O grzechu łakomstwa i konflikcie
kulturowym. Z powodu „Uczty Babette"
Marta Leśniakowska
1. W y d a n i e w I w.n.e. d z i e ł a A p i c i u s a „ D e re c o q u i n a r i a "
bodaj p o raz pierwszy w e r b a l i z o w a ł o p o g l ą d , iż s p o s ó b
o d ż y w i a n i a jest w y s u b l i m o w a n ą „ s z t u k ą k u l i n a r n ą "
— u m i e j ę t n o ś c i ą , k t ó r a p r z y n a l e ż y do obszaru sztuki
(arsjtechne), a więc u m i e j ę t n o ś c i w y k o n y w a n i a c z e g o ś wed
ług r e g u ł . Bliska arystotelesowskiej „ w i e d z y p r o d u k t y w n e j " ,
ars victuaria — w XII-wiecznej klasyfikacji R a d u l f a da
C a m p o L u n g o zw. P ł o m i e n n y m i H u g o n a o d ś w . W i k t o r a
— b y ł a j e d n ą z siedmiu sztuk mechanicznych. I c h o ć p ó ź n i e j
w y ł ą c z o n a z o s t a ł a z tych klasyfikacji, k t ó r e z m i e r z a ł y k u
s f o r m u ł o w a n i u definicji sztuki j a k o w y ł ą c z n i e z d o l n o ś c i
wytwarzania p i ę k n a (siedem sztuk p i ę k n y c h w g Batteux
z p o ł . X V I I I w . ) , t o d z i ę k i estetyce idealistycznej „ s z t u k a
k u l i n a r n a " m o g ł a z n a l e ź ć miejsce albo w ś r ó d u m i e j ę t n o ś c i
p o j m o w a n y c h nadal zgodnie z a n t y c z n ą , nieco t y l k o zredefi-
n i o w a n ą d y s t y n k c j ą (sztuka j a k o wiedza fachowa, j a k k r a
wiectwo, medycyna, handel i o b r o n n o ś ć ) , l u b — j a k t o
u j m o w a ł w nieco z a w i ł y s p o s ó b L i b e l t — w ś r ó d tzw. sztuk
s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t u j ą c y c h p l a t o ń s k i e ideały p r a w d y , p i ę k
na i d o b r a w życiu oraz u p i ę k s z a j ą c y c h t o życie. W tego
rodzaju maksymalistycznych spekulacjach k o n s t y t u o w a n o
c a ł ą sferę k u l t u r y materialnej, o d k t ó r e j ż ą d a n o , b y potrzeby
czysto praktyczne z a s p o k a j a ł a na r ó w n i z potrzebami „ w y
ż s z e g o r z ę d u " ; b y u ż y t e c z n e b y ł o zarazem przyjemne, j a k
c h c i a ł Arystoteles. T o z a ś przesuwa c a ł e zagadnienie w r ó w
n y m s t o p n i u k u estetyce psychologicznej (zwłaszcza w jej
hedonistycznej wersji k a r t e z j a ń s k i e j , zdynamizowanej przez
z g r u n t u antyintelektualne, dwudziestowieczne spekulacje
snute w o k ó ł teorii upojenia), j a k k u historii k u l t u r y i an-
t o p o l o g i i k u l t u r o w e j . Sztuka k u l i n a r n a — z c a ł y m towarzy
s z ą c y m jej r y t u a ł e m p r z e p i s ó w , k s i ą ż e k kucharskich, hierar
c h i ą p o m i e s z c z e ń , mebli, n a c z y ń , n a k r y ć s t o ł o w y c h , s ł u ż b y
i t d . ) — jest j e d n y m z k l u c z o w y c h m o m e n t ó w o b y c z a j o w o ś c i
(stylu życia), osadzonym w s p o ł e c z n y c h hierarchiach. Dzisiaj
m o ż n a na to p o p a t r z e ć w jeszcze inny, n o w y s p o s ó b , b u r z ą c y
dawne, segmentycyjne ustalenia, k t ó r e o d d z i e l a ł y t o , co
wrodzone o d tego, co nabyte w trybie k u l t u r o w y m : d z i ś
w i a d o m o , że o b y c z a j o w o ś ć — d o ś w i a d c z e n i e s p o ł e c z n e
— konwencje k u l t u r o w e ( ś r o d o w i s k o w e ) , poprzez s w ą t r w a
ł o ś ć / z a k o r z e n i e n i e k s z t a ł t u j ą n a s z ą o s o b o w o ś ć i w c h o d z ą
w zapis genetyczny. N a w y k i k u l t u r o w e s ą „ d r u g ą n a t u r ą " ,
d a j ą c ą o sobie z n a ć w n a j r ó ż n i e j s z y c h sytuacjach.
1
2. Uczta Babette: do m a ł e j osady d u ń s k i e j p r z y b y w a
uciekinierka z o g a r n i ę t e j r e w o l u c y j n y m terrorem F r a n c j i .
