecznością ludzką. Ponadto dał ludziom
wszystko, co jest konieczne do zachowywania albo odzyski

wania tego pokoju, a mianowicie to, co najlepiej odpowiada

zmysłom, jak np. światło, głos, powietrze do oddychania, wodę
do picia oraz wszystko, cokolwiek służy jako pokarm i ubra

nie, do leczenia i ozdabiania ciała. A dał to w taki sposób, że

człowiek, który będzie dobrze używał dóbr przystosowanych

do pokoju, będącego udziałem ludzi, ten otrzyma jeszcze

większe  i  lepsze  dobra,  a  mianowicie  pokój  w  nieśmiertelności
i  odpowiadającą  mu  chwałą  i  cześć  w  życiu  wiecznym,  by
mógł  cieszyć  sią  Bogiem  i  bliźnimi  w  Bogu.  Kto  zaś  bądzie
źle  używał  tych  dóbr  doczesnych,  ten  nie  otrzyma  dóbr  wiecz
nych i straci także doczesne.

Św. Augustyn, Psństwo Boże XIX 13, 2.

9. MIŁOŚĆ DO ŚWIATA

Jeśli podobają ci sią rzeczy stworzone, chwal w nich Boga!

Skieruj  twoją  miłość  na  ich  Twórcą,  abyś  w  tym,  co  sią  tobie
podoba,  nie  przestał  podobać  sią  Bogu.  A  jeśli  podobają  ci  sią
ludzie,  to  kochaj  ich  w  Bogu,  ponieważ  oni  także  mogą  ulec
zmianie,  a  tylko  w  Nim  sią  utrzymują  na  stałe  przy  życiu,  bo
inaczej  zginąliby  niechybnie.  W  Bogu  wiąc  kochaj  wszystko,

i,  o  ile  możesz,  wszystkich  pociągaj  do  Niego.  Mów  im  tak:
Kochajmy  Boga!  On  to  stworzył  i  nie  odszedł  daleko.  Z  Niego
i  w  Nim  jest  wszystko,  co  zostało  stworzone.  Bóg  jest  tam,
gdzie  prawda  ma  swój  smak.  Jest  w  głąbi  serca,  lecz  serce  zbłą
dziło  od  Niego.  „Grzesznicy,  nawróćcie  sią  sercem"  (Iz  46,  8)
i  trzymajcie  sią  mocno  Tego,  który  was  stworzył.  Stójcie  z  Nim,
a  będziecie  stali.  Spocznijcie  w  Nim,  a  będziecie  spokojni.
Dokąd  będziecie  chodzić  po  manowcach?  Dokąd  idziecie?
Dobro,  które  kochacie,  pochodzi  od  Boga.  Tylko  to  jest  dobre
i  słodkie,  co  skierowane  jest  do  Boga.  Goryczą  zaś  staje  się,  jeśli
jest  przedmiotem  nie  uporządkowanej  miłości  to,  co  pochodzi
od Boga i tak jest kochane, że przy tym opuszcza się Boga.

Św. Augustyn, Wyznania IV 12, 18

Stwórca czy stworzenie?

(1 J 5, 2)

Nasza wiara byłaby fałszywa i pozorna, gdybyśmy sią

chlubili imieniem Tego, którego przykazań nie zachowalibyśmy

w naszym życiu. Przykazania te nie byłyby dla nas ciężarem,
lecz obroną przed każdym niebezpieczeństwem, gdybyśmy nie

kochali niczego innego, tylko to, co powinniśmy kochać.

Istnieje bowiem podwójna miłość, która kieruje wszystkimi

aktami naszej woli, różnymi w swych przejawach i odmiennymi
w źródle, z którego one biorą swój początek. Nasza dusza

rozumna, która przecież nie może istnieć bez miłości, kocha
albo Boga albo świat. Jeśli kocha Boga, nic dla niej nie jest

zbyteczne, a jeśli jest przejęta miłością do świata, wszystko

jest dla niej szkodliwe.

Dlatego do dóbr wiecznych należy przylgnąć całym ser

cem i nie dać się od nich odłączyć, doczesnych zaś używać

tylko  przelotnie,  tak,  aby  wszystko,  cokolwiek  pomyślnego
z  rzeczy  tego  świata  zastąpi  nam  drogę,  kiedy  wracamy  do
ojczyzny  w  naszej  pielgrzymce  na  ziemi,  było  posiłkiem  w  po
dróży,  a  nie  ponentną  zachętą  do  pozostania.  Dlatego  Apostoł

mówi: „Czas jest krótki. Trzeba więc, aby ci, co mają żony,

tak  żyli,  jakby  byli  nieżonaci,  a  ci,  co  płaczą,  tak  jakby  nie
płakali,  ci  zaś,  co  się  radują,  tak  jakby  się  nie  radowali;  ci,
co  nabywają,  jak  gdyby  nie  posiadali;  ci,  co  używają  tego
świata,  tak  jakby  z  niego  nie  korzystali.  Przemija  bowiem

postać tego świata” (1 Kor 7, 29—31).

Możemy łatwo odrzucić te rzeczy, które urzekają nas

swym pięknem, bogactwem i rozmaitością, tylko wtedy, kiedy

w pięknie tego świata kochamy więcej Stwórcę niż stworzenie.
Ten, który mówi: „Będziesz miłował Pana Boga swego całym
swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem”
(Mt 22, 37), chce, abyśmy we wszystkim nosili jarzmo miłości

Boga,  tzn.  abyśmy  nie  rozluźniali  węzła  naszej  z  Nim  miłości
dla  czegokolwiek  innego.  A  jeśli  z  tym  przykazaniem  łączy
Bóg  także  przykazanie  miłości  bliźniego,  to  poleca  nam  na
śladować  swoją  dobroć,  abyśmy  miłowali  to,  co  On  miłuje
i robili to, co On robi.

Św. Leon W., Kazanie na post wrześniowy (XC) V 2—3.

„M'e należycie do siebie samych!'

(1 Kor 6, 19)

„O Panie, jest moim działem zachowywanie stów

Twoich” (Ps 118, 57).

„Moim działem”, mówi Psalm, „jest Pan”. Jakże rzadko

| na ziemi może ktoś powiedzieć: „Moim działem jest Pan”. Jakże

daleki od wad i pozbawiony wszelkiej zmazy grzechowej ma
być ten, kto nie ma nic wspólnego ze światem, o nic z tego

Antologia

świata  nie  stara  się  dla  siebie  i  nie  ma  zainteresowania  dla
cielesnych  pożądań.  Nie  powinna  w  nim  płonąć  żądza,  ani
chciwość  być  dla  niego  bodźcem  działania.  Rozpusta  nie

powinna  psuć  jego  wyglądu,  ani  zarozumiałość  nie  może  nim
rządzić,  czy  zazdrość  wycieńczać.  Żadna  troska  w  zakresie  zajęć
światowych  nie  powinna  go  nęcić.  Prawdziwy  sługa  ołtarza
został powołany do tego, aby żyć dla Boga, a nie dla siebie.

Św Ambroży, Wykład P* 118, VIII 3.

Pamięć na obecność Bożą

(Dz 17, 27)

Sądzisz może, że Bóg nie zna naszych czynów, ponie

waż  króluje  w  niebie  i  nie  troszczy  się  o  wszystkich  i  nie  zna
zachowania  się  każdego  człowieka  z  osobna.  Człowiekul  Jesteś
w  błędzie!  Mylisz  się  bardzo!  Jakże  Bóg  może  być  daleko,
skoro  przecież  cale  niebo  i  ziemia  i  wszystko,  co  poza  tym
światem  istnieje,  znane  jest  dobrze  Bogu  i  pełne  jest  Boga?
Bóg  wszędzie  jest  bardzo  blisko  nas.  Co  więcej  —  On  jest
nawet  w  nas.  Popatrz  na  słońce:  zawieszone  na  niebie  rozlewa
światło  na  wszystkie  kraje:  wszędzie  jest  jednakowo  obecne,

wszędzie się wciska, a jego jasność nigdzie się nie zmniejsza.
Tym bardziej Bóg, Stwórca wszechświata, widzi wszystko

dokładnie.  Przed  Nim  nic  nie  może  się  ukryć,  bo  jest  obecny
nawet  w  ciemności,  obecny  także  w  najskrytszych  (1  Kor  4,  5)
naszych  myślach.  Nie  tylko  działamy  w  Jego  obecności,  lecz
z  Nim  razem  —  można  by  rzec  —  ży|emy  (Ps  138,  7—12;
Dz 17. 28).

Minuejusi Feliks, Oktawiusz 32, 7—9.

Pożądliwość

(1 J 2, 16)

Istnieje rdza duszy: Kiedy ostra stal religijnego zapału

pokryje się brudem światowych żądz albo czystość wiary

straci swój blask pod zasłoną niewiary. Rdzą ducha jest żądza

posiadania  majątku.  Rdzą  ducha  jest  oziębłość.  Rdzą  ducha  jest
ubieganie  się  o  zaszczytne  godności,  jeśli  w  dążeniu  do  nich
upatruje  się  najwyższy  cel  życia  na  ziemi.  Dlatego  zwróćmy

się do Boga, umacniajmy ducha, wzbudzajmy w sobie zapał

101

i gorliwość, abyśmy ów miecz, który Pan poleca nam kupić

za sprzedany płaszcz (Łk 22,36), mogli trzymać lśniący zawsze

w pogotowiu, choć schowany w pochwie ducha.

Św. Ambroży, Wykład Ewangelii św. Łukasza I 14.

.Me miłujcie iwialal" (1 J 2, 15)

Dobrze jest szukać Boga. Bywa jednak, że w to szukanie

wkrada  się  niepostrzeżenie  jakaś  krzywizna  i  błąd.  Bo,  jeśli
człowiek  szukający  Boga  przez  błędną  interpretację  w  święto
kradztwo  zamienia  poszukiwanie,  to  większy  popełnia  grzech,
niż  wtedy,  gdyby  Boga  nie  szukał.  Wina  nie  leży  w  samym
szukaniu,  ale  w  człowieku  szukającym:  nie  samo  szukanie
ulega złu, lecz nastawienie człowieka.

Jeśli już człowiek szukający Boga często ulega pokusie

z powodu słabości ciała i ducha, to o ileż częściej ofiarą po

kusy pada ten, kto szuka świata! Często ludzie dla kariery po

pełniają  zbrodnie,  choć  ani  rozpusta,  ani  chciwość  nie  mogłaby
ich  skłonić  do  tego.  Przed  publicznością  gra  taki  rolę  człowieka
uprzejmego,  w  domu  potem  jest  niebezpieczny.  Najpierw  służy,
by  potem  być  panem  nad  drugimi;  bo,  skoro  tylko  znajdzie  się
w  posiadaniu  władzy,  nie  zna  już  żadnej  nad  sobą  wielkości:  jest

panem ponad ustawami, niewolnikiem zaś dla samego siebie!

Św. Ambroży, Wykład Ewangelii św. Łukasza IV 31 passim.

S z c z ę ś c i e

Powstrzymaj, Panie, powstrzymuj serce Twego sługi,

który  Ci  wyznajel  Powstrzymaj  mnie  przed  szukaniem  szczęścia
w  każdej  dowolnej  radościl  Istnieje  przecież  taka  radość,  która
nie  jest  udziałem  bezbożnych  (Iz  48,  22),  lecz  tylko  tych,  którzy
Ci  służą  bezinteresownie  i  których  radością  jesteś  Ty  sam.

Życie  szczęśliwe  polega  jedynie  na  tym,  aby  radować  się  z  To
bą,  z  Ciebie  i  dla  Ciebiel  Kto  coś  innego  uważa  za  szczęście,
ten  szuka  fałszywej  radości.  Zawsze  jednak  jeszcze  istnieje
obraz radości, choćby niejasny, za którą tęsknimy.

Św Augustyn, Wyznani* X 22.

103

*Bóg umiłował świat*

(J 3, 16)

Chrześcijanin powinien szukać swego miejsca tam, gdzie

go podniósł ze sobą Chrystusl Tam niech kieruje wszystkie swe

kroki, wiedząc, gdzie dokonało się zbawienie człowieka! Mąka
bowiem  Pana  trwa  ai  do  końca  świata,  jak  Pan  doznaje  czci
w swoich Świętych, każe kochać, karmić i przyodziewać siebie
w  biednych  (Mt  25,  35),  tak  też  bierze  udział  w  cierpieniach
wszystkich,  którzy  doznają  przeciwności  dla  sprawiedliwości

(Mt 5, 19). A może trzeba przypuszczać, ze z rozszerzeniem

się wiary po całym święcie i ze zmniejszeniem się liczby bez
bożnych, skończyły się wszystkie prześladowania? Może to

tylko  oni  musieli  brać  na  siebie  krzyż,  gdyż  po  to  skazywano
ich na najsurowsze męki, aby zwalczyć w nieb miłość do Chry*
stusa?  Lecz  zupełnie  inną  naukę  dają  nam  ci  słudzy  oddani
bez  reszty  Bogu.  Inne  też  oświadczenie  składa  Apostoł,  gdy
mówi,  przepowiadając,  że  „wszystkich,  którzy  chcą  żyć  zbożnie

w Chrystusie Jezusie, spotkają prześladowania" (2 Tm 3, 12).

Ospały i bardzo gnuśny — według tych słów — jest człowiek,
który nie doznaje wcale prześladowania.

Tylko ci, którzy miłują ten świat, jak należy, mogą mieć

z  nim  pokój!  Nie  może  być  nigdy  współistnienia  sprawiedli
wości  z  niesprawiedliwością!  Nie  mogą  porozumieć  się  ze  sobą
prawda  i  kłamstwo!  Nigdy  nie  nastąpi  zgoda  między  światłem
i ciemnością!

Św Leon W.

Kazanie o Mece Pańskiej (LXX) XIX 5.

10.

EWANGELICZNE UBÓSTWO

Bogactwo

(Lk 16, 19—31; Jk 5, 1—6)

Strzeż się, bogaczu! (Pp 8, 10—14). Cóż bowiem masz,

człowiecze, czego nie otrzymałeś? Czyż to wszystko nie prze

minie jak cień? Ten dom twój czyż nie jest prochem i ruiną?
Czy to wszystko nie jest fałszem? Czy skarby tego świata

nie

są marnością? Czy ty sam nie jesteś prochem? Spójrz

na groby

ludzi zmarłych, i zobacz, co

ciebie, tj, twojego

ciała, zostanie, tylko proch i kościl Przypatrz się im uważnie,

radzę ci, i powiedz mi, któż tam jest bogaty, a kto biedny?

Rozróżnij nędzarzy i bogaczy!

Nadzy rodzimy się wszyscy i nadzy umieramy. Nie ma

żadnej różnicy między zwłokami umarłych, może tylko ta, że
ciała bogaczy, oddane zbytkowi, cuchną bardziej niż ciała

nędzników.  Czy  słyszałeś,  żeby  jakiś  biedak  umarł  z  obżar
stwa?  Bieda  wychodzi  mu  na  korzyść,  bo  ćwiczy  swe  ciało,
a  nic  znęca  się  nad  nim.  Nie  słyszeliśmy  także  nigdy,  by
sprawiedliwy  został  opuszczony  i  żeby  jego  potomstwo  szu
kało  chleba;  kto  bowiem  uczciwie  pracuje  na  swej  ziemi,  ma
pełno  środków  do  życia.  Strzeż  się  więc  bogaczul  Bo  i  ty

nosisz takie samo ciało jak biedny!

Św Ambroży, Hex«emeroo VI 8. 51.

U b ó s t w o

Strzeż się, biedaku, gdyż cenna jest twoja dusza. Ciało

twoje  jest  śmiertelne,  lecz  dusza  trwała.  Jeśli  brak  ci  pieniędzy,
nie  braknie  ci  łaski.  Jeśli  nie  masz  wspaniałego  i  wygodnego
mieszkania,  jeśli  nie  masz  rozległej  posiadłości,  niebo  dla
ciebie  otwarte  i  ziemia  cała  jest  wolna.  Wszystkim  wszystko
dano  na  wspólną  własność.  Piękno  tego  świata  dostępne  jast
dla  bogatych  i  biednych.  Czyż  pozłacane  sufity  najbogatszych

domów  piękniejsze  są  niż  firmament  niebieski  usiany  migo
cącymi  gwiazdami?  Czyż  posiadłości  wiejskie  bogaczy  roz-
leglejsze  są  niż  cała  powierzchnia  ziemi?  Dlatego  do  tych,
którzy  dołączają  dom  do  domu,  i  wieś  do  wsi,  odnoszą  się
słowa.- „Czyż wy sami mieszkacie w środku kraiu?" (Iz 5, 8).

Biedaku! Masz wielki i wspaniały dom. Możesz wołać

w  nim  i  być  wysłuchanym  (Bar  3,  24—25).  Dom  Boży  wspól
ny  jest  dla  bogacza  i  ubogiego.  Trudno  jednak  jest  wejść
bogaczowi  do  Królestwa  niebieskiego  fMt  19,  23  n.).  Może
ubolewasz  nad  tym,  że  nie  świeci  ci  jasne  światło  pozłacanych
świeczników?  O  wiele  jaśniej  świeci  dla  ciebie  księżyc  w  swej
pełni.  Narzekasz  może  w  zimie,  że  nie  ogrzewają  cię  stru
mienie  ciepła  buchające  z  ognia?  Masz  jednak  ciepło  słońca,
które  dla  ciebie  ogrzewa  umiarkowanie  świat  i  broni  cię  zimą
przed  mrozem.  Czy  za  szczęśliwych  uważasz  tych,  których
otaczają wielkie gromady oddanych im sług? Ci, którzy potrze-

107

bują  obcych  nóg,  nie  potrafią  posłużyć  się  własnymi.  Nie
wielu  ich  tylko  poprzedza,  wielu  natomiast  ich  nosi.  Może
dziwisz  się,  że  opływają  w  złoto,  srebro,  pieniądze?  Widzisz,
w  co  opływają;  nie  widzisz,  czego  im  brak.  Myślisz  o  tym,
że  śpią  na  łóżkach  z  kości  słoniowej,  a  nie  zastanawiasz  się
nad  tym,  że  bardziej  cenna  jest  ziemia.  Ona  biednemu  posła
nie  z  trawy  rozściela,  na  którym  słodki  jest  sen  i  miły  spo
czynek.  Tamten,  gdy  w  złotym  łożu  spoczywa,  spędza  noc  na
bezsenności;  nie  może  zasnąć,  choć  tego  pragnie.  I  kiedy  tak
czuwa,  a  ty  śpisz  spokojnie,  ciebie  właśnie  uważa  za  szczęśli

wego,  o  wiele  bardziej  niż  siebiel  Pomijam  to,  co  jest  jeszcze
wspanialsze.  Sprawiedliwy  bowiem,  który  tu  na  ziemi  będzie
odczuwał  braki,  tam  będzie  miał  dostatek  wszystkiego.  Kto  tu

cierpliwie będzie pracował i znosił udręki, tam dozna pociechy.

Kto tu zdobędzie majątek, tam nie będzie mógł się spodziewać
za to nagrody. Ubóstwo bowiem zachowuje swoją nagrodę,
a bogactwo ją traci.

Św. Ambroży, Hesaemeron VI 8, 52 passim.

Bóg n a s z y m b o g a c t w e m ! (Pp 8, 18)

Strzeż się więc, biedaku! Strzeż się, bogaczul Bo na ciężką

próbę wystawia cię ubóstwo i bogactwo. Dlatego Mędrzec
mówi: „Nie dawaj mi bogactwa ni nędzy" (Prz 30, 8). Mówi,

co będzie prosił: o środki niezbędne i wystarczające.

Bogactwo  jak  wzdyma  brzuch  przez  uczty  i  biesiady,  tak
napełnia  ducha  troskami  i  kłpotami.  Dlatego  prosi,  by  zapew
niono  mu  środki  niezbędne  i  wystarczające:  „Bym  syty",  po
wiada,  „nie  stał  się  kłamcą  i  nie  rzekł:  „A  któż  mnie  widzi?”  lub
z biedy nie począł kraść i nie przysięgał przez imię Pańskie”.

Trzeba więc unikać i strzec się pokus, na jakie świat

wystawia człowieka. Ubogi niech nie traci nadziei. Bogaty
niech się nie wynosi. Napisane jest bowiem: „Gdy wypędzisz
ludy i z ziemi ich zaczniesz korzystać, nie mów: To moja siła

1 moc moich rąk zdobyły mi tę posiadłość" (Pp 8, 17). Tak
mówi ten, kto bogactwo przypisuje własnej zasłudze, jakby był
doskonały, nie poznaje swego błędu i ciągnie grzech jakby

109

na długim sznutze. Bo jeśli kto lądzi, że przyrost pieniędzy

może być wynikiem albo przypadkowego zdarzenia albo chy
trej przebiegłości, to nie ma u niego miejsca na ograniczenie

przesady w dążeniach, które nie przynoszą mu stawy i ltano-

wią daremny trud albo są przejawem bezwstydnej chciwości,
która nie potrafi określić miary przyjemności.

Św. Ambroży, Hesaemeroa VI 8, 53.

D o b r o c z y n n o ś ć

Niech zniknie bezbożnośćt Niech ustanie niezgoda] Niech

uspokoją się wzburzone umysły i niech znikną nieporozumie
nia przynoszące zgubęl Bo właśnie one rozrywają, dzielą

i niszczą ludzkie wspólnoty i ich przymierze z Bogiem zawar
te publicznie. Starajmy się myśleć o tym, abyśmy w miarę

naszych możliwości byli dobrzy i uczynnił

Jeśli bogactwa mamy pod dostatkiem, to niech nie idzie

ono na przyjemności jednego, lecz niech będzie przeznaczone
dla dobra wielu. Rozkosz bowiem jest śmiertelna, jak i ciało,

któremu ona służy. Sprawiedliwość zaś i dobroczynność są
tak nieśmiertelne, jak umysł i dusza, która przez dobre uczy
nki osiąga podobieństwo do Boga.

Laktancjusz, Gniew Boży 23

11. ŚWIĘTOŚĆ CIAŁA

Ciało jest jakby osią zbawienia. Kiedy dusza jest złą

czona z Bogiem, wtedy ciało sprawia, że dusza może być
zjednoczona z Bogiem. 3 Ciało obmywa się (wodą Chrztu św.),

aby dusza została oczyszczona z grzechu. Ciało namaszcza się,

aby dusza została uświęcona; na ciele kreśli się znak krzyża

świętego, aby dusza była silna. Ciało dotyka się przez poło

żenie na nim ręki, aby dusza została oświecona przez Ducha

Świętego. Ciało karmi się Ciałem i Krwią Chrystusa, aby dusza

żywiła

się

Bogiem.

Ponieważ

ciało

zostało

złączone

duszą

w tym życiu w działaniu, więc nie może być od niej oddzie

lone w otrzymaniu wiecznej nagrody.

Tertulian, O zmartwychwstaniu 8, 2—3.

111

Miłość własnego ciało

(1 Kot 6, 19)

Są cztery takie rzeczy, które powinniśmy kochać: Pierw

sza  jest  nad  nami:  Bóg.  Drugą  jesteśmy  my  tami.  Trzecia  to
wszyscy  obok  nas:  nasi  bliźni.  Czwarta  wreszcie  jest  pod
nami:  nasze  ciało.  Odnośnie  do  drugiego  i  czwartego  punktu
nie  trzeba  było  dawać  żadnego  przykazania.  Bo  choćby  na
wet  człowiek  „odpadł  od  prawdy”  (2  Tm  2,  18),  to  jednak
pozostaje  mu  miłość  siebie  samego  i  miłość  własnego  ciała.
Człowiek  bowiem,  jeśli  nawet  oddali  się  od  niezmiennego

światła, które najlepiej kieruje wszystkim, to przecież zabiega
0 to, by sam był panem dla siebie i dla własnego ciała. I dlatego
nie może on nie kochać samego siebie i własnego ciała.

Św. Augustyn,

nauce

chrześcijańskiej 1 23, 22.

.Świątynia Roga jest święta, a wg nią Jesteście

" (1 Kor 3,17)

Bóg niech będzie dla nas święty nie w świątyniach, lecz

w naszym sercu. Zniszczalne jest wszystko, co ręką zostało
wzniesione. Oczyszczajmy tę świątynię zbrukaną nie dymem
1 pyłem, lecz złymi myślami; oświetloną nie blaskiem świec,
lecz jasnym światłem mądrości.

Jeśli zawsze będziemy wierzyć w obecność Boga w tej

świątyni, przed Którego bóstwem otwarte są tajniki naszego
serca, wtedy tak będziemy żyć, że Bóg będzie zawsze dla
nas łaskawy, i nigdy nie będziemy się lękać Jego gniewu.

Laktsncjusz, Gniew Boży 23 b.

