Maria Nurowska
                  Hiszpańskie oczy
        
        
        
                        Tom 
        
                  Całość w tomach
        
        
        
        
        
        
        
          Polski Związek Niewidomych
        Zakład Wydawnictw i Nagrań
               Warszawa 1992

        
        
        
        
        
        
        
        
        
        
          Tłoczono pismem punktowym dla 
        niewidomych 
        w Drukarni Pzn,
        Warszawa, ul. Konwiktorska 9
        Przedruk z wydawnictwa "Alfa", 
        Warszawa 1990
        
        
        
        
        
          Pisał J. Podstawka
        Korekty dokonały:
        B. Krajewska
        i K. Kruk 
          - Chyba nie mogą być gorsi niż 
        Niemcy - powiedziała dziewczyna 
        i wszystkie głowy zwróciły się w 

        jej stronę.
          Pociąg stał na bocznicy, spory 
        kawał od stacji, ale w 
        Warszawie, więc jej słowa wydały 
        się niezrozumiałe.
          - Kto? - padło pytanie.
          Dziewczyna uśmiechnęła się 
        ironicznie i odwróciła głowę.
          Tego dnia rano do mieszkania 
        mojej ciotki na Kruczej weszło 
        "dwóch podejrzanych cywilów", 
        jak któraś z nas dowcipnie 
        zauważyła. Wszystkie znalazłyśmy 
        się tu w podobny sposób, 
        przywiezione willysem. W taki 
        sam sposób dowożono mężczyzn, 
        lokowano ich jednak w 
        oddzielnych wagonach. Ciotka 
        spytała: o co chodzi. Cywile 
        odpowiedzieli, że mam pojechać z 
        nimi i udzielić kilku wyjaśnień. 
        Zameldowana byłam we Lwowie, 
        myślałyśmy więc, że to o to 
        chodzi. Nie zabrałam żadnych 
        rzeczy, a oni od razu przywieźli 
        mnie tutaj. Spotkałam wielu 
        znajomych, wszyscy z powstania. 

        W jakiś absurdalny sposób się 
        ucieszyłam, że tylu nas 
        przeżyło... W moim wagonie 
        nastrój był dobry, 
        dowcipkowałyśmy, dzieliłyśmy się 
        wałówką, którą co przezorniejsze 
        zabrały ze sobą. Pogoda była 
        ładna, jak zwykle na początku 
        jesieni. Na nasypie kolejowym 
        stał rząd wysokich topól, a 
        przez ich żółknące liście 
        przeświecały promienie lekko 
        zamglonego słońca. Drzwi wagonu 
        towarowego były na oścież 
        otwarte, tłoczyłyśmy się w nich, 
        wystawiając twarze do 
        anemicznego słońca, niektóre 
        dziewczyny przekomarzały się z 
        najbliższym "męskim wagonem", 

        tam też widziało się same młode 
        twarze. Nastrój jesiennej 
        majówki zepsuła ta dziwczyna. 
        Ona jedna nie brała udziału w 
        paplaninie.
          - Kto? - padło pytanie.
          Nikt nie odpowiedział. Z 
        nastaniem zmroku drzwi wagonów 
        zaczęto zamykać i plombować. 
        Robili to pracownicy kolejowi, 
        ale w towarzystwie mężczyzn z 
        karabinami, jak usłyszałam, byli 
        to sokiści. Kto więc wysyłał nas 
        w tę podróż, Polskie Koleje 
        Państwowe?
          Często wracałam myślą do tego 
        dnia. Nikt nas właściwie nie 
        pilnował, dlaczego więc tak 
        grzecznie przesiedzieliśmy cały 
        boży dzień w otwartej pułapce? 
        Przedtem byliśmy żołnierzami, 
        przeszliśmy piekło powstania, a 
        potem większość z nas obóz w 
        Pruszkowie i transport na 
        Zachód. Już raz skakałam z 
        jadącego pociągu, wróciłam do 
        Warszawy. I po co? Żeby po raz 
        drugi pozwolić się przywieźć na 
        dworzec. Powiedziano mi coś 
        zupełnie innego, a mimo to 
        posłusznie wsiadłam do bydlęcego 
        wagonu. Nie umiem tego 
        wytłumaczyć, czy zrobiłam to, bo 
        zobaczyłam znajome twarze? A 
        gdybym wyskoczyła i pobiegła w 
        poprzek torów? Czy ktoś by do 

        mnie strzelał? Nie dowiem się 
        tego nigdy. Pociąg_widmo ruszył, 
        wraz z innymi uwożąc mnie w 
        nieznane...
          Mój prywatny rachunek sumienia 
        zaczyna się zwykle od sceny 
        podróży na Wschód. Ona otwierała 
        nowy rozdział w moim życiu, bo 
        chociaż mając piętnaście lat 
        czułam się dorosła, dorosła nie 

        byłam. To, że widziałam śmierć 
        ludzi, a potem powolną śmierć 
        miasta, właściwie mnie 
        wewnętrznie nie zmieniło. Ja 
        tylko ocierałam się o koszmar, z 
        wolna zaczął mnie opanowywać w 
        trakcie tej podróży przez pół 
        Europy i Azję. Podróży z 
        przystankami, które były dla nas 
        jak stacje drogi krzyżowej. 
        Wielu z nas już tam pozostawało. 
        Pociąg zatrzymywał się tylko na 
        małych dworcach, z których 
        przedtem usuwano ludzi. 
        Wypędzano nas z wagonów, ubranie 
        trzeba było oddać do 
        dezynfekcji, a nas kierowano do 
        łaźni. Początkowo była to ulga, 
        ale w miarę wjeżdżania w krainę 
        wiecznego mrozu stawało się 
        coraz bardziej niebezpieczne. 
        Łaźnia zaczynała się kojarzyć z 
        czymś najgorszym. Puszczano nam 
        na głowy lodowatą wodę, a potem 
        trzeba było wkładać wilgotne 
        ubranie, które często zamarzało 
        jak pancerz. W wagonach 
        zaczynało robić się coraz 
        luźniej. Trupy po prostu 
        wyrzucano z pociągu. W ten 
        makabryczny sposób kompletowałam 
        sobie ubranie na zimę. Wyszłam z 
        domu w letniej sukience, był 
        ciepły wrześniowy dzień.
        
          Przyszedł ten lekarz. Wydał mi 
        się stanowczo za młody, by 
        zrozumieć mój problem. Czy 
        raczej problem mojej córki. 
        Spytałam, czy orientuje się, o 
        co chodzi.
          - O przypadek ciężkiej 
        depresji.
          - Depresji? - nie umiałam 
        ukryć zdziwienia - to raczej 

        rodzaj samounicestwiania bez 

        powodu.
          - Zawsze jest jakiś powód.
          Czy tym powodem było dziecko? 
        Od jego pojawienia się, z Ewą 
        zaczęło się dziać coś 
        niedobrego. Nie umiałam tego w 
        porę opanować czy też nie byłam 
        w stanie. Chore drzewo rodzi 
        dzikie owoce. Może dlatego urok 
        mojego wnuka jest tak 
        nieopisany, jak nieopisany jest 
        jego upór. Małe zawzięte 
        zwierzątko doprowadzające 
        człowieka do rozpaczy. Tym 
        człowiekiem najczęściej jestem 
        ja. On ma dopiero trzy lata, ale 
        wyczuwa moją słabość. Kiedyś 
        doprowadził mnie do łez. 
        Pierwszy raz zobaczyłam wtedy 
        strach w jego oczach. Rozejrzał 
        się, jakby w poszukiwaniu 
        ratunku, a potem rzucił się na 
        podłogę i wczołgał pod łóżko. 
        Roześmiałam się, ale mój śmiech 
        nie brzmiał pewnie. Bardzo 
        jesteśmy do siebie podobni, nie 
        ma osoby, która nie odgadłaby 
        naszego bliskiego pokrewieństwa, 
        najczęściej biorą mnie za jego 
        matkę. Ma taki sam kolor włosów 
        jak ja, jasny, o odcieniu 
        popielatym, i moje niebieskie 
        oczy, nawet ich trochę skośny 
        wykrój. Ale tyle w nim obcego. 
        Ewa często wydaje mi się 
        bliższa, chociaż nie jestem 
        pewna, czy umiem ją kochać. I to 
        dziecko kocham w jakiś 
        niezdrowy, szaleńczy sposób. 
        Czasami wydaje mi się, że gdyby 
        obok mnie był mężczyzna, dziecko 
        patrzyłoby na mnie innymi 
        oczami. Nie umiem tego bliżej 
        wyjaśnić. Przecież mój wnuk jest 
        za mały, by oceniać moją życiową 
        sytuację. On ocenia jedynie 
        mnie, on się ze mną mierzy. I 
        wygrywa. Już wygrywa. Kilka dni 
        temu zniszczył mi sztuczne 
        rzęsy, które ktoś przywiózł z 
        Paryża. Byłam przy tym, 
        widziałam, jak je po kolei 

        odrywa. Mówiłam: "Zostaw to, 
        słyszysz!" - ale nie podeszłam i 

        nie odebrałam mu ich. Pomyślałam 
        tylko, że moja samotność jest 
        katastrofą. I była w tym 
        pretensja do kogoś, kto nie 
        istnieje. Tego kogoś nie ma, bo 
        zrobiłam wszystko, żeby go nie 
        było. W męskich ramionach 
        szukałam fizycznego spełnienia, 
        wyobrażając sobie, że inne nie 
        istnieje. Z pewną wyższością 
        myślałam nawet o kobietach, 
        które miały jeszcze jakieś 
        złudzenia. Ktoś mi kiedyś 
        wyjaśniał, że oko owada jest 
        inaczej zbudowane niż oko 
        ludzkie. Owad widzi nas jako 
        cień albo jako zarys. W moich 
        kontaktach z mężczyznami zawsze 
        pamiętałam, że oni widzą mnie 
        inaczej, dla jednych jestem 
        cieniem, dla innych zarysem i 
        rozpoznają mnie tylko w tym 
        kształcie. To nieważne, jaka 
        naprawdę jestem, ważne, że mam 
        na sobie znajomą sukienkę w 
        kropki, bo ona im się utrwaliła 
        na siatkówce.
          - Myślę, że ona już nie 
        przyjdzie - mówię do lekarza. - 
        Przepraszam. Może zadzwonię do 
        pana...
          - Mogę jeszcze poczekać - 
        odpowiada.
          - Ale...
          - Mam przeczucie, że jednak 
        przyjdzie.
          Ciekawe, lekarz kieruje się 
        przeczuciami. Może w jego 
        specjalności to całkiem 
        naturalne.
          Każda wzmianka o przyszłości 
        wprawiała mnie w popłoch. 
        Przyszłość nigdy dla mnie nie 
        istniała, zawsze była tylko ta 

        uciekająca chwila. Usiłowałam 
        sobie tłumaczyć, że wolność 
        wyklucza wszelkie związki, a to 
        one mnie przecież skuły. Tych 
        dwoje decyduje nie tylko o moim 
        życiu, ale i o moich nastrojach. 
        Momenty ulgi zależne są od 

        sytuacji w alei Reymonta, która 
        decyduje, jak się będzie wiodło 
        na ulicy Odyńca. Nie liczy się 
        już nic, żadna premiera, żadna 

        dobra recenzja. Ja też już 
        przestaję się liczyć, nawet sama 
        dla siebie.
          Wchodzi Ewa.
          - Przepraszam, spóźniłam się - 
        mówi.
          Zawsze to lekkie zdziwienie, 
        że tak wygląda moja córka. Nie 
        jest podobna ani do mnie, ani do 
        nikogo z mojej rodziny. 
        Trójkątna twarz, w której 
        centralnym punktem są oczy, za 
        duże i za kolorowe. Barwa oczu 
        mojej córki przypomina owoc 
        granatu. Jakiś amerykański 
        znajomy, widząc nas razem, 
        zawołał:
          - Z kim to pani zgrzeszyła?
          Dowcip typowo amerykański, 
        trzeba powiedzieć. Teraz mówię:
          - Zawsze się spóźniasz.
          A ona odpowiada:
          - I zawsze przepraszam.
          Moje słowa, jej słowa, jej 
        pytania, moje odpowiedzi. I 
        słuchacz. Ostatnio towarzyszy 
        nam stale osoba trzecia. To ma 
        coś rozwikłać, pomóc jej, pomóc 
        mojej córce. Ale coraz mniej 
        jest we mnie nadziei. W niej 
        chyba też, bo słyszę, jak mówi:
          - Z pewnością jest pan 
        lekarzem. Nikt inny do nas nie 
        przychodzi. Odkąd sięgnę 

        pamięcią w domu mówiło się o 
        chorobach, lekarzach i o 
        podejrzeniach chorób. To samo 
        jest teraz z moim synem, teraz 
        jemu mama się uważnie przygląda.
          No tak, częstuje ją 
        papierosem, a ona będzie 
        oczywiście paliła, mnie na 
        złość. Wiem, że nie powinnam się 
        odzywać, ale mówię:
          - Córka nie pali.
          Ewa wyjmuje papierosa z 
        paczki, spoglądając na mnie.
          - Dlaczego to mówisz, przecież 
        wiesz, że palę.
          Lekarz podaje jej ogień, 
        wstając przy tym, i widzę, że 
        jej się to bardzo podoba. Czuję 
        cień irytacji, mnie też 
        częstował, ale odmówiłam. Nie 
        mogę powiedzieć o sobie, że 

        jestem tak zupełnie niepaląca. 
        Czasami potrzebuję nawet 
        papierosa, ale zawsze wtedy, 
        kiedy jestem sama. W takim 
        zaciąganiu się dymem jest dla 
        mnie coś, z czym nie należy się 
        przed obcymi zdradzać. Tak samo 
        nie zniosłabym, gdyby ktoś 
        obserwował mój orgazm. Musi być 
        zgaszone światło. I nie ma w tym 
        wstydliwości mojego ciała, ale 
        raczej mojego wnętrza. Wstydliwe 
        wnętrze, to chyba dobre 
        określenie, przecież ja kiedyś 
        wstydziłam się być dzieckiem i 
        sukienka przed kolana była dla 
        mnie dramatem. Niestety, moja 
        matka nie mogła tego zrozumieć.
          - Przecież te spotkania są po 
        to, żebyśmy się waliły pięścią 
        po głowie - mówi Ewa - pokój 
        mamy ma się zamienić w ring, a 
        panu ma przypaść rola 
        sekundanta.
          - A jednak pani przyszła.

          - Bo nie miałam innego 
        wyjścia. Ona mnie szantażuje, że 
        nie da pieniędzy. Te jej 
        pieniądze wychodzą mi już 
        gardłem. Czasami myślę o tym, 
        żeby rzucić studia i pójść do 
        pracy...
          - Jako kto? - pytam głosem, 
        którego sama nie lubię, jest o 
        ton wyższy niż zwykle.
          - Wszystko mi jedno - 
        odpowiada Ewa.
          - Nie zarobisz na życie. Na to 
        życie, do jakiego jesteś 
        przyzwyczajona. To mój błąd, nie 
        masz pojęcia, co się wokół 
        dzieje, bo wychowywałaś się w 
        wacie.
          I nagle uświadamiam sobie, co 
        mówię, przecież jej wczesne 
        dzieciństwo... ale ona go nie 
        pamięta, kiedy ją wypytywałam, 
        nic sobie nie mogła przypomnieć. 
        Tylko tę podróż. Pamięta, że 
        jechałyśmy i jechałyśmy, ale nie 
        umie wyjaśnić ani skąd, ani 
        dokąd...
          - Ale w szklanej!
          Czy było jej źle w wygodnym 
        życiu, czy naprawdę tak się 

        czuła. Teraz gotowa wszystkiemu 
        zaprzeczyć, już mi zmieniła 
        osobę, już mówi o mnie "ona".
          - Zawsze uważałaś, że skoro 
        dajesz pieniądze, jesteś już 
        wobec mnie w porządku.
          Chcę powiedzieć: zarób je, 
        wtedy zrozumiesz, co to znaczy. 
        Ale mówię:
          - Nie mam sobie nic do 
        zarzucenia.
          - A wczoraj mówiłaś co innego, 
        przepraszałaś mnie za wszystko, 
        a nawet błagałaś o wybaczenie.
          Mówię:
          - Nie pamiętam.

          Ale pamiętam dobrze tę scenę. 
        To jej przez drzwi: 
        "chwileczkę". Nie może mi 
        otworzyć, bo oczywiście jest w 
        łazience. I już nie wchodzę, ale 
        wpadam i rozglądam się w 
        poszukiwaniu proszków lub 
        pustych opakowań po proszkach.
          - Zawsze cię pamięć zawodzi, 
        jak się nie chcesz do czegoś 
        przyznać - głos Ewy staje się 
        piskliwy, niemal dziecięcy - mam 
        ci przypomnieć?
          - Może innym razem, pani Ewo - 
        wtrąca lekarz.
          I już rozmówka: ona, że nie 
        jest żadną panią, a on, że w 
        takim razie nie jest żadnym 
        panem.
          - Nie wprowadzajmy prywatnej 
        atmosfery, bo moja córka pana 
        zje - mówię trochę za ostro, ale 
        nie po to go tu sprowadziłam, 
        żeby wdawał się w przekomarzania 
        z tą smarkatą.
          - To której z pań mam 
        posłuchać?
          Jednym uchem słucham tego, co 
        ona odpowiada, a przed oczami 
        projekcja wczorajszego dnia. 
        Trzymam w rękach opakowanie 
        pełne małych żółtych tabletek, 
        wyłuskuję je i wrzucam do muszli 
        klozetowej. A ona ich broni. 
        Szamoczemy się chwilę, jestem 
        wyższa, Ewa wspina się na palce, 
        prawie dosięga mojej ręki. Wtedy 
        uderzam ją kolanem w brzuch. 
        Zgina się wpół, na twarzy spazm 

        bólu. Wyrzucam resztkę tabletek, 
        spuszczam wodę. Teraz ona 
        pochyla się nad muszlą, szarpią 
        nią torsje. A ja stoję obok i 
        zaczynam się trząść. Głowa 
        odskakuje mi na boki jak w ataku 
        epileptycznym, Ewa widzi to.