Ż y c z l i w e , ale p e ł n e dystansu D u n k i , k t ó r e udzieliły Francuz
ce schronienia, p o w i e r z a j ą jej prowadzenie d o m u , w p r o w a
d z a j ą c w t a j n i k i miejscowej sztuki kulinarnej — w proste, czy
nawet p r y m i t y w n e w swej o s z c z ę d n o ś c i przepisy oparte na
k i l k u p o d s t a w o w y c h s k ł a d n i k a c h ( s ł y n n y przepis na polew
k ę z ż y t n i e g o chleba, notabene stosowany d o dziś w tradycyj
nej k u c h n i skandynawskiej). Babette, osoba nieco tajem
nicza, o niejasnej p r z e s z ł o ś c i , aklimatyzuje się w n o w y m
ś r o d o w i s k u , ale kiedy nieoczekiwanie otrzymuje znaczny
spadek, wydaje go w c a ł o ś c i na realizację osobliwego kap
rysu — wystawnego przyjęcia d l a d u ń s k i c h gospodarzy.
k t ó r y staje się w r ó w n y m s t o p n i u popisem jej k u l i n a r n e g o
mistrzostwa j a k o k u c h a r k i głośnej restauracji paryskiej, j a k
m a n i f e s t a c j ą wysublimowanej i zawsze nieco l i b e r t y ń s k i e j
k u l t u r y francuskiego s t o ł u .
T a fabularnie prosta historyjka, skonstruowana w nie
spiesznym r y t m i e kolejnych sekwencji p r z y g o t o w a ń d o owe
go przyjęcia — k t ó r e stopniem swej s z c z e g ó ł o w o ś c i w pew
n y m momencie w r ę c z b a l a n s u j ą na granicy telewizyjnego
k u r s u g o t o w a n i a — m o ż e b y ć analizowana j a k o p o d r ę c z
n i k o w e w r ę c z ć w i c z e n i e z a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j . M a m y
o t o t y p o w ą s y t u a c j ę zderzenia d w ó c h r ó ż n y c h s t y l ó w życia
— odmiennych z e s p o ł ó w c o d z i e n n y c h / r u t y n o w y c h zacho
w a ń w o b r ę b i e k u l t u r y europejskiej, w k t ó r e j stół ( k u l t u r a
s t o ł u ) jest, j a k twierdzi N o r b e r t Elias, w o g ó l e p o d s t a w o w y m
elementem cywilizacji Z a c h o d u i ś w i a d e c t w e m o k r e ś l o n y c h
o b s z a r ó w kompetencji k u l t u r o w y c h (stylu ż y c i a / s p o s o b u
b y c i a ) .
2
T o oczywiste, iż „ z a c h o w a n i e się przy stole" (by
s p a r a f r a z o w a ć t y t u ł podstawowego dla n o w o ż y t n e j cywiliza
cji zachodniej p o d r ę c z n i k a autorstwa Erazma z Rotter
d a m u ) jest zarazem wyrazem o k r e ś l o n e j tezy egzystencjalnej,
a w konsekwencji — j a k o kategoria behawioralna — elemen
tem s p o ł e c z n e j stratyfikacji i c z y n n i k i e m k s z t a ł t u j ą c y m za
chowanie d y s t y n k t y w n e . Pozwala t o s y t u o w a ć o p i s a n ą
w Uczcie Babette h i s t o r i ę w p o l e t k u znanej soc-
jo-etnologicznej tezy orbis interior — orbis exterior, oraz j a k o
ilustrację zderzenia k u l t u r o w e g o , inicjowanego przez poja
wienie się „ o b c e g o " . W t y m w y p a d k u chodzi o zderzenie
d w ó c h antytetycznych k u l t u r europejskich: z a m k n i ę t e j , su
rowej k u l t u r y m i e s z c z a ń s k i e j z o t w a r t ą , w y r a f i n o w a n ą ,
k o s m o p o l i t y c z n ą k u l t u r ą „ d w o r s k ą " — t ą , k t ó r ą s t w o r z y ł a
i „ u c y w i l i z o w a ł a " n o w o ż y t n a Francja i k t ó r e j s z c z e g ó l n y m
symbolem s t a ł a się francuska k u c h n i a . T o z a s ł u g ą francus
k i c h kucharzy ( M . A . Careme), arystokracji i m ę ż ó w stanu
(np. k a r d y n a ł ó w Richelieu i M a z a r i n czy m a r k i z a L o u i s de
Bechameil) b y ł o doprowadzenie nowoczesnej sztuki k u l i n a r
nej, j a k ą w X V I w . stworzyli u siebie W ł o s i , d o nieznanego
d o t ą d w y r a f i n o w a n i a i urozmaicenia, rozpropagowanego
n a s t ę p n i e przez d z i e ł a w rodzaju słynnej Physiologie du gout
A . Brillat-Savarina z 1825 r.
85
