plik

Henryk Grynberg

– Kadisz

1936

. W

swoich książkach postawił sobie za

cel

bycie

kronikarzem losu Żydów polskich

. Z licznej

rodziny wojnę przeżył tylko on i matka. Lata 1942-44 przeżył

w kryjówkach

na tzw. „aryjskich

papierach”.

Po wojnie mieszkał w Łodzi i Warszawie. W roku

1967

jako

aktor

warszawskiego

Teatru

Żydowskiego

wyjechał na

tournee do USA

, gdzie pozostał i

mieszka do dziś.

Debiut

1959

opowiadanie

które weszło do jego pierwszej książki

Ekipa „Antygona”

(

1963

). W

tej i

następnych, wydanych jeszcze w Polsce i niewolnych od ingerencji cenzury, jak i opublikowanych na

emigracji, opowiada

historie tych, którzy zginęli

i tych, którzy

ocaleli

borykają

się

z własną

pamięcią

i z

niepamięcią innych.

Jak żyć, gdy wszystko, co trzymało człowieka przy życiu umarło?

- pyta

ją bohaterowie jego prozy.

Jest to również

nadrzędny temat jego wierszy

, składających się na

wielki lament kogoś

, kto żyje

kultywując pamięć o pomordowanych, staje się „strażnikiem grobów”, w świecie skażonym nihilizmem,
zmaterializowanym i coraz bardziej obojętnym dla losu ofiar.
W swoich książkach Grynberg sięga po

materiał autobiograficzny i biograficzny

jego żydowski

bohater jest najczęściej narratorem, ale to, co przeżyte, ma wymiar metafory i jest dopełnione
doświadczeniami innych „

Opaleńców

”.

niewielkiej objętości

, pisane

oszczędnym

protokolarnym

językiem

, w którym pojawia się

niekiedy

sarkazm

zmieszany z

liryzmem

, kolejne książki Grynberga przynoszą zapisy losów ludzkich,

óre pisarz ocala od zapomnienia, dając wyraz przekonaniu, że taki zabieg jest nie tylko wymogiem

literatury wobec ofiar holocaustu, ale i

potwierdzeniem świętości samego ludzkiego istnienia.

Wydana w

2004

roku książka Grynberga

Uchodźcy

została nominowana do

nagrody Nike 2005



Kadisz

2005

roku wydano pod tytułem

Kalifornijski kadisz.

ytuł: kadisz to modlitwa żydowska za zmarłych

. W utworze bohater

opłakuje

nie tylko

zmarłych

, ale i

swoją

kulturę

przeszłość

wspólnotę Żydów polskich

, która już nie powróci.

Autor stosuje

liczne zapożyczenia z angielskiego

; liquor store, living (salon), car pet, for convenience,

etc.



Podstawowe miejsca

LA, Kalifornia

(miejsce, gdzie ojczym bohatera miał liquor store, mieszkają tam

matka, półbrat, trzeci mąż);

Bufalo

(mieszkał tam szwagier matki z żoną, ale i nasi bohaterowie);

Dobre

(stąd pochodzi rodzina głównego bohatera);

Virginia

(przeprowadza się tam bohater z żoną).

Józef Wróbel Przeciw zagładzie. O prozie Henryka Grynberga

(fragmenty o powie

ści Kadisz):

asadniczy korpus powieści i opowiadań Grynberga składa się na

biografię bohatera i narratora

jednocześnie

od przedwojennego sielskiego dzieciństwa

(

Sielanka-Siaj

) poprzez

wojenne

przeżycia

Żydowskiej wojnie

(

1965

powojenne

tułaczki w

Zwycięstwie

(

1969

), okres

stalinowskiej indoktrynacji w szkole

i na

studiach

Życiu ideologicznym

(

1975

), lata

pracy

Teatrze Żydowskim

Życiu osobistym

(

1979

), dramatyczne

pożegnanie z Polską

Ojczyźnie

(

1969

) aż do

amerykańskiej emigracji w Kadyszu (1987).

Grynberg jest bodaj

ostatnim pisarzem polsko-

żydowskim

, który

podejmuje temat Zagłady

wpisanej jeszcze w jego własną biografię. Ocalenie traktuje jako zobowiązanie świadczenia o tych, którzy
zostali zabici, zagazowani, zagłodzeni i w ten sposób ocalili jego życie. Jego bycie Polakiem i bycie Żydem
stanowi artystyczny i egzystencjalny problem.