          - Zaraz ruszę do apteki - mówi 
        zimno.
          A teraz mówi:
          - Niech będzie, jak chce mama. 
        Jestem w tej rodzinie czarną 
        owcą i zawsze sprawiam kłopot 
        swojej wspaniałej matce. To ja 
        jestem ten potwór, to ja ją 
        niszczę.
          - Ty siebie niszczysz! - 
        krzyczę. - Siebie i swoje 
        dziecko. Nie myślę już o sobie.
          - Ty nie myślisz o sobie! To 
        dlaczego wciąż się użalasz, że 
        los cię pokarał taką córką.
          - Bo mnie pokarał. Ja już nie 
        umiem normalnie zacząć dnia. 
        Pierwsza myśl jest zawsze o 
        tobie. A ściślej o twoich 
        jelitach!
          - Wiem, wiem, jestem słaba. I 
        truję się prochami.
          Już dawno to zauważyłam, Ewa 
        ma charakterystyczny sposób 
        trzymania głowy, kiedy z kimś 
        rozmawia, przekrzywia ją lekko 
        na bok i patrzy spod 
        spuszczonych rzęs, też tak 
        skosem. Żeby nie można było 
        przyłapać jej spojrzenia. 
        Ciekawe, czy on też to zauważył.
          - Ile pani ich bierze? - pyta 
        ją teraz.
          - Kilkaset tabletek tygodniowo 
        bisacodylu! - odpowiadam za 
        nią.
          - A kto pani wypisuje recepty?
          Teraz ona odpowiada:
          - Czasami lekarz. Ale 
        najczęściej jeżdżę od apteki do 
        apteki i żebrzę. Mówię, że to 
        dla sąsiadki, staruszki, która 
        już nie wychodzi.
          - Bardzo sprytnie. Ten lek 
        wypisuje się osobom, których 
        organizm jest niewydolny. Kto 
        pani o tym powiedział?
          - Sama na to wpadłam. Intuicja 

        mi podpowiedziała.
          - A tego nie podpowiedziała, 
        że się pani sama wyniszcza?
          - Wiem, że długo nie pożyję - 
        mówi moja córka. - Już się z tym 
        pogodziłam.
          - A co będzie z pani 
        dzieckiem?
          - Mama się zajmie. Przecież 
        marzy o tym, żeby mieć Antka 
        wyłącznie dla siebie. Jest o 
        niego zazdrosna. Ja jej tylko 
        przeszkadzam.
          Idiotka! Zamieniłam mieszkanie 
        na dwa mniejsze, żeby wreszcie 
        poczuła się matką. Zaczynała 
        traktować Antka jak brata. Ile 
        razy skarżyła się do mnie, że 
        jej coś zniszczył, pomazał jakiś 
        zeszyt.
          - Antek to twój syn! - mówię 
        ostro.
          - Wiem, że to mój syn, więc 
        daj nam spokój. Pozwól nam żyć!
          - Przecież to ty dzwonisz do 
        mnie.
          - Bo nie mam telefonu i jakbym 
        nie zadzwoniła, już byśmy cię 
        mieli na głowie.
          Usta mojej córki układają się 
        jak do płaczu.
          - Pani Ewo, którego jest 
        dzisiaj? - pyta lekarz, niby ni 
        z gruszki, ni z pietruszki, ale 
        rozumiem, o co mu chodzi. Ma 
        rację, nie pozwala nam wpaść w 
        jałowy słowotok. To był poważny 
        błąd jego poprzednika. Tamten 
        uważał, że mamy być 
        spontaniczne, kończyło się to 
        zwykle awanturą, wyciąganiem 
        jakichś spraw. Ewa zaczynała 
        płakać. W końcu zerwałyśmy ten 
        kontrakt. Lekarz tak nazywał 
        nasze spotkania, zastrzegał też, 
        że w każdej chwili możemy je 
        przerwać. Bo spotkania muszą być 
        spontaniczne. Bardzo lubił to 
        słowo. Ten chyba lubi je mniej, 
        wyraźnie zaczyna sterować naszą 

        rozmową. Może rzeczywiście jest 

        taki dobry, jak o nim mówią.
          - To pan nie wie? - dziwi się 
        moja córka.
          - Wiem, ale chcę usłyszeć od 

        pani.
          - Może to i nie głupi pomysł - 
        próbuję mu pomóc - przecież 
        żyjesz bez kalendarza.
          On lekko się na to krzywi, 
        daje mi poznać, żebym jego 
        rozgrywki pozostawiła jemu.
          - Więc którego? - powtarza.
          - Niech mama odpowie.
          - Ale ja panią pytam.
          - Ale ja przecież nie wiem.
          - To podpowiedzieć? - on na 
        to.
          - Nie potrzeba.  
        5 października 1969 roku. Wtorek.
          - Ile pani dzisiaj wzięła?
          - Jeszcze nie wzięłam.
          - Więc ile pani weźmie?
          - Półtora opakowania.
          - To ile w tabletkach?
          - Trzydzieści pięć tabletek.
          I na to ja, chociaż wiem, że 
        nie powinnam mu tego psuć:
          - Kiedyś chciałam wypróbować 
        ich działanie, wzięłam sześć i 
        byłam chora przez tydzień.
          - Bo nie jesteś przyzwyczajona 
        - stwierdza Ewa - to zwykłe 
        tabletki na przeczyszczenie.
          - Pani też nie, a już na pewno 
        nie jest przyzwyczajone pani 
        jelito grube, które z natury 
        jest bardzo delikatne. Nikt go 
        pani nie wymieni na inne, 
        przynajmniej na tym etapie 
        medycyny.
          Ewa smutno się uśmiecha.
          - Ja wiem. Mnie ciągle boli 
        brzuch.
          - Brzuch ją boli! - wybucham. 

        - Kiedyś tak sobie podrażniła 
        wątrobę, że była żółta. Wezwałam 
        pogotowie. Chyba się nawet 
        przestraszyła, a potem znowu to 
        samo.
          Taka jestem bezradna. Nie chcą 
        jej przyjmować do szpitala, 
        twierdząc, że to przypadek dla 
        psychiatry. Zrobili jej rentgen, 
        zbadał ją chirurg i na tym się 
        skończyło. Nic nie znaleźli. Po 
        długich staraniach udało mi się 
        załatwić wizytę u znanego 
        gastrologa. Umówione byłyśmy z 
        samego rana. Ewa nie zjawiła się 

        pod szpitalem. Była w domu, w 
        tym swoim stanie zupełnego 
        wycieńczenia. Prawie siłą 
        doprowadziłam ją do taksówki. 
        Spóźnione o ponad godzinę 
        weszłyśmy do gabinetu profesora. 
        I to tylko dzięki mojej twarzy, 
        która się dobrze skojarzyła 
        pielęgniarce. Przytrzymała 
        umówionego pacjenta, a my 
        przemknęłyśmy do gabinetu. 
        Profesor zbadał Ewę, potem 
        powiedział to, co mówili już 
        inni. Wyszłyśmy stamtąd. 
        Patrzyłam, jak idzie, czepiając 
        się ściany, a potem na otwartej 
        przestrzeni stąpa niepewnie, 
        prawie nie odrywając nóg od 
        ziemi. Wyglądała jak ciężko 
        chora. Chciałam wziąć ją pod 
        rękę, ale się uchyliła. Na 
        krótką chwilę nasze oczy się 
        spotkały. Jej oczy, w których 
        zawsze mieściło się za dużo. 
        Wszystko jedno: szczęścia czy 
        rozpaczy.
          - Więc ustalamy, że od dziś 
        będzie pani brała o jedną 
        tabletkę dziennie mniej. I 
        będzie to pani zapisywała w 
        specjalnie do tego przeznaczonym 

        zeszycie.
          - To nic nie da - mówi Ewa - 
        ja muszę zwiększać dawki. 
        Zaczynałam od kilku tabletek.
          - A chodzi głównie o to, żeby 
        mieć wklęsłe policzki - wtrącam 
        - broń Boże wypukłe!
          Nie wolno dopuścić do zmiany 
        linii na owalną, świat by się od 
        tego zawalił. Pierwszy dzwonek 
        to była waga, zwykła łazienkowa 
        waga. Zaczęła ją wszędzie wozić 
        ze sobą, nawet jak wyjeżdżałyśmy 
        na sobotę i niedzielę.
          - To ty powiedziałaś, że mam 
        uda jak słoń. To przez ciebie 
        zaczęłam się odchudzać!
          - Kiedy ci tak powiedziałam?
          - Jeszcze w szkole 
        podstawowej. Stale mi docinałaś, 
        że jak chodzę, podłoga się 
        trzęsie.
          - I dlatego woziłaś ze sobą 
        wagę? Myślałam, że to dziwactwo.

          Oczy mojej córki są pełne łez.
          - Bo tak ci było wygodnie!
          - Niczego nie podejrzewałam.
          - Bo wtedy właśnie przestałaś 
        się mną zajmować - łzy spływają 
        jej po policzkach. - 
        Stwierdziłaś, że sama już 
        powinnam dawać sobie radę, bo 
        mam piętnaście lat! Ty mnie 
        porzuciłaś!
          Muszę wstać i podać jej 
        serwetkę. Zawsze, kiedy ona 
        płacze, coś się we mnie kurczy, 
        chciałabym jak mój wnuk schować 
        się pod łóżko. Tym razem lekarz 
        milczy, a powinien się włączyć, 
        skoro miałaby to być jakaś 
        metoda.
          - Ja w twoim wieku... też 
        byłam sama - mówię, bo on dalej 
        milczy.
          - Tym bardziej powinnaś mnie 

        zrozumieć. Mogłaś się nacieszyć 
        swoją babcią, ja prawie nie 
        rozumiem słowa: "rodzina".
          - Bo nie chciałaś rozumieć - 
        odpowiadam twardo - mogłyśmy ją 
        mieć.
          To nie Ewa zniszczyła ten 
        związek. To ja. A jednak mówię 
        to, co mówię. Bo nagle mi się 
        wydaje, że ten obcy człowiek, 
        który nas widzi po raz pierwszy 
        w życiu, już sobie wyrabia o 
        mnie zdanie. Już mnie ocenia, i 
        ta ocena wypada coraz gorzej.
          - Myślisz o swoim facecie?
          Złe oczy mojej córki. Moje złe 
        oczy.
          - A "Witek" nie przejdzie ci 
        przez gardło?
          - Zamiast się nade mną 
        zastanawiać, wolałaś wyjść za 
        mąż.
          Wyciera nos, serwetka jest już 
        mokra. Podaję jej inną z 
        uczuciem, że wypadłam z roli. 
        Niczego już nie przeżywam, 
        jestem tylko nastawiona na swoją 
        obronę. Uważam, że oni oboje są 
        przeciwko mnie.
          - A ty, żeby mi w tym 
        przeszkodzić zaszłaś w ciążę na 
        rok przed maturą! - cedzę swoim 
        obcym głosem.

          - Miałam dokładnie tyle lat co 
        ty, kiedy mnie urodziłaś. Tylko 
        że ja nawet nie wiem: kim był 
        mój ojciec. Zrobiłaś z tego 
        wielką tajemnicę. KIedy cię 
        pytałam, wykręcałaś się, zawsze 
        byłam za młoda. Ale na co? Na 
        co? Teraz sama już mam dziecko i 
        też jestem za młoda.
          - Wróćmy do twojego zdrowia - 
        mówię z uczuciem wewnętrznego 
        dygotu, boję się, że zaraz 
        będzie mi odskakiwała na boki 

        głowa, zawsze się tego bałam 
        przed kamerą. Teraz też jestem 
        przed kamerą, są nią oczy tego 
        obcego człowieka. Obraz w nich 
        odbity nie będzie miał wpływu na 
        moją i tak już wątpliwą karierę, 
        ale może mi zaszkodzć w innych 
        oczach, w oczach mojej córki.
          - Jak jej powiedziałam, że 
        jestem w ciąży, uderzyła mnie w 
        twarz.
          - Przestań!
          - Tylko tyle potrafisz - 
        ciągnie jadowicie Ewa - 
        krzyczeć. Krzyczeć i bić po 
        twarzy.
          - Przestań!
          - Mówię prawdę!
          - Nie byłam surową matką - 
        słowa przychodzą mi z trudem - 
        chciałam ci pewne sprawy 
        wyjaśnić, ale ty oświadczyłaś, 
        że nie zamierzasz rozpocząć 
        życia seksualnego przed maturą.
          - A co ci miałam mówić. 
        Wstydziłam się ciebie.
          - I dlatego, jak cię lekarz 
        pytał, nie umiałaś powiedzieć, 
        kiedy był ostatni okres.
          - Nie mów tego przy panu.
          - Proszę mówić wszystko.
          Nareszcie odzyskał język w 
        gębie. Zadzwonię wieczorem i 
        podziękuję mu za współpracę. 
        Ewa, jakby poznała moje myśli, 
        mówi:
          - Pan jest dwieście 
        dwudziestym piątym lekarzem, 
        który tu przychodzi i ciągle 
        mówimy to samo.
          - To znaczy, co?
          - No, że biorę te proszki.

          - Więc dlaczego je pani 
        bierze?
          - Bo się musi odchudzać - 
        wtrącam. - Żeby nie znajdować 

        pustych opakowań po bisacodylu, 
        wszędzie, za szafą, za lodówką, 
        zamieniłam mieszkanie. Z 
        trzypokojowego przeprowadziłam 
        się do klitki.
          - Ja też.
          - Po prostu większą klatkę 
        zamieniłyśmy na dwie mniejsze.
          - Ale ja mieszkam z dzieckiem.
          - To ja z nim mieszkam - czuję 
        ucisk w okolicy serca - stale 
        jest u mnie. Nie mogę pracować, 
        a utrzymać muszę dwa domy.
          - Na którym jest pani roku?
          Ten sam chwyt, już go 
        rozszyfrowałam. Nie ma na nas 
        pomysłu. Coś tam wyczytał i 
        stosuje mechanicznie. Przedtem - 
        "jaka data", teraz - "na którym 
        jest pani roku".
          - Po raz pierwszy na pierwszym 
        - odpowiada Ewa.
          - A co pani studiuje?
          - Dobre pytanie - mówię z 
        ironią.
          - Pedagogikę specjalną.
          - Będzie się zajmowała 
        kalekami. Jak to oni mówią, 
        rewalidowała je. Ona, rozumie 
        pan, ona!
          - Właśnie ja, tylko człowiek 
        upośledzony może pojąć drugiego 
        takiego człowieka.
          - Człowiek upośledzony - 
        podchwytuję. - Ciekawe 
        określenie. I w twoim 
        przekonaniu ty nim jesteś?
          - Tak, ja nim jestem, mamusiu. 
        Teraz zadaj następne pytanie: 
        dzięki komu?
          - Dzięki sobie, córeczko - 
        odpowiadam tym samym 
        słodko_fałszywym głosem. - Sobie 
        samej zawdzięczasz ten los.
          Telefonuje od sąsiadów, żebym 
        przyjechała po dziecko, bo nie 
        jest w stanie zaprowadzić je do 
        przedszkola. Przecież tego nie 
        można wytrzymać. Ja już nie mogę!