12. ESCHATOLOGIA

0 Panie Boże nasz, „w osłonie Twych skrzydeł" (Ps 62,8)

mamy  nadzieję!  Ochraniaj  i  nieś  nas!  Ty  nosisz  maluczkich
i  aż  do  starości  nosić  ich  będziesz  (Iz  46,  4).  Wtedy  jesteśmy
naprawdę  silni,  kiedy  Ty  jesteś  naszą  siłą  —  ale,  gdy  pole
gamy  na  własnych  siłach,  wtedy  jesteśmy  bezsili.  U  Ciebie

żyje zawsze nasze dobro. Ponieważ odwróciliśmy się od niego,
dlatego jesteśmy przewrotni. Chcemy już powrócić do Ciebie,

Panie, abyśmy się nie przewrócili, bo żyje u Ciebie bez zad*

ncgo  braku  nasze  dobro,  którym  Ty  sam  jesteś.  Nie  potrze
bujemy  obawiać  się,  że  nie  będziemy  mieli  gdzie  wrócić,
skąd  wyszliśmy,  i  dokąd  mamy  powrócić  (J  16,  28).  I  chociaż

obecnie jesteśmy daleko od naszej ojczyzny, nie runie nasz

dom, nie przepadnie Twoja wieczność.

Św. Augustyn, Wyznani* IV 16, 31.

.Umrzeć

— to zysk" (Flp 1, 21)

Nie można usprawiedliwiać tego rodzaju niecierpliwości,

okazywanej  po  stracie  naszych  bliskich,  gdy  bronimy  wtedy
uczucia  naszego  bólu.  Trzeba  bowiem  wziąć  pod  uwagę  stówa
Apostola,  który  mówi:  „Nie  chcemy,  bracia,  waszego  trwania
w  niewiedzy  co  do  tych,  którzy  zasypiają,  abyście  się  nie

smucili jak wszyscy ci, którzy nie mają nadziei” (1 Tes 4,13).

2 1 słusznie! Bo jeśli wierzymy w zmartwychwstanie Chrystusa,
wierzymy także w nasze zmartwychwstanie, ponieważ ze wzglę
du na nas Chrystus umarł i zmartwychwstał. A skoro pewne

jest dla nas, że zmartwychwstaniemy, dlatego nie ma wcale

miejsca na ból z powodu śmierci, ani na niecierpliwość oka

zywaną w tym bólu. 3 Dlaczego więc bolejesz, jeśli wierzysz,
że ten człowiek nie umarł na zawsze? Dlaczego tak niecier

pliwie znosisz tymczasowe zabranie ci człowieka, jeśli wierzysz,

że on wróci? Co uważasz za śmierć, jest tylko zyskiem (Flp 1,21).
Nie można opłakiwać człowieka, który odchodzi wcześniej przed

nami; można najwyżej tęsknić za nim. Trzeba także łagodzić
tę tęsknotę cierpliwością. Dlaczego nie chcesz znieść spokoj

nie  odejścia  tego,  za  którym  wkrótce  pójdziesz?  4  A  zresztą:
niecierpliwość  w  tym  wypadku  jest  złym  znakiem,  zarówno
naszej  omdlałej  nadziei,  jak  też  słabej  wiary.  Nawet  samego

Chrystusa obrażamy, jeśli sądzimy, że nie możemy się opano

wać i musimy opłakiwać umarłych. 5 Dlatego Apostoł mówi:
„Pragnę odejść i być z Chrystusem” (Flp l, 23).

Tertulian, O cierpliwości 9, 1—5.

Antologia

115

Życie wieczne

(J 6, 68)

Żaden wierny, który pamięta O Ewangelii i trzyma się

mocno  poleceń  i  napomnień  danych  mu  przez  Apoitota,  nie
powinien  gorszyć  się  z  tego  powodu,  kochany  bracie,  że  w  cza
sach  ostatecznych  odejdą  od  Kościoła  albo  będą  występować

czynnie przeciw Kościołowi ludzie pyszni i uparci, wrogowie

kapłanów, sług Bożych. Że tacy kiedyś będą, przepowiedział
nam już wcześniej Pan i Jego Apostołowie.

Żaden człowiek nie może się dziwić, że kiedy właśnie

Pan czynił wielkie i cudowne dzieła, a moc Boga Ojca stwier

dzał świadectwem swoich czynów, wtedy opuścili Go ucznio

wie. On jednak nie ganił ich, chociaż odchodzili, ani im wcale

nie  groził.  Lecz  raczej  obrócił  się  do  swoich  Apostołów  i  po
wiedział:  „Czyż  i  wy  chcecie  odejść?”  (J  6,  67).  W  ten  sposób
nie  naruszył  prawa,  które  zapewniało  człowiekowi  wolność
osobistą,  zagwarantował  mu  wolność  woli,  aby  sam  z  wol
nego wyboru dążył do śmierci lub zbawienia.

Lecz Piotr, na którym Pan zbudował swój Kościół, daje od

powiedź w imieniu wszystkich, i mówi głosem Kościoła: „Panie,

|do kogóż pójdziemy? Ty masz słowa życia wiecznego. A myśmy

uwierzyli i poznali, że ty jesteś Synem Boga żywego” (J 6, 68—

69). Pokazał wyraźnie, że ci, którzy odeszli od Chrystusa, giną

|z  własnej  winy.  Kościół  jednak,  aby  wierzyć  w  Chrystusa  i  prze-
{chować  to,  o  czym  raz  się  dowiedział,  nie  odchodzi  nigdy  od
|Niego.  Kościołem  są  ci,  którzy  pozostają  w  domu  Boga.  Lecz
|rośliną  zasadzoną  przez  Boga  Ojca  nie  są  (Mt  15,  13)  ci,  o  któ

rych wiemy, że nie mają mocy i stałości zboża, lecz są niby ple
wy wywiewane wiatrem nieprzyjaciela, który je rozwiewa. Oto

tak powiedział o nich Jan w swoim Liście: „Wyszli oni z nas,

lecz nie byli z nas; gdyby bowiem byli naszego ducha, pozo

staliby z nami” (1 J 2,19). Tak samo Paweł upomina nas, abyśmy
nie gorszyli się, gdy źli odchodzą od Kościoła,! nie słabli w wie

że z powodu odejścia niewiernych: „Bo i cóż, jeśli niektórzy

stali się niewierni, czyż ich niewierność miałaby zniweczyć

ierność Boga? Żadną miarąl Bóg przecież musi okazać się

irawdomówny, każdy zaś człowiek kłamliwy" (Rz 3, 3—4).

Św. Cyprian List do Pp. św. Korneliusia 12, 7.

117

»Sprawiedliwi (pójdą) do życia wiecznego"

(Mt 25, 46)

Przeciwko potędze Boga, jak sądzę, będą wysuwane

wątpliwości. A przecież Bóg tak wielki ogrom świata z ni*

czego,  z  próżni,  jakby  ze  śmierci  powołał  i  ożywił  duchem  —
oiywicielem  wszystkiego.  Dał  wam  przez  to  na  świadectwo
znamienny  przykład  ludzkiego  zmartwychwstania:  Światło  dnia
gaśnie  i  co  dzień  na  nowo  świeci;  ciemność  pierzcha  i  po*
wraca  znowu  w  kolejnych  następstwach;  gwiazdy  znikają
i  znowu  migocą;  okresy  czasu  się  kończą  i  zaczynają  ponow*
nie;  owoce  dojrzewają  i  spadają;  nasiona  tylko  wtedy  kiełkują

i przynoszą owoc, gdy same ulegną rozkładowi i przegniją.
Wszystko przez to się utrzymuje, że ginie; wszystko przez

śmierć się odnawia. A ty, człowieku, tak wielka istota, jeśli
poznasz samego siebie, choćby nawet w oparciu o naukę

zawartą w słowach Pytii,

ty, pan wszystkiego, co ginie

i  na  nowo  powstaje,  po  to  umrzesz,  aby  zginąć  zupełnie?
Zmartwychwstaniesz,  gdy  twoje  ciało  w  proch  się  zamieni:
jakakolwiek  siła  cię  zniszczy,  pochłonie,  spowoduje  zagładę,

obróci w nicość, ożywi cię znowu. Nicość należy do tego,
do kogo należy i całość.

Tertulian, Apolojjetyk 48, 7—9.

Boga oglądać będą tylko mający czyste serce

(Mt 5, 8)

Już na tym świecie ukazuje się Pan tylko wtedy, kiedy

zechce. Także w zmartwychwstaniu tylko ci będą oglądać

{Boga, którzy są czystego serca. Dlatego Pan mówi: .Błogo

sławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądać będą”
(Mt 5, 8). Tylu błogosławionych już wyliczył, a jednak nie

obiecał  im  możności  oglądania  Boga!  Jeśli  więc  Boga  oglądać
będą  tylko  mający  czyste  serce,  to  inni  oglądać  Go  nie  będą.
Żaden  niegodziwiec  nic  będzie  oglądał  Boga,  nie  ujrzy  Go
też,  kto  za  Nim  nie  tęskni.  Boga  można  zobaczyć  tylko  czy-

tym sercem. Bóg nie pozwala, by Go szukać oczyma ciała,

mierzyć wzrokiem, dotknąć rękoma, dosłyszeć Jego głos lub

rok.

Oglądamy Boga, gdy sądzimy, że jest od nas daleko,

a kiedy jest blisko, me widzimy Go wcale. Apostołowie także

119

nie  wszyscy  zobaczyli  Chrystusa:  „Tak  długo  jestem  z  wami,
a  jeszcze  innie  nie  poznaliście!”  (J  14,  9).  Kto  bowiem  poznał,
„czym  jest  Szerokość,  Długość,  Wysokość  i  Głębokość,  i  po
znał  miłość  Chrystusa,  przewyższającą  wszelką  wiedzę”  (Ef  3,

18—19), ten zobaczył Chrystusa, zobaczył też Ojca.

Św. Ambroży, Wykład Ewangelii iw. Łukasza I 27.

„W Chrystusie wszyscy będą ożywieni

" (t Kor 15, 22)

Przypatrz się, jak cała przyroda dla naszej pociechy przed

stawia przyszłe zmartwychwstanie! Słońce zachodzi i wschodzi,
gwiazdy znikają i znowu się pokazują, kwiaty więdną i pono

wnie  rozkwitają,  krzewy  po  opadnięciu  suchych  liści  wciąż
na  nowo  zielenieją,  tylko  z  obumarłych  ziaren  kiełkuje  nowe
życie  (J  12,  24;  1  Kor  15,  36  i  42).  Co  dzieje  się  z  drzewami

w zimie, to samo dzieje się z ciałem naszym po śmierci. Niby
martwe, a przecież kryje w sobie siłę do nowego życia. Czemu

tak niecierpliwie domagasz się, aby ciało już teraz powróciło
do nowego życia, gdy jeszeze dotąd panuje mroźna zima?
Trzeba czekać na wiosnę także i dla ciała!

Minucjusi Feliks, Oktawiusz 34, 11 — 12.

Wyrok sądu ostatecznego

(Mt 25, 32)

Reg. 40. W Kościele występują razem źli z dobrymi.

Trzymaj się mocno, z niezachwianą wiarą prawdy, że

Kościół katolicki jest omłotem, w którym aż do końca świata

znajdują  się  plewy  zmieszane  z  ziarnem.  We  wspólnocie  sa
kramentalnej  są  razem  dobrzy  i  źli.  W  każdym  stanie,  zarówno
duchownym  i  zakonnym,  jak  też  i  świeckim  są  razem  dobrzy
i  źli.  Nie  można  porzucać  dobrych  z  powodu  złych,  lecz  trzeba
znosić  złych  z  powodu  dobrych,  jak  długo  domagają  się  tego
wiara  i  miłość,  tj.  jeśli  nie  rozsiewają  oni  w  Kościele  jakiejś
przewrotnej  nauki  ani  przez  szkodliwe  naśladownictwo  nie
prowadzą  braci  do  jakiegoś  złego  czynu.  Nie  może  przecież

tak być, aby dziecko Kościoła katolickiego, które ma prawdzi
wą wiarę i prowadzi dobre życie, zostało splamione grzechem
cudzym, jeśli nie zgadza się z grzesznikiem ani mu nie sprzyja.

Korzystne jest dla Kościoła znoszenie złych przez dobrych.
Źli. patrząc na dobre ich życie i słysząc życzliwe upomnienie,

poznają  dobro,  nabiorą  może  odrazy  do  swego  zła  i  zaczną
się  lękać  sądu  Boga  z  powodu  swoich  złych  uczynków.  Pod
wpływem  uprzedzającej  i  darmo  danej  łaski  zawstydzą  się
z  powodu  swoich  nieprawości  i  przez  miłosierdzie  Boże  na

wrócą  się  do  dobrego  życia.  Tylko  przez  różnicę  swoich
czynów  powinni  być  oddzieleni  w  Kościele  katolickim  dobrzy
od  złych,  aby  nie  mieli  złych  uczynków,  o  jakie  obwinia  się

tamtych, gdy razem z nimi biorą udział we wspólnocie sa
kramentalnej.

Lecz przy końcu świata dobrzy zostaną oddzieleni od

złych także według ciała, kiedy przyjdzie Chrystus z „wie-

jadłem w ręku i oczyści swój omlot: pszenicę zbierze do spi
chrza, a plewy spali w ogniu nieugaszonym” (Mt 3,12). Wtedy

przez sprawiedliwy wyrok sądu oddzieli sprawiedliwych, od
niesprawiedliwych dobrych od złych, uczciwych od przestęp
ców: dobrych postawi po prawej, a złych po lewej stronie.

Na  mocy  niezmiennego  wyroku  jego  sprawiedliwości  i  wiecz
nego  sądu  wszyscy  niesprawiedliwi  „pójdą  na  mękę  wieczną,
sprawiedliwi  zaś  do  życia  wiecznego"  (Mt  25,  45):  niespra
wiedliwi  z  szatanem  będą  cierpieć  wieczne  udręki,  sprawie
dliwi zaś będą królować z Chrystusem bez końca.

Św. Fulgencjusz z Ruspe, O wierze do Piotra 43, 86

„Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych

Reg. 25, 69. Trzymaj się mocno, z niezachwianą wiarą

prawdy, że Chrystus, Syn Boży, przyjdzie sądzić żywych
i umarłych. Przyjdzie na sąd, aby ludzi, których On tu na

ziemi  usprawiedliwia  przez  swoją  łaskę,  przez  wiarę  i  bez  ich
własnej  zasługi  usprawiedliwionym  pozwala  wytrwać  aż  do
końca  w  wierze  i  w  miłości  do  świętej  Matki  Kościoła,  wzbu
dzić  z  martwych,  obdarzyć  chwałą,  zrównać  ich  według  swojej
obietnicy  ze  świętymi  aniołami  i  doprowadzić  do  takiego  stanu
doskonałości,  jaką  Bóg  daje  każdemu.  Uczyni  ich  tak  dosko
nałymi, że ich doskonałość nie będzie już mogła być odtąd

U. BOG (J 1, 14; Rz II, 33-36)

1. W OBLICZU BOGA

„Wielki jesteś, o Panie, i godzien wielkiej chwały!"

(Ps 144, 3). „Wielka jest Twoja moc, mądrości Twojej nie ma

miary!" (Ps 146, 5). Dlatego chwalić Cię pragnie człowiek,
bardzo mała cząstka Twojego stworzenial Człowiek, który nosi

w sobie ciężar swojej śmiertelności, ma świadomość swego
grzechu i przekonanie, że „sprzeciwiasz się pysznym (1 P 5, 5;

Jk 4,6), a mimo to pragnie Cię uwielbiać ten człowiek, bardzo

mała cząstka Twojego stworzenia. Ty sam pobudzasz go,
by w oddawaniu Ci chwały szukał własnej rozkoszy, bo stwo

rzyłeś nas dla siebie, i niespokojne jest nasze serce, dopóki

nie spocznie w Tobie!

Św. Augustyn, Wyznania I 1.

P r z y m i o t y B o g a

Starajmy się poznać Boga, — jeśli tylko możemy i na ile

możemy, — jako dobrego bez przymiotów, jako wielkiego bez

wymiarów; jako Stwórcę, który nie potrzebuje stworzenia; jako

Tego, który wszystko ukształtował, a sam nie ma zewnętrznego
kształtu; wszędzie obecnego, a bez miejsca; jako wiecznego,

a bez czasu; jako Sprawcę zmienności, Który sam się nie
zmienia; jako Istotę, która niczego nie może doznać.

Kto tak myśli o Bogu, to — chociaż nie może doskonale

poznać, kim Bóg jest — jednak z pobożną czcią wystrzega się

tego niebezpieczeństwa, aby nie wyobrażać sobie Boga takim,
jakim On nie jest.

Św. Augustyn, Trójca Św V 1, 2.

T y l k o B ó g z n a s i e b i e d o s k o n a l e

O Boże! Tylko Ty jesteś źródłem wszelkiego istnienia!

Tylko Ty poznajesz wszystko w pełni! Ponieważ jesteś nie-

127

zmienny, poznajesz nieodmiennie i chcesz nieodmiennie. Istota
Twoja  wie  i  chce  nieodmiennie.  Wiedza  Twoja  jest  i  wie  nie
odmiennie.  Wola  Twoja  jest  i  chce  nieodmiennie.  Z  istotą
Twoją  zdaje  się  stać  w  sprzeczności  to,  żeby  Światłość  nie
zmienna  była  tak  poznana  przez  światłość  zmienną,  jak  znana
jest  sama  sobie.  Dlatego  „dusza  moja  jest  przed  Tobą  jak  ze
schła  ziemia  bez  wody”  (Ps  142,  6).  Jak  sama  z  siebie  oświecić
się  nie  może,  tak  również  sama  z  siebie  nie  może  zaspokoić
swego  pragnienia.  W  Tobie  bowiem  tryska  źródło  wszelkiego
życia,  i  tylko  w  Twojej  światłości  będziemy  kiedyś  oglądali
światłość (Ps 35, 10).

Św. Augustyn, Wyznania XIII 16.

P r z y j a ź ń

Szczęśliwy, o Panie, kto kocha Ciebie, a swego przyjaciela

i  nieprzyjaciela  dla  Ciebie.  Tylko  ten  nie  traci  żadnego  dro
giego  sobie  człowieka,  komu  wszyscy  są  drodzy  w  Tym,
którego  stracić  nie  można.  I  któż  jest  Tym,  jeśli  nie  nasz  Bóg,
który  stworzył  niebo  i  ziemię  i  napełnił  je?  Tylko  ten  Ciebie
traci,  kto  Cię  dobrowolnie  opuszcza  i  dlatego,  że  Cię  opuszcza.
Lecz  dokąd  może  iść,  dokąd  się  schronić,  jeśli  nie  od  Ciebie

łaskawego — do Ciebie zagniewanego? Gdzież nie znajduje
on Twego Prawa, a w nim swej kary? „A Prawo Twoje jast

prawdą” (Ps 118, 142) — i Prawdą jesteś Ty! (J 14, 6).

Św, Augustyn, Wyznania IV 9.

Najwyższe Dobro

(Mt 19, 17; Mk 10, 18)

Najwyższe Dobro — to jest twoje dobro. Czego brakuje

temu,  którego  dobrem  jest  Najwyższe  Dobro?  Istnieją  i  niższe
dobra,  które  są  dla  jednych  i  dla  drugich.  Cóż  więc  jest,  bracia,
dobrem  dla  bydła?  —  Pełny  brzuch,  brak  odczuwania  głodu,
sen,  brykanie,  życie,  zdrowie,  dawanie  życia.  To  jest  dobrem
dla  bydła  według  pewnej  ściśle  określonej  miary,  danej  przez
Boga, Stwórcę wszechświata. Czy takiego dobra szukasz?
I  takie  dobro  Bóg  daje.  Lecz  nie  szukaj  go  wyłącznie.  Jako
współdziedzic dóbr należących do Chrystusa, czemu cieszysz

129

się,

że

jesteś podobny do bydlęcia? Skieruj swoją nadzieję do

Dobra dóbr wszystkich. Ten niech będzie twoim dobrem, który

cię  stworzył  w  twoim  rodzaju  jako  dobrego,  i  wszystko  stwo
rzył  jako  dobre  w  swym  rodzaju.  Bóg  stworzył  wszystko  jako
bardzo  dobre.  Więc  jeśli  o  tym  Dobru,  którym  jest  Bóg,
możemy  powiedzieć,  że  jest  bardzo  dobre,  to  i  o  stworzeniu
zostało  powiedziane,  że  „wszystko,  co  Bóg  uczynił,  było  bar

dzo dobre" (Rdz 1, 31).

Czemu więc o tym Dobru, o którym zostało powiedziane:

„Nikt  nie  jest  dobry,  tylko  sam  Bóg”,  mówimy,  że  jest  bardzo
dobre!  Powraca  nam  myśl  o  wszystkich  stworzeniach,  ponie
waż  zostało  powiedziane,  że  „wszystko,  co  Bóg  uczynił,  było
bardzo  dobre”.  Cóż  więc  powiemy?  Brakuje  nam  słów,  lecz
nie  brak  nam  zapału  i  chęci.  Przypomnijmy  sobie  taką  myśl,
podaną  w  jednym  z  ostatnich  komentarzy  do  Psalmu:  nie  mo

żemy  wyjaśnić,  więc  cieszymy  się.  Dobro  jest  Bogiem.  Jakie
dobro?  Kto  może  powiedzieć?  Oto  nie  możemy  powiedzieć,
i  nie  wolno  nam  milczeć.  Jeśli  więc  nie  możemy  powiedzieć,
i  z  radości  nie  wolno  nam  milczeć,  to  nie  mówmy  i  nie  milcz
my.  Cóż  więc  mamy  zrotjić,  jeśli  nie  możemy  ani  mówić  ani
milczeć?  Cieszmy  się!  Z  radością  wykrzykujmy  Bogu,  Zbawi
cielowi  naszemu!  „Z  radością  wykrzykujcie  Panu,  wszystkie
ziemie” (Ps 99, 1). Co to znaczy: „Z radością wykrzykujcie?"

To  znaczy:  Podnieście  niewypowiedziany  głos  waszego  wiel
kiego  wesela,  i  wydajcie  dla  Boga  głos  waszej  radości.  A  jakaż
to  będzie  radość  po  pełnym  nasyceniu,  jeśli  często  już  po
skromnym  przyjęciu  doczesnego  posiłku  doznajemy  tyle  roz

koszy!  Jakaż  ona  dopiero  będzie,  kiedy  po  osiągnięciu  zba
wienia  stanie  się  wolna  od  wszelkiego  skażenia,  jak  to  zostało
powiedziane  w  tym  samym  Psalmie:  „On  twoje  życie  nasyci

dobrami” (Ps 102, 5).

Św. Augustyn, Wykład Pt 102, 8.

Tylko Ty jesteś Bogiem!

(Ap 19, 10)

Niech człowiek pomyśli o czymkolwiek innym, a przekona

się, że nic, co zostało stworzone, nie jest podobne do swego

Antologia

131

Slwórcy. Oprócz Boga, wszystko inne, cokolwiek jest w całej
rzeczywistości, zostało stworzone przez Boga. Któż może

godnie  pomyśleć  o  różnicy,  jaka  zachodzi  między  Stwórcą
a  stworzeniem?  Pasalmista  więc  powiedział:  „Nie  ma  wśród
bogów  równego  Tobie,  Panie”.  Chociaż  Bóg  jest  tak  bardzo
niepodobny,  to  przecież  nie  powiedział  Psalmista,  że  nie  można
mówić o Bogu.

Zwróćcie uwagę, najmilsi, na to, że Bóg jest niewysło-

wiony i łatwiej nam powiedzieć, czym nie jest, niż czym jest.

Masz na myśli może ziemię? Ziemia nie jest Bogiem. Myślisz

o morzu? Morze nie jest Bogiem. 1 wszystko, co znajduje się

na  ziemi  —  ludzie  i  żywe  istoty  —  nie  jest  Bogiem.  Wszystko,
co  przebywa  w  morzu,  co  w  powietrzu  się  unosi,  nie  jest
Bogiem.  Cokolwiek  świeci  na  niebie  —  gwiazdy,  słońce  i  księ
życ, nie jest Bogiem. Nawet niebo nie jest Bogiem. Pomyśl
0  Aniołach, Mocach, Zwierzchnościach, Archaniołach, Tronach,
Władzach, Panowaniach (Ef I, 21; Kol 1, 16) — one nie są
Bogiem. A czym Bóg jest? Mogłem powiedzieć tylko to, czym
nie jest. Pytasz, czym jest? Tym, czego „ani oko nie widziało,

ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć”
(I Kor 2, 9). Czemu domagasz się, żeby język mógł powie
dzieć, czego serce nie zdołało pojąć? „Nie ma wśród bogów
równego Tobie, Panie, ani dzieła podobnego dziełu Twojemu”
(Ps 85, 8).

Św. Augustyn, Wykład Ps 85, 12.