Jego rozrachunki z Polską są gorzkie, choć pozbawione

zajadłości, a język polski jest jedynym, w którym może wypowiadać się temat skomplikowanych dróg
żydowsko-polskiego losu.
Bohater i narrator powieści Kadysz

w Ameryce

ogląda

dezintegrujący się świat

To etap amerykańskiej

emigracji.

Bohater tej powieści

zbiera dane o znanych sobie osobach dla jerozolimskiego Muzeum Imion

rekonstruuje świat

, który zniknął na jego oczach.

Informacje

, które potrafi zebrać, są tak

skąpe

, jakby

to była historia sprzed wieków.

Rzadko

kiedy

umie podać datę urodzenia, datę śmierci

przybliżeniu

. Imiona podaje w trzech językach: hebrajskim, jidysz i polskim

. Nikt już do nikogo nie

zwróci się, używając ich polskich wersji, nikt już nie powie Jankiel, Abramek, Dewora. Matka sięgająca
pamięcią dalej mogła wzbogacić ten spis o dalsze imiona, ale zawisły one w pustce, dla niektórych znanych
jej osób zabrakło pamięci nawet miejsca na imię.

Zagładą

, o której wspomina w powieści narrator,

jest

milczenie o

Żydach,

niszczenie śladów ich znaczącej obecności w Polsce. Jeszcze w 1957 roku bohater

mógł zajrzeć do ksiąg wieczystych, szukając śladów swoich przodków. Kiedy poprosi, będąc w Kalifornii,
przyjaciela o ich przeglądnięcie, ten ich już nie znajdzie.



Najbardziej przejmujące partie powieści to stronice poświęcone

matce

miłości

do niej

bezradnej wobec

nieodwołalnego wyroku śmierci wydanego przez lekarską diagnozę

. Dla bohatera matka i

niewielki

krąg zrzeszony w Nowy-Dwor Society

byli ostatnim łącznikiem ze światem autentycznego

Żydostwa

, a to znaczy przede wszystkim

ludźmi wyznającymi i pielęgnującymi ludzkie cnoty

solidarności,

współczucia, serdeczności, wyniesione jeszcze z mazowieckiego miasteczka.

Nowy-Dwor Society

– narrator określa je mianem szalupy rozbitków, którzy uratowali się z katastrofy,

grozi im jednak nowe niebezpieczeństwo. Dryfuje ona po obcym i groźnym morzu, którym bezwzględnie

rządzi pieniądz

zerażenie nihilizmem współczesnego świata

i człowiekiem, który zatracił

rozeznanie w systemie elementarnych wartości moralnych, było wcześniej

motywem przewodnim tomu

Wiersze z Ameryki.

Najbardziej amerykański i bezwzględny – przyrodni brat bohatera

Umie operować nowoczesnymi

technikami manipulacyjnymi, stosuje je nawet wobec najbliższych.

Już nie-Żyd

, chociaż syn żydowskich

rodziców, wypędza z domu grupkę, która przyszła odmówić kadysz.

Świat przeszłości wspólny matce

synowi jest Żydom amerykańskim najzupełniej obcy

Rabin przygotowujący pochwałę życia

zmarłej zadaje pytania wprost groteskowe w ich nieprzystawalności do jego prawdziwej treści. Jej portret
składać się więc będzie z najbanalniejszych rysów: była dobrą gospodynią, lubiła hodować kwiaty, kochała
wnuki.

Śmierć matki jest dla syna podwójnie tragiczna.

W sensie, w jakim dotyczy każdego, z czyjego życia

zostaje wyrwana ukochana osoba, ale także w sensie szerszym – historycznym. Matka była jedyną osobą,
z

którą łączyła go autentyczna więź, jej śmierć spowodowała także wyzwolenie się ze wszystkich pozornych

i udawanych,

zostaje bez brata, bez żony

, bez miejsca na ziemi,

w próżni i zawieszeniu

. Swoją nową

sytuacją ucieleśnia

topos Żyda Wiecznego Tułacza.

Twórczość Grynberga, AK i innych pisarzy, którzy

ze swego pochodzenia czynią grunt

światopoglądowy

, związana jest z

potrzebą odnalezienia

w przeszłości tego, z czego został wyzuty

poprzez zagładę społeczności żydowskiej w Europie Środkowej. U żadnego jednak pisarza filozoficzne
pojęcie zakorzenienia, które stało się przedmiotem rozważań Simone Weil, nie jest tak widocznym w obrazie
literackim odwołaniem się do tradycji.

Strategia pisarska Grynberga

podyktowana jest jego najważniejszym doświadczeniem życiowym

historycznym doświadczeniem Zagłady.