        
          Wystarczy, że drzwi się za nią 

        zamkną, a zaczynam nasłuchiwać 
        telefonu. Kiedy zadzwoni i 
        wezwie mnie do podróży przez 
        całe miasto. Te podróże... przez 
        ostatni rok wiele ich odbyłam, 
        zawsze z uczuciem skurczu w 
        gardle. I przed wizytą w alei 
        Reymonta, i po wizycie. Wchodząc 
        tam, zastawałam ją zwykle w 
        łazience. "Chwileczkę". Nigdy 
        nie otworzyła od razu drzwi. 
        Czasami tylko, zanim nie 
        zniknęła tam z powrotem, zdolna 
        była zamienić ze mną parę słów. 
        "Przecież tak nie można żyć" 
        myślałam z rozpaczą, nie 
        wiedząc, co jeszcze ode mnie 
        zależy, co jeszcze mogłabym 
        zrobić. Przedtem, kiedy Ewa 
        mówiła: "Ratuj mnie, ja ginę. 
        Czuję, że muszę pójść do 
        szpitala", starałam się ten 
        szpital załatwić, teraz wiem, że 
        to nic by nie zmieniło. 
        Dostałaby kroplówkę, która 
        podniosłaby poziom elektrolitów 
        we krwi, potem wróciłaby do domu 
        i zaczęłaby je tracić od nowa.
          - Wiem, że wam obojgu 
        niszczę życie - przyznawała - 
        ale jestem słabym człowiekiem.
          I dlatego, że ona jest 
        słabym człowiekiem, ja muszę 
        tłuc się tramwajami albo 
        wystawać na przystankach. Nie 
        mam samochodu, nigdy nie miałam. 
        Jako socjalistyczna gwiazda 
        filmowa jakoś się go nie 
        dorobiłam. Nawet kiedy więcej 
        grałam w filmie. Zostałam nią 
        przypadkiem. To był początek 
        tysiąc dziewięćset 
        piędziesiątego siódmego roku, 
        ktoś miał mi dostarczyć 
        przesyłkę od ciotki z Anglii. 
        Tym kimś okazał się reżyser 

        filmowy. Rozmawialiśmy chwilę, 
        najpierw stwierdził, że się 
        śpieszy, ale potem powiedział, 
        że napiłby się herbaty. No i 
        przy tej herbacie zaproponował 
        mi rolę czy raczej rólkę w swoim 
        filmie. Miałabym siedzieć na 
        tarasie, w staroświeckiej sukni, 
        z parasolką i melancholijnie 

        patrzeć przed siebie. Początkowo 
        żachnęłam się, ale potem, po 
        jego zapewnieniach, że dawno 
        szukał takiej twarzy jak moja, 
        zgodziłam się.
            - Z kobietami w naszym kinie 
        - powiedział - kiepsko. Nawet 
        mamy parę ładnych, ale zniknął  
        typ kobiety przedwojennej, 
        takiej, wie pani, rasowej, z 
        dobrego domu.
            "Bo je, drogi panie, 
        wymordowano" pomyślałam, ale nie 
        powiedziałam tego głośno.
            - Daję słowo, że zarobi pani 
        na chleb, grając różne hrabianki 
        i dziewczyny ze dworu.
            - A potem podstarzałe 
        hrabiny? - roześmiałam się.
            - Żeby pani wiedziała.
            Scena miała być epizodem, a 
        stała się lejtmotywem filmu. 
        Tajemnicza kobieta, siedząca na 
        tarasie, co jakiś czas pojawiała 
        się i znikała. I nikt dobrze nie 
        wiedział dlaczego. A jednak mnie 
        zauważono. Dostałam zaproszenie 
        na zdjęcia próbne. Poszłam, 
        chociaż nie czułam w sobie 
        żadnego powołania do aktorstwa. 
        Może dlatego poszłam, że do 
        niczego nie czułam powołania. I 
        żeby było śmieszniej, moja 
        pierwsza większa rola to była 
        rola hrabianki. Przenoszono na 
        ekran jedną z powieści 
        Żeromskiego. Długo pamiętałam tę 

        postać, między innymi dlatego, 
        że musiałam się nauczyć jeździć 
        konno. Zakończyło się to 
        upadkiem, skręciłam nogę. Trzeba 
        było przerwać zdjęcia, reżyser 
        był niezadowolony. Omal się nie 
        wycofałam. Ale nie pozwolono mi, 
        bo część materiału została już 
        nakręcona. Film odniósł sukces, 
        miał tak zwaną kasę. W 
        recenzjach wymieniano moje 
        nazwisko, ale przede wszystkim 
        chwalono urodę. Moja kariera 
        filmowa rozwijała się 
        błyskawicznie, jednak środowisko 
        mnie nie zaakceptowało. 
        Traktowano mnie jak amatorkę, a 
        kiedy zdecydowałam się wystąpić 

        w świątyni, jaką jest dla nich 
        teatr, zostałam ukarana. Do dziś 
        śni mi się, że stoję na scenie i 
        widzę pogardliwe twarze kolegów, 
        maszynistów, suflera i gram 
        coraz gorzej, mylę się, nawet 
        seplenię... Moja twarz na 
        okładkach magazynów, na 
        plakatach była mi obca. W życiu 
        prywatnym mam o wiele mniej 
        efektowny wygląd. Kiedyś lekarz 
        pogotowia, zapisując moje 
        nazwisko, powiedział: 
            - Nazywa się pani jak ta 
        aktorka...
            Nie wyprowadziłam go z 
        błędu, bo ja się naprawdę tylko 
        tak nazywałam. Byłam tym 
        człowiekiem z zewnątrz, chociaż 
        z dnia na dzień stałam się 
        sławna. Pisano ciągle o mojej 
        niezwykłej urodzie, o 
        szlachetności rysów i niezwykłym 
        blasku oczu. Dziewczyny zaczęły 
        się czesać jak ja, zrobiła się 
        na mnie moda. Dostałam 
        zaproszenie do Paryża na zdjęcia 
        próbne. Reżyser był bardzo 

        znany, a to podwajało stawkę. 
        Nie dostałam roli. To był 
        pierwszy sygnał, żeby tak nie 
        ufać losowi, który przelotnie 
        się do mnie uśmiechnął. Często 
        mi przecież w przeszłości dawał 
        do zrozumienia, że nigdzie nie 
        jest powiedziane, iż to ja mam 
        być szczęśliwa. Doznawałam 
        przebłysków szczęścia. Jako 
        kobieta, jako aktorka, ale 
        trwało tak krótko, że nigdy nie 
        byłam pewna, czy naprawdę mnie 
        dotyczy... Zawsze była tylko ta 
        uciekająca chwila. Jeden z 
        terapeutów powiedział, że mam 
        przerośnięte poczucie wolności i 
        to mi nie pozwala na włożenie 
        gorsetu, jakim jest związek z 
        mężczyzną lub stała praca. Więc 
        dlaczego teraz czuję się zbyt 
        wiotka, żeby móc bez niego 
        istnieć. Na jakąkolwiek miarę 
        zrobiło się za późno. Znam 
        siebie i wiem, że nie zniosłabym 
        ukłucia jednej szpilki... Do 
        kogo więc mam teraz pretensje, 

        do człowieka bez twarzy? Że nie 
        przyszedł i czegoś za mnie nie 
        postanowił? A czy ten człowiek 
        mógłby cokolwiek w moim losie 
        zmienić? Czy zmusiłby Ewę do 
        normalnego życia? Do zajmowania 
        się dzieckiem? Odpowiedź brzmi: 
        nie... Gdybym znalazła siłę i 
        mogła wyjść z domu albo chociaż 
        wyciągnąć wtyczkę telefonu z 
        gniazdka, być może chociaż na 
        chwilę stałabym się na powrót 
        sobą, a nie matką i babką. Tak 
        się przejęłam swoją nową rolą, 
        że boję się, iż mężczyźni 
        bezpowrotnie odchodzą z mojego 
        życia. Ostatnio nie mam nawet 
        kochanka. To uważne, taksujące 
        spojrzenie, które zawsze było 

        dla mnie wyzwaniem, teraz mnie 
        drażni. A mam trzydzieści 
        dziewięć lat i pozostał mi 
        ostatni rok młodości. I już 
        wiem, jak go spędzę. Na 
        podróżach z górnego Mokotowa na 
        dolny Żoliborz. Koniec. Kropka. 
        Może dlatego, że kiedyś odbyłam 
        inną podróż...
            Dzwoni telefon. Zanim go 
        odbiorę, muszę pokonać 
        wewnętrzny skurcz. Bo jeżeli to 
        ona dzwoni albo jej sąsiadka, 
        żebym natychmiast przyjeżdżała. 
        A ja za dwie godziny muszę być w 
        studiu telewizyjnym. Gram 
        epizodyczną rolę w sztuce 
        Zapolskiej. Może nie odbierać...
            - Cześć, mamo - słyszę, tym 
        razem głos jest naturalny, nie 
        ma w nim ani histerycznej nuty, 
        ani bezgranicznego znużenia, 
        które jest nawet gorsze, bo 
        oznacza, że Ewa nie jest w 
        stanie ani pójść na uczelnię, 
        ani odebrać Antka z przedszkola, 
        jeżeli w ogóle go tam 
        zaprowadziła. - Nie mam 
        pieniędzy.
            - Przecież niedawno dostałaś 
        tysiąc złotych.
            - Miałam wydatki.
            - Za obiady zapłaciłaś?
            - Po co? Tak sobie ułożyłam 
        zajęcia, że nie mam okienka, 
        inaczej nie zdążyłabym po Antka.

            - Bo też sobie wymyśliłaś 
        studia. Jeszcze nie widziałam, 
        żeby jakiś student miał tyle 
        godzin tygodniowo.
            Wiem, że się powtarzam. I 
        ona o tym wie, ale cierpliwie mi 
        tłumaczy.
            - Bo to są studia 
        specjalistyczne, mamo.
            - Mówiłam, żebyś zdawała na 

        uniwersytet.
            - Przecież zdawałam. Jestem 
        za mało zdolna. Uniwersytet to 
        dla mnie za wysokie progi. Ja 
        jestem dobra na Wyższą Szkołę 
        Pedagogiki Specjalnej.
            - Ile ci potrzeba? - pytam z 
        rezygnacją.
            - No... dwieście złotych.
            - I na co to?
            - Oddałam dwie bluzki do 
        farbowania, nie zapłaciłam za 
        przedszkole...
            - Przecież ja płacę za 
        przedszkole. Dlaczego znowu 
        kręcisz. Po co ci te pieniądze?
            - Chcę się uczyć prywatnie 
        angielskiego, chcę znać języki.
            Fala niechęci podpływa mi do 
        gardła. Mam pretensje, że jest 
        taka niedojrzała. Cały ciężar 
        odpowiedzialności za siebie i 
        dziecko zwala na mnie. Co można 
        myśleć o kimś, kto w takiej 
        sytuacji chce się nagle 
        prywatnie uczyć języka. Jest na 
        pierwszym roku studiów, ma małe 
        dziecko i brakuje jej czasu na 
        zjedzenie obiadu. "Musi pani 
        regularnie, o tej samej porze 
        jeść obiady - stwierdził
 
        profesor gastrolog - potrzebuje 
        pani dużo błonnika. Zupy są 
        bardzo ważne." Zupy! Czego mu 
        się zachciewa. Zupa to wróg 
        numer jeden, bo od niej się 
        przecież tyje.
            - Nie stać nas na takie 
        lekcje - odpowiadam znużonym 
        głosem - przynajmniej nie teraz. 
        A poza tym, dzień masz 
        wypełniony.
            - Mogę się uczyć, jak Antek 
        śpi. Ktoś by przychodził.
            - A co ze studiami?

            - Angielski przyda mi się na 
        studiach.
            - Ewa, na miłość boską!
            - No to cześć - zanim 
        zdążyłam coś powiedzieć, 
        odwiesiła słuchawkę.
            Przecież ja w jej wieku... 
        po raz pierwszy ją zobaczyłam. I 
        to nie całkiem z własnej woli. 
        Przedtem nie chciałam jej 
        oglądać, nie chciałam jej też 
        widzieć zaraz po urodzeniu...
            Pozostawiono mnie na stacji 
        z "wypiską" w ręku i 
        powiedziano, że muszę poszukać 
        sobie pracy i mieszkania. W tym 
        miasteczku lub okolicy, ale tylko 
        w promieniu pięćdziesięciu 
        kilometrów. Dalej poruszać mi 
        się nie wolno. Moi Aniołowie 
        Stróże wsiedli z powrotem do 
        "służbowego przedziału". Pociąg 
        ruszył, a ja stałam i patrzyłam 
        za nim, nie bardzo jeszcze 
        rozumiejąc swoją sytuację, co 
        oznaczało to: "poszukać pracy i 
        mieszkania"? Był początek lutego 
        tysiąc dziewięćset 
        pięćdziesiątego roku, a ja 
        miałam na sobie swoje cywilne 
        ubranie, to znaczy płaszcz na 
        watolinie z futrzanym 
        kołnierzem, pod spodem niezbyt 
        grubą spódnicę i sweter. Na 
        szczęście Wiera dała mi ciepłą 
        bieliznę. Stałam na obcej stacji 
        i trzęsłam się z zimna. Obok 
        mnie kręcili się jacyś ludzie, 
        wszyscy ubrani w kożuchy albo 
        grube fufajki, na nogach mieli 
        walonki. Na mnie nie zwracano 
        uwagi. Wyszłam przed dworzec, 
        kiedy już oswoiłam się z myślą, 
        że nikt mnie nie pilnuje. 
        Zobaczyłam dachy niskich 
        drewnianych domków z werandami i 
        rozjeżdżoną saniami ulicę. 
        Ruszyłam przed siebie, po kolei 
        mijając domy pomalowane jaskrawą 
        farbą, zatrzymałam się przed 
        zielonym, może dlatego, że 
        nazywano go kolorem nadziei. 

        Chciałam otworzyć furtkę, ale z 
        ujadaniem przypadły do niej psy. 
        Ten większy przypominał wilka i 

        miał coś bardzo złego w oczach. 
        Firanka w oknie odsunęła się i 
        zobaczyłam czyjąś twarz. 
        Pomachałam ręką. Po chwili na 
        ganek wyszła tęga kobieta, miała 
        narzucony na ramiona bezrękawnik 
        z grubej wełny, a na nogach 
        walonki bez kaloszy.
            - Czego tam? - spytała 
        nieżyczliwie.
            - Szukam pracy - 
        odpowiedziałam, starając się 
        ukryć obcy akcent. Ale ona 
        zauważyła.
            - Nie ma pracy - odrzekła 
        wrogo i zniknęła za drzwiami.
            Ruszyłam dalej. Pukałam 
        jeszcze do kilku domów, ale 
        odpowiedź była taka sama. Tak 
        dotarłam do małego rynku, przy 
        którym mieścił się sklep, 
        magazyn, knajpa i komitet 
        partii. Najpierw wstąpiłam do 
        sklepu, pytając, czy nie 
        potrzebują kogoś do pomocy, 
        potem nagabnęłam magazyniera, 
        zajrzałam do restauracji. 
        Pozostał mi tylko komitet. 
        Mieścił się w niskim budynku 
        przypominającym barak. Wchodziło 
        się do środka po dwu kamiennych 
        schodach bez poręczy. Były 
        bardzo śliskie. W poczekalni 
        zastałam kilku ludzi w 
        rozpiętych kożuchach, z baranimi 
        czapami pod pachą. Kurzyli 
        machorkę. Stanęłam pod ścianą, 
        zajmując sobie kolejkę. Nie 
        odezwałam się i oni się nie 
        odzywali. Czekaliśmy w 
        milczeniu. Mniej więcej po 
        godzinie zostałam sama w 
        poczekalni, sądziłam, że mnie 

        zawołają jak w poprzednich 
        wypadkach, ale drzwi się nie 
        otwierały. Po jakimś czasie 
        zapukałam i weszłam do środka. 
        Za biurkami siedziało dwóch 
        mężczyzn. Starszy o siwej 
        rozczochranej czuprynie i 
        młodszy, rudy z chytrymi oczami. 
        Podeszłam do starszego.
            - W jakiej sprawie? - 
        spytał.
            - Kazali mi znaleźć pracę, 

        ale pracy nie ma. I mieszkania 
        też. Nie wiem, co ze sobą 
        zrobić. Nie mam pieniędzy i 
        jestem za lekko ubrana na taki 
        mróz...
            Mężczyźni spojrzeli po 
        sobie, młodszy się roześmiał.
            - A wy skąd?
            - Ja... Polka.
            - To wiemy, że nie ruska - 
        zniecierpliwił się starszy - 
        skąd się tu wzięłaś?
            Podałam mu swoją "wypiskę", 
        rzucił tylko okiem.
            - Uwolniona - powiedział z 
        naganą. - To szukajcie pracy, 
        szukajcie. My nic do was nie 
        mamy.
            - Ale... Pracy nie ma. I nie 
        mam dokąd pójść.
            - To już nie nasza sprawa. 
        Nie do nas z tym.
            Młodszy przytaknął tym swoim 
        rudym łbem, a starszy, uważając 
        sprawę za zakończoną, zajął się 
        jakimiś papierami. Ale dalej 
        stałam pośrodku biura komitetu 
        obwodowego partii, bo na dworze 
        było minus czterdzieści stopni. 
        Oni obaj zachowywali się, jakby 
        w pokoju oprócz nich nie było 
        nikogo, w końcu jednak moja 
        postawa wywołała w tym starszym 
        gniew.

            - Won! - krzyknął, wskazując 
        mi drzwi.
            Tym razem ruszyłam z 
        miejsca, znalazłam się w 
        korytarzu i przez chwilę miałam 
        pokusę, by w nim pozostać, ale 
        przyszło mi do głowy, że tym 
        dwóm by się to nie podobało. 
        Wyszłam na dwór. Mróz rzucił mi 
        się do gardła, przez chwilę nie 
        mogłam złapać powietrza, oczy 
        łzawiły. Rzęsy pokryły się 
        szronem i moje spojrzenie nie 
        było ostre; ten zamarznięty 
        świat majaczył jak za mgłą. 
        Stałam przed komitetem partii, 
        nie wiedząc co dalej. I nagle 
        pojawiło się we mnie uczucie 
        nienawiści. I nie było ono 
        skierowane ani do konwojentów, 
        którzy mnie tu odstawili, ani do 

        kobiety z zielonego domu, która 
        nie miała dla mnie pracy, ani 
        nawet do starszego mężczyzny, 
        który przed chwilą wyrzucił mnie 
        za drzwi. Ta nienawiść dotyczyła 
        wyłącznie dziecka. To przez nie 
        się tu znalazłam. Komendant 
        obozu uroczyście mnie 
        powiadomił, że moje "przymusowe 
        zasiedlenie aż do odwołania" nie 
        może przypaść dalej niż 
        pięćdziesiąt kilometrów od 
        miejsca, gdzie znajduje się dom 
        dziecka. A ten dom dziecka był 
        tak niedaleko obozu... Gdyby nie 
        to, mogliby mnie odstawić gdzieś 
        dalej, były przecież takie 
        przypadki. Odstawiali tam, gdzie 
        nie ma mrozów przez cały 
        okrągły rok. Kraj Rad ciągnie 
        się przecież bez końca. 
        Dojrzewają w nim nawet 
        pomarańcze i cytryny. Ale te 
        gaje pomarańczowe były dla mnie 
        bezpowrotnie stracone, bo 

        mogłabym chcieć odwiedzić 
        dziecko. Jako uwolniona miałam 
        do tego prawo. Nikt mnie nie 
        pytał, czy chcę z niego 
        skorzystać. Znowu zdecydowano za 
        mnie.
            Stałam na rynku obcego, 
        syberyjskiego miasteczka i 
        przychodziło mi do głowy, żeby 
        iść gdzieś dalej przed siebie. 
        Może chłopi okażą więcej serca 
        dla kogoś takiego jak ja. Ale 
        był to pomysł zbyt ryzykowny, bo 
        to dalej mogło się ciągnąć 
        kilometrami, bez jednej po 
        drodze chaty i mogłabym 
        zwyczajnie zamarznąć. Myśl o 
        szklance czegoś gorącego 
        rozlewała się we mnie ciepłem, 
        które niestety nie mogło mnie 
        ogrzać. Zaczęłam szczękać 
        zębami, palce u nóg piekły z 
        zimna. Ruszyłam przed siebie, 
        spoglądając z nadzieją w okna 
        mijanych domów, ale już do 
        żadnego nie zapukałam. 
        Przewałęsałam się tak kilka 
        godzin, zaczynał zapadać zmrok i 
        mróz stawał się jeszcze bardziej 
        dokuczliwy. Nie czułam już 