2. TAJEMNICA TRÓJCY ŚWIĘTEJ

Najwyższy, najlepszy, najpotężniejszy, wszechmocny, miło

sierny, sprawiedliwy, ukryty i obecny, piękny i mocny, wieczny

nieogarniony; niezmienny, a zmieniający wszystko, Bożej

Nigdy  nie  jesteś  nowy,  nigdy  stary,  ale  wszystko  odnawiasz
(Ap 21, 5). Pysznym pozwalasz się starzeć, choć nie wiedzą
0  tym.  Działasz  zawsze,  a  jednak  zawsze  trwasz  w  spoczynku.
Zbierasz, a nie jesteś potrzebujący. Przynosisz, napełniasz
1  ochraniasz,  stwarzasz  i  żywisz,  udoskonalasz  i  szukasz  a  prze

cież nie brak Ci niczegol Kochasz, a nie płoniesz. O wszystko

133

gorliwie  się  troszczysz,  a  jesteś  bez  trosk.  Żałujesz,  a  nie
bolejesz.  Gniewasz  się,  a  jesteś  łagodny.  Zmieniasz  na  dobre
Twe  dzieła,  lecz  nigdy  nie  zmieniasz  Twojego  wyroku.  Podno

sisz,  co  znajdujesz,  a  nigdy  niczego  nie  utraciłeś.  Nigdy  nie
jesteś  w  potrzebie,  a  zawsze  cieszysz  się  zyskiem.  Nigdy  nie
icsteś  chciwy,  a  jednak  żądasz  korzyści.  Dają  Ci  więcej  niż  są

winni, by dług był dla nich u Ciebie, a któż posiada cokolwiek,

co by nie było Twoją własnością? Oddajesz należność, nie

będąc  niczyim  dłużnikiem.  Darujesz  winy,  jakkolwiek  niczego
nie  tracisz.  I  któż  może  wymienić  coś,  co  nie  należy  do  Ciebie,
mój  Boże,  Życie  moje,  moja  święta  Rozkoszy!  Biada  milczącym
o Tobie, bo choć wymowni, są niemi!

Św. Augustyn, Wyznania 1 4.

Doskonała wiedza o Bogu

(J 5, 26)

6. Ojciec jest źródłem wszelkiego istnienia. W Chrystusie

i  przez  Chrystusa  wszystko  z  Niego  bierze  swój  początek.
Ojciec  ma  istnienie  w  sobie  samym.  Istnienia  nie  bierze  skąd
inąd.  Istnienie  jest  Jego  istotą.  Istnienie  ma  z  siebie  i  w  sobie.

Jest nieskończony, ponieważ nie znajduje się w jakimś innym

bycie,  ale  w  Nim  zawiera  sie  wszystko.  Jest  zawsze  poza
przestrzenią,  bo  nie  da  się  Go  ogarnąć.  Jest  zawsze  przed
wszelkim  czasem,  ponieważ  czas  od  Niego  dopiero  się  za
czyna.  Pozwól,  niech  czas  zakreśla  swe  kręgi,  a  zawsze  napot
kasz  Jego  istnienie.  Bo  gdy  myślą  wybiegniesz  naprzód,  czy
sądzisz,  że  znajdziesz  kres  dla  Niego?  On  istnieje  zawsze.
Bo gdy myślisz o czymś, zawsze w każdym wypadku jest to,
0  czym myśleć możesz. Brakuje słów, by mówić o Bogu,
1 wypowiedzieć  wszystko,  co  stanowi  Jego  istotę.  I  znów  prze
biegnij  myślą  czas,  a  okaże  się,  że  Bóg  zawsze  istnieje.  W  ję
zyku  naszym  zabraknie  ciągu  zawrotnych  liczb,  Bogu  zaś  nie
zabraknie  ustawicznego  istnienia.  Wytęż  swą  myśl  i  całą  siłą
ducha ogarnij Boga, a w ogóle niczego o Nim nie zrozumiesz.

Bóg jest niewidzialny, niewypowiedzialny, nieskończony.

Nasza mowa o Nim raczej niech zamilknie.

135

7. Trzeba przyjąć tą myśl, te Bóg jest niewidzialny, niepojęty,

wieczny. Trzeba w Boga wierzyć) Trzeba Go poznawać! Trzeba
Go uwielbiaćl To nasz święty obowiązek) 1 w ten sposób
trzeba o Nim mówić, aby był takte przez innych poznany.

Św Hilary, Trójca Św. II 6 i 7 paaaim.

1’oz n a n i e p r a w d z i w e g o B o g a

Nadzieja życia jest nie tylko w Ojcu, ale i w Synu.

W  kim  jeat  tycie  wieczne?  Sam  Pan  mówi:  „A  to  jest  życie
wieczne:  aby  znali  Ciebie,  jedynie  prawdziwego  Boga,  oraz
lego,  którego  posłałeś,  Jezusa  Chrystusa"  (J  17,  3).  Jakież  tu
są  trudne  pytania  i  jaka  gra  słów?  Życie  polega  na  poznaniu
prawdziwego  Boga.  Lecz  samo  poznanie  nie  daje  życia.  Cóż
więc  z  tym  jaszcze  się  łączy?  .Oraz  tego,  którego  posłałeś,
Jerusa  Chrystusa".  Syn  oddaje  Ojcu  należną  Mu  cześć,  gdy

mówi: .Ciebie, jedynie prawdziwego Boga". Syn jednak nie

odłącza siebie od prawdziwego Boga, gdy dodaje: .oraz tego,

którego posłałeś, Jezusa Chrystusa”. Wyznanie wiary u wie
rzących nie odłącza Obydwu od siebie.

Ojcu

Synu jest

nadzieja  życia.  Prawdziwym  Bogiem  jest  Syn  złączony  z  Ojcem.
Zdanie:  .Aby  znali  Ciebie,  jedynie  prawdziwego  Boga,  oraz
lego,  którego  posłałeś,  Jezusa  Chrystusa"  z  wyrazami  na  okre
ślenie  posyłającego

posłanego nie wskazuje na jakieś różnice

w znaczeniu albo w pominięciu prawdziwego bóstwa Ojca

na, ale usposabia do pobożnego wyznania wiary w Ojca i Syna.

Św.

HiUry, Trójc*

Św.

III H

Syn Boży

(J 17, 4)

Wszelka chwała Ojca pochodzi od Syna. Bo przez co

Syn odbiera chwałę, w tym jest również chwała Ojca. Syn

wypełnia wszystko, czego pragnie Ojciec. Syn Boży rodzi się

jako człowiek, ale moc Boża działa w narodzeniu z Dziewicy.
Syn Boży jako człowiek staje się widzialny, lecz Bóg objawia

się w dziełach człowieka. Syn Boży zostaje przybity do Krzyża,

lecz na Krzyżu Bóg zwycięża śmierć człowieka. Chrystus, Syn

Boży, umiera, lecz całe ciało zostaje w Chrystusie wskrze-

137

szone  do  życia.  Syn  Boży  jest  w  otchłani,  lecz  jako  człowiek
zostaje  wzięty  do  nieba.  O  ile  bardziej  chwalony  jest  Chrystus,
otyłe  więcej  chwały  otrzymuje  Ten,  od  którego  Chrystus  jako
Bóg  pochodzi.  W  ten  sposób  Ojciec  uwielbia  na  ziemi  Syna,
a  Syn  wobec  nieświadomości  pogan  i  głupoty  świata  uwielbia

przez dzieła swojej mocy i potęgi Tego, z którego ma swoje
istnienie.

Św. Hilary, Trójca Św. 111 15.

„On jest obrazem Boga niewidzialnego" (Kol 1, 15)

Rozum lęka się poznać Syna. Każde słowo drży niejako,

gdy  ma  być  wypowiedziane.  Bo  jest  On  zrodzony  z  niezro-
dzonego,  jeden  z  jednego,  prawdziwy  z  prawdziwego,  żywy
z  żywego,  doskonały  z  doskonałego;  jest  mocą  mocy,  mądro*
ścią  mądrości,  chwałą  chwały,  obrazem  Boga  niewidzialnego,

pięknością niezrodzonego Ojca.

św. Hilary, Trójca Św. II 8.

Syn B o ż y p r a w d z i w y m B o g i e m

Syn Boży jest prawdziwym Bogiem, który ma od Ojca

wszystko,  co  jest  własnością  Ojca.  Nie  ma  dla  Niego  początku
i  czasu,  kolejności  i  zmian.  Nie  jest  On  oddzielony  od  jednego
Boga,  ani  też  różny  od  Wszechmocnego.  Odwiecznie  jest

jednorodzonym Synem wiecznego Ojca.

Chrześcijanin, który wierzy w Ojca i Syna i Ducha Świę

tego,  nie  może  odróżniać  w  tej  samej  istocie  jednego  Boga
stopni  jedności  ani  też  zlewać  Trójcy  w  jednej  osobie.  Nie
wystarcza  jednak  wyznawać  w  Synu  Bożym  tylko  istotę  Ojca,
jeśli  nie  wierzymy  w  to,  że,  zachowując  swoje  bóstwo,  stal  się

•podobny do nas. To ogołocenie samego siebie (Flp 2,7), jakie

przyjął  na  siebie  dla  zbawienia  ludzkości,  było  okazaniem  Jego
Miłosierdzia,  a  nie  wyzbyciem  się  Jego  własnej  Mocy.  Ponieważ
według  odwiecznego  planu  Boga  „nie  ma  w  żadnym  innym
zbawienia,  gdyż  nie  dano  ludziom  pod  niebem  innego  imienia,
w  którym  moglibyśmy  być  zbawieni”  (Dz  4,12),  więc  Niewi
dzialny przyjął na siebie widzialną postać ludzką, istniejący

pora czasem stał się w czasie, a niedostępny cierpieniu —
istotę, która mogła cierpieć. To wszystko stało się nie dlatego,

żeby moc Pana zniknęła w naszej słabości, lecz żeby nasza
słabość mogła się zamienić w niezniszczalną siłę.

Św. Leon W., Kazanie na Zmartwychwstanie Pańskie (LXXll) U 5.

Bóg naszym Ojcem!

(J 17, 6)

Korzystaj z daru twego Zbawiciela: Pamiętaj o tym, że

Ojcem  jest  Ten,  który  zrodził,  a  Synem  Ten,  który  się  naro
dził  —  zrodzony  istotnie  z  Ojca,  który  jest.  Pamiętaj  o  tym,
że  nie  został  ci  objawiony  Ojciec  jako  Bóg,  lecz  został  ci
ob|awiony Bóg jako Ojciec!

Św. Hilary, Trójca Św. III 22.

3. O ZAMIESZKANIU DUCHA ŚWIĘTEGO

O usprawiedliwieniu z wiary przez Ducha Św. po odejściu

Chrystusa.  —  Nie  moglibyśmy  wierzyć  w  nasze  szczęście,  które
go  nie  widzimy,  gdybyśmy  tego  nie  otrzymali  od  Ducha  Św.
Dlatego  słusznie  mówi  Pan:  „Pożyteczne  jest  dla  was  moje
odejście.  Bo  jeżeli  nie  odejdę,  Pocieszyciel  nie  ''izyjdzie  do

was. A jeżeli odejdę, Doślę Go do was” (J 16, 7). Na pewno

jest On zawsze z nami przez swoje bóstwo. Gdyby jednak

w  swojej  widzialnej  postaci  nie  zniknął  nam  z  oczu,  to  widzieli
byśmy  wprawdzie  Jego  zewnętrzną  postać,  lecz  nigdy  nie
osiągnęlibyśmy  ducha  wiary.  Dlatego  ta  wiara  będzie  przy
czyną  naszego  usprawiedliwienia  i  naszej  przyszłej  chwały.
Przez  nią  właśnie  możemy  zasłużyć  sobie  na  oglądanie  kiedyś
czystym  sercem  samego  Słowa,  Boga  w  Bogu,  przez  które
„wszystko  się  stało”,  i  które  „stało  się  ciałem  i  zamieszkało
wśród nas” (J 1, 3 i 14).

Do usprawiedliwienia prowadzi nie ta wiara, którą się

zdobyło po dotknięciu ręką lub zobaczeniu okiem (J 20,24—29),
lecz ta wiara, która pochodzi z serca. O naszej wierze słusznie

jest przekonany świat, który wierzy tylko w to, co widzi.
Lecz abyśmy uzyskali usprawiedliwienie z wiary, o której

świal niewierzący jest przekonany, że ją mamy, dlatego Pan

141

powiedział:  „O  sprawiedliwości  —  bo  idą  do  Ojca  i  już  mnie
nie  ujrzycie”  (J  16,  10).  Jakby  chciał  powiedzieć:  To  będzie
waszą  sprawiedliwością,  abyście  wierzyli  we  Mnie  jako  Poś
rednika.

Po zmartwychwstaniu odszedł On wprawdzie do Ojca,

lecz macie Go z całą pewnością, choć Go nie widzicie oczyma

ciała. Pojednani przez Niego możecie oglądać Boga duchem.
Dlatego do kobiety, która wyobraża Kościół, kiedy po Jego

Zmartwychwstaniu  chciała  Mu  upaść  do  stóp,  powiedział  Pan:
„Nie dotykaj mnie, jeszcze bowiem nie wstąpiłem do 0[ca”
(J  20,  17)t.  Słowa  te  należy  rozumieć  w  znaczeniu  mistycznym.
Nie  opieraj  swej  wiary  na  zewnętrznym  tylko  obcowaniu  ze

Mną, lecz staraj się wierzyć duchem, tj. przez wiarę będziesz

duchowo  zawsze  zjednoczona  ze  Mną,  gdy  wstąpię  do  Ojca.
Błogosławieni,  którzy  nie  widzą,  a  wierzą  (J  20,  29).  Oto  jest
nasze  usprawiedliwienie  z  wiary,  której  brak  światu,  chociaż
jest  przekonany  o  nas,  że  nie  jesteśmy  jej  pozbawieni:  „a  spra
wiedliwy z wiary żyć będzie” (Hab 2, 4; Rz 1, 17).

Ponieważ więc albo doskonalimy się w sprawiedliwości,

zmartwychwstając  z  Nim  i  idąc  z  Nim  niewidzialnie  do  Ojca,
albo  żyjemy  z  wiary  —  bo  sprawiedliwy  żyje  z  wiary  —  i  wie
rzymy,  choć  nie  widzimy,  dlatego  Pan  powiedział:  „O  spra
wiedliwości — bo idę do Ojca i już mnie nie ujrzycie”.

Św. Augustyn, Kazanie 143, 4.

„Duch Boży mieszka tu was’

(l Kor 3, 16)

Jeśli ludziom podoba się coś ze względu na Ciebie,

o  Boże,  Ty  się  w  tym  podobasz  im,  a  co  przez  Ducha  Twego
nam  się  podoba,  Tobie  podoba  się  w  nas.  „Któż  z  ludzi  zna
to,  co  ludzkie,  jeżeli  nie  duch,  który  jest  w  człowieku?  Podo
bnie  i  tego,  co  Boskie,  nie  zna  nikt,  tylko  Duch  Boży.  Otóż
nie  otrzymaliśmy  ducha  świata,  lecz  Ducha,  który  jest  z  Boga,
ku  poznaniu  dobra,  jakim  Bóg  nas  obdarzył"  (1  Kor  2,11—12),
„Bo  miłość  Boża  rozlana  jest  w  sercach  naszych  przez  Ducha

Świętego, który został nam dany” (Rz 5, 5).

Św. Augustyn, Wyznania XIII 31 passim.

143

Ctłowiek świątynią Boga

(1 Kor 3, 16 i 17)

Za ciasne jest mieszkanie mej duszy, byś mógł w nie

ustąpić, Boże! Rozszerz je! Chyli się do upadku. Odnów je!

Niektóre uszkodzenia w nim mogą razić Twoje oczy: Wyznają

to, świadom mojej winy. Lecz któż mnie oczyści? Albo do
kogóż innego, jak nie do Ciebie mam wołać? „Oczyść mnie

od tych (błędów), co przede mną skryte! Także od pychy broń
Twojego sługę!" (Ps 18, 13—14). „Jeśli zachowasz pamięć
0 występkach. Panie, Panie, któż się ostoi?" (Ps 129, 3).

Św Augustyn, Wyznania 1 5, 6 passim

„Duch Święty w was jest~

(1 Kor 6, 19)

Naimilsi! Nauka apostolska wzywa nas. abyśmy „zwlekli

siebie dawnego człowieka z jego uczynkami" (Kol 3,9; Ef 4,22)

i odnawiali się z każdym dniem przez święte życie. Jeśli bowiem
według słów Apostoła jesteśmy naprawdę świątynią Boga,

a  Duch  Święty  mieszka  w  nas  (I  Kor  6,  19),  to  powinniśmy
wytrwale  czuwać  i  niezmordowanie  starać  się  o  to,  aby  nasze
serce  mogło  przyjąć  jak  najbardziej  godnie  tak  wielkiego
Gościa!  Jeśli  chwalimy  przezorną  gospodarność,  która  natych
miast  troskliwie  naprawia  każde  uszkodzenie  domów,  zbudo
wanych  ręką  ludzką,

spowodowane ulewnym deszczem albo

gwałtowną  wichurą,  czy  też  na  skutek  upływu  lat,  to  nie  mniej
gorliwie  należy  zabezpieczyć  naszą  duszę  przed  jakimkolwiek
nieładem  i  brudem.  Co  prawda  nasz  dom  nie  mógłby  stanąć
sam  bez  planu  architekta,  ani  nasze  budowanie  nie  mogłoby
pozostać  w  stanie  nieuszkodzonym,  gdyby  go  nie  otaczał

nieustanną opieką Ten, który go zbudował. Ponieważ jednak

stanowimy rozumne kamienie tej budowli i żywe jej tworzywo,
więc taki był zamiar naszego Stwórcy, aby każdy współpraco
wał ze swoim Mistrzem nad własnym odnowieniem.

Człowiek karny i posłuszny nie powinien więc oddalać

się  od  działania  łaski  Bożej  i  pozbawiać  się  wpływu  tego
dobra,  bez  którego  nie  może  być  dobry,  jeśli  pragnie  zachować
Boże  nakazy.  A  kiedy  coś  wydaje  mu  się  niemożliwe  lub
bardzo trudne w wykonaniu przykazań Bożych, to niech nie

polega  na  własnych  tylko  siłach,  lecz  ucieka  się  o  pomoc  do
swego  Pana.  Bóg  bowiem  daje  przykazanie  dlatego,  aby  czło
wiek  pragnął  pomocy  i  otrzymywał  ją,  jak  mówi  Prorok:  .Zrzuć

swą troskę na Pana, a On cię podtrzyma; nie ścierpi, by miał

ciągle chwiać się sprawiedliwy” (Ps 54, 23).

Św U

W.. Kazanie na W Post (XLIII) V 1

P r o ś b a o m i ł o ś ć B o g a i d a r o w a n i e w i n

Któż mi to da, abym spoczął w Tobie? Któż mi to da,

byś

wstąpił w moje serce i poił je, abym zapomniał o mej

nęd/y,  a  przylgnął  do  Ciebie,  jedynego  mojego  dobra?  Czym
jesteś  dla  mnie?  Zmiłuj  się  nade  mną.  Boże,  abym  mógł  mówić
do  Ciebie!  Czymże  jestem  dla  Ciebie,  że  rozkazujesz  mi,  abym
Cię  miłował,  a  gdy  tego  nie  czynię,  gniewasz  się  na  mnie
i  grozisz  udręką  bez  końca?  Czyż  nie  byłoby  już  wielką  udrę
ką,  gdybym  Cię  nie  miłował?  Biada  mi!  W  ogromie  Twego
miłosierdzia  powiedz  m

;

, Panie Boże mój, czym jesteś dla

mnie?  „Powiedz  mej  duszy.  Jam  twoim  zbawieniem”  (Ps  34  3).
Powiedz  tak,  abym  usłyszał.  Oto  moje  serce,  Panie,  zwrócone
do  Ciebie,  pragnie  słuchać  Przyjdź,  olwórz  je  i  „powiedz  mej
duszy:  Jam  twoim  zbawieniem”.  Pobiegnę  za  tym  głosem
i  złączę  się  z  Tobą.  Nie  ukrywaj  przede  mną  Twojego  Obli

cza. Niech umrę, bym nie umarł i bym oglądał Twoje Oblicze.

Św. Augustyn, Wyznaniu 1 5, 5.

4 WCIF.l.ENIE SYNA BOŻEGO (J t. 14)

Jednorodzony

Syn

Boży

swym

niewypowiedzianym

pochodzeniu z Boga wcielił się w nikłą postać ludzkiego
ciała

tonie

Najświętszej

Dziewicy.

Ten,

który

ogarnia

wszystko,  w  którym  i  przez  którego  wszystko  istnieje  (J  1,3),
przychodzi  na  ten  świat  jak  każdy  inny  człowiek!  Ten,  na
słowo  którego  drżą  Archaniołowie  i  Antołonie,  niebo,  ziemia
i  wszystkie  pierwiastki  tego  świata  rozpadają  się,  daje  się
słyszeć  w  płaczu  jako  dziecko.  Ten,  który  jest  niewidzialny

i nieogarniony, którego nie można dojrzeć wzrokiem, myślą

logarnąć, dosięgnąć dotykiem, owinięty został w pieluszki

145

Antologia

147

i  złożony  w  żłobie.*  Nie  potrzebował  stać  się  człowiekiem,
bo  przez  Niego  człowiek  został  stworzony.  Ale  my  potrzebo
waliśmy,  aby  Bóg  stał  się  ciałem  i  zamieszkał  wśród  nas
(J  1,  14),  tj.  aby  przez  przyjęcie  jednego  ciała  mieszkał  w  ciele
każdym. Jego uniżenie jest naszym wywyższeniem (Flp 2,

8—9), Jego zniewaga jest naszym zaszczytem. Czym On pozo
staje, gdy jako Bóg staje się ciałem, tym stajemy się my, ponie
waż zostaliśmy odnowieni z człowieka w dziecko Boże.

Św. Hilary, Trójc* Św 11 25.

C h r y s t u s prawdziwym B o g i e m i Człowiekiem

W Chrystusie są dwie natury, Boska i ludzka, a jedna

lyiko Osoba.

Syn Boży i Syn Człowieczy są jednym tylko

Panem. Nie z przymusu albo konieczności przyjął On na sie
bie postać sługi (Flp 2, 7), lecz raczył to uczynić z natchnie

nia miłości. Własną bowiem mocą zniżył się, własną mocą

stal się zdolny do cierpienia, własną mocą stał się śmiertelny.
W  zniszczeniu  panowania  grzechu  i  śmierci  miał  się  posłużyć
słabym  —  bo  ludzkim  —  ciałem,  które  mogło  dokonać  prze
błagania  Boga  za  grzechy  ludzi,  a  jednocześnie  silna  —  po
nieważ Boska — natura niczego nie straciła ze swej chwały.

Św. Leon W,, Kazanie na W. Post (XLVI) VIII 1.

Syn B o ż y s t a ł s i ę c z ł o w i e k i e m

Najmilsi! Gdy nadszedł czas, przeznaczony na odkupie

nie ludzi, Jezus Chrystus, Syn Boży, zstępuje z nieba, i nie

tiacąc

chwały Ojca, przybywa na tę niską ziemię, zrodzony

powtórnie w całkiem nowy sposób. W nowy sposób, ponie

waż:

Jako niewidzialny w swym bóstwie — stał się widzialny

w naszym człowieczeństwie; choć jest niepojęty — chciał, by

Go  pojąć.  Ten,  który  był  przed  wszelkim  czasem  —  zaczyna
istnieć  w  czasie.  Pan  wszechświata  —  przyjmuje  na  siebie
postać  sługi  (Flp  2,  7),  i  osłania  w  ten  sposób  swój  niezmie-
tzony  majestat.  Bóg,  który  nie  może  cierpieć,  nie  wzbrania  się

być

człowiekiem podlegającym cierpieniom, a sam, choć jest

nieśmiertelny, chce poddać się prawu śmierci.

149

W nowy zupełnie sposób przyszedł na len świat, ponie

waż  poczęła  Go  i  porodziła  Dziewica,  bez  pożądliwości  cie
lesnej  ojca  i  bez  naruszenia  dziewictwa  matki.  Takie  narodziny
były  odpowiednie  dla  Zbawiciela  ludzkości,  który  miał  przyjąć

na własność ludzkie ciało, wolne od wszelkiej zmazy. Ojcem

dla Boga, który rodzi się w ludzkim ciele, jest Bóg, według
słów Archanioła, skierowanych do Najświętszej Maryi Panny:

„Duch  Święty  zstąpi  na  ciebie  i  moc  Najwyższego  osłoni  cię.
Dlatego  też  Święte,  które  się  narodzi,  będzie  nazwane  Synem
Bożym”  (Łk  1,  35).  Poczęcie  to,  choć  niepodobne  jest  do
zwykłego  poczęcia  ludzkiego,  w  swojej  istocie  jednak  jest  do
niego  podobne.  Pozbawione  było  zwykłego  ludzkiego  obco
wania,  ale  dzięki  mocy  Bożej  Dziewica  poczęła.  Dziewica  poro
dziła  i  Dziewicą  pozos'ała.  Nie  można  tu  mieć  na  myśli  przede
wszystkim  człowieczeństwa  Rodzicielki,  lecz  wolę  rodzącego  się

Syna, który narodził się tak, jak tego chciał i okazał swą moc.

Jeśli pytasz o Jego prawdziwą naturę, to uznaj w Nim

człowieczeństwo, a jeśli badasz sposób, w jaki nastąpiło
Wcielenie, to wyznaj swą wiarę w Jego Boską moc!