Jest

ona zarazem formą osobistej autoterapii

. Przeżyte

cierpienie jest źródłem

poczucia inności i jedyności

, wymaga przezwyciężenia obcości wobec

wszystkich

, którzy nie przeżyli tego samego i zdobycia się na mówienie, gdy jakiekolwiek słowa wydają się

niewystarczające.

Najtrudniejszy problem

– jak usensownić cierpienie, a zarazem nie przyjąć go

ani nie usprawiedliwić.

Nie wolno osłabiać jego absurdalności, ani oswajać, ani wpisywać w kondycję

ludzką – nie wolno występować w roli przyjaciół Hioba.

Droga do uwolnienia

– samo pisanie i

wynikająca z niego, zdobywana stopniowo umiejętność współczucia dla innych, którzy też
cierpieli

(tom

Drohobycz, Drohobycz…). Przekazywanie cierpienia jako sensownej opowieści pozwoliło

oddzielić przeżycia od samego siebie, uznać je za zewnętrzne, a nie drążące od wewnątrz.

Kadisz

" rozpoczyna się od

przedstawionej skrótowo historii ojczyma - Uszera

, którego Grynberg

opisał już we wcześniejszych

powieściach. Ojczym jest

właścicielem sklepu z alkoholem

, gdzie

pracuje przez siedem dni w tygodniu

Nie przestrzega

więc

szabatu

, a odpoczywa jedynie w dzień

wyborów. Jego

liquor-store

mieści się w

dzielnicy niskich ruder

, a klientela s

klepu jest na ogół biedna i

groźna. Uszer -

ocaleniec z Mauthausen

, potrafi sobie z nią radzić, nie ryzykując niepotrzebnie i

naciskając guzik alarmu dopiero po wyjściu bandyty. Poza tym

czuje się bezpiecznie w wolnym kraju

do którego trafił po traumatycznych przeżyciach.

Bohater

powieści "Kalifornijski kadisz"

dopiero wtedy stał się Żydem, gdy uwierzył w modlitwę

Jego brat modlitwę po śmierci matki odwołał... "

Dziedzictwo" to relacja rozmów z mieszkańcami wsi

i miasteczek

, w których Grynberg ukrywał się w czasie wojny. Na jego podstawie

Marcel Łoziński

nakręcił słynny film "Miejsce urodzenia",

z porażającą sceną bez precedensu w kinie, w której na

oczach widzów autor

odnajduje szczątki swego ojca i dowiaduje się, kto go zamordował

Kalifornijski kadisz -

w zasadzie są to

dwie opowieści

(przynajmniej w przypadku drugiej trudno użyć

słowa "powieść"): Kalifornijski kadisz, wcześniej wydany jako

Kadisz, i Dziedzictwo

. Pierwsza opowiada o

amerykańskich losach rodziny autora

(mimo zastrzeżenia we wstępie trudno nie utożsamiać narratora

z autorem), a przede wszystkim

o śmierci matki

. Pozornie jest to zatem opowieść uniwersalna,

wykraczająca poza żydowski los. Ale w tym wypadku do zwykłego ludzkiego bólu dochodzi dodatkowe
osamotnienie -

po śmierci matki syn jest

jedynym

w rodzinie,

który przeżył Zagładę, który pamięta i

chce pamiętać

. W jakimś sensie uzupełnienie Uchodźców, ale jeszcze bardziej Żydowskiej

wojny i

Zwycięstwa.

Dziedzictwo to dialogi

zapisane przy okazji kręcenia filmu Miejsce urodzenia Pawła Łozińskiego, w

którym

Grynberg stara się ustalić, kto zabił jego ojca ukrywającego się na mazowieckiej wsi

Czytanie tego

zimnego, dokumentalnego zapisu

boli (jak właściwie zawsze boli czytanie Grynberga).

Choć wiele tu także głosów tych, którzy starali się pomagać. Ale to słabe pocieszenie rozbija rozdział Po
filmie:

Mój dobry znajomy, Polak, katolik, bardzo znany i szlachetny człowiek, powiedział do mnie po obejrzeniu
filmu: Jak pan może po tym wszystkim mówić i pisać po polsku? Jak to? - zdziwiłem się - przecież co
najmniej połowa tych ludzi na filmie mówi, że udzielali schronienia i pożywienia, że robili co mogli. Kłamią -
odpowiedział krótko mój znajomy. Tego oczywiście nie da się potwierdzić ani zaprzeczyć.