        właściwie swojego ciała, a każde 
        wciągnięcie powietrza było jak 
        ukłucie. Przed oczami pojawiły 
        się czerwone płaty. Całe ich 
        roje ulatywały w powietrze. 
        Wydawało mi się, że były wypadki 
        odmrożenia oczu, a to oznaczało 
        ślepotę. Tak mnie to przeraziło, 
        że zapukałam do jakiegoś domu, a 
        raczej lepianki z jednym słabo 
        oświetlonym okienkiem. Chyba w 
        środku paliła się świeca. Moje 
        pukanie nie dało rezultatu, 
        zaczęłam więc walić w drzwi 
        pięściami. Osłabłam z wysiłku, 
        plecy oblał mi gorący pot i 

        ubranie od razu zesztywniało. 
        Drzwi się otworzyły. Zobaczyłam 
        bardzo starą kobietę. Twarz 
        miała tak pomarszczoną, że 
        zamiast oczu widoczne były tylko 
        podłużne zmarszczki. Wysłuchała 
        mojej prośby.
            - Biedna jesteś, córeczko - 
        wymamrotała bezzębnymi ustami - 
        ale jak cię przyjmę, nie będę tu 
        miała życia. Tu nie chcą takich 
        jak ty, przepędzają...
            - Tylko jedną noc - 
        błagałam, gotowa przed nią 
        uklęknąć - rano sobie pójdę.
            Być może by się zgodziła, 
        ale w tym momencie
 odezwały się 
        dzwonki sanek. Kobieta 
        przestraszyła się i zamknęła 
        drzwi. Wybiegłam na drogę wprost 
        pod końskie kopyta. Koń stanął 
        dęba, sanie przyhamowały ostro.
            - Komu to życie niemiłe? - 
        usłyszałam śpiewny głos.
            - Proszę o pomoc!
            - Kto prosi?
            - Uwolniona...
            Wtedy sanie ruszyły, 
        wymijając mnie z daleka. 
        Zrozumiałam, że nikt mi nie 
        pomoże. Wlokłam się przed siebie 
        w ciemność. Miasto się już 
        kończyło. Po dość długiej 
        przerwie zobaczyłam zarys 
        jakiegoś budynku bez okien. Na 
        drzwiach wisiała kłódka. Skobel 
        ledwo się trzymał, pchnęłam więc 
        drzwi i wpadłam do środka. Było 
        prawie tak samo zimno jak na 

        dworze, nie miałam jednak siły 
        iść dalej. Wczołgałam się pod 
        stertę desek, zwinęłam się w 
        kłębek i prawie natychmiast 
        zasnęłam. Rano byłam 
        zesztywniała, ale żywa. 

        Odszukałam w śniegu skobel, 
        włożyłam go na dawne miejsce i 
        ruszyłam w stronę miasteczka. 
        Wiedziałam, że jeżeli dzisiaj 
        czegoś nie znajdę, będzie się to 
        równało mojej śmierci. Drugiej 
        takiej nocy z pustym żołądkiem 
        nie wytrzymam. Przychodziła mi 
        nawet myśl, żeby wrócić do 
        obozu. Ale nie miałoby to sensu, 
        zatrzymano by mnie przy bramie. 
        Podobno były takie przypadki, a 
        kogoś, kto mimo wszystko nie 
        chciał odejść, zagryzły 
        poszczute psy. Nagle 
        przypomniałam sobie, że mam w 
        kieszeni bezpłatny bilet 
        docelowy. Upoważniał mnie do 
        dwóch przejazdów w miesiącu, tam 
        i z powrotem. Chciałam teraz 
        jechać "tam", a to tam, to było 
        miasteczko, w którym mieścił się 
        dietdom. Jechałam nie więcej niż 
        pół godziny, ale w pociągu było 
        dość ciepło, a z pewnością dużo 
        cieplej niż na zewnątrz. Ktoś mi 
        wskazał budynek. Był szary, 
        smutny, pomyślałam, że ma w 
        sobie coś więziennego. Nie 
        myliłam się, przecież mieszkały 
        w nim więzienne dzieci... 
        Weszłam na schodki i zadzwoniłam 
        do drzwi. Po chwili otworzyło 
        się okienko i zobaczyłam szeroką 
        twarz jakiejś kobiety. Na głowie 
        miała szarą chustkę, pod którą 
        schowane były włosy.
            - Do dziecka - powiedziałam 
        i pokazałam jej swoją "wypiskę".
            Kobieta przestudiowała ją, 
        potem otworzyła drzwi. Buchnęło 
        na mnie ciepło. Jest to ostatnie, 
        co pamiętam. Ocknęłam się w 
        jakimś pomieszczeniu, leżałam na 
        kozetce. Nie miałam na sobie 
        płaszcza. Chciałam usiąść, ale 
        nie starczyło mi sił. Byłam tu 
        sama. Puste ściany, sufit. 
        Wyobrażałam sobie, że zostałam 

        znowu aresztowana i ta myśl mnie 
        uspokajała. Oznaczało to, że 
        ktoś się znowu będzie o mnie 
        troszczył, ktoś mi przydzieli 
        miskę zupy i ciepłe ubranie. 
        Weszła gruba kobieta w szarym 
        fartuchu, w ręku trzymała 
        talerz. Ta zupa była dużo lepsza 
        niż obozowa, to była 
        najsmaczniejsza zupa mojego 
        życia.
            - Już dobrze się czujesz? - 
        spytała kobieta. A ja się 
        rozpłakałam. Ona patrzyła na 
        mnie ze współczuciem, ale nie 
        próbowała mnie pocieszać. 
        Powiedziała tylko: 
            - Pójdę po twoją córeczkę.
            To, że za chwilę zobaczę 
        dziecko, było czymś najgorszym w 
        mojej nowej sytuacji. Być może 
        nie pamiętałam już tak dobrze 
        poprzedniego dnia; kiedy koszmar 
        mija, nie można go sobie 
        wyobrazić. Pojawiła się we mnie 
        myśl o ucieczce, ale nie miałam 
        tu ani płaszcza, ani butów. 
        Drzwi otworzyły się i ta sama 
        kobieta wprowadziła dziecko. 
        Miało dużą, niemal kwadratową 
        głowę ogoloną do gołej skóry, ta 
        skóra była sina, tak samo sina 
        była górna warga i kąciki ust. W 
        trójkątnej twarzy ze spiczastym 
        podbródkiem umieszczone były 
        ogromne, jakby trawione gorączką 
        oczy. "Hiszpańskie oczy" - 
        pomyślałam ze zdziwieniem. 
        Pomyślałam też, że to wszystko 
        to jakaś pomyłka.
            Dziecko trzymało kurczowo 
        kobietę za rękę i widać było, że 
        nie zechce jej puścić. Kobieta 
        przykucnęła przy nim. Przemówiła 
        łagodnie: 
            - No, mama do ciebie 
        przyjechała... idź, pocałuj 
        mamusię...
            Dziecko nie ruszyło się z 

        miejsca. Kobieta podprowadziła 
        je bliżej, wyswobodziła się z 
        jego uścisku i powiedziała: 
            - Najlepiej jak zostaniecie 
        same...
            Drzwi się za nią zamknęły, a 

        dziecko stało w tym miejscu, w 
        którym je pozostawiła. Patrzyło 
        na mnie ogromnymi oczami.
        
            - Co pan taki zmarznięty? - 
        pytam, bo doktor chucha w ręce.
            - Zimno. Zimno i mokro.
            - Niż idzie. Moje kolano mi 
        to mówi.
            - No, lekko za wcześnie. 
        Obliczyłem sobie, ile pani ma 
        lat.
            - Ale mam też przeszłość.
            On uśmiecha się, twarz mu 
        się wtedy zmienia, znika ta 
        sztuczna trochę powaga i 
        nakierowanie na drugiego 
        człowieka.
            - A kto jej nie ma - mówi - 
        tej przeszłości.
            - Moja córka. Chciałam ją 
        ochraniać. I to był chyba błąd.
            - Będziemy go naprawiać.
            W nagłym odruchu pochylam 
        się w jego stronę, jakbym 
        chciała go dotknąć.
            - Ale ja nie wiem... ja się 
        tak boję...
            Patrzy na mnie już bez 
        uśmiechu.
            - Kiedy zadzwoniła pani do 
        mnie, powiedziała pani, że muszę 
        ratować jej córkę, a ja uważam, 
        że was obie.
            - Ja... to nieważne.
            - Źle, pani Anno. Fatalnie. 
        To początek choroby pani córki.
            Myli się. Bardzo się myli. 
        Witek też tak mówił. Że muszę 
        zostawić ją samej sobie. I 

        dopóki to się nie stanie, jej 
        choroba będzie się pogłębiała. 
        Ale nie mogłam... Powiedział coś 
        takiego, że kiedy ją zostawię, 
        wyjadę do innego miasta, nie dam 
        jej adresu, zacznie być dorosła 
        albo zginie. A przy mnie zginie 
        na pewno. Ale do tego innego 
        miasta chciał wyjechać razem ze 
        mną. W końcu wyjechał sam, żeby 
        się ze mnie wyleczyć. Tak jakoś 
        jest, że wszystkie moje związki 
        ocierają się o chorobę... 
        Najgorsze jest to, że po jego 
        wyjeździe nic się nie zmieniło. 

        Ja i ona szarpiemy się tak samo, 
        tylko jestem jeszcze bardziej 
        samotna.
            - Ktoś mi to już mówił...
            - I miał rację. Musi pani 
        znaleźć w sobie siłę, żeby ją 
        odepchnąć. Wiem, że będzie pani 
        ciężko, że będzie pani 
        cierpiała, ale przecież zrobi to 
        pani dla niej.
            - Nie ma jej - spoglądam na 
        zegarek - widzi pan, spóźnia się 
        już pół godziny.
            - Spokojnie, pani Anno. 
        Zapali pani?
            - Nie, ja nie palę - 
        odpowiadam i zaraz dodaję - a 
        może jednak.
            On częstuje mnie papierosem, 
        podaje mi ogień. Jest w tym 
        trochę za grzeczny, to mnie 
        irytuje. Tak jak irytowała mnie 
        układność Witka.
            - Może za wcześnie jeszcze 
        na pełną diagnozę - mówi - ale 
        uważam, że to jej wyniszczanie 
        się ma związek z panią.
            - Pan się myli. Przecież jej 
        choroba ma nazwę. Anorexia 
        nervosa. To znaczy: odchudzić 
        się do kości. Jeden z lekarzy 

        powiedział mi, że choroba 
        przechodzi około dwudziestego 
        piątego roku życia, ale tylko 
        piętnaście procent chorych go 
        osiąga. Umierają z wycieńczenia.
            - To nie to, ona powtarza 
        pani życie.
            - Przecież nic o mnie nie 
        wie. Nie ma pojęcia o moim 
        piekle.
            - Robi to podświadomie. Jest 
        taka teoria, że los to często 
        matryca życia matki, babki, 
        kogoś z tak zwanego kodu. Ten 
        kod w waszym przypadku to: 
        cierp! Musisz cierpieć! To jest 
        ta zaszyfrowana wiadomość, którą 
        przekazała pani córce.
            - Moja babcia, na przykład, 
        była szczęśliwą osobą. Kochana 
        przez wszystkich, otaczana 
        szacunkiem, opieką. Umarła, 
        mając wokół siebie wszystkie 
        swoje dzieci. I wie pan, jaka to 

        była data? 31 sierpnia 1939 
        roku.
            - Przeskoczyła pani o jedno 
        oczko. Dlaczego? Nie chciała 
        pani mówić o matce?
            - Mało o niej wiem - mówię 
        lekko zniecierpliwiona - wróćmy 
        raczej do mojej córki. Przecież 
        to absurd, żeby tabletki na 
        przeczyszczenie niszczyły życie 
        trojga osób.
            - Tabletki to tylko skutek. 
        Kiedy odnajdzie się przyczynę, 
        trzeba będzie pomyśleć o 
        leczeniu. Teraz jeszcze nie 
        wiadomo, co jest tym lekarstwem.
            Strząsa popiół do 
        popielniczki, pochyla się, bo 
        popielniczka stoi bliżej mnie. 
        Widzę jego rękę wysuwającą się z 
        mankietu koszuli, jest 
        umięśniona, pokryta ciemnym 

        zarostem. Lubię takie ręce u 
        mężczyzn.
            - Przecież już panu 
        powiedziałam, że jej choroba 
        została zdefiniowana
 i opisana w 
        księgach medycznych.
            - To nie jest to - upiera 
        się - powtarzam: ona utożsamia 
        się z panią i to do takiego 
        stopnia, że jej osobowość jest 
        zaburzona. W tym samym wieku co 
        pani urodziła dziecko. Rozstała 
        się z ojcem dziecka, bo pani 
        sama ją wychowywała.
            - Absurd! - wybucham. - A 
        poza tym, ona ma syna.
            - Dlatego nie umie go 
        kochać.
            - A dziewczynkę by umiała?
            - Bardzo możliwe.
            - Wie pan, co o tym myślę?
            Uśmiecha się.
            - Że jestem śmieszny?
            - Mniej więcej.
            Poważnieje.
            - Ona wyniszcza się, bo chce 
        zniwelować tę różnicę między 
        wami. Różnicę osiemnastu lat. 
        Chce się postarzyć, dorównać 
        pani fizycznie.
            Ona chce się upiększyć. W 
        swoim chorym pojęciu. Potrafi 
        wstać o piątej rano, żeby zrobić 

        staranny makijaż. I żeby to 
        było przynajmniej dla kogoś. Nie 
        widzę przy niej żadnego chłopca. 
        Chociaż, tak pół roku temu 
        kręcił się jakiś piegowaty z 
        gitarą. Przypadkowo, na jakichś 
        kartkach, znalazłam jej wiersze. 
        Było tam coś o tym, żeby 
        wytrwale wspiąć się na szczyt 
        nosa i miękko spaść na łąki 
        piegów. Wiersz nosił tytuł: 
        "Mapa twarzy".

            - Wie pan, ona pisze 
        wiersze. Pokażę je panu, tylko 
        jakby pan usłyszał, że ona 
        idzie... Nie może wiedzieć, że 
        je znalazłam.
            - Dlaczego?
            - Bo mi ich nie pokazała.
            - Ale może je pani 
        podrzuciła? Gdzie one leżały?
            - Na dnie jej szuflady. 
        Wiem, że to straszne, ale ja się 
        nie mogę powstrzymać od takich 
        kontroli. Teraz, kiedy mieszkamy 
        osobno...
            Wyjmuję z szuflady zapisane 
        ręcznie kartki i czytam: 
            "Rozmowa z demonem"
            Kochany demonie@ pozwól 
        zrobić mi coś dobrego@ zaśnij na 
        moment@ przecież tak ci u mnie 
        wygodnie@ obiecuję@ obudzę cię 
        kiedy będziesz potrzebny.@
            - Co pan o tym myśli?
            Przez chwilę nic nie mówi i 
        czuję coś jak zażenowanie, po co 
        go o to pytam. To przecież nie 
        ma, nie może mieć znaczenia.
            - Pani córka ma talent - 
        odpowiada wreszcie.
            - Trudno powiedzieć, 
        wszystkie młode dziewczyny piszą 
        wiersze, ja też pisałam.
            - Pisała pani, a jednak!
            Uśmiecham się.
            - A pan ciągle porównuje? To 
        nie ma sensu, naprawdę. 
        Najpiękniejszy wydaje mi się 
        ten: "Witraże" 
            Najważniejsze są drobiazgi@ 
        okruszki, odłameczki@ z nich 
        buduję witraże życia@ 
        szaro_buro_popielate witraże...@ 
            Widzi pan, takie są witraże 

        życia mojej córki...
            - Co panią niepokoi w tych 
        wierszach, pani Anno? Jest pani 

        jakby przestraszona.
            - Tak, boję się - odpowiadam 
        - bo czytając to, co napisała, 
        uświadamiam sobie, jak w gruncie 
        rzeczy mało wiem o mojej 
        córce...
        