Pan nasz Jezus Chrystus przyszedł na ten świat nie po

to,  aby  podlegać  naszym  słabościom  i  grzechom,  lecz  po  to,
aby  zgładzić  nasze  grzechy  i  uleczyć  nasze  słabości.  Przyszedł,
aby  leczyć  w  ludzkich  duszach  każdą  zaraźliwą  chorobę
i  wszelkie  ropiejące  rany.  Ponieważ  ludzkiemu  ciału  przyniósł
nowy  dar  nieskalane)  czystości,  dlatego  też  musiał  narodzić
się w nowy zupełnie sposób.

Św Leon W., Kazanie na Narodzenie Pańskie (XXII) II 2.

O d w i e c z n e S ł o w o j a k o D z i e c i ę n a u c z y c i e

l e m p o k o r y

Człowiekul Przypatrz się, czym Bóg stał się dla Ciebie!

Weź  sobie  głęboko  do  serca  naukę  o  tak  wielkiej  pokorze,
której  On  cię  uczy,  choć  jeszcze  nie  mówi.  Kiedyś  w  raju
rozkoszy  miałeś  taki  dar  mowy,  że  mogłeś  dać  nazwę  każdej
istocie  żywej  (Rdz  2.  19—20).  Aby  ci  się  przypodobać,  twój

Stwórca jako małe Dziecię leżał w żłobie, i nie wymawiał

151

jeszcze  wyrazu  „mama”.  Ty  byłeś  nieposłuszny  i  siebie  samego
skazałeś  na  zgubę  w  rozległych  ogrodach  rajskich  z  drzewami
uginającymi  się  pod  ciężarem  owoców,  —  a  On  „stał  się  po
słusznym”  (Flp  2,  8)  i  wstąpił  do  bardzo  ciasnej  gospody  ludz
kiego  ciała,  aby  przez  swoją  śmierć  ocalić  cię  od  zagłady.  Ty

chciałeś być Bogiem, chociaż byłeś tylko człowiekiem, i w ten
sposób naraziłeś się na upadek, — a On chciał być człowie

kiem, chociaż był Bogiem, aby „szukać i zbawić to, co zginęło”

(Łk 19, 10). Twoja pycha ludzka tak cię powaliła na ziemię,
że tylko pokora Boga mogła cię podnieść na nowo.

Św. Augustyn, Kszsnie 188, 3.

Chrystus Pośrednikiem

(1 Tm 2, 5—6; 1 J 2, l—2)

Jakże nas umiłowałeś, dobry Ojcze, „który nawet własne

go Syna nie oszczędziłeś, ale Go za nas wszystkich wydałeś!”

(Rz 8, 32). Jak bardzo umiłowałeś nas, że On za nas ”stał się

posłusznym  aż  do  śmierci  na  krzyżu”  (Flp  2,  8).  Za  nas  stał
się  przed  Tobą  Zwycięzcą  i  Ofiarą  za  zwycięstwo,  a  dlatego
Zwycięzcą,  że  Ofiarą  za  zwycięstwo.  Za  nas  stał  się  przed

Tobą Kapłanem i Ofiarą, a dlatego Kapłanem, że Ofiarą.

Przez to, że On, Twój Syn, stał się naszym Sługą,

z niewol

ników  uczynił  nas  Twoimi  synamil  Słusznie  więc  pokładam
całą  moją  nadzieję  w  tym,  że  uleczysz  wszystkie  moje  sła
bości  przez  Tego,  „który  siedzi  po  prawicy  Boga  i  który
przyczynia  się  za  nami”  (Rz  8,  34).  Inaczej  musiałbym  roz-
paczaćl  Bardzo  wiele  jest  we  mnie  słabości  i  chorób.  Mocniej
sze  jednak  od  nich  jest  Twoje  lekarstwo.  Gdyby  Twoje  Sło
wo  ciałem  się  nie  stało  i  wśród  nas  nie  zamieszkało  (J  1,  14),
moglibyśmy  sądzić,  że  nie  ma  żadnego  zjednoczenia  między
Bogiem a człowiekiem, i musielibyśmy popaść w rozpacz!

Św. Augustyn, Wyznania X 43, 69 passim.

„Bóg

z nami” (Iz 7, 14; Mt 1, 23)

Bóg nie dlatego stał się człowiekiem, aby przestać być

Bogiem,  lecz  dlatego,  aby  pozostać  Bogiem  i  pozwolić  człowie
kowi  stać  się  dzieckiem  Bożym.  Nadano  Mu  imię  Emanuel,
to  znaczy:  „Bóg  z  nami”  (Mt  1,  23).  Oznacza  to,  że  nie  ma  tu

153

pomniejszenia Boga w kierunku człowieka, lecz podniesienie
człowieka w kierunku Boga (J 17, 5).

Św. Hilary, Trójca Św. X 7.

Wcielenie

(Hebr 2, 5 - 1 1 ; I Kor 15, 20-28)

Syna człowieczego nawiedził Bóg najpierw w Człowieku

Pańskim,  który  narodził  się  z  Maryi  Dziewicy.  Do  Niego
wprost,  przez  wzgląd  na  słabość  naszego  ciała,  które  raczyła
nosić  Mądrość  Boża,  i  na  Jego  uniżenie  w  cierpieniach  śmierci,

odnoszą się słowa: „Uczyniłeś go niewiele mniejszym od amo-

tów”  (Ps  8.  6).  Lecz  zaraz  Psalm  dodaje  słowa  o  tej  chwale,
w  jakiej  zmartwychwstał  i  wstąpił  do  nieba:  „Chwałą  i  czcią  go
uwieńczyłeś.  Obdarzyłeś  go  władzą  nad  dziełami  rąk  Twoich"
(Ps  8,  7).  Ponieważ  i  aniołowie  są  dziełami  rąk  Bożych,  więc

gdy słyszymy o tym, wierzymy, że Jednorodzony Syn Boży, nie

wiele mniejszy od aniołów przez uniżenie, jakie nastąpiło w fak
cie Wcielenia i Męki, obdarzony został władzą nad aniołami.

12.

„Położyłeś wszystko” — mówi dalej — „pod Jego

stopy” (Ps 8, 7). Niczego nie wyłącza, gdy mówi: „wszystko".

Aby  nic  można  było  rozumieć  tego  inaczej,  Apostoł  poleca
wierzyć  w  to,  gdy  mówi:  „z  wyjątkiem  tego,  który  Mu  wszystko
poddał”  (I  Kor  15,  27).  Świadectwem  tego  samego  Psalmu

posługuje się Apostoł w liście do Hebrajczyków (2, 8), kiedy

chce, aby rozumieć, iż wszystko było tak poddane Panu
naszemu

Jezusowi

Chrystusowi,

że

nic

nie

pozostało

nie

poddanego Jemu.

Św. Augustyn, Wykład Ps 8, 11—12.

5. ŻYCIE JEZUSA

Śmierć wielu Świętych była wprawdzie cenna w oczach

Pańskich,

żaden jednak z nich, niewinnie zabity, nie mógł

być  przebłaganiem  za  grzechy  świata.  Sprawiedliwi  zdobywali
sobie  korony  zwycięstwa,  ale  nie  mogli  ich  dawać  drugim.
Męstwo  wiernych  stanowi  co  prawda  dla  nas  wspaniały  przy
kład

cierpliwości,

lecz

nie

jest

źródłem

usprawiedliwienia.

Zysk przynosi każdemu tylko jego własna śmierć, a nikt prze

cież nie może przez nią zmazać winy bliźniego.

155

Wśród

ludzi

tylko

Pan

nasz

Jezus

Chrystus

jest

Tym,

którym

wszyscy

zostali

ukrzyżowani

umarli,

zostali

pogrze

bani

zmartwychwstali.

takich

sam

Pan

powiedział:

„A

ja,

gdy

zostanę

nad

ziemię

wywyższony,

przyciągnę

wszystkich

siebie”

12,

32).

Człowiek

doznaje

usprawiedliwienia

grzechu

udział

życiu

Chrystusa

przez

prawdziwą

wiarę;

odczuwa

też

pociąg

Niego,

który

stał

się

uczestni

kiem

naszego

człowieczeństwa;

tylko

Nim

osiąga

zbawienie

odnajduje

swoją

niewinność.

Jeden

jest

tylko

Pośrednik

między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus (1 Tm 2, 5).

Dochodzimy

pokoju

Bogiem

przez

wspólnotę

naszego

człowieczeństwa

Chrystusem.

Wolno

nam

cieszyć

się

Jego

potęgi. On w naszym słabym ciele stanął do walki z pysznym

wrogiem,

odniósł

nad

nim

zwycięstwo,

owoce

tego

zwycię

stwa przydzielił tym, w których ciele zatriumfował.

Św. Leon W., Kazanie o Męce Pańskiej (LX1V) XIII 3.

On oddał ta

nos

życie swoje"

(I J 3, 16)

Czego

należy

się

bardziej

lękać?

Tego,

że

Bóg

dał

siebie

w darze ziemi, albo że nam podarował niebo? Ze sam wstąpił

związek

naszym

ciałem,

albo

że

nam

pozwolił

wejść

zjednoczenie

bóstwem?

Że

sam

przyjął

siebie

śmierć,

albo że nas ocalił przed śmiercią? Że sam narodził się w nie

woli,

albo

że

nas

zrodził

wolności?

Że

przyjął

nasze

ubóstwo,

albo

że

nas

uczynił

bogatymi,

tj.

swoimi

jedynie

dziedzicami i współdziedzicami?

To jest mianowicie straszne, ze ziemia zamienia się w niebo,

człowiek

zmienia

się

mocą

bóstwa,

stan

niewoli

otrzymuje

prawa

panowania.

Lecz

chociaż

trzeba

się

tego

lękać,

jed

nak,

powieważ

nie

uwzględnia

się

pouczenia,

aie

rozkaz,

zbliżmy

się,

umiłowani,

dokąd

miłość

nas

woła,

dokąd

miłość

nas

ciągnie,

dokąd

uczucie

miłości

nas

zapraszał

Niech

nasze

serce pozna Boga, nasz głos niech Go uwielbia, niech mówi o Nim

nasz język, nasz duch niech Go wyznaje, a wszystko, co w nas

jest,

niech

ulega

łasce,

nie

lękowi!

Ten,

który

Sędziego

uczynił Ojcem, chciał, abyśmy się nie bali Boga, ale Go kochali.

Św. Piotr Chryzolog, Kazanie 67 pocsątek.

157

Ż y c i c C h r y s t u s a n a s z ą o j c z y z n ą

„Ola mnie stosowny czas jeszcze nie nadszedł” (J 7, 6).

Czas

chwały

mojej

jeszcze

nie

nadszedł.

Zobaczcie,

jakie

głębokie!

Uczniowie

upominali

się

Niego o chwałę, a

chciał,

wywyższenie

poprzedziło

upokorzenie;

przez

uniże

nie

chciał

utorować

drogę

wyżyn

niebieskich.

Uczniowie

domagali

się

chwały.

Pragnęli,

aby

zasiedli

Jego

królestwie

jeden

prawej,

drugi

lewej

Jego

stronie

(Mt

20,

21).

Zwracali

uwagę

cel,

nie

znali

drogi

wiodącej

celu—

wiedzieli,

dokąd

mają

dojść,

lecz

nie

wiedzieli,

którędy

trzeba

iść;

chcieli

osiągnąć

cel,

nie

znali

jednak

środków

niego

wiodących.

Przywołał

ich

Pan

porządku,

aby

prostą

pewną

drogą doszli do ojczyzny. Wysoko bowiem leży nasza ojczyzna,

a droga do niej jest nisko. Naszą ojczyzną jest życie Chrystusa,

drogą jest Jego śmierć. Nasza ojczyzna jest tam, gdzie mieszka

Chrystus. Drogą jest Jego Męka. Kto nie wchodzi na tę drogą,

jakże może znaleźć ojczyznę? Powiedział wreszcie tym, którzy

prosili o wywyższenie: „Czy możecie pić kielich, który ja mam

pić” (Mt 20, 22). Oto droga, którą dochodzi się do wywyższe

nia, jakiego pragniecie. Wspomniał oczywiście o kielichu po

kory i cierpienia.

Św Augustyn, Wy kłód Ewangeli św. Jana 28, 5.

O p o d w ó j n y m N a r o d z e n i u C h r y s t u s a

Zwróćcie

uwagę,

bracia,

kierunek

łaski

zbawienia,

pokazany nam przez dobroć Boga. Wtedy zły anioł zbliżył

się do Ewy, aby przez nią człowiek, którego Bóg stworzył,
odłączył się od Boga. Teraz dobry Anioł przyszedł do Maryi,

aby w Niej Bóg Jednorodzony złączył się z naturą ludzką.

Przyszedł do Ewy szatan, aby w swojej złośliwości zabrać
nam życie. Przyszedł do Maryi Gabriel, aby zwiastować lu

dziom, ze będzie im przywrócone życie. Przez winę pierw

szego człowieka zaczął szatan panować nad rodzajem ludzkim,

przez łaskę drugiego Człowieka został on pokonany przez

159

człowieka.

Nad

pierwszym

chełpił

się

pychą,

pod

drugim

stał

się

niewolnikiem.

Przez

tamtego

trzymał

nas

niewoli,

przez

Tego

utracił

nas

jako

wyzwolonych.

Pierwszy

Adam

był

dla

nas

sprawcą

winy,

ostatni

Adam

sprawcą

łaski.

Tamten

został

uformowany

ziemi

był

ojcem

dzieci

ziemskich

—

Ten,

narodzony

sprawą

Ducha

Świętego,

dał

dzieciom

ży

cie

niebiańskie.

Przez

tamtego

utraciliśmy

pierwszą

łaskę

—

przez

Tego

otrzymaliśmy

nowo

jeszcze

obfitszą

łaskę.

Tamten zostawił nam w spadku zmazę grzechu, z którą naro

dziliśmy się skazani na karę śmierci. Ten przyniósł nam w da

rze

łaskę

usprawiedliwienia,

abyśmy

narodzili

się

nowo

Królestwa

Bożego.

pośrednictwem

tamtego

narodziliśmy

się

cieleśnie jako dzieci tej ziemi, — Ten dał nam życie łaski jako

dzieciom

Bożym.

Tamten

przez

swoje

wykroczenia

strącił

nas

tam,

dokąd

sam

także

wpadł

pierwszy.

Ten

przez

cnoty

podnosi

nas

tego

miejsca

tam,

dokąd

pierwszy

wstąpił.

tamten jako pierwszy człowiek spadł do piekła, a Ten pierw

szy wstąpił do nieba.

Św. Fulgenejusz z Ruspe, Kazanie II 7.

P o k o r a C h r y s t u s a

Wcielone

Słowo

jest

jedynym

Synem

Bożym,

Panem

Jezusem

Chrystusem,

Pośrednikiem

między

Bogiem

ludźmi.

Pośrednikiem

dlatego,

że

jako

prawdziwy

Bóg

prawdziwy

Człowiek

równi

Ojcem

bóstwo,

razem

Matką

człowieczeństwo.

Aż

śmierci

pozwolił

się

ukarać

naszą

niesprawiedliwość,

karę

tę

otrzymał

nas;

Boga

Ojca

niezmienną

sprawiedliwość.

powodu

naszej

niesprawie

dliwości umarł w czasie, a ze względu na swoją sprawiedliwość

żyje

wieczności

śmiertelnym

ludziom

użyczy

nieśmiertel

ności.

Doskonałość

człowieczeństwa

zachował

doskonałości

swego

bóstwa.

Lecz

prawda

Jego

śmiertelności,

która

wido

czna

jest

Jego

śmierci,

zawarta

jest

prawdzie

Jego

niezmiennej nieśmiertelności.

Św. Fulgenciust z Ruspe, O wierze do Piotra II 12.

161

6. KRZYŻ CHRYSTUSA

Wszystko, co działo się w życiu Chrystusa: ukrzyżowanie,

pogrzebanie, zmartwychwstanie dnia trzeciego, wniebowstąpie
nie, zasiadanie po prawicy Ojca, Jego słowa i czyny — jest

obrazem naszego chrześcijańskiego życia na tej ziemi. Do jego

Krzyża odnoszą się słowa: „A ci którzy należą do Chrystusa,
ukrzyżowali ciało swoje wraz z Jego namiętnościami i pożąda

niami” (Gal 5, 24); — pogrzebu: „Przyjmując więc chrzest

zanurzający  nas  w  śmierci,  zostaliśmy  razem  z  Nim  pogrze
bani”  (Rz  6,  4);  —  do  zmartwychwstania:  „Abyśmy  i  my
wkroczyli  w  nowe  życie  —  jak  Chrystus  powstał  z  martwych

dzięki chwale Ojca” (Rz 6, 4); — do wniebowstąpienia i za

siadania po prawicy Ojca: „Jeśliście więc razem z Chrystusem

powstali  z  martwych,  szukajcie  tego,  co  w  górze,  gdzie  prze
bywa  Chrystus  zasiadając  po  prawicy  Boga.  Dążcie  do  tego,
co  w  górze,  nie  do  tego,  co  na  ziemi.  Umarliście  bowiem
i watze życie jest ukryte z Chrystusem w Bogu" (Kol 3,1—3).

Sw. Augustyn, O wierze, nadziei i miłości 14 LIII.

T a j e m n i c e p a s c h a l n e

Na ziemię zstąpiło nasze Zycie. Tu zabrało naszą śmierć

i  usunęło  ją  obfitością  swego  życia.  Potem  zagrzmiało  wołając,
byśmy  wrócili  do  Niego,  do  owego  tajemniczego  miejsca  świę
tości,  skąd  przyszedł  do  nas,  wstąpi!  do  łona  Najświętszej
Dziewicy  i  poślubił  ludzkie  stworzenie,  śmiertelne  ciało,  by
nie  było  ono  zawsze  śmiertelne.  „Jak  oblubieniec  wychodzi
z swej komnaty, weseli się jak olbrzym, co drogę przebiega"
(Ps  18,  6),  tak  zstąpiło  z  nieba  na  ziemię  Życie.  Bo  nie  zwlekało,
ale  przybyto  do  nas,  wołając  słowami,  czynami,  śmiercią,
życiem,  zstąpieniem  do  otchłani,  wstąpieniem  do  nieba.  Wo
łało,  byśmy  powrócili  do  Niego.  Zniknęło  nam  z  oczu,  abyśmy

wrócili do serca i tam Je znaleźli. Oddaliło się wprawdzie,

a  oto  tu  jest.  Nie  chciało  być  długo  z  nami,  lecz  opuściło  nas.
Odeszło  bowiem  tam,  skąd  nigdy  nie  wyszło,  ponieważ  „świat
stał  się  przez  Nie”.  „Na  świecie  był"  (J  1,10),  lecz  „przyszedł

na świat zbawić grzeszników" (1 Tm 1, 15). To Życie uwielbia

Antologia

163

moja dusza, przez które została uzdrowiona, „bo przeciw

Tobie  zgrzeszyłem"  (Ps  40,  5).  „Mężowie,  dokąd  będziecie
sercem  ociężali?"  (Ps  4,  3).  Czy  i  po  zstąpieniu  Życia  na  ziemię
nie  chcecie  wstąpić  do  nieba  i  żyć?  Lecz  gdzie  wstąpią,  skoro

są na wysokości i „ustami swymi niebo napastują?” (Ps 72, 9).

Zstąpcie, byście mogli wstąpić do Boga. Upadliście bowiem,

występując przeciw Bogu. To im mów, by płakali na dolinie
płaczu, i w ten sposób porwij ich za sobą do Boga, gdyi

z Jego Ducha to im mówisz, jeśli mówisz płonąc ogniem miłości.

Św. Augustyn, Wyznani* IV 12, 19.

7. ZMARTWYCHWSTANIE CHRYSTUSA (Ps 118, 33).

Ponieważ mądrość, szlachetność, uczciwość są doskonałe,

jeśli mają miłość, bo „miłość jest doskonałym wypełnieniem
Prawa" (Rz 13, 10), więc (Bóg) pragnie obudzić i na nowo

rozbudzić  miłość  —  obudzić  w  Starym  Testamencie,  na  nowo
rozbudzić  w  Nowym.  „Bóg  jest  miłością”,  jak  czytamy  (1  J  4,8).
Miłością  jest  Chrystus.  Budzi  się  On  jak  lew,  lew  miody,  aby

narodzić sie jako potomek Judy. Budzi się znowu jako śpiący,

jako leżący, ponieważ został wskrzeszony nie mocą ludzką,

lecz własną i swojego Ojca. Dlatego Pismo mówi: „Któż go

podniesie?"  (Rz  49,  9).  Bo  nie  mógł  Go  podnieść  anioł,  albo
moc  obca,  skoro  On  sam  jednocześnie  podnosił  innych.  Więc
kiedy  On  mówi:  „Nie  budźcie  ze  snu,  nie  rozbudzajcie  miłości,
dopóki  nie  zechce  sama”  (Pnp  2,  7),  mówi  o  tych,  którzy
w

odpowiedni

sposób

potrafią

głosić Jego Zmartwychwstanie

tak, aby zapalać w słuchaczach płomień wiary i pobożności.
Chrystus

zmartwychwstaje

szczególnie

tych,

którzy

przy

chodzą do Niego po raz pierwszy. Na nowo zmartwychwstaje

w tych, którzy po przyjściu do Niego zasnęli. Śpi więc Chry
stus w obojętnych, zmartwychwstaje w świętych.

Św. Ambroży, Wykład Ps 118, V 20.

PRZYPISY DO CZ. II

Przekład tego tekstu w wyd. Biblii Tysiąclecia w oparciu o tekst

grecki jest taki: „Nie zatrzymuj mnie, jeszcze bowiem nie wstąpiłem do Ojca”.

* Por. Dz 17, 24.

* w kołysce — cunis est obvolutus. * t\. Boska.

Por. Flp 2. 7; Mt 20, 28; Mk 10, 45.

« Por. Ps 115, 6.

III. ŁASKA (J I. 16; 2 P 1, 2—4)

1. CHRZEST

Kiedy Izraelici po wyjściu z niewoli egipskiej, przeszli

przez Morze Czerwone i uciekli przed potęgą Faraona, wtedy
właśnie woda zatopiła króla egipskiego z całym jego wojskiem.

Obraz ten jest bardzo wyraźną aluzją do Sakramentu Chrztu.
Woda  przecież  uwalnia  z  grzechu  ludzi,  którzy  opuszczają
diabła,  byłego  władcę,  zatopionego  w  wodzie.  2  Podobnie  też
woda  leczy  ich  z  trującego  jadu  węża  i  przywraca  do  radości
życia  dzięki  drzewu

Mojżesza. Drzewem tym był Chrystus,

który sam wodą chrztu leczy ludzi z bardzo ciężkiej choroby,
mianowicie uzdrawia krew ludzką, zatrutą przedtem palącym

jadem węża. 3 Jest to woda, która płynęła „z towarzyszącej

im duchowej skały”. Jeśli bowiem „skałą był Chrystus”
(1 Kor 10, 4), to bez wątpienia widzimy, że chrzest obdarza

łaską w Chrystusie przy użyciu wody. Jakże cenna jest u Boga
i Jego Pomazańca woda, która służy do udzielania chrztu.

4 Chrystus także został ochrzczony w wodzie. Pierwsze znaki
swej mocy pozwala widzieć w wodzie, gdy został zaproszony

na wesele. Kiedy przemawia, zaprasza spragnionych do swej
wody, wytryskującej ku życiu wiecznemu. Gdy mówi o miłości,

chwali  podanie  bratu  kubka  wody  jako  jeden  z  uczynków
miłosiernych.  Przy  studni  nabiera  sił,  chętnie  chodzi  i  pływa
po  morzu;  podaje  wodę  swoim  uczniom.  Świadectwa  o  wodzie
chrztu  trwają  dalej  aż  do  Męki  Chrystusa:  Przy  wydawaniu

wyroku  skazującego  na  ukrzyżowanie  pewną  rolę  odgrywa
też  woda  —  mam  na  myśli  Piłata,  który  umywa  sobie  ręce.
W  tym  momencie,  gdy  zostaje  przebity  włócznią  żołnierza,
z Jego boku wypłynęła woda.

Tertułian, Chrzest IX 1—4.

167

Odrodzenie przez Chrzest

(J 3, 5)

Poddani jesteśmy obrzezaniu, nie przez obrzezanie ciele

sne, lecz przez obrzezanie Chrystusowe, tj. przez powtórne
odrodzenie w nowego człowieka. Bo kiedy zostajemy pogrze

bani razem z Nim w chrzcie, musi umrzeć w nas dawny
człowiek, ponieważ powtórne odrodzenie przez chrzest jest

mocą, która wskrzesza. Obrzezanie Chrystusowe nie oznacza
zupełnego wyzucia sie z ciała grzesznego, ale całkowitą śmierć

razem z Nim i przez to życie z Nim tylko potem bez reszty.
W Nim bowiem powstajemy przez wiarą w Boga, który Go

wskrzesił. Trzeba więc wierzyć w Boga, którego mocą Chry

stus został wskrzeszony; z Chrystusem głosi nasza wiara
i nasze w Chrystusie zmartwychwstanie.

Św. Hilary, Trójca Św. IX 9.

Chrześcijanin ochrzczony Duchem Świętym

(J 1, 33)

Niech każdy z was, moi bracia, zastanowi się dobrze

nad  tym,  kim  jest  chrześcijanin?  Ze  jest  człowiekiem:  to  ma
wspólne  z  innymi  ludźmi.  Że  jest  chrześcijaninem;  to  go
odróżnia  od  wielu  ludzi.  Ważniejsze  jest  to,  że  jest  chrześci
janinem  niż  człowiekiem.  Bo  przez  to,  że  jest  chrześcijaninem,

„wciąż  się  odnawia  ku  głębszemu  poznaniu  (Boga),  według
obrazu  Tego,  który  go  stworzył”  (Kol  2,  10).  Lecz  jeśli  jest
tylko  człowiekiem,  może  być  złoczyńcą,  poganinem  albo  bał

wochwalcą. Żyje bowiem w czasie przez tchnienie życia, które
ożywia jego duszę i ciało. Dla wieczności zaś żyje przez
chrzest, który otrzymał od Pan».

Św. Augustyn, Wykład Ewangelii św. Jana V 12 passim.

P i e c z ę ć D u c h a Ś w i ę t e g o

Otrzymałeś

pieczęć

Ducha,

ducha

mądrości

rozumu,

ducha

rady

męstwa,

ducha

wiedzy,

pobożności

bojaini

Bożej (Iz II, 2). Zachowaj to, co otrzymałeś! Tę pieczęć wy

cisnął na tobie Bóg Ojciec, umocnił cię Chrystus Pan i zosta

wił

zadatek

Ducha

twoim

sercu,

jak

poucza

cię

tym

Apostoł w swoim liście (2 Kor 1, 21—22).

Św. Ambroży, Wtajemniczenia sakramentalne VII 42.

Udzielanie chrztu

w imię

Trójcy Święte)

(Mt ?&, 19)

Bóg polecił udzielać chrztu w imię 0\ca i Syna i Duch*

| Świętego, to znaczy, przez wyznanie wiary w Stwórcę, Jedno*

I rodzonego Syna i Tego, który został nam dany. Jeden Jest

Stwórca wszystkiego. Bo Jeden Jest Bóg Ojciec, z którego

wszystko ma swoje istnienie, i Jeden Jest jednorodzony Pan

nasz Jezus Chrystus, przez którego wszystko zostało stwo

rzone. I Jeden jest Duch Święty, dar łaski dla wszystkich

wierzących. Jedna więc jest Moc, z której wszystko pochodzi,
jeden Syn, przez którego wszystko istnieje, i jeden Dar

doskonałej nadziei.

św. Hilary, Trójca św. 11 1

M o d l i t w a o d o t r z y m a n i e o b i e t n i c z ł o i o -

n y c h n a C h r z c i e ś w .

Zachowaj, proszę Cię, Boie, wiarę moją iywą i nieska

żoną. Az do śmierci pragnę ją wyznawać, i dotrzymać obiet

nic,

jakie

złożyłem

uroczystym

wyznaniu

wiary

podczas

moich powtórnych narodzin, kiedy zostałem ochrzczony w imię

Ojca

Syna

Ducha Świętego. Pragnę uwielbiać Ciebie, Ojca

naszego, i Twojego Syna razem z Tobą, i być godnym Ducha
Świętego,

który

pochodzi

Ciebie

przez

Twojego

Jedno-

rodzonego

Syna.

Najlepszym

świadkiem

mojej

wiary

jes

właśnie Ten, który mówi tak: „Ojcze, wszystko, co moje jest,
jest Twoje, i co Twoje, jest moje” (J 17, 10). To mój Pan,

Jezus Chrystus, który w Tobie i z Ciebie i u Ciebie zawsze

jest i pozostaje Bogiem: uwielbiony na wieki wieków. Amen.

Św. Hilary, Trójc* Św. XII 57.

Z l.ASKA

Jako

wierzący

pobożny

człowiek,

chlubisz

się

chrze

ścijańskim

imieniem.

Staraj

się

więc

doceniać

należycie

łaskę

pojednania

Bogiem!

Zostałeś

kiedyś

odrzucony

wypędzony

raju.

czasie

długiego

wygnania

miałeś

umrzeć,

stać

się

prochem

popiołem.

Byłeś

pozbawiony

wszelkiej

nadziei

życia.

Lecz Słowo Wcielone pokazało ci drogę, na której możesz

171

powrócić  z  daleka  do  swego  Stwórcy.  Możesz  poznać  na  nowo
swojego  Ojca,  z  niewolnika  stać  się  wolnym  i  z  obcego  przy*
branym  synem.  Chociaż  urodziłeś  się  ze  zniszczalnego  ciała,
możesz  jednak  narodzić  się  powtórnie  z  Ducha  Bożego  Mo
żesz  otrzymać  przez  łaskę  to,  czego  nie  miałeś  z  urodzenia-.

Boga wolno ci nazywać swoim Ojcem, jeśli uznajesz się za

przybrane  Jego  dzieckol  Uwolniony  od  win,  pochodzących
ze  złego  sumienia,  zwracaj  się  ze  swoją  tęsknotą  do  Królestwa
niebieskiegol  Wspierany  pomocą  Boga,  pełnij  Jego  wolęl  Na

ziemi już naśladuj Aniołów! Posilaj się nieśmiertelnym Chlebem,

który  doda  ci  sił!  Pełen  ufności  walcz  z  pokusami  wroga
w  obronie  pobożnego  życia.  Jeśli  jako  żołnierz  niebieskiego
wojska  dochowasz  przysięgi,  to  w  triufującym  obozie  nieśmier
telnego  Króla  wieków  otrzymasz  na  pewno  wieniec,  przygo

towany dla sprawiedliwych w nagrodę za zwycięstwo, gdy

zmartwychwstaniesz i będziesz przyłączony do grona wybra

nych w Królestwie niebieskim.

Św. Leon W., Kazanie na Narodzenie Pańskie (XXII) II 5.

Obfitość łaski

(J 1, 16)

Jeżeli tylko trzymasz się mocno drogi niewinności i spra

wiedliwości, jeżeli kroczysz po niej naprzód nie chwiejnym,
lecz pewnym krokiem, jeżeli wszystkimi siłami i całym sercem

zwracasz się ciągle do Boga i jesteś tym, czym być zacząłeś,

to tyle otrzymujesz wolności, na ile pomnaża się w Tobie

łaska  Ducha  Świętego.  Bo  łaska,  którą  otrzymujemy  z  nieba,
nie  zna  żadnej  miary  ani  jakiegoś  ograniczenia,  jak  to  zwykle
bywa,  kiedy  otrzymujemy  dobrodziejstwa  ziemskie.  Wypły
wający  obficie  Duch  Boży  nie  podlega  żadnym  ograniczeniom,

ani też nie powstrzymują Go żadne przeszkody w przestrzeni

i w czasie. Płynie stale i tryska bardzo obficie. Lecz nasze
serce musi pragnąć i być otwarte. Ile tam przynosimy wiary,

która czyni nas zdolnymi do przyjęcia daru, tyle czerpiemy
łaski płynącej obficie. Wiara daje nam tę zdolność w oparciu

0 trzeźwą i rozumną czystość, nieskażoną myśl, czyste słowo
1 prawdziwą cnotę.

Św. Cyprian, List do Donata I 5.

173

P o m o c ł a s k i B o ż e j

„I sprawi, że twoja sprawiedliwość zabłyśnie jak światło,

a  prawo  twoje  —  jakby  południe”.  Jeśli  mogą  spełnić  się
wyżej  podane  słowa,  lo:  „Powierz  Panu  twą  drogę,  Jemu
zaufaj,  On  sam  będzie  działał”  (Ps  36,  6  i  5).  „On  sam  będzie
działał”.  Bo  zdaje  się,  że  nikogo  nie  wziął  tu  pod  uwagę  Psal
mista,  gdy  powiedział:  „On  sam  będzie  działał”,  tylko  tych,
którzy  mówią:  My  sami  działamy,  tj.  my  sami  siebie  uspra
wiedliwiamy.  My  wprawdzie  działamy,  lecz  nasze  działanie

jest tylko współdziałaniem z działaniem Boga, ponieważ Jego
dobroć i łaska przychodzą nam na pomoc. Przychodzą nam

na pomoc, aby nas uzdrowić; idą za nami śladem, abyśmy
mogli żyć po uzdrowieniu. Przychodzą nam na pomoc, aby

nas wezwać, idą za nami śladem, aby nas doprowadzić do

chwały niebieskiej. Przychodzą nam na pomoc, abyśmy mogli

żyć pobożnie, idą za nami śladem, abyśmy mogli żyć zawsze

z Bogiem. Bez Niego bowiem nic nie możemy uczynić (J 15, 5).

13o  tych  obydwu  wypadków  odnoszą  się  słowa:  „Mój  Boże,
moje  miłosierdzie.  Niech  Bóg  przyjdzie  mi  na  pomoc”  (Ps  58,
11);  „Dobroć  i  łaska  pójdą  za  mną  śladem  przez  wszystkie

dni mego życia” (Ps 22, 6).

Św. Augustyn, O nsturze i lasce 31, 35.

3. WIARA, NADZIEJA, MIŁOŚĆ

W i a r a ź r ó d ł e m u s p r a w i e d l i w i e n i a

Apostoł z całą powagą mówi, że „bez wiary nie można

podobać  się  Bogu”  (Hebr  11,  6).  Bo  wiara  jest  fundamentem
wszelkiego  dobra.  Wiara  jest  początkiem  ludzkiego  zbawienia.
Bez  niej  nikt  nie  może  należeć  do  liczby  dzieci  Bożych.  Bez
niej  nikt  nie  otrzyma  w  tym  życiu  łaski  uświęcającej.  Bez  niej

nikt nie osiągnie w przyszłości wiecznego życia. Kto na ziemi
nie chodzi w wierze, nie dojdzie także w tamtym świecie do

oglądania Boga. Bez wiary próżna jest wszelka ludzka dzia
łalność. Kto bez wiary chciałby podobać się Bogu, a jedno
cześnie gardziłby światem, ten byłby podobny do owego

człowieka,  który  choć  pragnie  dostać  się  do  swojej  ojczyzny,
świadom,  że  w  niej  będzie  żył  szczęśliwie,  to  jednak  zbacza
z  prostej  ścieżki  i  nieuważnie  wchodzi  na  błędną  drogę,  która
nie  doprowadzi  go  do  miasta  jego  szczęścia  i  radości,  lecz
wprowadzi go i strąci w przepaść.

Św. Fiilgencjułl z Ruspe, O wierze do Piotr*, Prolog 1.

P r z e z w i a r ę d o o g l ą d a n i a B o g a l

Kiedy człowiek w początkach wiary, która działa przez

miłość

, postąpi szybko naprzód, wtedy stara się o to, aby

przez  dobre  życie  dojść  także  do  oglądania  Boga.  Ludzie
święci  i  doskonali  poznają  w  Nim  niewypowiedzianą  piękność.
Oglądanie  jej  stanowi  największe  szczęście.  Nic  dziwnego,  że
starasz  się  o  osiągnięcie  pierwszego,  by  osiąnąć  to,  ćo  jest
na  końcu:  Wiara  bowiem  jest  początkiem,  a  oglądanie  Boga
jej  uwieńczeniem.  Oto  cała  definicja.  Właściwym  i  mocnym

fundamentem wiary katolickiej jest Chrystus według słów

Apostoła: „Fundamentu nikt nie może położyć innego, jak ten,
który jest położony, a którym jest Jezus Chrystus (l Kor 3, 11),

Św. Augustyn,

O wierze, nadziei i miłości 1 V.

P r z e z ż y c i e d r o g ą w i a r y !

My przeto, umiłowani bracia, bez żadnego powątpiewania,

ofiarujmy  Chrystusowi  w  wierze  to,  co  Mu  złożyli  w  darze
Trzej  Mędrcy:  Naszą  ofiarą  w  duchu  wiary  niech  będzie  wy
znanie  Jego  prawdzwego  bóstwa  i  człowieczeństwa.  Złóżmy

Chrystusowi  w  ofierze  te  dary  razem  z  Mędrcami,  a  z  całym
zapałem  serca  i  poświęceniem  dążymy  do  krainy  Swiętychl
Nie  kroczmy  dalej  po  drodze  dawnego  życia,  lecz  w  pokornym
posłuszeństwie  idźmy  inną  drogą,  taką  jaką  nam  wskazał  Pan,
drogą  Bożych  Przykazań,  abyśmy  mogli  cieszyć  się  bez  końca.

Bo  drogą  człowieka  jest  jego  życie.  Kto  prowadzi  złe  życie,
kroczy  po  manowcach.  Kto  prowadzi  dobre  życie,  idzie  prostą
drogą.  Dlatego  niech  wejdzie  na  drogę  czyatości,  kto  szedł
dotąd  drogą  nieczystościl  Niech  wstąpi  na  drogę  miłosierdzia,
kto trzymał się drogi chciwości! Niech teraz obierze drogę

177

szczerości, kto szedł drogą obłudyl Niech nam wolno będzie

iść drogą wiary, abyśmy doszli do oglądania Boga, w którym

nasza radość będzie pełna, ponieważ pozwoli nam zaspokoić

nasze tęsknoty niebiańskimi dobrami Ten, który żyje i króluje
na wieki wieków. Amen.

Św Fulgenciuiz z Ruspe, Kazanie na Objawienie Pańskie IV 11.

„Panie,

przymnói nam wiary!"

(Łk 17, 5)

Czyż Tomasz nie był tylko człowiekiem, jednym z ucz

niów, człowiekiem niejako z tłumu? Inni uczniowie mówili do

niego:  „Widzieliśmy  Pana!"  Ale  on  rzekł  do  nich:  „jeśli  się
Go  nie  dotknę,  jeśli  nie  włożę  palca  mego  do  boku  Jego,  nie
uwierzę!”  (J  20,  25).  Tomaszu!  Ewangeliści  mówią  ci  o  widze

niu Pana, a ty nie wierzysz! Uwierzył im świat, a nie wierzy

uczeń!  Do  nich  przecież  odnoszą  się  słowa;  „Na  całą  ziemię
ich  głos  się  rozchodzi  i  aż  po  krańce  świata  ich  mowy”  (Ps  18,5).
Rozchodzą  się  ich  słowa  i  docierają  aż  po  krańce  świata,
wierzy  cały  świat,  jednemu  mówią  o  tym  wszyscy,  a  on  nie
wierzy!  Bo  nie  nadszedł  jeszcze  dzień,  który  Pan  uczynił.

Doląd  jeszcze  ciemność  zalegała  przepaść,  głębią  ludzkiego
serca.  Była  tam  jeszcze  ciemność.  Niech  więc  przyjdzie  Ten,
który  jest  dla  nas  początkiem  dnia.  Niech  przyjdzie  cierpliwy,

łagodny, a nie zagniewany, bo On jest lekarzem. Niech powie:
Przyjdź tu, dotknij się Mnie i wierz! Powiedziałeś, Tomaszu,

że  „jeśli  się  Go  nie  dotkniesz  i  nie  włożysz  palca,  nie  uwie
rzysz”.  Przyjdź  więc,  dotknij  się  Mnie!  „Włóż  palec,  i  nie  bądź
niedowiarkiem,  lecz  wierzącym”  (J  20,  28).  Przyjdź,  włóż  palec.
Znam  twoje  rany.  Zachowałem  dla  ciebie  Moją  bliznę.  Kiedy

(Tomasz) włożył swoją rękę w bliznę Chrystusa, otrzymał

pełnię wiary. Czymże właściwie jest ta pełnia wiary? Jest nią

to,  że  wierzymy:  Chrystus  jest  Człowiekiem  i  Bogiem,  nie
tylko  Człowiekiem  i  nie  tylko  Bogiem.  Pełnia  wiaTy  polega
na  tym,  aby  wierzyć,  że  „Słowo  stało  się  ciałem  i  zamieszkało
wśród  nas”  (J  1,  14).  Tomasz,  ten  niewierny  uczeń,  skoro

dotknął się pokazanych mu blizn i ciała swojego Zbawiciela,
zawołał: „Pan mój i Bóg mój!” (J 20, 28). Dotknął człowieka

Antologia

179

— a poznał Boga. Dotknął ciała — a jego oczy wzniosły »ię

do oglądania Słowa. Bo .Słowo stało się ciałem i zamieszkało

wśród nas”. To Słowo pozwoliło zawiesić swoje ciało na

drzewie  Krzyża.  To  Słowo  pozwoliło  wbić  gwoździe  w  swoje
ciało.  To  Słowo  pozwoliło  włócznią  przebić  własne  ciało.  To
Słowo  pozwoliło  złożyć  w  grobie  własne  ciało.  To  Słowo

wskrzesiło własne ciało, pozwoliło zobaczyć je oczom swoich

uczniów, dało się dotykać ich rękom. A oni dotykają i wołają:

„Pan mój i Bóg mójl” .Oto dzień, który Pan uczynił; radujmy
się zeń i weselmy” (Ps 117, 24).

Św. Augustyn,

Kutnie

258, 3.

Wiara poręką nagrody to życiu wiecznym

(Hebr 11, 1)

Ma więc wiara swą nagrodę w życiu wiecznym, ponieważ

jest pewną jego poręką. Dobre uczynki® mają w sobie również

zadatek  życia  wiecznego.  Bo  w  słowach  i  w  uczynkach  okazuje
się  sprawiedliwość  każdego  człowieka.  Czyny  zadają  kłam  jego
roztropności,  jeśli  okazuje  się  obrotny  tylko  w  języku,  a  opie
szały  w  działaniu.  Większa  jest  przecież  odpowiedzialność  czło

wieka, który wie, co ma czynić, lecz nie czyni tego, co uznał

za konieczne. I odwrotnie także: Być sumiennym w działaniu
i chwiejnym w usposobieniu, mogłoby oznaczać, że na niepe

wnym  gruncie  chcesz  wznosić  wspaniałe  i  wysokie  gmachy,
lin  wyżej  je  wzniesiesz,  tym  szybciej  się  walą.  Bez  wiary  jako
mocnej  podpory  nie  mogą  trwać  dobre  uczynkil  Niepewna
przystań  w  porcie  powoduje  przedziurawienie  okrętu,  a  piasz
czysty  grunt  szybko  się  osuwa,  bo  nie  może  wytrzymać  ciężaru

wzniesionej na nim budowli. Tylko tam można oczekiwać peł
nej nagrody, gdzie doskonałość cnót, gdzie roztropne działanie
i rozważne słowa idą ze sobą w parze równym ktokiem.

Sw. Ambroży, Obowiązki duchownych II 2, 7.

Łaska wiary dla pokornych

(1 P 5, 5)

„Celem

Prawa

jest

Chrystus

dla

usprawiedliwienia

każde

go, kto wierzy” (Rz 10, 4). Nie mogą uwierzyć w Chrystusa

ci ludzie, którzy do tego stopnia są pyszni, że wszystko przy-

pisują tylko własnej woli i przeczą konieczności pomocy Bożej
do dobrego życia. Bo samo tylko wymawianie imienia Chry

stusa i Sakramenty Chrystusa nic nie pomogą człowiekowi,
jeżeli jego serce nie otwiera się przez wiarę w Chrystusa.
Lecz wiara w Chrystusa polega na tym, aby: .wierzyć w Tego,

co usprawiedliwia grzeszników" (Rz 4, 5); wierzyć w Pośre
dnika, bez którego sami nie możemy pojednać się z Bogiem;

wierzyć w Zbawiciela, który .przyszedł szukać i zbawić to.

co zginęło” (Łk 19, 10); wierzyć w Tego, który powiedział:
„beze mnie nic nie możecie uczynić" (j 15, 5). Kto więc nie

chce uznać, że usprawiedliwienie grzesznika pochodzi od Boga,
i w swej pysze uporczywie trzyma się własnej drogi usprawie
dliwienia, ten nie wierzy w Chrystusa.

Dlaczego (Żydzi) „nie mogli uwierzyć?” (J 12,39). Nie dla

tego, że ludzie nie mogą się zmienić na lepsze, lecz dopóki są
pyszni, nie mogą uwierzyć. Stąd zaślepione są ich oczy i twarde

stuło się ich serce. Powiedział to Pan o Żydach, którzy mieli
zaślepione oczy i twarde serce, a Prorok zapowiedział to

w Jego Duchu

Św. Augustyn, Wykład Ewangelii iw. Jana LIII 10.

„Przystępujący do Boga musi wierzyć

" (Hebr II, 6)

Ucz się, jak masz szukać Chrstusa, od tych, którzy szu

kają Go nie powierzchownie i płytko, ale mocno Go trzymają,
podobnie jak ta, która mówi: „Czyście widzieli miłego duszy

mojej?  Znalazłam  umiłowanego  mej  duszy,  pochwyciłam  Go
i  nie  puszczę”  (Pnp  3,  3—4).  Znalazła  Go  przez  wiarę,  a  za
trzymała  przez  rozmyślanie.  Przez  dobrych  strażników,  którzy

obchodzą miasto rozumiemy aniołów. Ten więc kto minął anio
łów, znalazł Słowo. Nie było chyba zbyt daleko od tych, od

których oddalił się i znalazł Jezusa. Jak więc później zdarli
z niej płaszcz? (Pnp 5, 7). Gdy w czasie wzmagającego się

ucisku wiary Kościół bywa odzierany z wierzchnich szat, wte

dy Pan więcej go miłuje, ponieważ porzuca w sobie dawnego

człowieka, aby przyoblec nowego, którego nife okrywa odzież,
lecz chwałę przynoszą mu skarby ukryte w sercach i umysłach
ludzkich. Bo czyż mając iść do Chrystusa nie wyrzeka się on

wierzchniej szaty, którą jest mądrość tego świata? 1 Noe zdjął
płaszcz i dopiero wtedy zaczął stawać się coraz doskonalszym.

Św. Ambroży, Wykład Pa 118, VII 36.

„ Wiara działa z miłości’’ (Gal 5, 6)

Prawdziwe to szczęście i doskonała zasługa płynąca

z wiary, że uwierzyłeś w Jezusa jako Syna Bożego. Miłość

do Boga Ojca jest możliwa tylko przez wiarę w Syna. Posłu
chajmy słów Listu: „Każdy miłujący tego, który dał życie,
miłuje również tego, który życie od Niego otrzymał” (1 J 5, 1).

Św Hilary, Trójca Św. VI 42

„ Wiara, nadzieja, miłość" (1 Kor 13, 13)

„Albowiem według wiary, a nie dzięki widzeniu postępu

jemy"  (2  Kor  5,  7).  Lecz  wiara  chwieje  się,  jeśli  niepewne
jest  zrozumienie  powagi  Pisma  świętego.  Kiedy  zaś  wiara
chwieje  się,  ziębnąć  zaczyna  także  miłość.  Kto  odpada  od
wiary,  ten  musi  odpaść  także  od  miłości.  Bo  nie  może  kochać
on  tego,  w  istnienie  czego  nie  wierzy.  Kto  zaś  wierzy  i  kocha,
ten  przez  dobre  postępowanie  i  posłuszeństwo,  okazywane

zasadom dobrych obyczajów, sprawia, że może się spodziewać,

iż znajdzie przedmiot swojej miłości. Tak więc są te trzy

rzeczy, którym służy wszelka wiedza i proroctwo, a mianowicie:
wiara, nadzieja, miłość.

Św.

Augustyn, o

nauce chrześcijańskiej 1 37, 41.

«Największa jest miłość

" (1 Kor 13, 13)

W iara d otyczy tych rzeczy, które są u kryte. K ied y one

się u każą, dojd ziem y d o ogląd ania ich. N ad zieja od nosi się

d o tego, czego jeszcze brak. G d y ono zjaw i się, nadzieja

u stanie, poniew aż będ ziem y p osiad ać tę rzecz i nie będ ziem y

potrzebow ali niczego w ięcej się spodziew ać. M iłość natom iast

zna tylko jed no: C oraz bard ziej w zrastać, je śli bow iem kocham y

tego, kogo nie w id zim y, jakże d opiero będ ziem y go kochać,

gdy

zobaczym y.

N iechże

w ięc

w zrasta

nasza

tęsknota.

Jesteśm y chrześcijanam i tylko ze w zględ u na przyszłość. N ie*

185

i chaj nikt nie pokłada nadziei w dobrach doczesnychl Niech

nikt nie obiecuje .lobie szczęścia, ponieważ jest cheścijanineml

I Niech korzysta ze szczęśliwości doczesnej, jeżeli może, jak

może, kiedy może, ile może. Kiedy ona jest, niech dziękuje
Wszechmocy Bożej, a gdy jej brak, niech dziękuje za to Spra-

' wiedhwości Bożej. Chrześcijanin zawsze niech będzie wdzięcz

ny, nigdy zaś niech nie będzie niewdzięczny. Niech będzie

I wdzięczny Ojcu, który pociesza i pieści. Niech będzie wdzięcz-

n) Ojcu, który gani, chłoszcze i wymierza karę. Bo On zawsze

| kocha, czy jest łagodny, czy groźny. „Dobrze jest wysławiać

Pana i śpiewać imieniu Twojemu, o Najwyższy” (Ps 91, 2).