            Po wyjściu z dietdomu nie 
        bardzo wiedziałam co dalej. 
        Dokąd iść? Na dworzec? Po co? 
        Nie było sensu wracać do 
        miasteczka, w którym spędziłam 
        najbardziej koszmarny dzień, 
        jaki sobie można wyobrazić. 
        Najbardziej koszmarny pierwszy 
        dzień wolności, trzeba dodać. 
        Tutaj wszystko zawiera w sobie 
        jakiś element kłamstwa, tutaj 
        nawet wolność nie jest 
        wolnością, a tylko innym 
        rodzajem uwięzienia. Ani w 
        obozie, ani nawet na Łubiance, 
        gdzie przetrzymywano mnie w 
        pojedynczej celi, nie czułam się 
        tak zagubiona i nieszczęśliwa. 
        Nazwa miasteczka wpisana była w 
        dokumencie, który nosiłam przy 
        sobie. Było tak zwane miejsce 
        docelowe, mogłam w nim pozostać 
        albo poszukać innego miejsca, w 
        promieniu pięćdziesięciu 
        kilometrów oczywiście... 
        Włóczyłam się po ulicach, nie 
        mając żadnego mądrego pomysłu. 
        Raz jeden zaczepiłam przechodnia 
        i zadałam mu pytanie o pracę, 
        nawet nie odpowiedział. Znowu 
        byłam zmarznięta i głodna, 
        chociaż mróz utrzymywał się w 
        granicach minus dwudziestu 
        stopni. Mijając budynek, w 
        którym mieściła się restauracja, 
        poczułam zapach grochówki. 
        Zrobiło mi się słabo. Pustka w 
        brzuchu zmuszała do jakiegoś 
        działania, obeszłam ten dom i 
        przez okno zajrzałam do środka. 
        Zobaczyłam staroświecką kaflową 
        kuchnię, na której stały potężne 
        sagany. Wokół nich uwijało się 
        dwóch mężczyzn w białych 
        fartuchach i prostokątnych 

        wysokich czepkach na głowach. Z 
        boku siedziała na stołeczku 
        stara kobieta i obierała 
        kartofle. Zamajaczyło mi w 
        głowie, że kiedyś w jakiejś 
        książeczce dla dzieci widziałam 
        podobny obrazek, ale tamto było 
        takie odległe. Cofnęłam się, nie 
        chcąc, żeby mnie ktoś zobaczył. 
        Wybrałam moment, kiedy kobieta 
        została sama, i zakradłam się do 
        kuchni. Chwilę patrzyła na mnie 
        bez słowa, ja też nic nie 
        mówiłam.
            - Głodna? - spytała 
        wreszcie.
            Skinęłam głową.
            - Poczekaj na dworze.
            Natychmiast się wycofałam. 
        Przykucnęłam przy schodkach, 
        wyobrażając sobie, że w ten 
        sposób będę mniej widoczna. Po 
        kwadransie kobieta wyniosła mi 
        talerz zupy. Podała mi kromkę 
        chleba i łyżkę. Zupa była bardzo 
        gorąca, jedząc parzyłam sobie 
        usta, nie zważałam na to. 
        Musiałam się śpieszyć. Kobieta 
        zabrała talerz i powiedziała: 
            - Ale nie przychodź więcej.
            Dzień powoli się kończył, a 
        ja nie miałam pojęcia, gdzie 
        będę spała tej nocy. Krążyłam po 
        pustoszejących ulicach. W oknach 
        zapalały się już światła. Byli 
        tam jacyś ludzie. Uczucie 
        osamotnienia dokuczało mi może 
        bardziej niż mróz. Znowu 
        pomyślałam o powrocie do obozu. 
        Tam była Wiera. Ale nawet ona 
        nie mogłaby mi pomóc. Strażnicy 
        by mnie do niej nie dopuścili.
            Stojąc przed jakimś domem, 
        postanowiłam spróbować 
        szczęścia. Otworzyłam furtkę. 
        Nie było żadnego psa, weszłam 

        więc za ogrodzenie i wkrótce 
        znalazłam się przed drzwiami. 
        Nacisnęłam pierwszy z brzegu 
        dzwonek. Po chwili usłyszałam 
        szuranie.
            - Kogo tam niesie? - odezwał 
        się męski głos.
            - To ja - odpowiedziałam 
        trochę bez sensu, ale było to 

        najkrótsze zdanie, jakie mogłam 
        wymyślić. Może tym razem mój 
        akcent mnie nie zgubi. Ostatnio 
        przeklinałam go w duchu.
            Drzwi się otworzyły. 
        Zobaczyłam starszego już 
        mężczyznę w dziwnej czapeczce na 
        głowie i drucianych okularach, 
        siedzących na samym czubku nosa. 
        Chwilę na siebie patrzyliśmy.
            - Zmarzła, ha? - spytał.
            Skinęłam głową.
            - Przyszła do Kalininów? A 
        ich nie ma. U córki. Wnuk się 
        narodził. Wrócą jutro.
            Milczałam, uważając, że to 
        jest w mojej sytuacji najlepsze. 
        Mężczyzna przyglądał mi się.
            - Niech wejdzie - powiedział 
        - ogrzeje się, a potem 
        pomyślimy.
            Nagle znalazłam się w 
        ciepłej, czystej kuchni. Na mój 
        widok z pieca zeskoczył kot i 
        zaczął mi się ocierać o nogi. 
        Pogładziłam go z uczuciem 
        dławienia w gardle, to była 
        pierwsza istota, która mnie od 
        razu zaakceptowała.
            - No, niech siada, zaraz 
        dostanie herbaty. Może to ta 
        kuzynka, co miała przyjechać z 
        Omska?
            Skinęłam potakująco głową.
            - A co to tak nic nie mówi? 
        - spytał podejrzliwie mężczyzna.
            Pokazałam na swój policzek.

            - Ząb boli? Z zębami to nie 
        żarty. Niech wypije herbatę i 
        idzie spać na górę. Klucz pod 
        słomianką.
            Poszłam na tę górę i po raz 
        pierwszy od paru lat spałam w 
        normalnej pościeli. W pokoju nie 
        było napalone, ale pierzyna 
        grzała. Obudziły mnie 
        podniesione głosy. To wróciła 
        rodzina Kalininów i głośno 
        wyrażała niezadowolenie z mojej 
        obecności. Wyciągnęli mnie z 
        łóżka, najpierw sprawdzili, czy 
        nic nie zginęło, a potem kazali 
        mi się wynosić. Łatwowierny 
        sąsiad z dołu odprowadzał mnie 
        wzrokiem. Na niego też 

        nakrzyczeli. Milczał. I tak go 
        zapamiętałam. Tego dnia mróz był 
        trochę większy i znowu miałam 
        uczucie, że powietrze zamarza mi 
        w płucach. Byłam głodna. 
        Stanęłam przed domem dziecka z 
        uczuciem, że wszystko się 
        wewnątrz mnie trzęsie. Według 
        regulaminu powinnam zjawić się 
        za dwa tygodnie; ta sama 
        kobieta, co poprzednio, zawahała 
        się, ale zaprowadziła mnie do 
        pokoiku, który już znałam. 
        Nadałam mu nazwę nagiego pokoju. 
        Zostawiła mnie samą, a po chwili 
        przyniosła talerz zupy.
            - Zaraz przyprowadzę dziecko 
        - rzekła.
            Chciałam ją powstrzymać, ale 
        instynkt mnie ostrzegł, żeby 
   
     tego nie robić. Gdybym 
        powiedziała, że nie chcę widzieć 
        córki, straciłabym prawo bywania 
        tutaj. A to był jedyny ratunek.
            I tym razem uderzyła mnie 
        brzydota dziecka. Sinofioletowy 
        kolor czaszki i taki sam kolor 

        skóry pod nosem już na pierwszy 
        rzut oka odstręczał. Ono 
        patrzyło na mnie tymi swoimi 
        oczami i nagle wydało mi się, że 
        czyta w moich myślach. 
        Przestraszyłam się, że na mnie 
        doniesie, więc przykucnęłam przy 
        nim. Odsunęło się i przywarło do 
        opiekunki.
            - No, przytul się do mamusi 
        - mówiła ta przyjaźnie. - Do 
        Koli przyjeżdża mama, do Saszy i 
        do ciebie też przyjechała. 
        Mamusia cię bardzo kocha...
            Ale dziecko nie chciało się 
        przytulić. Jak za pierwszym 
        razem kobieta zostawiła nas 
        samych i jak wtedy spędziliśmy 
        ten czas w milczeniu. Ono na 
        swoim miejscu, pośrodku pokoju, 
        w postawie na baczność, i ja na 
        kozetce. Czas widzenia się 
        skończył, musiałam wyjść na 
        mróz. Straszono mnie nim w  
        obozie, ale czym jest, naprawdę 
        zrozumiałam dopiero po wyjściu 
        na wolność, jak wiadomo, 
        niezupełną. Nie mogłam wrócić 

        tam, skąd przyjechałam. Musiał 
        minąć jakiś czas. Jaki, nikt 
        chyba tego dokładnie nie 
        wiedział. Powiadomiono mnie 
        tylko, że po znalezieniu pracy 
        mam się zameldować w komendzie 
        miejscowej milicji i tam 
        dowiadywać się o termin 
        uwolnienia zupełnego. Oznaczało 
        ono powrót do domu... To mi 
        nasunęło myśl, żeby stawić się w 
        tej komendzie, zanim jeszcze 
        znajdę pracę. Ale pomysł nie był 
        dobry, po prostu mnie odesłali. 
        A kiedy tłumaczyłam, że nikt 
        mnie nie chce zatrudnić, 
        natykałam się na wruszenie 
        ramion. Tę noc i kilka 

        następnych spędziłam w piwnicy, 
        do której wczołgiwałam się przez 
        wybite okno. Były tam jakieś 
        worki, one posłużyły mi za 
        posłanie. Nakrywałam się starym 
        wiklinowym koszem i innymi 
        rupieciami. Prawie nie czułam 
        zimna, kiedy wreszcie udawało mi 
        się zasnąć. Najgorzej było rano, 
        trzeba było wstać i wyjść. 
        Codziennie zachodziłam do 
        smutnego budynku, jak go w 
        myślach nazywałam, i dostawałam 
        talerz gorącej zupy. Widywałam 
        też dziecko. Nasze stosunki nie 
        uległy zmianie. Dziecko musiało 
        wyczuwać moją niechęć, bo wcale 
        się do mnie nie garnęło. Jedno 
        tylko się wyjaśniło, to dziwne 
        zabarwienie głowy brało się z 
        mazidła, którym smarowano 
        wszystkie dzieci. Podobno 
        zapobiegało krostom, których 
        dostaje się z braku witamin. 
        Dziecko źle wyglądało i ja 
        wyglądałam coraz gorzej. Byłam 
        brudna. Mój płaszcz zupełnie się 
        zniszczył, w kilku miejscach 
        rozdarł się i wyłaziła z niego 
        watolina. Po tygodniu opiekunka 
        z domu dziecka, która miała na 
        imię Wala, pozwoliła mi się umyć 
        w łazience. Długo stałam pod 
        prysznicem. Leciał z niego 
        niemal ukrop i czułam, jak 
        wychodzą ze mnie całe pokłady 
        zimna. Stopy, odmrożone w czasie 

        podróży do gułagu, teraz 
        popuchły, a duży palec u nogi 
        zaczął ropieć. Wala to zobaczyła 
        i zawołała felczerkę.
            - Może się wdać gangrena - 
        rzekła tamta - jak już się nie 
        wdała. Przyjdź w piątek, będzie 
        u nas lekarz, coś zaradzi.
            Do piątku było jeszcze kilka 

        dni, ale i tak nie miałam innego 
        wyjścia. Włóczyłam się po 
        miasteczku, a kiedy się 
        ściemniało, wchodziłam do swojej 
        piwnicy. W czasie tych wędrówek 
        myślałam o niej jak o 
        największym szczęściu.
            Lekarz amputował mi palec i 
        nakazał felczerce zmieniać 
        opatrunki. Nie mogłam włożyć 
        buta więc kobiety z domu dziecka 
        dały mi grubą wełnianą skarpetę. 
        W biały dzień, kuśtykając, 
        dotarłam do domu, w którym 
        znajdowała się moja piwnica. Tym 
        razem weszłam do niej przez 
        drzwi. Były otwarte. Wiele 
        ryzykowałam, ale było mi już 
        wszystko jedno. Nakryłam się 
        wiklinowym koszem i drzemałam. 
        Wydawało mi się, że mam 
        gorączkę. Dziwne, ale ani w 
        ciągu tego dnia, ani przez 
        następne nikt do piwnicy nie 
        wchodził. Nie ruszałam się z 
        niej, bo właściwie nie miałam 
        siły. Nie czułam głodu, ale 
        dręczyło mnie pragnienie. To 
        pragnienie chociażby jednej 
        kropli wody było 
        najwymyślniejszą torturą. Ja 
        się niemal do tej kropli 
        modliłam. Potem to także 
        osłabło, rozmyło się w gorączce. 
        Straciłam rachubę czasu, dzień i 
        noc się właściwie nie różniły. W 
        końcu jednak się ruszyłam, po 
        tym, jak wróciła mi przytomność. 
        Czułam się bardzo osłabiona, z 
        trudem trzymałam się na nogach. 
        Był wieczór, tym lepiej, bo jak 
        ja musiałam wyglądać. Płaszcz 
        pobrudził się pyłem węglowym, na 
        nodze ta skarpeta. Zadzwoniłam  
        do drzwi domu dziecka. Otworzyła 
        mi nieznana osoba, ale musiała o 

        mnie słyszeć, bo wpuściła mnie 
        do środka i zaprowadziła na 
        zaplecze. Była tam Wala i kilka 
        innych kobiet. Obstąpiły mnie i 
        zaczęły się nade mną użalać. Tej 
        nocy pozwoliły mi zostać, spałam 
        w małej komórce przy kuchni. 
        Jedna ściana grzała, przywarłam 
        do niej plecami i to ciepło było 
        jak powrót do życia.
        
            Dzwoni telefon. Pokonując 
        wewnętrzny opór, podnoszę 
        słuchawkę.
            - Cześć, mamo. To ja.
            - Znalazłaś pieniądze?
            - TAk, dziękuję. O której 
        byłaś?
            - Zaraz po dwunastej.
            - To się prawie minęłyśmy.
            - Jak Antek?
            - Ma katar.
            - Znowu. Chyba go za lekko 
        ubierasz.
            - To raczej ty za ciepło. To 
        jest dziecko, rusza się, biega, 
        jemu jest zawsze cieplej niż 
        tobie. No to pa, zaraz 
        przychodzi do mnie koleżanka. 
        Muszę lecieć, jestem na rogu, 
        ten bliższy automat zepsuty.
            - A masz czym ją przyjąć?
            - Wpadnie tylko po notatki.
            - Trzeba mieć coś w domu dla 
        gości.
            - Przecież do mnie nikt nie 
        przychodzi.
            Po tych słowach czuję ucisk 
        pod sercem. Jak my żyjemy. Jak 
        ona żyje. Dni mijają, trudno je 
        od siebie odróżnić. Co było w 
        poniedziałek? To samo co we 
        wtorek, w piątek... Ona była tam 
        z dzieckiem, ja tutaj, u siebie. 
        Zwykłe dni powiązane w różaniec 
        bólu, który zaczynam odmawiać z 
        przyzwyczajenia...
            - Bo żyjesz jak odludek - 
        mówię. - Co ty robisz całymi 
        wieczorami?
            - Gapię się w akwarium, 
        oboje się gapimy z Antkiem. To 

        taki inny świat...
            - Też znaleźliście sobie 
        zajęcie. Wiesz, chyba wam kupię 

        telewizor. Antek powinien 
        oglądać dobranocki. Są takie 
        zabawne dwie laleczki. Jacek i 
        Agatka.
            - Przecież wczoraj 
        narzekałaś, że nie masz za co 
        kupić sobie butów na zimę.
            - Coś tam wyskrobię.
            - Nie, mamo, dziękuję. Zaraz 
        mi wypomnisz, że cię tylko 
        naciągam. Ja i tak nie będę 
        miała czasu niczego oglądać. 
        Muszę się uczyć.
            - Albo chorować.
            - Albo chorować - powtarza 
        wrogo i odwiesza słuchawkę.
            Nie może być dobrze. Chwile 
        czułości zawsze są potem 
        unieważniane szorstkim słowem, 
        złym spojrzeniem. A przecież 
        obie się staramy. To, że Ewa 
        przychodzi na rozmowy z 
        lekarzem, to przejaw jej dobrej 
        woli. To nieprawda, że ją 
        szantażuję. I tak bym jej dawała 
        pieniądze. Wie o tym. Ona chce 
        naprawiać to, co jest 
        najtrudniejsze: nasze wzajemne 
        stosunki. Każdy taki gest z jej 
        strony porusza we mnie strunę 
        miłości, tak nieustępliwą do tej 
        pory.
            Tamten moment, kiedy 
        pielęgniarka podała mi 
        noworodka, coś we mnie zmienił. 
        Jakby się otworzyły zatrzaśnięte 
        drzwi.
            - Chłopiec - powiedziała.
            I nagle poczułam się matką. 
        Matką ich obojga. Przez otwarte 
        na oścież drzwi wchodzili 
        oboje... Dziewiętnaście lat coś 
        mi nie pozwalało uznać własnego 

        macierzyństwa. To nieprawda, że 
        nie byłam zdolna do miłości. To 
        fakty ją niszczyły, fakty, 
        których nie byłam w stanie 
        wymazać z pamięci. Na początku 
        to ja byłam zależna od mojej 
        córki, to ja zabiegałam o jej 
        względy, bo przecież jej 
        istnienie gwarantowało mi łyżkę 
        strawy. Potem nasze role się 
        odmieniły, ona mnie bezskutecznie 
        przez wiele lat 

        poszukiwała. Teraz nastąpiła 
        równowaga. Ale ona pamięta 
        swoje, a ja swoje. Jak z tego 
        wyjść. Jak zatrzymać to wirujące 
        koło pamięci. Przez wiele lat 
        istniałam w hermetycznym 
        świecie, w świecie pojedynczym. 
        Wokół mnie poruszali się ludzie, 
        istniałam we wzajemnych z nimi 
        relacjach, ale odchodziłam bez
 
        żalu. Tak naprawdę blisko nie 
        byłam z nikim od czasów Wiery... 
        W domu rodzinnym, w którym 
        spędziłam pierwsze dziesięć lat 
        życia, nie było intymnej 
        atmosfery, moi rodzice chowali 
        mnie metodycznie, wkładając w to 
        dużo zaangażowania, ale gdzieś w 
        tym zagubiła się czułość. 
        Nosiłam ładne sukienki i 
        starannie zawiązane wstążki we 
        włosach, ale siebie jakoś w tym 
        nie pamiętam. Wczesne 
        dzieciństwo to dla mnie 
        pastelowy obrazek. W mojej 
        obecności rodzice wystrzegali 
        się poufałych gestów, 
        siedzieliśmy we trójkę przy za 
        dużym stole, usługiwała nam 
        pokojówka. Oni zadawali sobie 
        uprzejme pytania i otrzymywali 
        uprzejme odpowiedzi. Tak samo 
        pytali mnie i ja tak samo 

        odpowiadałam. Obiad się kończył, 
        odchodziliśmy do swoich zajęć. 
        Ojciec zwykle siadał w fotelu, 
        zapalał fajkę i popijając kawę z 
        porcelanowej filiżanki, 
        przeglądał gazety. Matka grała 
        na fortepianie, a ja miałam 
        lekcję francuskiego. Tak, w 
        naszym domu wszystko było na 
        swoim miejscu, oprócz 
        prawdziwego życia.
            - Zimne dzieciństwo - 
        powiedział lekarz.
            - Niezupełnie - odrzekłam. - 
        Wiedziałam, że mnie kochają, ale 
        nie wypada mi tego okazywać.
            - Więc zimne dzieciństwo - 
        powtórzył.
            Pierwszym człowiekiem nie 
        pasującym do szablonu był Jerzy. 
        Zobaczyłam go w sierpniu 
        czterdziestego czwartego roku. 