Św Augustyn, Wykład Pa 91, 1.

M i ł o ś ć
Więzią braterstwa, podstawą pokoju, źródłem trwałej jed

ności jest miłość, większa niż nadzieja i wiara. Uprzedza ona

uczynki i każde męczeństwo. Pozostanie z nami w Królestwie
niebieskim na wieki wieków. Pozbaw ją cierpliwości, a sama

się  nic  utrzyma.  Usuń  z  niej  umiejętność  cierpliwego  znoszenia,
a  nie  będzie  istniała  bez  tych  mocnych  korzeni.  Dlatego  Apo
stoł,  kiedy  mówi  o  miłości,  łączy  z  nią  także  cierpliwe  zno
szenie  (1  Kor  13,  4—7).  Wskazuje  więc,  że  może  ona  trwać
niewzruszenie,  ponieważ  umie  wszystko  znosić.  A  na  innym

miejscu mówi: „Znosząc siebie nawzajem w miłości, usiłujcie
zachować jedność Ducha dzięki więzi, jaką jest pokój" (Ef 4, 2).

i Udowodnił, że można zachować jedność i pokój tylko wtedy,
! kiedy bracia znoszą siebie we wzajemnych ustępstwach i strze

gą w cierpliwości więzi zgody.

Św. Cyprian, Dobrodziejstwo cierpliwości XV passim

M i ł o ś ć d a r e m D u c h a Ś w i ę t e g o

Ż ad en d ar Boży nie je st cenniejszy niż m iłość. Tylko

on rozróżnia synów K rólestw a w iecznego i synów w iecznego

zatracenia. D u ch Św ięty d aje rów nież inne d ary, ale bez

m iłości d o niczego się one nie przyd ad zą. Jeśli w ięc D u ch

Św ięty n ie ud zieli k om uś tego, a by o n stał się m iłośnikiem

Boga  i  bliźniego,  ten  nie  zostanie  przeniesiony  z  lewicy  na
prawicę  Duch  Święty  właściwie  tylko  z  racji  miłości  nazywa
się  Darem  (1  Kor  13,  l—3).  Jakżeż  więc  wielkie  musi  być
to  dobro,  bez  którego  nic  nie  może  nikogo  doprowadzić  do
życia  wiecznego!  Tylko  miłość  prowadzi  do  Królestwa  w  taki
suoiób, że nawet wiara staje się pożyteczna tylko przez miłość.
Wiara  może  wprawdzie  istnieć  bez  miłości,  ale  nie  może  być
be7.  niej  pożyteczna.  Dlatego  Apostoł  Paweł  (Gal  5,  6)  odróż

nia ją od tej wiary, dzięki której „złe duchy wierzą i drżą"

(Jk 2, 19). Miłość więc, która jest z Boga i jest Bogiem,

ścisłym

znaczeniu

jest

Duchem

Świętym.

Przez

Niego

„miłość Boża rozlana jest w sercach naszych** (Rz 5, b). A przez
miłość

mieszka

nas

cała

Trójca

Święta.

Dlatego

bardzo

słusznie  Duch  Święty,  ponieważ  jest  Bogiem,  nazywa  się  Da
rem  Bożym  (Dz  8,  20).  Przez  len  Dar  należy  rozumieć  właści
wie  tylko  miłość,  która  doprowadza  do  Boga,  a  bez  niej  żaden
inny dar nie prowadzi do Boga.

Św Augustyn, Trójca Św. XV 18, 32 passim.

M i ł o ś ć ź r ó d ł e m w s z e l k i e g o d o b r a

M iłość je st źród łem i początkiem w szelkiego d obra, jest

w spaniałą obroną, jest d rogą, która prow ad zi d o nieba. K to

chod zi w m iłości, nie m oże zbłąd zić albo d ać się zastraszyć.

M iłość kieru je , broni, prow ad zi d o celu. D latego w ięc, bracia,

całą m ocą zachow u jcie czystą m iłość,

poniew aż

C hrystu s

staw ił d rabinę m iłości, aby każdy chrześcijan dostał się po niej

d o nieba! O kazujcie sobie w zajem ną m iłość i przez nią w stę

pu jc ie

coraz

w yższe

stopnie

d oskonałości.

P rzejaw em

m i

łości niech będ ą w asze d obre uczynki, abyście m ogli d ojść d o

w iecznej

nagrod y,

przy

pom ocy

łaski

Z baw iciela,

który

żyje

i króluje n a w ieki w ieków . A m en.

Św. Fulgencjusz z Ruspe, Kazanie o św. Szczepanie i 0 Nawróceniu

św. Pawła III 6 passim.

M i ł o ś ć d a r e m B o ż y m

C o mają otrzymać dzieci Boże, świadczą o tym słowa

Apostoła: (Rz 8, 16—17). Słuchajcie wiąc, chrześcijanie! Słuchaj*

189

cie,

dzieci

Bożel

Słuchajcie,

dziedzice

Boga

współdziedzice

Chrystusa!

Abyście

mogli

otrzymać

dziedzictwo

Ojca,

starajcie

sit; okazywać miłość nie tylko przyjaciołom, lecz także nieprzy
jaciołom. Nikomu nie wolno odmawiać miłości, która jest wspól
ną

własnością

wszystkich

dobrych

ludzi.

Miejcie

jednocześnie

wszyscy  miłość,  i  abyście  jej  mieli  więcej,  okazujcie  ją  zarówno
dobrytn,  |ak  i  złym.  Wspólną  własnością  dobrych  ludzi  jest
miłość  nie  ziemska,  lecz  niebiańska.  I  dlatego  osoba  partnera

w tej miłości nie sprawia drugiej stronie żadnego kłopotu. O tyle
większa jest miłość, o ile mniejsza jest chciwość. Miłość zawsze
czyni wolnym tego, kogo jako niewolnika nie usidla chciwość.

Miłość jest darem Boga, jak mówi Apostoł (Rz 5, S).

Chciwość — to nie tylko sidła, lecz także miecz szatana, który
przez

nią

usidla

nieszczęsnych,

usidlonych

zabija.

Miłość

jest korzeniem wszelkiego dobra, a chciwość korzeniem wszel
kiego zła (1 Tm 6, 10). Chciwość zawsze doznaje udręki, bo

rabuje ciągle, a nigdy nie jest nasycona. Miłość zawsze pełna
jest

radości,

ponieważ

bardziej

wzrasta,

tym

więcej

się

udziela.  I  dlatego  ubożeje,  kto  stara  się  o  karierę  na  drodze
niesprawiedliwości;  a  kto  szczerą  okazuje  miłość  i  udziela  się,
ten  staje  się  bogaczem.  Chciwość  pełna  jest  niepokoju,  gdy

dąży

zemsty

wyrządzoną

krzywdę.

Miłość

natomiast

pełna jest spokoju, gdy swoją radość znajduje w dawaniu

Św. Kulgencjusz z Ruspe, Kazanie o miłości Boga i bliźniego V 6 passim.

4. KOŚCIÓŁ

Twoją władzą zwierzchnią i urzędową nazwą domu, do

którego  należysz,  jest  Kościół  Chrystusa.  W  jego  księdze  życia
(Flp  4  3;  Ap  13,  8)  zostałeś  zapisany.  2  Tam  jest  twoja  pur
pura  —  Krew  Pana,  tam  jest  twój  purpurowy  brzeg  na  sza

tach — Krzyż Chrystusa (Mt 27, 28—31). 4 Jesteś pielgrzymem
na

tym

świecie,

obywatelem

świętego

miasta

Jeruzalem:

.Nasza

bowiem

ojczyzna”,

mówi

Apostoł

(Flp

20),

„jest

I w niebie”. Masz poczucie własnej godności i uznania, masz

własny kalendarz świąt. Nie masz nic wspólnego z radościami

I pogańskiego świata, co więcej — występujesz przeciw nim

191

jako  obcy  dla  nich:  Bo  „wy  będziecie  płakać  i  zawodzić,
a  świat  się  będzie  weselił”  (J  16,20).  Sądzę,  że  będą  „błogo
sławieni,  którzy  płaczą”  (Mt  4,  4),  ponieważ  na  tym  świecie

nie nosili wieńca na głowie.

Tcrtulian, O wieńcu XIII 1—2 i 4 passim.

O b e c n o ś ć T r ó j c y Ś w i ę t e j w K o ś c i e l e

Nie wystarczy powiedzieć „Ojcze”, jeśli do Ojca nie

przychodzisz. Gdzie masz Go szukać? Gdzie możesz Go zna

leźć?  Powstań  najpierwl  Powstań,  ty,  który  przedtem  siedziałeś
lub  spałeś.  Dlatego  Apostoł  mówi:  „Zbudź  się,  o  śpiący,
i  powstań  z  martwych,  a  zajaśnieje  ci  Chrystus”  (Eł  5,  14)

Nieprawość siedzi na stosie pieniędzy. Mojżeszowi Pan powie
dział: „A ty zostań tutaj ze mną. Ja ci powiem wszystkie

moje  polecenia”  (Pp  5,  31).  Stojących  robotników  wezwał
Chrystus  i  posłał  do  pracy  w  winnicy®.  Więc  i  ty  powstań!
Powstań  i  biegnij  do  Kościołal  Tu  przebywa  Ojciec,  tu  prze
bywa Syn, tu przebywa Duch Świętyl

Św. Ambroży, Wykład Ewangelii św Łukasza VII 229.

M o r z e o b r a z e m E w a n g e l i i i K o ś c i o ł a

Niech cię to nie trwoży, te zamiast wyrazu morze uży

łem wyrazu Ewangelia. Ewangelia jest morzem, po którym cho
dził Chrystus. Ewangelia jest morzem, na którym Piotr, choć

zachwiał  się  i  zaczął  tonąć,  kiedy  zwątpił,  dzięki  wyciągniętej
prawicy  Chrystusa,  czyli  pomocy  wiary,  otrzymał  łaskę,  że  stał
i  utrzymał  się  na  jego  powierzchni.  Ewangelia  jest  morzem,
z  którego  odszedł  jako  męczennik.  Ewangelia  jest  morzem,
w  którym  Apostołowie  łowią  ryby  przez  zanurzanie  sieci.
Do  tej  sieci  podobne  jest  Królestwo  niebieskie.  Ewangelia  jest
morzem,

które

przedstawia

tajemnice

Chrystusa.

Ewangelia

jest morzem, z którego wyszli cało Hebrajczycy, a Egipcjanie

w nim zatonęli. Ewangelia jest morzem, ponieważ osadzony

nad morzami Kościół jest Oblubienicą Chrystusa i pełnią łaski
Bożej, jak zapowiedział Prorok: „On go na morzach osadził
i utwierdził ponad rzekami” (Ps 23, 2).

i .

193

Wznieś się ponad fale, człowieku, bo jesteś rybą. Niech

cię nie zalewają fale tego świata. W odpowiednim czasie zajedź
na samą głębię. Jeśli jest pogoda, płyń po falach. W czasie

burzy omijaj brzeg skalisty, aby szalejący sztorm nie rozbił cię

o skałę. Bo napisano: „Bądźcie roztropni jak węże” (Mt 10, 16).

Św Ambroży, Hexaemeron V 7, 17.

J e d n o ś ć K o ś c i o ł a

„Wierność Twoja trwa na pokolenia; stworzyłeś ziemię,

co wciąż istnieje” (Ps 118, 90). Dlatego święty nazywa się
niebem, ponieważ jest bliżej światła słonecznego, które oświeca

go zawsze. Ma swój własny blask domowy, aby nie znał cie

mności nocnej. Kościół dlatego nazywa się niebem i światem,

ponieważ ma świętych zupełnie podobnych do aniołów i archa

niołów, lecz ma także wielu należących do ziemi. Nazywa się
światem

założonym

ponad

morzami

przygotowanym

ponad

rzekami. I jako ten świat — ziemia mówi Kościół: ”Nie patrzcie

na mnie, żem śniada, że mię spaliło słońce” (Pnp 1, 5).

P rzez to, że narod y pogańskie u ja rzm ione były niejako

zim ow ym

śniegiem

lod em

błęd u ,

Słońce

sp raw ied liw ości

d łu go uw ażało je za niegod ne, zanim jasne św iatło Jego oblicza

ośw ieciło je sw ym blaskiem . C zyż tobie nie zdaw ało się, że

był to czas srogiej zim y, kiedy B óg był znany tylko w Jud ei?

L ecz

obecnie

jaśnieje

pełnia

letniego

św iatła,

kied y

C hrystus

jest w szystkim d la w szystkich

1 0

. C zyż ziem ia nie jest w łasno

ścią

P ana

w szystko,

niej

należy?

1 1

rzeczyw iście

cały św iat jest w K ościele, w którym nie m a ju ż tylko Ż yda

czy G reka, nie m a barb arzyńcy czy Scyty, nie m a ju ż niew o

lnika

czy

człow ieka

w olnego,

lecz

w szyscy

jesteśm y

kim ś

jed nym w C hrystu sie (G al 3, 28). Słońce św ieci d la w szystkich,

i d zień d la w szystkich jaśnieje.

św. Ambroży, Wykład Ps 118, XII 25.

W ł a d z a a p o s t o l s k a w K o ś c i e l e

„Niech zstąpi na mnie, Panie Twoje zmiłowanie, Twoja

jomoc według Twego przyrzeczenia" (Ps 118, 41). Dusza

Antologia

195

sprawiedliwego jest Oblubienicą Słowa. Jeśli ona pragnie
szczerze, jeśli modli się, a modli się wytrwale, i modli się po

kornie, i całą uwagę kieruje na Słowo, wtedy wydaje się jej,

żc nagle słyszy głos Tego, którego nie widzi i całym swoim
wnętrzem czuje zapach bóstwa. Doznają tego najczęściej ci,

którzy mocno wierzą. Dusza ich napełnia się łaską Bożą i czuje
w

sobie powiew i tchnienie obecności Tego, którego szuka.

I wtedy mówi: Oto Ten, którego szukam, za którym tęsknię.

9. Czyż nie dzieje się coś podobnego, gdy myślimy

0  Piśmie  świętym  i  nie  możemy  czegoś  w  nim  zrozumieć?
Powstają  nam  wątpliwości.  Szukamy  ich  rozwiązania.  I  nagle
wydaje  się  nam,  jakoby  najtrudniejsze  prawdy  wiary  wstąpiły

na górę. Potem (Słowo) ukazuje się nam niejako na pagórkach,

oświeca umysł, sercu pozwala zrozumieć to, co wydawało
się trudne i niemożliwe do rozwiązania. A więc jakby z nie*

obecnego staje się Słowo obecne w naszych sercach. I znowu,
kiedy coś jest dla nas nieco trudne do zrozumienia, Słowo

jakby  się  oddala,  wtedy  tęsknimy  za  Nim  jakby  za  nieobecnym,
a  Ono  znów  pokazuje  się  nam  jako  obecne  w  tym,  czego  szuka
my  i  co  mamy  poznać-  Skacze  więc  często  w  sercu  każdego
z  nas.  Skacze  i  wychodzi.  Znowu  powraca,  jeśli  idziesz  za

Nim i szukasz, jeśli pragniesz gorąco, by pizez łaskę wiary
1  badania  uczonych  obudziło  się  dla  ciebie  Słowo,  które  wyszło
i  zniknęło.  Podobnie  szukała  i  znalazła  ta,  która  powiedziała:
„Ukochany  mój  już  nadszedł  i  znikł;  życie  me  odeszło,  ii  się
oddalił

* (Pnp 5, 6).

lO. A jeśli On biegnie nawet przez góry, idź za Nim;

i jeśli po pagórkach skacze, idź za Nim. Bo w górach i na

[pagórkach znajdują się myśliwi Pańscy i szukają tych, którzy
|mają być zbawieni na życie. Bo tak powiedział Bóg przez
.Jeremiasza:

*Oto

poślę

mnóstwo

rybaków.

Potem

poślę

mnóstwo myśliwych, ci ich upolują na każdej górze i na
każdym pagórku" (Jer 16,16). Tam więc trzeba szukać i znaj

dować Lud Boży w nauce, łasce i pod władzą Piotra i Pawła—

;nie na padole płaczu, lecz w górach — przez których Chrystus

oświeca każdego. Bo kiedy czytamy Piotra, Chrystus nas

197

oświeca. I kiedy Pawła czytamy, oświeca nas Chrystus. Za

troszczył się o to Paweł, Chrystus oświecił; powstał on po
wezwaniu imienia Pana Jezusa i jego łaską został uzdrowiony.
Wskrzesił

umarłą

Piotr,

Chrystus

oświecił.

Dlatego

Prorok

mówi; „Ty. Potężny, jaśniejąc blaskiem przybyłeś od strony

gór wiekuistych” (Ps 75. 5).

1). My więc, którzy możemy być górami, stójmy na

górach albo na pagórkach.

Św. Ambroży, Wykład Ps 118, VI 8—11

Budowanie Ciała Chrystusowego

(Ef 4, 10—16)

(Chrystus) jest tym Człowiekiem Doskonałym (Ef 4, 13),

Głową (Ef 4, 15) i Ciałem (Ef 4, 12 i 16). Ciało to składa się

ze wszystkich członków, którzy w swoim czasie będą należeć
do

Jego

pełni.

Dochodzą

bowiem

oni

codziennie

tego

Ciała podczas jego budowania (Ef 4,12). Do tego Ciała odnoszą

się  słowa:  „Wy  przeto  jesteście  Ciałem  Chrystusa  i  poszcze
gólnymi  członkami”  (l  Kor  12,  27).  a  w  innym  miejscu:  „Dla
dobra  Jego  Ciała,  którym  jest  Kościół”  (Kol  1,  24);  i  jeszcze
w

innym:

„Ponieważ

jeden

jest

chleb,

przeto

my,

Uczni,

tworzymy

jedno

ciało”

Kor

10,

17).

budowaniu

tego

Ciała

mówią

również

słowa:

„Dla

przysposobienia

świętych

wykonania

posługi,

celem

budowania

Ciała

Chrystusowego”

(Ef 4, 12). Potem jeszcze następuje wyjaśnienie, dlaczego działa*

my „Aż dojdziemy wszyscy razem do jedności wiary i pełnego
poznania

Syna

Bożego,

Człowieka

Doskonałego,

miary

wiekości

według

Pełni

Chrystusa”

(Ef

13)

Ud.

Następne

słowa

wyjaśniają

nam,

jakiego

ciała

odnosi

się

miara:

„Sprawmy,

wszystko

rosło

temu,

który

jest

Głową

—

ku Chrystusowi. Z Niego całe Ciało — zespolone i uformowane

w łączności dzięki całej więzi umacniającej każdego z członków

stosownie do jego miary” (Ef 4, 15 — 16). Podobnie więc jak

miara

każdej

części,

tak

też

całego

Ciała,

które

składa

się

wszystkich

swoich

części,

jest

oczywiście

miarą

wielkości

według

Pełni.

tej

mierze

powiedziano:

„Do

miary

wielkości

według Pełni Chrystusa* (Ef 4, 13). O tej Pełni wspomina

199

także Apoatot w takich słowach: ,A Jego samego ustanowił

nade wszystko Głową dla Kościoła, który jest jego Ciałem,
Pełnią tego, który napełnia wszystko na wszelki sposób”
Ef 1. 22-23).

Św. Augustyn, Państwo Boże XXII 18.

P o z n a j c h r z e ś c i j a n i n i e , s w o j ą g o d n o ś ć

Potnaj,

chrześcijaninie,

swoją godność.

Nie wracaj do

dawnego upodlenia przez nieprzyzwoite życie, gdyż stałeś
się uczestnikiem Boskiej natury.

* Pamiętaj o tym, do jakiej

należysz Głowy i do jakiego Ciała. Uprzytomnij sobie, że

zostałeś uwolniony z mocy ciemności i przeniesiony do światła
i Królestwa Bożego. Od chwili przyjęcia Chrztu stałeś się

przybytkiem  Ducha  Świętego.  Nie  wypędzaj  ze  swego  serca
przez  złe  życie  tak  wielkiego  Gościa.  Zostałeś  bowiem  odku
piony  drogocenną  Krwią  Chrystusa.

Sprawiedliwie osądzi cię

Ten, który odktipił cię przez swoją wielką miłość i który z Bo
giem Ojcem i Duchem Świętym króluje na wieki wieków. Amen.

Św Leon W., Kazanie na Narodzenie Pańskie (XXI) I 3

J e s t e m k a t o l i k i e m l

Kochajmy Pana, naszego Boga! Kochajmy Jego Kościół.

Boga jako Ojca, Kościół jako Matkę. Boga jako Pana, Kościół

jako

Jego

Służebnicę,

ponieważ

jesteśmy

synami

Kościoła.

Małżeństwo  to  spaja  wielka  miłość.  Nikt  nie  obraża  jednej
strony,  a  okazuje  się  godny  drugiej  strony.  Niech  nikt  nie
mówi:  Chodzę  wprawdzie  do  obrazów  bóstwa  czczonego  przez
pogan,  pytam  o  radę  pogańskich  proroków  i  wróżbitów,  ale
jednak

nie

opuszczam

Kościoła

Bożego.

Jestem

katolikiem.

Trzymając się Matki, obraziłeś Ojca. Inny znów mówi: Daleki
jestem od tego: nie zasięgam rady u wróżbity, nie pytam o prze

powiednię, nie proszę o bałwochwalcze wróżby, nie idę, aby
oddać pokłon wizerunkom bogów, nie służę kamieniom, ale

jednak jestem w „partii” Donata

, Cóż ci pomoże to, że nie

[obraziłeś Ojca, który wymierza karę za obrazę Matki? Cóż ci

pomoże, jeśli wyznajesz Pana, czcisz Boga, mówisz o Nim,

201

uznajesz Jego Syna i wierzysz, że On siedzi po prawicy

Ojca, a bluźnisz Jego Kościołowi?

Miejcie więc, najdrożsi, miejcie wszyscy bez wyjątku

Boga za Ojca, a Kościół za Matką. Starajcie się w trzeźwości

obchodzić uroczyście dni narodzin Świętych dla nieba. Naśla

dujmy tych, którzy wcześniej przed nami zeszli z tego świata.
Niech się z was cieszą. Niech się modlą za wami, aby „błogo

sławieństwo Pana było na wieki” nad wami. „Niech się stanie.
Niechaj się stanie” (Ps 88, 53).

św. Augustyn, Wykład Ps 88, II 14 passim.

5. W OCZEKIWANIU PONOWNEGO PRZYJŚCIA CHRYSTUSA

Wysławiajmy Pana Boga naszego, który zgromadził nas

przy źródle duchowej radości. Bądźmy zawsze przy Nim
w pokorze serca. Niech On tylko będzie naszą radością.

Bądźmy przekonani, że pełne szczęście będziemy mogli osią

gnąć  dopiero  wtedy,  gdy  czas  tego  świata  przeminie.  Nie
szukajmy  szczęścia  w  tym  życiu.  Nasza  radość,  moi  bracia,
niech  będzie  tylko  w  nadziei:  niech  nikt  nie  cieszy  się  niczym,

co teraźniejsze, aby już w drodze nie ustał ze zmęczenia. Cała

nasza radość niech będzie w nadziei na przyszłość. Cała nasza
tęsknota niech się zwraca do życia wiecznego. Każde nasze

westchnienie  niech  pragnie  Chrystusa.  On  jeden  tylko  jest  naj
piękniejszy.  Nawet  brzydkich  ukochał,  aby  ich  uczynić  pięk
nymi.  Za  Nim  tylko  tęsknijmy.  Do  Niego  tylko  biegnijmy.  Do
Niego  tylko  wzdychajmy.  „A  sprzyjający  mej  sprawie  niech  się
radują  i  cieszą,  i  mówią  zawsze:  „Niech  będzie  Pan  uwielbiony,
którego cieszy szczęście Jego sługi" (Ps 34. 27).

Św. Augustyn, Wykład Ewangelii św. Jana X 13.

PRZYPISY DO CZ Ul

Por. Lb 20, 4-9.

* agape.

Por. Kol 2, 11-12; Ef 4, 23-24.

< Gal 5, 6. i Ps 117, 24.

« Jk 2, 26.

’ Di 20, 35.

* Jest to urywek jakiegoś hymnu wczesnochrześcijańskiego.
* Mt 20, 1-16.

'« 1 Kor 9, 22.

" Pa 23, l. '• 2 P 2, 4.

'* ! P 1, 18-19.

Donat, schizmatycki bp Kartaginy, zm. olc. 355.

IV. MODLITWA (J 11, 41; Łk 18, 1; 1 M. 1; Kol 4. 2)

l. OBOWIĄZEK MODLITWY

Tylko modlitwa jest tym środkiem, przez który Bóg daje

się zwyciężyć. Chrystus wiedział, że ona nie robi nic złego.

Użyczył je; wszelkiej mocy w zakresie dobra. Dlatego przy
pomocy modlitwy mógł wzywać dusze zmarłych nawet z drogi

śmierci, uzdrawiać paralityków, leczyć chorych, przepędzać
duchy nieczyste, otwierać zamknięte więzienia, uwalniać

niewinnych.