        Spojrzał na mnie i powiedział: 
            - Kogo mi tu 
        przyprowadziliście? Zobaczy krew 
        i będę ją musiał cucić.
            "Nie będziesz" pomyślałam 
        mściwie. I chociaż przeżywałam 
        trudne momenty, nigdy nie dałam 
        tego po sobie poznać. W czasie 
        tych dwóch miesięcy, kiedy 
        byliśmy razem, nie zdarzyło się, 
        żebym go zawiodła. Wkrótce 
        stałam się jego prawą ręką, do 
        trudniejszych operacji budzono 
        mnie nawet w nocy. A przecież 
        miałam czternaście lat. Do 
        niedawna byłam panienką z 
        dobrego domu, której nie 
        pozwolono jeszcze nosić sukienki 
        poza kolana. Chyba że 
        wydarzyłoby się coś 
        szczególnego, na przykład wojna. 
        Podobno wisiała na włosku, a ja 
        modliłam się do niej co wieczór, 
        bo dla mnie oznaczała wyzwolenie 

        spod tych wszystkich uważnych 
        spojrzeń. Nie musiałabym już 
        ćwiczyć na fortepianie ani 
        wkuwać francuskich słówek, od 
        razu byłabym kim innym. Kim, nie 
        bardzo wiedziałam, ale z 
        pewnością moje życie byłoby 
        mniej monotonne. To jedno chyba 
        dokładnie się sprawdziło. Jako 
        dziecko sądziłam, że moje 
        życzenia mogą być brane pod 
        uwagę i czułam się strasznie 
        tamtego dnia, kiedy ojciec 
        odchodził do wojska. Oboje z 
        matką mieli smutne twarze, a ja 
        stałam obok i siebie winiłam za 
        to rozstanie. Bo w moich planach 
        zapominałam o rodzicach. 
        Pozostawali na swoich miejscach, 
        mama pośród licznych zajęć 
        domowych, grająca na 
        fortepianie, rozmawiająca z 
        ojcem przez telefon, a on 
        oczywiście telefonował zza 
        ogromnego biurka zawalonego 
        książkami. To dziwne, ale 
        właśnie to biurko odbierało mu 
        znaczenie, wydawał się mniejszy 
        i jakoś bezradny. W domu był 
        zupełnie inny, władczy, wszyscy 
        wokół niego skakali, mama, 

        służba. Ten popłoch, kiedy 
        wracał na obiad, te gorączkowe 
        szepty "pan przyszedł". Ojciec 
        był wysoki, miał piękną postawę, 
        lubiłam patrzeć, jak jeździ 
        konno. To był taniec, ojciec i 
        koń wykonywali figury taneczne, 
        doskonale ze sobą zespoleni. 
        Dlatego tak lubiłam nasz dom na 
        wsi, bo mogłam oglądać ojca w 
        zupełnie innej roli. Nie musiał 
        już być moim ojcem, zajmował się 
        swoimi sprawami, jeździł konno, 
        chodził na polowania. Właściwie 
        dzieciństwo mi się zatarło. 

        Czasami powracają jakieś sceny, 
        niektóre są nieme, inne to tylko 
        dźwięki, urywki melodii. Miałam 
        pięć lat, kiedy, ku zaskoczeniu 
        rodziców, przeczytałam napis na 
        słupie reklamowym: "Radion sam 
        pierze". Byliśmy wtedy w 
        Warszawie, z wizytą u ciotki 
        Ali. Jedna szczególnie scena 
        utrwaliła mi się w pamięci... 
        biegnę piaszczystą drogą w 
        stronę domu. Ściemnia się, w 
        oknach dworu pojawiają się 
        światła, widzę je pomiędzy 
        pniami starych drzew parku. 
        Właśnie wchodzę w jego wieczorny 
        chłód. Koniec lata, a tak 
        upalnie, przed chwilą biegłam po 
        nagrzanym jeszcze piasku, buty 
        trzymałam w ręce... Wchodzę na 
        ganek, staję w drzwiach salonu, 
        wszyscy odwracają głowy w moją 
        stronę: babcia, ciocia Ala, jej 
        mąż, wujek Mietek, wujek Władyś, 
        ich miłe żony, wreszcie ojciec i 
        mama. Tylko rodzice patrzą na 
        mnie bez uśmiechu, zauważyli, że 
        jestem boso. Dlaczego właśnie ta 
        scena tak mi się utrwaliła? 
        Wiele razy powracała do mnie i 
        prawie czułam nagrzany piasek 
        pod stopami, a potem chłód 
        parkowej alei... Ci, których 
        kochałam, tylko w tej jednej 
        scenie są wszyscy żywi. 
        Najczęściej matka powraca do 
        mnie z ogoloną głową, chociaż 
        miała takie piękne włosy... a 
        babcia... umrze za pięć dni...
        

            Wchodzę do mieszkania Ewy, 
        zasłony są zaciągnięte, pali się 
        tylko światło nad akwarium. Ewa 
        leży na wersalce przykryta kocem, 
        udaje, że śpi. Podchodzę i 
        odsłaniam okno. Ona natychmiast 

        otwiera oczy.
            - Światło mnie razi - mówi 
        wrogo.
            - A gdzie dziecko?
            - U sąsiadki.
            - Dlaczego nie przyszłaś na 
        spotkanie z lekarzem?
            - Bo nie mogłam.
            - A dlaczego nie mogłaś?
            - Przecież widzisz, w jakim 
        jestem stanie.
            - Nie chcę widzieć! - 
        krzyczę. - Nie chcę już tego 
        oglądać!
            - To wyjdź - mówi obojętnie.
            - Nie mów tak do mnie, bo 
        stanie się coś strasznego.
            Już się stało, cała się 
        trzęsę, staram się nad tym 
        zapanować, żeby ona nie 
        widziała. Ale ona zna mnie zbyt 
        dobrze, żebym cokolwiek mogła 
        przed nią ukryć. Wydaje mi się, 
        że patrzy na mnie z ironią.
            - Co się może stać? Najwyżej 
        mnie uderzysz.
            - Ewa, jestem już u jakiegoś 
        kresu.
            - Za bardzo się sobą 
        przejmujesz. To ja się 
        wykańczam. Idź, zobacz sobie 
        umywalkę, wymiotowałam krwią.
            - I nie spłukałaś, żebym 
        mogła zobaczyć?
            - Nie troszczę się tak o 
        ciebie jak ty o mnie - cedzi 
        wolno - kiedy cię tu nie ma, w 
        ogóle o tobie nie myślę...
            Idę do tej łazienki, na 
        białej muszli umywalki ciemne 
        zacieki. Odczuwam znajomy skurcz 
        w okolicy serca. Wracam do 
        pokoju.
            - Może wezwać pogotowie? - 
        pytam już bez tej twardej nuty w 
        głosie.
            - Po co? Żeby mi dali 
        dodatkowe proszki?
            - Co ty sobie robisz - 

        wybucham - co ty robisz dziecku!
            - No dodaj, dodaj wreszcie: 
        i mnie. Przecież ja przede 
        wszystkim robię to tobie, 
        prawda?
            - Jednym ruchem odkrywam 
        koc, Ewa leży pod nim naga. 
        Widzę jej wychudzone ciało, 
        sterczące kości biodrowe, 
        drobne, jakby niedojrzałe 
        jeszcze piersi.
            - Włóż coś na siebie - mówię 
        z wysiłkiem.
            - Wszystko jest brudne.
            - Boże, jak ty żyjesz. Jak 
        ty żyjesz dziewczyno. I to 
        biedne dziecko w tym wszystkim.
            - Twój ukochany wnuczek - 
        mówi ironicznie - którego za 
        wszelką cenę chciałaś się 
        pozbyć. Za włosy ciągnęłaś mnie 
        na skrobankę!
            Uderzam ją w twarz, głowa 
        jej odskakuje na bok.
            - No, świetnie. Nie byłabyś 
        sobą, jakbyś mi nie przylała. No 
        jeszcze, jeszcze...
            I nagle rzucam się do przodu 
        i biję na oślep. Nie broni się, 
        a ja wyczerpana siadam na 
        podłodze obok wersalki i ukrywam 
        twarz w dłoniach. Ciągle mi się 
        wydaje, że nie nadążam za tą 
        chwilą, że cały czas nie 
        nadążałam.
            - Pieta - słyszę jej zimny 
        głos, po chwili tak samo zimno 
        mówi - tylko mnie już więcej nie 
        przepraszaj, bo to byłoby 
        śmieszne. I jak możesz, weź do 
        siebie Antka - teraz głos się 
        jej załamuje - po co ma mnie 
        taką oglądać...
            Odrywam czoło od wersalki. 
        Wstaję. Nie patrzę w jej stronę, 
        bo nie chcę się natknąć na jej 
        oczy. Mogę w nich odnaleźć tylko 
        zadowolenie z przewagi, jaką 
        nade mną osiągnęła.

            Pukam do sąsiadki. Antek 
        rzuca mi się na szyję.
            - Już długo na ciebie czekam 
        - mówi.
            Trzymam w ręku jego 
        skafander i buty, bo nie chcę, 

        żeby tam teraz wchodził. Ale nie 
        wzięłam czapki. Wracam. Ewa leży 
        odwrócona tyłem, nie reaguje na 
        mój powrót.
 Pewnie wie, że znowu 
        czegoś zapomniałam. W końcu 
        stale się to powtarza. 
        Wychodzimy z Antkiem z bloku, 
        trzymam go za rękę.
            - Chyba pojedziemy taksówką 
        - mówię.
            - A masz pieniądze? - 
        upewnia się.
            Jest taksówka, ładujemy się 
        do niej.
            - Długo będę u ciebie? - 
        pyta Antek.
            - Parę dni, chyba...
            - I nie będę chodził do 
        przedszkola?
            - To źle czy dobrze?
            - Dobrze, ale pani 
        wychowawczyni mówi, że ja chodzę 
        w kratkę i trzeba mnie skreślić.
            - Niech nie będzie taka 
        mądra - odpowiadam, chociaż 
        wiem, że to niepedagogiczne. I 
        nagle słyszę: "wnimanije, 
        wnimanije, szag w lewo, szag w 
        prawo konwoj primieniajet orużie 
        bez predupreżdienia", przez 
        chwilę wydaje mi się, że to głos 
        zza okna, ale to we mnie 
        uruchomiła się ta stara taśma. 
        Głos odzywa się zwykle w 
        chwilach zagrożenia, a 
        dzisiejsza sprawa z Ewą 
        wywróciła we mnie wszystko do 
        góry nogami...
        

            ...leżę na noszach w dyżurce 
        szpitala obozowego. Przyniesiono 
        mnie tu prosto z transportu. 
        Ktoś wchodzi, jakiś mężczyzna w 
        białym fartuchu. Pochyla się 
        nade mną. Chwilę na siebie 
        patrzymy, potem mówię: 
            - Ja... płocho znaju ruskij 
        jazyk...
            - Możesz mówić po polsku, to 
        ja, nie pomyliłaś się... I 
        słuchaj, co ci powiem. Postaram 
        się ciebie tu zatrzymać, ale ani 
        słowa o tym, że znaliśmy się 
        przedtem. To byłby wyrok na nas 
        oboje.

            - Będę mówiła do ciebie Ania 
        - stwierdza Antek - bo u nas w 
        przedszkolu jest jedna Ania i 
        ona mi się podoba.
            - Po pierwsze mówił, a nie 
        mówiła, nie jesteś panienką - to 
        dlatego, że jest chowany przez 
        kobiety - a po drugie jestem 
        twoją babcią - widzę w lusterku 
        spojrzenie taksówkarza po moich 
        słowach; jestem przyzwyczajona, 
        zwykle ludzie się dziwią - i nie 
        wypada, żebyś mówił do mnie po 
        imieniu.
            - Ale ja chcę.
            - A ja mówię, że nie 
        wypada.
            - A babcia Ania może być? - 
        pyta chytrze.
        
            ...przygotowywanie chorych 
        do porannego apelu, tej słynnej 
        pierewierki... ludzkie cienie w 
        brudnych szmatach. Zapadnięte, 
        pokryte szczeciną zarostu 
        policzki, wystające kości 
        miednicy, piszczele zamiast ud, 
        a pomiędzy nimi brązowe, jakby 
        wysuszone genitalia. Chorzy na 
        panos, czyli biegunkę głodową, 

        utytłani w cuchnącej mazi po 
        pachy. Musiałam ich myć, często 
        paznokciami zeskrobywałam kał 
        zaschnięty w pachwinach, we 
        włosach, robiły się od tego 
        rany...
            ...wpadam do dyżurki, 
        pochylam się nad wiadrem, 
        szarpią mną torsje. Jerzy siedzi 
        przy biurku, tyłem do mnie. 
        Udaje, że tego nie widzi. 
        Wreszcie wołam ze złością: 
            - Dosyć, już tam nigdy nie 
        wejdę!
            Cisza.
            - Oni cuchną. Cuchną, słyszy 
        pan!
            - Żałuję, ale nie mam perfum 
        w apteczce - odpowiada ze  
        spokojem.
            - Mam piętnaście lat i nie 
        nadaję się do takiej pracy!
            - Nikt się nie nadaje, ale 
        trzeba ją wykonać. Jesteś 
        pielęgniarką.

            - Nie jestem! Ja tu nie 
        jestem z własnej woli! - już nie 
        krzyczę, ale wrzeszczę. - A oni 
        nie są chorzy, oni to... nie 
        wiem... są mało podobni do 
        ludzi...
            - A jednak to ludzie - 
        odpowiada surowo.
            Nagle się uspokajam.
        
            Taksówka staje przed moim 
        domem. Wysiadamy. Antek skacze 
        przez kałużę i oczywiście nie 
        trafia, fontanna spod jego butów 
        oblewa mi płaszcz. Nic nie 
        mówię, tylko biorę go za rękę. 
        Widzi, że jestem zła.
            - Będziesz ze mną spała? - 
        pyta zaczepnie. - To nie wypada, 
        bo ja jestem chłopczykiem.
            - Możesz spać na fotelach.

            - Na fotelach niewygodnie - 
        wycofuje się z obrażoną miną.
        
            ...wchodzę do dyżurki, 
        wydaje mi się, że cała 
        przesiąkłam tym wstrętnym 
        zapachem, długo myję ręce, 
        prawie ścieram z nich skórę.
            - Już dosyć tej toalety - 
        mówi Jerzy.
            - Nigdy nie pozwolę się 
        dotknąć żadnemu mężczyźnie - 
        wybucham.
            - I bardzo dobrze, 
        przynajmniej nie powiększysz 
        grona niedoszłych matek.
            - To wstrętne, co pan mówi.
            - Ale prawdziwe.
            - Większość z nich to 
        starcy, mają siwy zarost na 
        podbrzuszu.
            - To nie starość, dziecko, 
        to obóz. Niektórzy nie 
        przekroczyli dwudziestu lat. Są 
        łazarzami systemu, a Chrystus 
        nowej wiary ani myśli ich 
        wskrzeszać.
            - A co my tu robimy? - pytam 
        z nagłym żalem. - My nawet nie 
        jesteśmy wierzący.
            Jerzy uśmiecha się smutno.
            - My to przeżytek, dopiero 
        stąd widzę, jak nasze powstanie 
        było im na rękę, bo, co by oni 

        zrobili z tą młodzieżą, która 
        już się nauczyła trzymać broń w 
        ręku.
            - Przecież nie wszyscy 
        zginęli.
            - Z tymi dadzą już sobie 
        radę. Temu narodowi nie wyrwano 
        jednego zęba, poszły obie 
        szczęki.
            - Mówi pan tak, jakby to, że 
        tu jesteśmy, to była zasłużona 
        kara. A kto ją nam wymierza?

            - A jednak jest w tym jakaś 
        sprawiedliwość - odpowiada - 
        przynajmniej, jeżeli chodzi o 
        mnie...
            Nagle nie mogę tego słuchać.
            - To straszne tak myśleć, 
        ja... ja się z tym nie zgadzam - 
        ze zdenerwowania pocą mi się 
        ręce - byliśmy piękni i młodzi. 
        I pięknie umieraliśmy dla 
        wolności. A oni sami siebie 
        zamieniają w gnój. Tu jest ta 
        odbytnica, przez którą potwór 
        wydala własne flaki.
            - Nie ma obawy - uśmiecha 
        się smutno Jerzy - będzie się 
        odradzał. Nie starczy ani 
        mojego, ani twojego życia, żeby 
        zobaczyć jego koniec.
            - Więc, jak myśleć o 
        przyszłości?
            On rozkłada ręce.
            - Nie myśleć, to jedyna 
        rozsądna rada.
            - Nie myśleć, to także nie 
        żyć.
            Uśmiecha się w taki sposób, 
        jakby rozmawiał z dzieckiem. To 
        mnie zwykle doprowadza do 
        wściekłości.
            - Tak się mówi, jak się ma 
        tyle lat co ty - stwierdza, 
        jakby czytając w moich myślach - 
        człowiek bardziej jest 
        przywiązany do swojego 
        ziemskiego bytowania niż się 
        wydaje. Będzie się czepiał 
        życia, nawet wtedy, gdy nie 
        ofiarowuje mu nic innego ponad 
        to minimum kalorii dziennie. I 
        będzie myślał tylko o tym, jak 
        je uzupełnić.
            - To, co pan mówi, nie jest 

        godne pana przeszłości.
            - Moja przeszłość to taka 
        sama kupa gówna jak to tutaj.