Modlitwa zmywa winy, odpędza pokusy, uśmierza prze

śladowania,  pociesza  małodusznych,  raduje  wielkodusznych,
towarzyszy  podróżnym,  żywi  biednych,  rządzi  bogatymi,
podnosi  upadłych,  podtrzymuje  potykających  się  i  daje
wytrwanie tym, którzy stoją.

Modlitwa jest murem wiary, naszą tarczą i bronią przeciw

nieprzyjacielowi,  który  czyha  na  nas  ze  wszystkich  stron.
Nigdy  więc  nie  chodźmy  bez  broni.  W  dzień  pamiętajmy
o  trwaniu  na  stanowisku,  w  nocy  o  czujności.  Uzbrojeni  takim

orężem  modlitwy  otaczajmy  sztandar  naszego  Wodza  i  modląc
się  oczekujmy  trąby  Anioła.  Modlili  się  też  wszyscy  Aniołowie.
Modli  się  każde  stworzenie.  Cóż  więc  jeszcze  powiemy  o  obo

wiązku modlitwy? Modli) się nawet sam Pan, któremu niech
będzie cześć i chwała, J>o Jego moc trwa na wieki wieków.

Tertnliao, O modlitwie 29, 2—4 passim.

.Zawsze trzeba się modlić i nie ustawać

” (Łk 18, 1)

.Błogosław iony Bóg, co nie odepchnął m ej prośby i nie

od dalił od e m nie sw ego m iłosierd zia” (P s 65, 20). Tak m ów i

Ten, który doszed ł d o chw ały zm artw ychw stania, gd zie i m y

już jesteśm y d zięki nad ziei. Tak, i m y tam jesteśm y. Słow a

te są także naszym i słow am i. Jak d łu go p rzebyw am y na tej

ziem i, p ow inniśm y prosić B oga, aby nie od pychał naszej prośby

205

i nic oddalał od nas swego miłosierdzia. tj. abyśmy się modlili
wytrwale, a Bóg aby ustawicznie okazywał nam swoje miło*

sierdzie. Bo wietu zaczyna słabnąć w modlitwie. Bezpośrednio

po swoim nawróceniu modlą się gorąco, a później ospale, po*

tern ozięble, następnie niedbale. Wydaje się im, że już są bez
pieczni. Wróg czuwa, a ty śpisr. Sam Pan nakazał w Ewangelii,

że „zawsze powinniśmy się modlić i nie ustawać** (Lk 18. 1).
A więc nie ustawajmy w modlitwie. Chociaż Bog zwleka me*

kiedy z wysłuchaniem nas, to jednak nie odepchnie naszej

prośby i nie oddali od nas swego miłosierdzia. Możemy polegać

na Jego wierności. ! dlatego trwajmy na modlitwie. A sama

wytrwałość w modlitwie już jest darem Jego dobroci. Powie*

i dział przecież: „Błogosławiony Bóg, co nie odepchnął mej
i prośby, i nie oddalił ode mnie swego miłosierdzia**. Jak długo

mc słabnie twoja gorliwość w modlitwie, tak długo możesz

, mieć pewność, że nie opuści cię Boże miłosierdzie.

Św Augustyn, Wykład Ps

65, 24 passim.

P r z y g o t o w a n i e d o m o d l i t w y

N a^za m od litw a pow inna być w olna nie tylko od gniew u,

lecz także od w szelkiego nieporząd ku w du szy. Pow inna pocho*

d zić z takiego du cha, jakim je st D u ch, d o którego m odlitw a

się w znosi. Bo nie m oże być w ysłu chany u D u ha Św iętego

d uch splam iony, ani sm utny u źród ła rad ości, a lbo u w ikłany

w grzechu u D u cha w olności. Bo nikt nie pozw ala na w stęp

sw em u p rzeciw nikow i, a k ażd y przyjm u je tylko rów nego sobie.

Tertulian, O modlitwie XII.

C o d z i e n n n e r o z m y ś l a n i e

„O lo co ze m ną się stało, bo zachow ałem Tw e przyka

zania” (P s 118, 56). P am iętajm y w ięc o ustaw ach nieb ieskich.

W nocy pam iętajm y o Pańskim im ieniu i uw ielbiajm y pieśnią

śpiew aną w głębi serca, m ów iąc takie słow a: „O to co ze m ną

się

stało,

zachow ałem

Tw e

przykazania*.

znaczy

taka

stała się m oja pam ięć, że nocą p am iętałem o Tw oim im ieniu ,

poniew aż n ie p ozw oliłem s obie na n ieu m iarkow an.e, n ie m y-

207

siałem  tylko  o  śnie  z  powodu  biesiad,  nie  bytem  zajęty  troj
kami  tego  świata.  Nie  wkradto  się  do  mnie  zapomnie  o  nale
żnej  Ci  czci.  Codziennym  rozmyślaniem  karciłem  swoje  ciało,
ćwiczyłem  uczucia  i  pragnienia  mego  serca,  aby  dzięki  wy
trwałości  bieg  mojego  życia  był  święty,  i  abym  w  każdą  noc

całym sercem uwielbiał Pana Jezusa, któremu niech będzie
cześć i chwała, nieustanne trwanie od wieków i teraz i zawsze

i na wieki wieków. Amen.

Św. Ambrośy, Wykład P« 118, VII 37.

M o d l i t w a ż y c i a

Psalm jest pieśnią, nie jakąkolwiek, lecz śpiewaną przy

akompaniamencie psalterium. Psalterium jest to instrument mu
zyczny towarzyszący pieśni, jak harfa, lutnia, lira i inne tego ro

dzaju  instrumenty  muzyczne  przeznaczone  do  śpiewu.  Kto  więc
śpiewa  psalmy,  śpiewa  je  nie  samym  tylko  głosem,  lecz  posłu
guje  się  pewnym  instrumentem  muzycznym,  zwanym  psalterium,
palcami rąk uderza w struny i przy tym śpiewa melodyjnie.

C hcesz w ięc śpiew ać p salm y? N iech stę rozlega na chw ałę

B ożą nie tylko tw ój głos, lecz niech brzm ią także zgod nie

z nim tw oje u czynki. C hociażbyś w ięc śpiew ał sw ym głosem ,

będ zie ło niekied y m ilczeniem u ciebie: życiem sw ym tak

śpiew aj,

abyś

nigd y

nie m ilczał.

Spełniasz jakąś czynność,

a m yślisz przy tym o grzechu , m ilczysz w ted y i nie chw alisz

B oga, a co gorsza, nie tylko pom ijasz m ilczeniem chw ałę B ożą,

lecz także zniew ażasz B oga. B o kied y Bóg otrzym u je chw ałę

pow od u

tw ego

czynu ,

czynem

sw ym

chw alisz

B oga,

a kied y B óg doznaje zniew agi z p ow od u tw ego czynu , to

czynem sw ym zniew ażasz B oga. W ięc śpiew aj sw ym m iłym

d la ucha głosem . N iech nie m ilczy tw oje serce. N iech nie

będ zie

m ilczeniem tw oje

życie.

G d y śp iew asz B ogu psalm y,

m e m yślisz o nieu czciw ości przy pracy. Śpiew aj p salm y, gd y

jesz i pijesz. N ie m ieszaj z nim i innych słod kich d źw ięków ,

m iłych d la u cha, a je d z i pij skrom nie, rozum nie i u m iarko

w anie,

poniew aż

A postoł

m ów i

tak:

„P rzeto

czy

jecie,

czy

pije cie, czy cokolw iek innego c zynicie, w szystko na chw ałę

209

B ożą

czyńcie”

K or

10,

31).

Jeśli

w ięc

d obrze

żyjesz,

je sz

i pije sz d la pokrzepienia i w zm ocnienia ciała, dziękujesz B ogu ,

który

tobie,

u łom nem u

człow iekow i,

użyczył

tej

d od atkow ej

przyjem ności, to w ted y pokarm i nap ój chw alą B oga. Jeśli zaś

przez

nieu m iarkow anie

jed zeniu

piciu

przekraczasz

m iarę,

jakiej d om aga się tw oja natu ra, to popełniasz grzech pija ństw a

i obżarstw a. I chociaż tw ój język śpiew a na chw ałę B ożą, to

jed nak

życie

tw oje

jest

bluźnierstw em .

P o

spożyciu

pokarm u

i po p rzyjęciu nap oju u d aje sz się na spoczynek i kładziesz się

spać. W łóżku zachow aj się w ted y przyzw oicie. A kied y za

śniesz, niech cię nie bud zi ze snu tw oje niespokojne sum ienie.

I tw ój niew inny sen niech chw ali B oga. Jeśli w ięc chw alisz B oga,

śpiew aj nie tylko językiem , lecz w eź także do akom paniam entu

psalteriu m

d obrych

uczynków

chw al

„Pana,

jest

d obry”

(Ps

146,

1).

C hw alisz

B oga,

gd y

w ykonu je sz

pracę;

chw alisz

B oga, gd y przyjm u jesz pokarm i napój; chw alisz G o, gd y od po

czyw asz w łóżku ; chw alisz, gd y śpisz. B o kied y nie chw alisz?

N iech

rozbrzm iew a

m ięd zy

nam i

chw ała

Boża,

gd y

doj

d ziem y d o ow ego M iasta, i staniem y się podobni d o A niołów

B ożych

niebie

(M t

22,

30),

gdzie

nie

będziem y

od czuw ać

żad nej p otrzeb y cielesnej, ani głod u, ani d oku czliw ego pragnie

nia, ani nu żącego upału, ani ostrego m rozu, ani w ysokiej tem

peratu ry, ani śm ierci już nie będzie.

Ć w iczm y się w od d aw aniu

B ogu najd oskonalszej chw ały przez u w ielbienie G o tu na ziem i

d obrym i u czynkam i.

Św Augustyn, Wykład Ps 146, 2 passim

„Śpiewajcie psalmy Rogu*

(P s 46, 7)

„P ieśniam i się stały dla m nie Tw e ustaw y na m iejscu m ego

pielgrzym ow ania” (P s 118,54). Ten, kto tak p ow ied ział, zasłu

ży! sobie na to, że nie osłabiały go pod róże, u nikał p ysznych

i nie zachw iał się p od w pływ em ich pow od zenia i pom yślności.

P ociechę znajd ow ał w w yrokach niebieskich, sm ucił się z grze

chów innych, poniew aż ustaw y B oże u w ażał za pieśni. Z w ykle

śpiew am y to, c o d obrze opanujem y. L ep iej um ysł przysw aja

Antologia

a f

211

sobie treść podaną w pieśni. Nie powinniśmy czytać tylko
pobieżnie, aby tylko wtedy zdawało się nam, że możemy pa

mięcią powrócić do przeczytanej treści, lecz także wtedy,

gdy książki nie mamy pod ręką. Jak zwierzęta, uznane w Pra
wie za czyste, nawet wtedy, gdy nie są na pastwisku, zwykle

przeżuwają, dobywając z siebie paszę ukrytą w sobie, tak
i my ze skarbca naszej pamięci, z naszego wnętrza, wydoby

wajmy dla siebie do przeżuwania pokarm duchowy. Ustawy

Pańskie niech będą dla nas hymnami, pieśniami i psalmami.

Śpiewajmy w duchu, śpiewajmy w sercu. A jeśli zapomnimy
0 tym, niech w razie konieczności będzie powiedziane każdemu

z nas: „Słowa me rzuciłeś za siebie?” (Ps 49, 17).

26. Salomon, by usunąć zapomnienie o tym ze świątyni,

przygotował sobie dobrych śpiewaków (2 Krn 5, 12). Całą

duszą mieli oni zajmować się szukaniem i poznaniem Boga.
W len sposób jego świątyni nie brakło grających na harfie
1 cytrach. Śpiewem swym mieli przepędzać złego ducha. Przy
kład Dawida grającego na cytrze poucza nas, jak śpiew wypę

dzał owego złego ducha, który dręczył serce króla Saula
(I Sm 16, 23). Prorocy również kazali grać wyćwiczonemu

w  graniu  na  cytrze,  kiedy  mieli  prorokować  (3  Kri  22,  12).  Na
wezwanie  miłych  tonów  i  słodkich  dźwięków  wlewał  Bóg  w  nich
łaskę.  I  w  Ewangelii  czytamy,  że  w  domu  ojca,  któremu  syn  się

odnalazł,  rozbrzmiewała  muzyka  (Łk  15,  25).  Cieszyli  się  nią
wierni  biesiadnicy,  a  niewierny  i  przewrotny  syn  słuchał  jej
niecierpliwie.  Miła  jest  pieśń,  która  nie  zmiękcza  ciała,  lecz
wzmacnia  serce  i  duszę.  Dlatego  Testament  Pański  nazywa
się  pieśnią  (canticum),  ponieważ  w  miłym  i  radosnym  uniesieniu
ducha  śpiewamy,  wysławiając  w  Piśmie  św.  i  w  Ewangelii
odpuszczenie  grzechów  i  sprawiedliwe  wyroki  Pańskie.  Sam
Pan  również  uzna!  za  bardzo  właściwe  powiedzieć:  „Przygry
waliśmy  wam,  a  nie  tańczyliście"  (Łk  7,  32).  Zaśpiewał  nam
w  Ewangelii  przebaczenie  win.  Żydzi  powinni  zwrócić  uwagą

nie na aktorskie ruchy ciała, ale na poruszenie Ducha Świętego

Nie uczynili tego, więc zostali ukarani.

Św Ambroży, Wykład Ps 118, VII 25-26.

213

M o d l i t w a c a ł e g o l u d u

„Bóg widział, że było dobre” (Rdz 1, 10). Bóg widział,

że morze było dobre. Morze obrazem Kościoła.

22. Morze jest dobre dlatego najpierw, żc pomaga ziemi

utrzymania

bardzo

koniecznej

pożytecznej

wilgotności,

której dostarcza przez ukryte w głębi żyły wodne. Morze jest
dobre |ako miejsce gościnne dla rzek, źródło deszczów, odwró-

cenie  powodzi  oraz  jako  środek  komunikacyjny  dla  importu
towarów.  Morze  jest  dobre,  ponieważ  łączy  ze  sobą  odległe
nawet  narody,  oddala  niebezpieczeństwo  wojen,  broni  przed
szałem  barbarzyńców,  stanowi  pomoc  w  nagłej  potrzebie,  udziela

schronienia

poważnym

niebezpieczeństwie,

dostarcza

szła*

chętnych  przyjemności,  zdrowiu  przynosi  poprawę,  łączy  roz-
dzielonych  od  siebie,  skraca  podróż,  pozwala  uciec  prześlado
wanym,  dostarcza  ceł,  żywi  w  czasie  głodu.  Z  morza  deszcz

spada  na  ziemię.  Z  morza  bowiem  słońce  czerpie  wodę  swymi
promieniami  i  porywa  ją  jako  lekką  parę.  Ta  następnie  im
wyżej  się  unosi,  tym  bardziej  oziębia  się,  zaciemniona  obłokami,

i spływa jako deszcz, który nie tylko broni ziemię przed suszą,
lecz także użyźnia wyschnięte łąki.

23. Po cóż mam wymieniać wyspy, osłonięte najczęściej

morzem, jakby klejnoty? Na tych wyspach ci, którzy wyrzekają
się ponęt światowego nieumiarkowania,

obierają sobie ukryte

przed światem życie w wierze z postanowieniem zachowania
wstrzemięźliwości, by uniknąć niebezpiecznych zakrętów życia.

Morze jest więc ostoją umiarkowania, szkołą wstrzemięźliwości,

oparciem

dla

powagi,

portem

bezpiecznym,

wytchnieniem

w tym życiu, miejscem trzeźwego spojrzenia na świat, zachętą

do pobożności zarówno dla ludzi wierzących, jak i pobożnych
mężów, aby z szumem fal łagodnie uderzających o brzeg
wzpólzawodniczyły

śpiewy

psalmów,

wyspy

oklaskiwały

zgodny

chór

świętych

fal

rozbrzmiewały

echem

świętych

hymnów. Czy jest możliwe, abym mógł objąć wzrokiem całe
piękno morza, jak widział je Stwórca? I cóż więcej? Czymże

jest ów zgodny szum fal, jeśli nie obrazem zgodnego śpiewu
ludu? Dlatego do morza słusznie przyrównują najczęściej Ko-

215

ściół. Bo nnjpierw wyrzuca on niejako z siebie wszystkimi wej
ściami (ale ludu wchodzącego w szeregu, a potem w modlitwie

całego  ludu  szumi  jakby  falami  uderzającymi  tu  i  tam,  kiedy
rozbrzmiewa  zgodnie  szum  fal  w  responsoriach  psalmowych,
w  śpiewie  mężczyzn,  kobiet,  panien  i  dzieci.  Bo  czymże  to
nazwę,  skoro  fala  wody  obmywa  grzech  i  tchnie  zbawczym

powiewem Ducha Świętego?

Św Ambroży, Hesacmeron III 5, 22—23.

2. MODLITWA PAŃSKA

Modlitwa powszechna

(Mt 18, 19—

20)

Nikt nie modli się tylko za siebie. Nauczyciel pokoju

i Mistrz jedności nie chciał wcale, abyśmy spełniali obowiązek
naszej modlitwy tylko w pojedynkę i prywatnie. Bo nie mówi
my

„Ojcze mój, który jesteś w niebie", ani: „Chleba mojego

daj mi dzisiaj”, ani nikt nie prosi o przebaczenie swoich

własnych tylko win, ani nie prosi za sobą tylko, aby nie uległ

pokusie,  albo  by  on  tylko  był  zachowany  od  złego.  Nasza
modlitwa  jest  publiczna  i  powszechna.  Gdy  się  modlimy,  modli
my  się  nie  za  jednego,  lecz  za  cały  lud  Boży,  ponieważ  jako

cały lud Boży jesteśmy kimś jednym. Bóg pokoju i Nauczyciel
zgody, który nauczył nas jedności, chciał, aby jeden tak modlił
się za wszystkich, jak On sam wszystkich w jednym zbawił.

Św. Cyprian, O modlitwie Pańskiej VIII.

M o d l i t w a o p r z y j ś c i e K r ó l e s t w a B o ż e g o

W M od litw ie Pańskiej są takie słow a: „N iech przyjd zie

K rólestw o Tw oje” (M t 6, 10). P rosim y w nich o to, aby m ożli
w ie szybko ukazało się nam u pragnione przez nas K rólestw o

B oże, i aby św ięciło się w nas Jego im ię. C zy B óg kied y nie

króluje? C zy u B oga kied y coś się zaczyna, co zaw sze było

i być nie przestaje? A jed nak nasze królestw o, jak to o nie

prosim y,

m oże

przyjść

d o

nas;

królestw o,

które

C hrystus

w ysłużył nam sw oją K rw ią i M ęką, abyśm y panow ali z C hry

stusem K rólem w Jego K rólestw ie, poniew aż słu żyliśm y M u

przed tem n a św iecie. O n sam d aje nam tę obietnicę w słow ach:

217

.Pójdźcie, błogosławieni Ojca mojego, weźmijcie w posiadanie

królestwo, przygotowane wam od założenia świata” (Mt 25, 34).

Najmilsi Bracia, sam Chrystus przecież może być także

K rólestwem Bożym. Codziennie pragniemy gorąco, aby przy

szedł do nas jak najszybciej. On właśnie może być rozumiany

jako Królestwo Boże, w którym mamy królować, ponieważ jest

naszym Zmartwychwstaniem, a my w N<m zmartwychwstaniemy.

Słusznie więc prosimy o Królestwo Boże, tj. królestwo

niebieskie, ponieważ istnieje także królestwo ziemskie. Lecz

kto już wyrzekł się świata, większy jest od jego zaszczytów
i królestwa. I dlatego ten, kto poświęca się Bogu i Chrystusowi,
nie pragnie żadnego królestwa ziemskiego, lecz niebieskiego.

Ale trzeba ciągle gorąco modlić się o to, abyśmy nie wypadli
z Królestwa niebieskiego!

Św. Cyprian, O modlitwie Pańskie) XIII.

„Niech przyjdzie Królestwo Twoje!"

Mt 6, 10)

Prosimy, aby teraz przyszło Królestwo Chrystusa, jakby

ono  nie  było  teraz  i  zawsze.  Gdzież  ono  jest?  „Królestwo  Boże
pośród  was  jest”  (Lk  17,21).  Pośród  nas  jest  ono  przez  wiarę,
lecz  pokornie  błagamy,  aby  przyszło  do  nas  także  w  rzeczy
wistości.  Bracia!  Jak  długo  jeszcze  szatan  w  swej  nikczemnej

złości

ustawicznym

kłamstwie

burzy

porządek

świata,

tak

długo  czaruje  nas  swym  urokiem,  wprowadza  nieład  w  uczucia
i  obyczaje  ludzkie,  sroży  się  bałwochwalstwem,  szaleje  święto
kradztwem,  zawodzi  złudnymi  obietnicami  i  fałszywymi  prze
powiedniami,

zachwyca

cudownymi

znakami,

zabawia

gwiaz

dami,

zajmuje

widowiskami,

usidla

wadami,

rani

grzechami,

kaleczy występkami, powala rozpaczą, i w ten sposób oddala

od nas Królestwo Chrystusa i sprawia, że długo jest ono nie
obecne.

Prosimy

więc,

żeby

nadszedł

czas,

kiedy

zostanie

zgładzony

sprawca

tak

wielkiego

zła,

kiedy

całe

stworzenie

panować

będzie,

cały

świat

zatriumfuje

blasku

chwały

samego Chrystusa. Prosimy, aby na ziemi, tak jak i w niebie

spełniała

się

jedynie

tylko

wola

Boża.

N iebo

niech

będ zie

naszą ziemią rodzinną,

B óg

naszym życiem, wieczność naszym

czasem ,

od poczynek

naszą

ojczyzną,

niew inność

skarbem ,

nieśm iertelność

naszym

zaszczytem ,

czystość

naszą

chlub ą,

a Bóg n aszą w łasnością!

św. Piotr Chryzolog, Kttinie 71.

M o d l i t w a o d o s k o n a ł e p o s I u s z e ń s t w o

M ów im y: „N iech Tw oja w ola spełnia się na ziem i, tak

jak i w niebie** (M t 6, 10). W ypow iad am y te słow a, nie dla

tego, by B óg m ógł czynić, co chce, lecz abyśm y w łaśnie m y

m ogli czynić to, czego B óg żąd a od nas. B o któż m oże prze

szkod zić B ogu w spełnianiu się Jego w oli? P oniew aż je d nak

d iabeł przeszkad za nam , ab yśm y okazyw ali d oskonałe posłu

szeństw o B ogu w naszych m yślach i w postępow aniu , d latego

błagam y pokornie, aby spełniała się w nas w ola B oża. D zieje

się to nie bez w oli Boga, tj. nie bez Jego pom ocy i op ieki.

N ikt bow iem o w łasnych siłach nie je st m ocny i bezpieczny,

lecz tylko z łaski i m iłosierdzia B ożegol

Św. Cyprian, O modlitwie Pańskiej XIV

3. TAJEMNICA OŁTARZA

Ofiara powszechna

(M l 1, II)

P raw dziw ą ofiarą jest każd y czyn, m ający na celu nad

przyrod zone zjednoczenie z B ogiem i to d obro, d zięki którem u

m oglibyśm y być napraw d ę szczęśliw i. Stąd sam o m iłosierd zie,
okazyw ane w niesieniu pom ocy bliźnim , nie jest ofiarą, jeśli

m e m a na w zględ zie Boga. O fiara jest sp raw ą B ożą, chociaż

przygotow u je ją i skład a człow iek. D latego starożytni L aty-
now ie

określenie

ofiary

używ ali

w yrazu

„sacrificium *.

C złow iek, u św ięcony im ieniem B ożym i pośw ięcony na słu żbę

B ożą, je st ofiarą, jeśli um iera d la św iata, aby żyć d la B oga.

B o i to od nosi się d o m iłosierd zia, jeśli je kto spełnia naw et
d la siebie sam ego.

P raw dziw e w ięc ofiary są to uczynki m iłosierne, speł

niane ze w zględ u na nas sam ych albo naszych bliźnich, i od

noszone jed nocześnie do B oga. U czynki zaś m iłosierne speł

niam y tylko d latego, a byśm y byli w olni od n ieszczęścia, a przez

to samo szczęśliwi. Dzieje się to tylko przez to dobro, do
klórejfo odnoszę się słowa: „Mnie zaś dobrze jest być blisko
Rojfa

' (P* 72, 28). Stąd płynie oczywisty wniosek, ze cale

odkupione  państwo  Boże,  tj.  zgromadzoną  w  jedną  społecz
ność  świętych  jako  powszechną  ofiarę  składa  Bogu  Najwyższy
Kapłan, który też i samego siebie, »przyjąwszy postać sługi*
(Flp  2,  7),  ofiarował  w  Męce  za  nas,  abyśmy  byli  Ciałem
należącym  do  Niego  jako  naszej  Głowy.  W  ten  sposób  złożył
ofiarę i został ofiarowany jako Pośrednik, Kapłan i Ofiara.