            Zaczynają dusić mnie łzy. On 
        to widzi.
            - Daj spokój, Aniu - mówi ze 
        zniecierpliwieniem.
            - Wszyscy wiedzą, że pan 
        pije - wybucham. - Nie pije, 
        tylko chla tak, że potem nie 
        może utrzymać się na nogach... 
        co się stanie z pańskimi rękami?
            - Są aż za dobre do krajania 
        gułagowego mięsa.
            Stoimy naprzeciw siebie.
            - To nie są słowa godne 
        lekarza!
            - Przestań mnie pouczać - 
        nareszcie wyprowadziłam go z 
        równowagi - nie wtrącaj się do 
        mojego życia!
            - Wtedy, w Warszawie, 
        pamięta pan, jak przynieśli 
        chłopca, któremu pocisk urwał 
        obie nogi, na moich oczach wypił 
        pan pół butelki, a potem pan 
        operował.
            - Operowałem, siostrzyczko 
        instrumentariuszko - cedzi - 
        owszem, operowałem. I co, źle 
        wyszło? Moje ściegi pewnie 
        przeżyły tego delikwenta. Powiem 
        więcej, piłem już przed wojną, a 
        przed wojną, moja panienko, 
        robiłem skomplikowane operacje 
        mózgu.
            - Nie ma się czym chwalić - 
        stwierdzam z pewną wyższością, 
        bo jednak coś już osiągnęłam.
            - Pewnie, chociaż bywają 
        inne przypadłości - odpowiada. - 
        Jeden z moich znakomitych 
        kolegów był fetyszystą i przed 
        szczególnie skomplikowanym 
        zabiegiem wyciągał z kieszeni 
        damskie majteczki i delektował 
        się ich widokiem. To mu 
        uspokajało nerwy.
            - Wstyd mi za pana!
            - Niech się każdy wstydzi za 
        siebie - odpowiada człowiek, 
        którego wszystkie uwielbiałyśmy. 
        Właściwie nie wiadomo dlaczego. 
        Był szorstki w obejściu i do 
        tego mało przystojny. Średniego 

        wzrostu, lekko łysiejący 
        blondyn, o wydatnej szczęce i 
        przenikliwych oczach. Może to te 
        oczy. Wwiercały się gdzieś do 
        głębi, od intensywności ich 
        spojrzenia robiło się gorąco. 
        Zresztą, kiedy był trzeźwy, 
        potrafił być nawet dowcipny i 
        miły. Wódka brutalizowała jego 
        język, czasami słyszało się same 
        przekleństwa. A mimo
 to 
        zakochałam się w tym człowieku, 
        jeszcze tam, w Warszawie. To 
        dlatego wytrwałam przy nim do 
        końca w szpitalu maltańskim. 
        Wmawiałam sobie, że krew, którą 
        widzę, to tylko farba. Z czasem 
        stawało się to coraz łatwiejsze. 
        Ja sama w powstaniu nie złamałam 
        nawet paznokcia. Widziałam tylko 
        śmierć i ból innych, a do tego 
        łatwiej się przyzwyczaić. Raz 
        jeden groziło mi 
        niebezpieczeństwo, przez okno 
        wpadła bomba zapalająca i powiew 
        rzucił na mnie snop iskier. W 
        ciągu sekundy zapaliło się na 
        mnie ubranie. Jerzy jednym 
        ruchem ściągnął sweter przez 
        głowę, owinął mnie nim i 
        przyciągnął do siebie. Poczułam 
        swąd spalenizny i nagłą bliskość 
        drugiego człowieka. Tym 
        człowiekiem był mężczyzna. 
        Oplatały mnie jego silne, nagie 
        ramiona. Ugasił ogień na moim 
        ubraniu, ale zapaliła się moja 
        młodość, moje czternastoletnie 
        serce. Od początku kochałam go 
        jak dojrzała kobieta, ale on 
        tego nie zauważał. To, że 
        spotkaliśmy się znowu, było 
        perfidnym zagraniem losu. 
        Niebawem miałam się o tym 
        przekonać.

        
            Antek śpi rozwalony na moim 
        tapczanie. Patrzę na jego 
        spokojną twarz, na zlepione 
        potem włosy na czole. Delikatnie 
        je odgarniam. I nagle widzę w 
        nim siebie, przecież to czoło, 
        łuk brwi, ten nos i usta to moja 
        twarz w miniaturze. Dopiero 
        teraz to spostrzegłam, przedtem 

        raczej wierzyłam innym, którzy o 
        tym podobieństwie mówili. Więc 
        moja miłość do tego dziecka, to 
        po prostu miłość do samej 
        siebie. Więc każde wielkie 
        uczucie jest egoistyczne i 
        ślepe, a moja niemożność łatwego 
        kochania Ewy związana była z 
        niepowodzeniem śledztwa, które 
        musiało się toczyć od dawna. 
        Może dopiero teraz, drogą 
        okrężną, przez dziecko, 
        zaakceptowana została jako moja 
        córka. Ono było tym niezbitym 
        dowodem czy raczej jego 
        podobieństwo do mnie. Trudno 
        mieć zresztą pretensje do mojej 
        podświadomości, o pomyłkę było 
        wtedy tak łatwo, więc brak 
        widocznych dowodów pogarszał 
        sprawę...
        
            ...przyniesiono nam z 
        kuchni obiad. Jerzy siedzi na 
        biurku, tak trochę bokiem i 
        macha nogą. Nasze łyżki stukają 
        o blaszane dna misek.
            - A ty jakim szlakiem tu 
        trafiłaś? - pyta mnie.
            - Via Moskwa. W moim wagonie 
        były znajome łączniczki. Ta 
        blondyneczka Zosia, ta śliczna 
        Renata, która tak się panu 
        podobała.
            Śmieje się.
            - A ty skąd to wiesz?

            I ja się śmieję.
            - Zmieniał jej pan opatrunek 
        o wiele częściej, niż było to 
        potrzebne.
            - Czyżbyś była zazdrosna?
            - Może... nie pamiętam, to 
        było tak dawno...
            - Nie wykręcaj się.
            - No więc może tak, byłam 
        wtedy takim dzieciuchem... 
        kochała się w panu ta wysoka 
        sanitariuszka Roma, a była 
        starsza ode mnie, miała 
        dwadzieścia pięć lat, to i ja 
        nie mogłam być gorsza.
            - Roma się we mnie kochała? 
        I teraz dopiero mi to mówisz!
            - Przecież jest pan 
        człowiekiem żonatym.

            - A co to ma do rzeczy?
            - To, że nie wypada zdradzać 
        żony.
            Śmieje się teraz na całe 
        gardło.
            - I dlatego kochałyście się 
        we mnie nieszczęśliwie? Głupie 
        gęsi, straciliśmy taką okazję...
            - Niech pan nie żartuje - 
        mówię poważnie - ja myślę, że 
        ona zginęła przez pana.
            - Nie gadaj głupstw - on też 
        przestaje się śmiać.
            - Zwierzała mi się. 
        Powiedziała, że wyjdzie pod 
        kule. I pamięta pan, co było...
        
            Wchodzi Ewa, jakby nigdy 
        nic, całuje mnie w policzek.
            - Cześć, mamo - mówi wesoło.
            Chce się przywitać z 
        Antkiem, ale on odpowiada, że 
        nie ma czasu, bo buduje wieżę. 
        Kuca przy nim.
            - Mogę ci pomóc?
            Antek przygląda się jej z 
        powagą.

            - Możesz - odpowiada 
        wreszcie.
        
            - Panie doktorze - mówię 
        błagalnie - proszę mnie przenieść 
        na oddział kobiecy.
            - Co ty sobie wyobrażasz? - 
        odpowiada szorstko. - Jestem 
        więźniem tak samo jak ty.
            - Ale wiem, że pan to może 
        załatwić.
            - Myślisz, że kobiety będą 
        lepsze?
            - Ale to kobiety.
            - Kobiety. Kobiety. Mówisz 
        tak, bo jeszcze się z nimi nie 
        zetknęłaś. Też ci się będzie 
        zbierało na wymioty, ty 
        delikatna panienko!
            - Ale jakoś tu dojechałam - 
        odgryzam się. - Wiejskie 
        dziewuchy umierały na zapalenie 
        płuc, a ja dostałam kataru, lało 
        mi się z nosa, oczy łzawiły, ale 
        to był tylko katar.
            - Może jesteś w czepku 
        urodzona.
            - To skąd się tu wzięłam?

            - Nie ty jedna.
            - To wszyscy w tym obozie są 
        szczęściarzami?
            - Pomyśl o tych, co 
        pojechali dalej, trudno w to 
        uwierzyć, ale tu jest jeszcze 
        jakieś dalej.
            Rozmawiał ze mną inaczej niż 
        zwykle, czułam, że podjął w 
        mojej sprawie jakąś decyzję, 
        postanowiłam więc go nie 
        prowokować. Zawsze tak było, że 
        w końcu stawiałam na swoim. 
        Ludzie mi ulegali. Moja twarz 
        wiele mi ułatwiała, reszty 
        dopełniał spryt i wyczucie 
        sytuacji. Raz jeden tylko 
        wszystko zawiodło, myślę o dniu 

        mojego uwolnienia, jak to oni 
        eufemistycznie nazywali. Byłam 
        naprawdę o krok od śmierci. Ale 
        w końcu znalazł się ktoś, kto mi 
        pomógł. Tylko że tym razem nie 
        zagrała moja uroda, ale uczucie 
        litości. Czułam, że na nią 
        trzeba postawić, cały mój 
        organizm to wyczuwał i dlatego 
        duży palec u nogi napuchł i 
        zropiał. Ratował resztę ciała, 
        ale ono właśnie musiało go 
        poświęcić dla "dobra sprawy". 
        Antek, widząc moją kaleką stopę, 
        spytał: 
            - A dokąd poszedł twój 
        palec?
            Roześmiałam się i 
        odpowiedziałam: 
            - Dość daleko, syneczku.
        
            Jerzy zmarszczył brwi i 
        rzekł poważnie: 
            - Musimy porozmawiać.
            A jednak! Przeczucie mnie 
        nie zawiodło.
            - Musisz przyjąć do 
        wiadomości, że znalazłaś się w 
        dość ponurym miejscu. Tu nie 
        Warszawa rok tysiąc dziewięćset 
        czterdziesty czwarty. Nie ma tu 
        zagranicznych fotoreporterów, 
        którzy ci zrobią zdjęcie i 
        zamieszczą w kolorowym 
        magazynie. Oni by stąd po prostu 
        nie wyszli.
            I nagle o wszystkim 

        zapominam.
            - Pan widział moje zdjęcie?
            - Tak, w angielskim 
        magazynie, obok reklamy pasty do 
        butów, reklama pasty do zębów z 
        podpisem: młodość walczy w 
        obronie Warszawy. Trzeba 
        przyznać, że szczerzyłaś ząbki z 
        dużym wdziękiem. Fotoreporter 

        był przystojny?
            - To był pilot, którego 
        zestrzelili. A pan był w Anglii? 
        - nagle to dociera do mnie.
            - Tak, zanim zostałem 
        Jurijem Pawłowiczem, postawiłem 
        na krótko swoją stopę na wyspie.
            - To skąd pan się wziął 
        tutaj?
            - Słuszne pytanie.
            - Nie odpowie mi pan?
            - A jak ci powiem, że nie 
        smakowała mi whisky, uwierzysz?
            - Nie.
            - Więc po co mam sobie język 
        strzępić.
            - Pan wrócił do Warszawy! - 
        mówię w uniesieniu.
            On, jakby nie słyszał, 
        ciągnie: 
            - Słuchaj teraz, co ci 
        powiem, uważaj na Wierę!
            - Więc przechodzę tam, 
        naprawdę?
            Robię ruch, jakbym chciała 
        rzucić mu się na szyję.
            - Uważaj na nią.
            - Wiem, że ma humory.
            Jerzy kręci przecząco głową.
            - To nie humory, to zło w 
        czystej postaci.
            - Nie wierzę, żeby dwie 
        kobiety siebie nie zrozumiały.
            - Nie mów tak naiwnie - 
        nagle robi się zły. Zły na mnie. 
        - Czasami taka baba może być 
        gorsza od diabła, bo potrafi być 
        złośliwa. A złośliwość w złej 
        wierze, to straszna broń.
            - No proszę, kalambur!
            - Ja nie żartuję.
            - Chce mnie pan 
        przestraszyć? Ja się już niczego 
        nie boję. Jak Warszawa się 
        paliła, mówił pan, że 
        przynajmniej zaoszczędzimy na 

        zapałkach, a teraz opuściło pana 
        poczucie humoru.
            - Bo oglądam piekło od 
        spodu. Ty się nawet nie 
        domyślasz, gdzie trafiłaś. W tym 
        obozie etatowym katem jest mróz, 
        to jedyny nadzorca, który nie da 
        się niczym przekupić. Kiedyś 
        dali mi tu faceta. Jak go 
        zaczęliśmy rozbierać, 
        rozebraliśmy do kości. Ciało 
        odpadało z niego jak mokra 
        bułka.
            - I nic nie czuł? - dziwię 
        się.
            - Na tym polega perfidia 
        naszego przyjaciela: zabija 
        bezboleśnie.
            - No tak, ale oni nie mogą 
       
 być gorsi niż Niemcy - powtarzam 
        słowa nieznanej dziewczyny. - 
        Niemcy by mnie zabili, bo nie 
        mogłam iść, a oni położyli mnie 
        na nosze.
            - To wcale nie znaczy, że są 
        bardziej miłosierni. Po prostu 
        ich machina zabijania jest mniej 
        sprawna, panuje większy bałagan, 
        coś się zacina, psuje. Czasami 
        to nadrabiają, czasami nie, ktoś 
        uchodzi z życiem... Ostrzegam 
        cię, przestań być więźniareczką, 
        bo obóz cię zgniecie.
            - Nie! Bo ja jestem osobno i 
        nie obowiązują mnie jego prawa - 
        oboje mówimy o ton głośniej niż 
        trzeba. - Dla mnie to wszystko 
        oni: więźniowie, nadzorcy. Gdyby 
        im zamienić role, odgrywaliby je 
        z zapałem. Sam mi pan pokazał 
        tego chłopca, do którego matka 
        napisała, że się go wyrzeka, bo 
        zawiódł wielkiego przywódcę 
        narodu. Matka tak napisała do 
        syna. Matka!
            - To nie ona pisała. To 
        pisał jej strach. Co my możemy 
        wiedzieć o tych ludziach. O ich 
        tragediach. My jesteśmy z 
        zewnątrz.
            - Więc zgadza się pan ze mną 

        - triumfuję - że nie mieli 
        prawa? O co jesteśmy oskarżeni? 
        Że walczyliśmy z Niemcami? 
        Przecież oni też walczyli. Każdy 

        obłęd ma swoje granice, nie 
        można wlepiać obywatelowi obcego 
        państwa pięć lat za to, że go 
        bronił.
            - Jerzy smutno się uśmiecha, 
        znam dobrze ten uśmiech, wiem, 
        co wtedy czuje. Bo znam też 
        dobrze tego człowieka. Z 
        łatwością oddzielam słowa od 
        tego, co naprawdę chce 
        powiedzieć, czasami coś zupełnie 
        innego niż się słyszy.
            - Nie za to dostałaś pięć 
        lat, córeczko. Dostałaś wyrok, 
        bo tego państwa już nie ma, to 
        już nie jest Polska, to ich 
        agentura. Zrozum to wreszcie i 
        zacznij się zastanawiać, jak 
        ochronić swój tyłek. Tryby, w 
        które nas wkręcono, wszystkich 
        mielą tak samo...
        
            Ewa nie przyszła wczoraj na 
        spotkanie z lekarzem, ale tym 
        razem było to usprawiedliwione. 
        Antek się zaziębił. Umówiłyśmy 
        się, że zrobię im zakupy. Bałam 
        się tam jechać, wiedząc dobrze, 
        co dla niej znaczy zamknięcie w 
        domu. Nie mogłam jej pomóc, bo 
        miałam pilną pracę. Przecież to 
        ja jestem lokomotywą i to bez 
        stałego składu pociągu. Ciągle mi 
        doczepiają inne wagony i nie 
        mogę złapać rytmu. Teraz 
        utrzymuję się głównie z 
        tłumaczeń francuskich tekstów 
        dla telewizji. Czasami dzwonią 
        do mnie z radia, nagrywam 
        słuchowisko, czasami jakiś 
        dubbing, ale to daje 
        humorystyczne sumy. Podstawą 

        naszej egzystencji są 
        tłumaczenia.
            Wchodzę z pełnymi siatkami, 
        Antek zaraz do mnie podbiega.
            - Dlaczego nie wytrzesz mu 
        noska? - pytam.
            Ewa wzrusza ramionami. Mniej 
        więcej widzę jaką ma twarz. Boję 
        się dłużej na nią patrzeć, żeby 
        nie natknąć się na oczy. 
        Wypakowuję zakupy, a ona chodzi 
        po pokoju jak dzikie zwierzę w 
        klatce. Antek jest nieznośny, 

        udziela mu się nastrój. Wyrywa 
        mi torbę z jajkami, spadają na 
        podłogę, wylewa się białko. Ona 
        popycha go brutalnie, Antek 
        uderza głową o kant lodówki, 
        zanosi się płaczem.
            - Opanuj się, na miłość 
        boską - mówię.
            - To weź mi go z oczu, bo go 
        kiedyś zabiję!
            - Jutro go wezmę - podnoszę 
        dziecko z podłogi, przytula się 
        do mnie.
            - Nie wytrzymam ani chwili 
        dłużej - krzyczy Ewa - mam dość! 
        Dość mam tego zasranego życia. 
        Odkręcę gaz i raz będzie spokój.
            - Z pewnością.
            - Wiem, że tylko na to 
        czekasz, ale nie ciesz się za 
        wcześnie.
            - Zastanów się, co mówisz.
            - Wiem, co mówię. Nie 
        widzisz dalej swego nosa. Ja 
        ginę! Rozumiesz, ginę!
            - Ewa, proszę cię - mówię z 
        wysiłkiem - za kilka godzin 
        położysz go spać.
            - I też nie będę się mogła 
        nigdzie ruszyć. Zmarnował mi 
        życie, ten szczeniak!
            - Sama je sobie zmarnowałaś! 
        - mówię ostro.