Apostoł zachęcił nas, abyśmy dali ciała swoje na ofiarę

żywą,  świętą.  Bogu  przyjemną,  jako  wyraz  naszej  rozumnej
służby  Bożej;  abyśmy  nie  brali  wzoru  z  tego  świata,  lecz  prze
mieniali  się  przez  odnawianie  naszego  umysłu;  abyśmy  umieli
rozpoznać,  jaka  jest  wola  Boża:  co  jest  dobre,  co  Bogu  przy
jemne  i  co  doskonałe  (Rz  12,  1—2),  a  przez  to  samo  byli  ofiarą,

według dalszych jego słów: „jak bowiem w jednym ciele mamy
wiele członków, a nie wszystkie członki spełniają tę samą

czynność— podobnie wszyscy razem tworzymy jedno ciało

w Chrystusie, a każdy z osobna jesteśmy nawzajem dla siebie

członkami. Mamy zaś według udzielonej nam łaski różne dary*
(Rz 12, 4-6).

Taka jest ofiara chrześcijan: „wszyscy razem tworzymy

jedno ciało w Chrystusie* (Rz 12, 5). To samo także powtarza
czędo Kościół w Tajemnicy Ołtarza, znanej wiernym, zgodnie
z poleceniem, żeby z darami ofiarnymi samego siebie także
każdy składał w ofierze."

Św. Augustyn, Państwo Boże

X 6 passim

O f i a r a c h l e b a i w i n a

Trzymaj

się

mocno,

niezachwianą

wiarą

prawdy,

Słowo

Wcielone,

Jednorodzony

Syn

Boży,

„samego

siebie

wydał  za  nas  w  ofierze  i  dani  na  wdzięczną  woń  Bogu*  (E(  5,  2).
Patriarchowie,  prorocy  i  kapłani  w  czasach  Starego  Testamentu
składali  Mu  wraz  z  Ojcem  i  Duchem  Świętym  zwierzęta  w  ofie
rze.  Obecnie,  tj.  w  czasach  Nowego  Testamentu  święty  Kościół

katolicki na całym świecie nie przestaje Mu wraz z Ojcem

223

i Duchem Świętym, z którymi Słowo Wcielone ma jedno bó»-
two, składać z wiarą i miłością ofiary chleba i wina. Tamte

cielesne ofiary były symbolem Ciała Chrystysa, które On, sam
bez grzechu. miał złożyć w ofierze za nasze grzechy; były
także typem Krwi, którą miał przelać na odpuszczenie naszych

grzechów. Ta nowa ofiara jest dziękczynieniem też i pamiątką
Krwi, którą za nas przelał. Mówi o tym św. Paweł w Dziejach

Apostolskich: „Uważajcie na samych siebie i na całą trzodę,

nad którą Duch Święty ustanowił was biskupami, abyście kiero
wali Kościołem Boga, który On nabył własną krwią” (Dz 20, 28).

W tamtych ofiarach zostało pokazane w obrazie to, co miało
być nam dane w darze. W tej zaś ofierze jasno jest przed

stawione to, co zostało nam podarowane. W tamtych ofiarach
został wcześniej zapowiedziany Syn Boży, który chciał ponieść

śmierć  za  grzeszników.  W  tej  zaś  ofierze  jest  mowa  o  Tym,
który  umarł  za  grzeszników,  jak  świadczy  Apostoł:  „Chrystus
bowiem  umarł  za  nas  jako  za  grzeszników  w  oznaczonym
rzasie,  gdyśmy  (jeszcze)  byli  bezsilni"  (Rz  5,  6).  „Będąc  nie

przyjaciółmi, zostaliśmy pojednani z Bogiem przez śmierć Jego
Syna” (Rz 5, 10).

Św. Fulgencjusz z Ruspe, O wierze <ło Piotra 19, 62.

C h r y s t u s O f i a r n i k i e m i O f i a r ą

Prawdziwy Pośrednik, człowiek, Chrystus Jezus, stal się

pośrednikiem  między  Bogiem  a  ludźmi  (l  Tm  2.  5)  dlatego,
że  przyjął  na  siebie  postać  sługi  (Flp  2,  7).  Chociaż  w  postaci
Bożej  (Flp  2,  6)  przyjmuje  ofiarę  z  Ojcem,  z  którym  też  jest
jedynym  Bogiem,  to  jednak  wolał  być  ofiarą  w  postaci  sługi,

niż przyjmować ofiarę w postaci Bożej, aby nawet w tym

wypadku  nikt  nie  myślał,  że  można  składać  ofiary  jakiemu
kolwiek  stworzeniu.  W  ten  sposób  Ten  sam  jest  Kapłanem
składającym  ofiarę  i  Ofiarą.  Chrystus  chciał,  aby  ta  tajemnica
była  codzienną  ofiarą  Kościoła,  który,  ponieważ  jest  Ciałem
należącym  do  Niego  jako  do  swojej  Głowy,  uczy  się  składać

w ofierze przez Niego samego siebie.

225

Wiele różnych zapowiedzi o tej prawdziwej ofierze było

w dawnych ofiarach ludzi świętych. Tę jedną ofiarę zapowia

dało  w  obrazach  wiele  ofiar,  podobnie  jakby  o  jednej  rzeczy
chciano  powiedziedć  wiele,  bez  wywołania  znudzenia,  przy
użyciu  wielu  różnych  słów.  Z  nastaniem  tej  najdoskonalszej

i prawdziwej Ofiary ustąpiły wszystkie ofiary fałszywe.

Św. Augustyn, Państwo Boże X 20.

4. EUCHARYSTIA

To, co w tej chwili widzicie na ołtarzu Pańskim, widzie

liście  także  w  świętą  noc  Wieczernika.  Ale  nie  słyszelście
jeszcze  o  tym,  co  to  właściwie  było,  co  to  znaczyło,  i  jak  wielki
zawiera  się  w  tym  Sakrament.  Cóż  więc  widzicie?  —  Chleb
i  kielich.  Mówią  wam  o  tym  wasze  oczy.  Czego  zaś  domaga
się  od  was  wiara,  abyście  wiedzieli?  Chleb  jest  Ciałem
Chrystusa,  a  kielich  Jego  Krwią.  Krótko  wprawdzie  zostało
powiedziane,  co  może  wystarczyć  do  uwierzenia.  Lecz  wiara

domaga się wyjaśnienia. Prorok bowiem mówi: „Jeśli nie
uwierzycie, nie zrozumiecie” (Iz 7, 9)

Może mi powiecie:

Nakazałeś, abyśmy wierzyli, więc teraz nam wyjaśnij, abyśmy
zrozumieli. Każdemu z was może nasunąć się taka myśl:
Wiemy,

skąd

Pan

nasz

Jezus

Chrystus

otrzymał

Ciało

— z Maryi Dziewicy. Jako Dziecię ssał mleko, karmił się,

wzrastał,  doszedł  do  młodzieńczego  wieku,  cierpiał  prześlado
wanie  ze  strony  Żydów,  zawieszony  został  na  drzewie  (Krzyża),
na  nim  poniósł  śmierć,  został  z  niego  zdjęty,  pogrzebany,  dnia

trzeciego  zmartwychwstał  —  tego  właśnie  dnia  chciał  zmar
twychwstać  —  wstąpił  do  nieba,  dokąd  uniósł  swe  Ciało,  stamtąd
przyjdzie  sądzić  żywych  i  umarłych,  gdzie  siedzi  po  prawicy

Ojca. Jakże więc chleb może być Jego Ciałem? A kielich
albo to, co zawiera kielich, jakże może być Jego Krwią?

B racia! M ów im y o tych postaciach, że to jest Sakram ent,

poniew aż w nich co innego w id zim y, a co innego przez nie

rozum iem y. Jeśli w ięc chcesz zrozu m ieć nau kę o C iele C hty-

stusa, posłuchaj A postoła, który tak m ów i d o w ierzących:

„W y p rzeto je steście C iałem C hrystusa i poszczególnym i człon-

Antologia

227

kam i”  (l  K or  12,  27).  Jeśli  je steście  C iałem   C hrystusa  i  Jego
członkam i,  w ięc  to  jest  w asza  tajem nica,  która  została  złożona
na  ołtarzu .  P rzyjm u je cie  tę  tajem nicę.  Jesteście  tym ,  co  w id zicie,
a  przyjm u je cie  to,  czym   je steście.  N a  to,  czym   jesteście,  od po-
w iad acie:  .A m en”,  a  przez  tę  od pow ied ź  w yrażacie  zgod ę.
B o  kiedy  słyszysz,  „C iało  C hrystusa”,  od pow iad asz:  „A m en”.
B ąd ź  w ięc  członkiem   C iała  C hrystu sa,  aby  praw d ziw e  było
tw oje „A m en”.

D laczego pod postacią chleba? N iczego tu nie m ów ię od

siebie.  P osłuchajm y  je szcze  sam ego  A postoła,  który  tak  się
w yraża,  gd y  m ów i  o  tym   Sakram encie:  „P oniew aż  jed en  je st
chleb,  p rzeto  m y,  liczni,  tw orzym y  jed no  ciało.  W szyscy  bo-
w iem   bierzem y  z  tego  sam ego  chleba”  (1  K or  10,  17).  Starajcie
się  to  zrozu m ieć  i  rad ujcie  się,  je d ności,  p raw do,  pobożności

i m iłości m ojal „Jed en chleb”: któż jest tym jed nym chleb em ?

„L iczni tw orzą jedno ciało”. P rzyp om nijcie sobie, że chlebnie
pow staje z jednego ziarna, lecz z w ielu. G d y pod d aw ano w as

egzorcyzm om , w tedy zm ielono w as jakby na m ąkę. P odczas

C hrztu zrobiono z w as jakby ciasto chlebow e. A kied y przy

jęliście  ogień  D u cha  Św iętego,  zostaliście  niejako  opieczeni
na  p od obieństw o  chleba.  B ąd źcie  w iec  tym ,  co  w id zicie,  a  p rzyj
m ijc ie to, c zym  jesteście!

Tyle o chlebie pow ied ział A p ostoł. Już przez to sam o

w yjaśnił, co m am y rozum ieć o kielichu , chociaż o tym je szcze

nie  było  m ow y.  B o,  aby  chleb  był  w id zialną  postacią,  z  w ielu
ziaren  rob i  się  jed no  ciasto  chlebow e;  pow staje   w ted y  jakby
to,  co  o  w ierzących  m ów i  Pism o  św .:  „Jeden  d u ch  i  je d no
serce  ożyw iały  w szystkich  w ierzących”  (D z  4,  32).  P od obnie
d zieje  się  z  w inem .  P rzyp om nijcie  sobie,  bracia,  ja k  pow staje

w ino. W iele jagód w isi na w innym krzew ie, lecz sok z nich

zlew a się w jed no naczynie. P od obnie i o nas m ów i C hrystus

P an, który chce, abyśm y należeli d o N iego. N a sw oim stole
d okonał

obrzęd u

taje m nicy

pokoju

naszej

je d ności.

K to

przyjm uje Sakram ent jed ności, a nie utrzym uje w ięzi p okoju,

ten

nie

Sakram ent

przyjm uje

d la

siebie,

lecz

św iad ectw o

przeciw sobie.

229

Zwróćmy sic; do Pana Boga, Ojca Wszechmogącego!

Czystym sercem, na ile tylko stać naszą małość, składajmy

Bogu szczere i serdeczne dzięki! Całym sercem błagajmy

Jego  niepojętą  łaskawość,  aby  w  swym  upodobaniu  wysłuchać
raczył  nasze  modlitwy:  niech  swoją  mocą  odpędzi  nieprzyjaciela
od  naszych  myśli  i  czynów;  niech  przymnoży  nam  wiary
(Lk  17,  5).  kieruje  umysłem,  wzbudzi  pobożne  myśli  i  doprowa
dzi  do  swojej  szczęśliwości.  Przez  Jego  Syna  Jezusa  Chry
stusa. Amen.

Sw Augustyn, Kazanie 272 o Eucharystii do dzieci.

C i a ł o i K r e w C h r y s t u s a

„Prawica Najwyższego" (Ps 76, 11), najmilsi, „sprawcy

wszystkiego we wszystkich" (1 Kor 12, 6), dokonuje tej prze
miany. Możemy poznać tego sprawcę zbożnych czynów na

podstawie

dobrego

życia

poszczególnych

wiernych.

Dzięki

składajmy  miłosiernemu  Bogu  za  to,  że  tak  wspaniale  ozdabia
cale  Ciało  Kościoła  darami  charyzmatów.  Wiele  tu  błyska
promieni,  lecz  źródło  światła  jest  jedno  i  ten  sam  blask  wi

doczny jest wszędzie.

Źródłem bowiem zasługi dla każdego chrześcijanina jest

tylko chwała Chrystusa. Oto światłość prawdziwa, która oświe

ca  i  usprawiedliwia  każdego  człowieka  (J  l,  9).  Oto,  co  uwal
nia  nas  spod  władzy  ciemności  i  przenosi  do  Królestwa  Syna
Bożego  (Koi  I,  13).  Oto,  co  przez  odnowienie  naszego  życia

kieruje pragnienia naszej duszy do wyższych celów, a gasi

żądze  cielesne.  Oto,  co  pozwala  nam  odprawiać,  jak  należy,
święto  Paschy  Pańskiej  „na  przaśnym  chłebie  czystości  i  pra
wdy”,  gdy  odrodzony  człowiek,

który wyzbył się „starego

kwasu, kwasu złości i przewrotności” (1 Kor 5, 8), pokrzepia
się

Pokarmem

Napojem

samego

Pana.

Przyjmując

Ciało

i Krew Chrystusa, przemieniamy się w Tego, którego spoży
wamy i w ten sposób stale Go nosimy w sobie, mając udział

w Jego śmierci, złożeniu do Grobu i w zmartwychwstaniu.
Na ten temat Apostoł tak mówi: „Umarliście bowiem i wasze

życie jest ukryte z Chrystusem w Bogu. Gdy się ukaże Chry-

231

stu*! nasze życie, wtedy i wy razem z Nim ukażecie się
w chwale" (Kol 3, 3—4): Który z Ojcem i Duchem Świętym

żyje i króluje na wieki wieków. Amen.

św. Leon W , Koianie o Męce Pańskie} (LXIU) XII 7.

DO MATKI BOŻEJ

W i t a j , Ś w i ę t a R o d z i c i e l k o !

Witaj, Święta Rodzicielko, która dałaś światu Króla,

Co włada niebem i ziemią na wieki wieków swą mocą,

Wolą i władzą bez końca porusza kołem wszechświata!
Doznałaś radości Matki, Dziewicą być nie przestałaś.
Nosiłaś w panieńskim łonie Dawcę świętości i łaski.
Nie miałaś przedtem ni potem Sobie podobnet na świecie:

Tyś jedna z niewiast na ziemi Chrystusa Pana nam data,

I bez żadnego przykładu byłaś przez Syna kochana!

Scduliutz, Pieśń wielkanocna U 63—69

K r ó l o w a D z i e w i c

Skrom ność

je st

tow arzyszką

w styd liw ości.

D zięki

niej

i sam a czystość staje się bezpieczniejsza. B o w styd liw ość je st
d obrą tow arzyszką i przew od niczką czystości. Broniąc się prred

pierw szym i niebezpiecznym i poru szeniam i, nie pozw oli naru*

szyć czystości. Ta w łaśnie w styd liw ość ju ż na sam ym początku

rozpoznania

zw raca

czytelnikom

(E w angelii)

szczególniejszą

u w agę na M atkę P ana, i ja ko w iarogod ny św iad ek pod nosi god

ność Tej, która m iała być w ybrana do tak w ielkiego zad ania:

przebyw a w d om u, jest sam a, p ozd row iona przez A nioła —

m ilczy; zatrw ożyła się jego w ejściem ; ob licze D ziew icy zd ra

d za niepokój na w id ok obcej m ęskiej p ostaci (Ł k 1, 29 nn.).

C hociaż w ięc była pokorna, to jed nak przez skrom ność nie

sprzeciw iła się jego p ozd row ieniu i nie d ała m u żadnej od po

w ied zi; zrobiła to d opiero w ted y, gd y d ow ied ziała się, ze m a

zostać M atką Pana; nie od pow iad ała na je go słow a, bo chciała,

aby Jej p ow ied ział, jak to się stanie.

Sw Ambroży, Obowiązki duchowuycb l 18, 69.

233

MODLITWY

M o d l i t w a p o r a n n a

Wzywam Cię, „Boże mój, moje miłosierdzie" (Ps 58, 18),

który mię stworzyłeś i nie zapomniałeś o mnie, choć ja zapom
niałem o Tobie. Wzywam Cię do duszy mojej, którą przygo

towujesz, by Cię przyjęła pragnieniem, jakie w niej budzisz.
Ponieważ wzywam Cię teraz, nie opuszczaj mnie! Wcześniej,

zanim  zacząłem  Cię  wzywać,  uprzedziłeś  mnie  i  często  nale
gałeś  na  mnie  i  wzywałeś  mnie  w  różny  sposób,  bym  Cię  słu
chał  z  daleka,  nawrócił  się  i  wzywał  Cię,  skoro  mnie  zapra
szasz.  Bo  Ty,  Panie,  zgładziłeś  wszystkie  moje  złe  uczynki,  abyś
nie  musiał  mnie  karać  z  powodu  uczynków  moich  rąk,  przez
które  odpadłem  od  Ciebie.  Uprzedziłeś  wszystkie  moje  dobre
uczynki,  abyś  mógł  za  nie  wynagrodzić  dziełu  rąk  Twoich.  Bo
zanim  ja  zacząłem  istnieć,  Ty  byłeś.  Nie  byłem  godny  tego,  byś
mnie  powołał  do  życia.  A  jednak  oto  jestem  z  Twojej  dobroci,
uprzedzającej  to  wszystko,  że  mnie  stworzyłeś  i  sposób,  w  jaki
mnie  stworzyłeś.  Bo  ani  Ty,  mój  Panie  i  Boże,  nie  potrzebowa

łeś mnie, ani ja nie jestem takim dobrem, z którego mógłbyś
mieć korzyść. Nie potrzebowałeś mnie, abym Ci służył, byś

niejako mniej męczył się w działaniu. Twoja władza nie byłaby
mniejsza, jeślibyś musiał obejść się bez mojej służby. Nie

potrzebowałeś  mnie,  abym  Cię  tak  czcił  i  obsługiwał,  jak  się
uprawia  ziemię,  byś  nie  był  zaniedbany,  gdybym  Cię  nie  czcił.
Lecz  powinienem  Ci  służyć  i  cześć  Ci  oddawać,  aby  mi  było
dobrze  przez  Ciebie,  który  mnie  stworzyłeś  jako  istotę,  któ
rej to powinno wyjść na dobre.

Sw. Augustyn, Wyznaniu XIII 1.

M o d l i t w a n a k a ż d y d z i e ń

Jakże mam wzywać mojego Boga i Pana? Pewnie Go

zaproszę do mojego serca, gdy będę Go wzywał. Ale czy

jest we mnie miejsce, dokąd by mógł przyjść mój Bóg? Gdzie

by we mnie mógł wejść Ten, który stworzył niebo i ziemię?

Bo czy jest we mnie, Panie Boże mój, coś takiego, co by mo

gło Cię objąć? Czy mogą Cię ogarnąć niebo i ziemia, któreś

235

stw orzył,

nich

stw orzyłeś

m nie? M ój B oże, nie

byłoby

m nie

w cale,

gd yb yś

nie

był

w e

m nie.

C o

w ięcej!

N ie

byłoby m nie, gd ybym ja nie był w T obie —

którego, przez

którego i w k tórym je st w szystkol

Św. Augustyn, Wyznania 1 2 passim.

P r z y j d ź , P a n i e J e z u l

„B łąd zę jak ow ca, która zginęła; szu kaj sw ego słu gi, bo

zapom niałem o T w oich nakazach" (P s U 8, 176)

28.

P rzyjd ź, P anie Jezu , szukaj sw ego sługi, szu kaj zm ę

czonej Tw oje j ow cy! P rzyjdź, P asterzu , szukaj m nie, jak Józef

szu kał sw oich ow iec. Z błąd ziła Tw oja ow ca, gd y Ty zw lekasz

przebyw ając w górach. Z ostaw d ziew ięćd ziesiąt d ziew ięć T w o

ich ow iec, a przyjd ź i szukaj jed nej

zbłąkanej. P rzyjd ź b ez

psów , przyjd ź bez złych pracow ników , przyjd ź bez naje m nika,

który nie p otrafi w ejś ć p rzez bram ę! P rzyjd ź bez pom ocnika,

bez posłańca! Ju ż czekam na Tw oje przybycie. W iem , że m asz

zam iar

przybyć.

„B o

nie

zapom niałem

Tw oich

nakazach".

P rzyjd ź, nie z rózgą, a le z m iłością, w łagod ności d u cha!

29.

N ie w ahaj się zostaw ić w górach d ziew ięćd ziesięciu

d ziew ięciu T w oich ow iec, bo na zostaw ione w górach nie b ęd ą

m ogły ciągle napad ać d rapieżne w ilki. W raju raz tylko w ąż

w yrząd ził krzyw d ę, gdzie stracił d la siebie pokarm , gd y A d am

został w ypęd zony stam tąd . Tam ju ż nie będ zie m ógł szkod zić.

P rzyjd ź d o m nie! D ręczy m nie ciężka napaść w ilków . Przyjd ź

d o

m niel

W ypęd zonego

raju

dotyka

w szęd zie

m ocno

jad

w ęża rozją trzonego okrutnie. Z błąd ziłem od d alając się od T w o

ich stad pozostaw ionych w górach, bo i m nie tam um ieściłeś,

ale w ilk w nocy odciągnął m nie od Tw ojej ow czarni. Szu kaj

m nie, bo ja szukam C iebiel Szukaj m nie, znajd ź m nie, przyjm ij

m nie,

nieś

m niel

M ożesz

znalćźć

tego,

który

C iebie

szuka.

R acz przyjąć tego, którego znajd ziesz! Racz w łożyć na ram iona

tego, którego p rzyjm iesz! N ie je st d la C iebie w strętny ciężar

m iłości. N ie jest d la C iebie ciężarem przew óz spraw ied liw ości.

W ięc

przyjdź,

P anie!

chociaż

zbłąd ziłem ,

jed nak

„nie

zapom niałem o T w oich n akazach". M am je szcze nad zieję ulecze*

M o d l i t w a w i e c z o r n a

„O jc ze, w tw oje ręce p ow ierzam du cha m ojego” (Ł k 23, 46)

50. O P anie i B oże! O bdarz n as teraz p okoje m , pokojem

spoczynku, p okojem w iecznego szabatu , ookoje m bez w ieczoru .

B o ten p rzecud ny porząd ek rzeczy stw orzonych, które T y sam

nazw ałeś

bard zo

dobrym i

(Rd z

31),

przem inie.

M iał

sw ój poranek i w ieczór m ieć będ zie.

51.

A le siód m y d zień nie m a zachod u i nie m a w ieczoru ,

poniew aż

pośw ięciłeś,

aby

trw ał

w iecznie.

Jeśli

Ty,

skończeniu

d zieł

sw oich

„bard zo

d obrych”,

d okonanych

sp oczynku,

od począłeś

d nia

siód m ego,

w ięc

nam

Tw oja

K sięga

zap ow iad a,

m y

siód m ego

d nia

w iecznego

życia

Tobie

m am y

znaleźć

nasz

od poczynek,

d okonaniu

szych d zieł d latego b ard zo dobrych, że T y nam je d ałeś.

52.

Jak Ty teraz w nas d ziałasz, tak potem w nas odp o

czniesz. Jak tu w tym tyciu nasze d zieła są T w oim i d ziełam i,

nia. Przyjdź, Panie, bo Ty jedynie możesz przywołać zbłąkany

owcę. Nie zasmucisz tych, których zostawiłeś. Bo i oni cieszyć

się będą z powrotu grzeszników. Przyjdź, aby dokonać zbawie

nia na ziemi, a radość sprawić w niebie!

30.

Przyjdź więc i szukaj Twojej owcy już nie przez po

średnictwo sług niegodnych, nie przez najemników, atc Sam
osobiściel Przyjmij mnie w ciele, które upadło w Adamie.

Przyjmij mnie, zrodzonego nie z Sary, ale z Maryi, która je*t

nienaruszoną Dziewicą przez łaskę, wolna od wszelkiej zmazy

grzechu. Zanieś mnie na Krzyż! Krzyż jest zbawieniem dla

zbłąkanych. Tylko Krzyż jest odpoczynkiem dla zmęczonych

Tylko w Krzyżu jest życie dla wszystkich, którzy umierają.

41. Jedna owca zbłądziła, lecz przywołana radością napeł

niła cały świat. Jedną owcę oddalił błąd, lecz łaska Pańska

zgromadziła

wiele

narodów.

Zbłądził

człowiek,

lecz

Kościół

jest murem, i to murem mocnym. Zbłądził Adam, lecz murem

jest Dawid, który nie zapomniał o Bożych nakazach.

Św, Ambroży, Wykład Ps 118, XXII 28—30 i 41

Document Outline