            Ona łapie kurtkę i, zanim 
        zdołam zaprotestować, wymyka się 
        za drzwi. Antek patrzy na mnie.
            - Gdzie mamusia poszła?
            - Nie wiem.
            - I co teraz zrobimy? - jest 
        prawie komiczny w swoim 
        zatroskaniu.
            - Nic. Poczekamy aż wróci - 
        odpowiadam.
            - Ale ona prędko nie wróci - 
        stwierdza, kręcąc głową.
            Przypominam sobie podobną 
        scenę, kiedy miałam ropiejący 
        palec, a więc unieruchomioną 
        prawą rękę, a ona zostawiła mnie 
        samą z kilkumiesięcznym 
        dzieckiem. Nie mogłam go 
        przewinąć, w końcu to jednak 
        zrobiłam, płacząc  z bólu. 
        Próbuję zebrać myśli. Jutro w 
        południe muszę oddać tekst, tak 

        się umówiłam.
            - Wiesz co, chyba pójdę po 
        taksówkę i pojedziemy do mnie. 
        Jak mi obiecasz, że będziesz 
        grzeczny.
            - Będę - odpowiada z 
        nadmierną powagą.
            Stara się przystosować do 
        sytuacji, która go przerasta, 
        która przerasta nas oboje. 
        Zbieramy rzeczy.
            - Czy mogę wziąć traktor?
            - Masz u mnie zabawki.
            - Ale to jest nowy traktor!
            - Dobrze - godzę się.
            Przychodzi mi do głowy, że 
        ona mogła nie zabrać kluczy. Ale 
        trudno, swoich jej nie zostawię. 
        Zbyt długo o nie walczyłam. Ona 
        uważa, że to ograniczanie jej 
        wolności, ja, że konieczność. 
        Już kilka razy je gubiła, a raz 
        pozostawiła w drzwiach. Na 
        szczęście sąsiadka znalazła.

        
            ...wchodzę do dyżurki 
        oddziału kobiecego w szpitalu 
        obozowym. Przy biurku siedzi 
        niska, krępa kobieta. Ma na 
        twarzy ślady po ospie, a w 
        oczach wyraz melancholii.
            - Ja od Jurija Pawłowicza - 
        mówię.
            - Podejdź do okna - jej głos 
        jest niski i kłóci się z jej 
        wyglądem. Brzmi przyjemnie. 
        Jestem pewna, że gdybym najpierw 
        ją usłyszała, a potem dopiero 
        zobaczyła, byłabym jeszcze 
        bardziej zaskoczona.
            - Otwórz usta - pada 
        następna śpiewna komenda.
            Posłusznie ją spełniam.
            - Zęby masz wszystkie. Nie 
        kaszlesz?
            - Nie.
            - Zdejm chustkę.
            Zdejmuję chustkę, pod którą 
        miałam schowane włosy. Sypią się 
        teraz na ramiona. Wiera patrzy 
        na mnie jak oniemiała, potem 
        opanowuje się. Mówi szorstko: 
            - Zawiąż chustkę i włóż 
        tamten fartuch. U nas tyfus, jak 
        wychodzisz z oddziału, masz 

        fartuch zostawiać.
            Posłusznie wkładam szary 
        fartuch i zawiązuję go w pasie. 
        Wiera wyjmuje płachty lnianej 
        tkaniny. Podaje mi nożyczki.
            - Siadaj - mówi - będziesz 
        cięła płótno na pasy, o takiej 
        szerokości - pokazuje - to na 
        bandaże.
            Zaczynam ciąć płótno, ona 
        się temu przygląda.
            - Za cienko - stwierdza - 
        będzie się rolowało, odmierzaj 
        na szerokość dłoni.
            Wchodzi więźniarka, którą 

        znam z widzenia. Zajmuje górną 
        pryczę w moim baraku. Ale 
        jeszcze nie rozmawiałyśmy. Wiem, 
        że ma na imię Zoja. Spogląda na 
        wieszak, który jest pusty.
            - Ona ma twój fartuch, Zojka 
        - mówi Wiera z satysfakcją.
            - To ja wezmę inny, z szafki 
        - odpowiada tamta szybko.
            - Nie trzeba. Zamelduj się u 
        Anatolija Nikitycza.
            - Wiero Iwanowna, czy ja coś 
        zrobiłam? - pyta dziewczyna 
        płaczliwie. - Ja się poprawię, 
        Wiero Iwanowna, tylko mnie nie 
        odsyłajcie, ja tam zginę...
            - A co, odzwyczaiłaś się od 
        roboty? - syczy Wiera. - W 
        cieple sobie siedziałaś, nic nie 
        robiłaś. I jeszcze ci było źle.
            - Ja się poprawię, Wiero 
        Iwanowna - mówi ze łzami Zoja - 
        ja wszystko zrobię... 
        wszystko...
            I nagle pada Wierze do nóg, 
        Wiera odtrąca ją i wychodzi. 
        Patrzę z przerażeniem, jak 
        dziewczyna się podnosi, 
        otrzepuje ubranie.
            - Suka parszywa, nie mrugnie 
        okiem, a człowieka zgubi - 
        stwierdza ponuro.
            - Mnie oczeń żałko, ja nie 
        znała... - jąkam się.
            - Co tam - odpowiada lekko. 
        - I na ciebie przyjdzie kolej. 
        Taka już ona jest, przebiera w 
        ludziach jak w ulęgałkach. 
        Szybko jej się nudzą. Tu też nie 
        ma łatwo, jej dogodzić... - 

        ścisza głos - podobno z niej 
        taka doktorka jak ze mnie 
        ksiądz. Jedna taka mi o niej 
        mówiła, że na wolności wylewała 
        baseny, a dorabiała dupą, z 
        Niemcami. Za to ją wzięli... 

        Tutaj też źle nie ma. Baby do 
        niej przychodzą ze swoim 
        kłopotem. Wszystko zabiera z 
        paczek, a już niejedną wyprawiła 
        na tamten świat...
            Wchodzi Wiera i dziewczyna 
        milknie.
            - Ty jeszcze tutaj!
            Zojka wzrusza ramionami. 
        Wychodząc, śpiewa na całe gardło 
        czastuszkę:
 na zakatie chodit 
        parin... - resztę tłumią drzwi.
            Wiera patrzy za nią, z 
        uśmieszkiem mówi: 
            - A śpiewaj sobie, 
        śpiewaj...
        
            Tym razem dłużej czekamy na 
        taksówkę i do domu docieramy po 
        szóstej. Antek dostaje kolację. 
        Tymczasem zjawia się lekarz, 
        którego nie zdążyłam odwołać, to 
        znaczy próbowałam, ale telefon 
        był zajęty, a potem podróż na 
        Żoliborz zajęła mi właściwie pół 
        dnia. Chwilę rozmawiamy, Antek 
        już zdążył zajrzeć mu do teczki 
        i wyciągnąć notes, w którym 
        zwykle robi notatki podczas 
        naszych sesji. Po jego wyjściu 
        orientuję się, że wypadła jakaś 
        kartka. Podnoszę ją.
            "Niemal od pierwszych jej 
        słów wiedziałem, że nie jest to 
        nasze ostatnie spotkanie. Wtedy 
        nie myślałem jeszcze o niej 
        jako o kobiecie, raczej jako o 
        człowieku, który mógłby być dla 
        mnie ciekawym materiałem. 
        Zachowywałem się trochę jak 
        myśliwy. Jej jakaś kruchość, 
        pozorne zagubienie, nie 
        potrafiły mnie zmylić. Czułem, 
        że zrobi wszystko, aby 
        wyprowadzić mnie w pole. Ta 
        nasza pierwsza rozmowa ubrana w 
        jej zalękniony, przepraszający 
        uśmiech była wzajemnym 
        obmacywaniem się, badaniem 

        sytuacji. Z tą różnicą, że ja 
        czyniłem to w pełnej 
        świadomości, ona zaś z 
        przyzwyczajenia; od dawna każdy 
        napotkany przez nią człowiek 
        stawał się potencjalnym 
        przeciwnikiem. Zwykle próbowała 
        pomieszać mu szyki, odpowiedzieć 
        wyczerpująco na jego pytanie, by 
        już nie mógł zadać 
        następnego..."
            Tekst się urywał, a na 
        marginesie dopisane były dwa 
        zdania, które kiedyś 
        wypowiedziałam. Pierwsze: 
        "Jestem jak jesienne drzewo, 
        które wspomina opadłe liście" i 
        drugie "Nie wybrałam siebie, 
        jestem na siebie skazana". 
        Ciekawe, czy ten tekst mnie 
        dotyczył. Pewne moje cechy by 
        się nawet zgadzały, tylko to 
        zdanie "wtedy nie myślałem o 
        niej jako o kobiecie", co by 
        miało znaczyć? Chyba nie to co 
        zwykle. Chociaż... robiłam 
        wrażenie na tak różnych 
        mężczyznach, może i on, zamiast 
        leczyć moją córkę, pożera mnie 
        wzrokiem. Chyba że się mylę i 
        dotyczy to kogoś innego. Oby. Mam 
        dość facetów doszukujących się 
        we mnie poezji i głębi. A on na 
        takiego mi wygląda. No, niechby 
        się z czymś zdradził. 
        Wypaliłabym mu prosto w gębę, 
        coś w rodzaju: "Wie pan, ja 
        właściwie pogardzam mężczyznami, 
        przede wszystkim za ich 
        próżność. Można im wmawiać 
        najbardziej fantastyczne zalety, 
        uwierzą we wwzystko. Żadna 
        kobieta by się na to nie 
        nabrała, a taki skądinąd 
        inteligentny facet kupuje to". 
        Tylko... nigdy nie rozumiałam 
        mężczyzn. Pojawiali się i 
        odchodzili. Nie umiałam tego 

        podsumować, postawić jakiegoś 
        znaku. Sprawa mężczyzn w moim 
        życiu do tej pory nie została 
        zdefiniowana... Zawsze miałam 
        niejasne przeczucie, że nie 
        nauczyłam się gry, którą z 
        łatwością opanowali inni. Może 

        to matka czegoś mi nie 
        powiedziała, a może mój 
        późniejszy los... To 
        niedopatrzenie uczyniło mnie 
        kobietą bez mężczyzny. Ja 
        przecież nigdy nie dzieliłam z 
        nim domu. W tym sensie jestem 
        kaleką. I takie samo kalekie 
        życie rozpoczyna teraz Ewa...
            Dzwoni telefon. Szybko 
        podnoszę słuchawkę, żeby nie 
        obudził Antka. Byłam prawie 
        pewna, że to Ewa, ale słyszę 
        męski głos.
            - Pani Anna Bołtuć?
            - Tak.
            - Dzwonię z estrady. 
        Pojedzie pani na koncert do 
        Ciechocinka? W programie poezja 
        Norwida.
            - Znowu te melorecytacje...
            - Opłaci się. Dwa koncerty.
            - Kiedy?
            - Piąty i szósty listopada. 
        Dojazd autokarem.
            - Kto jeszcze jedzie?
            - No... sołtys Kierdziołek i 
        tam inni...
            - Dobrze - zgadzam się.
            Nawet bardzo dobrze, kończą 
        się nam pieniądze. Zawsze tak 
        jakoś jest, że to finansowe 
        balansowanie na linie zazwyczaj 
        nie miewa tragicznego finału. 
        Bardzo rzadko pożyczam. Nie 
        lubię tego. Jak dno naszej kasy 
        zaczyna być puste, coś nagle 
        wpada. Ten wyjazd do Ciechocinka 
        to dwa tygodnie bezpiecznego 

        życia.
        
            ...nie tylko dlatego 
        chciałam odejść z męskiego 
        oddziału, że moje czynności 
        wokół mężczyzn wydawały mi się 
        upokarzające. Ja chciałam, żeby 
        on do mnie przychodził. Wydawało 
        mi się, że wtedy mnie dopiero 
        zauważy. Nauczyłam się 
        rozpoznawać na korytarzu jego 
        kroki. Serce zawsze wtedy 
        przyśpieszało, czułam jego 
        uderzenia w skroniach, w gardle.
            - Przyszedłem sprawdzić, czy 
        Wiera już cię utuczyła, by 

        pożreć na śniadanie.
            - To pan musiałby wtedy 
        zostać Jasiem - śmieję się.
            - Jakim Jasiem?
            - No, Baba_jaga uwięziła 
        Jasia i Małgosię, pamięta pan tę 
        bajkę?
            - Coś tam pamiętam.
            - To bajka dla niegrzecznych 
        dzieci, które zła Baba_jaga 
        zamyka za karę w obozie takim 
        jak nasz.
            - Zapominasz, że nas tu nie 
        tuczą, ale odchudzają.
            Jerzy wpada w ten sam 
        żartobliwy ton.
            - Oj, nie zapominam, nie 
        zapominam. Wiera mnie dokarmia, 
        ale często burczy mi w brzuchu.
            - Ty na nią uważaj, Anitko.
            - Błagam, tylko nie to imię, 
        już wolę Anuszka...
            - No proszę, złotowłose 
        polskie pacholę już nam się 
        rusyfikuje. System nie traci 
        czasu. Ty chyba jesteś ze Lwowa, 
        to co robiłaś w Warszawie?
            Po wejściu Rosjan matka 
        wysłała mnie do siostry, 
        sądziła, że tam będę 

        bezpieczniejsza. Student, czy 
        raczej były student ojca, 
        przeprowadził mnie przez 
        granicę. Nie wziął pieniędzy, 
        chociaż był to teraz jego zawód. 
        Pamiętam tamten dzień... matka 
        stała na ganku i patrzyła za 
        nami, odwróciłam się, a ona 
        pomachała mi ręką. Tak ją 
        widziałam po raz ostatni. Ganek 
        obrosły dzikim, czerwieniejącym 
        już winem, przecież była jesień, 
        i ona, taka jeszcze młoda, 
        jasnowłosa, w zielonej 
        sukience... Opowiadam mu o 
        przeprawie przez zieloną 
        granicę, a on kręci głową.
            - To sporo się 
        napodróżowałaś w swoim krótkim 
        życiu. A matka myślała, że 
        Niemcy będą lepsi, czy jak? Może 
        myślała, że kultura zachodnia 
        daje większe gwarancje. 
        Widocznie tak naprawdę się z nią 
        nie zetknęła w wydaniu 

        hitlerowskim. Ale chyba musiała 
        coś słyszeć. Trudno czasem pojąć 
        tę kobiecą logikę. A co z ojcem? 
        Oboje są tam?
            Ojciec wyszedł na wojnę i 
        już nie wrócił. Raz przyszła od 
        niego kartka z jakiegoś 
        Kozielska. Miałyśmy nadzieję, że 
        przedostał się na Zachód. Było 
        umówione, że jeżeli jakiś czas 
        się nie odezwie, mama dołączy do 
        nas w Warszawie. Ale ciągle z 
        tym zwlekała, ciągle jej się 
        wydawało, że on któregoś dnia 
        wróci i zapuka do drzwi. A ona 
        mu je otworzy. Otworzyła je 
        Niemcom, którzy ją potem 
        wywieźli do obozu i spalili w 
        piecu wraz z innymi. Jej obóz i 
        mój obóz... czym był jej obóz 
        dowiadywałam się przez długie 

        lata, kompletując szczegóły. 
        Brały się z ustnych relacji, z 
        literatury, z filmów. Ta matka w 
        pasiaku z literą P z czasem 
        stawała się bardziej realna niż 
        ta przedwojenna...
        
            Mówię do lekarza: 
            - Zauważyłam, że od jakiegoś 
        czasu wyraźną satysfakcję 
        sprawia jej mówienie o swojej 
        chorobie i jej przejawach. I to 
        nie jest już wymierzone tylko we 
        mnie. Ona chce, żeby świat się o 
        tym dowiedział. To zaczyna 
        wyglądać na rodzaj 
        ekshibicjonizmu.
            - Nie, pani się myli - 
        odpowiada lekarz - ona to z 
        siebie wyrzuca, na tym między 
        innymi polega psychoterapia. To, 
        co powiedziane, zaczyna tracić 
        wagę. Więc trzeba mówić. Im 
        więcej, tym lepiej.
            - Czy słowa mogą uleczyć? 
        Moim zdaniem w nadmiarze się 
        dewaluują. I tak jest w naszym 
        przypadku. My sobie tyle 
        powiedziałyśmy, że tutaj już nic 
        między nami nie może zaistnieć.
            On się uśmiecha. Znam już 
        jego uśmiech i wiem, kiedy co 
        oznacza. Teraz pewną wyższość 
        osoby wtajemniczonej w coś, o 

        czym ja nie mam zielonego 
        pojęcia.
            - Przeciwnie. Torujecie 
        sobie drogę, przyjdzie moment, w 
        którym słowa nabiorą swojej 
        wagi, ale przedtem musi być dużo 
        powiedziane.
        
            Stoję na przystanku 
        tramwajowym. Ciemno, zaraz obok 
        zarośla. Ale jest to przecież 
        przystanek na końcu miasta, a 

        dla mnie nawet na końcu świata. 
        Za tym domem, tym blokiem
 
        mieszkalnym o wielu klatkach 
        schodowych i wielu oknach, nic 
        już dalej nie ma. Oni tam żyją, 
        oni tam jeszcze są. I powinnam 
        odczuwać to jako największe 
        szczęście, a myśli tej 
        towarzyszy lęk. Może nie umiem 
        już inaczej odczuwać miłości. Co 
        zastanę jutro, czy Antek 
        podbiegnie i uwiesi się na mojej 
        szyi, by potem zaraz spytać: "A 
        co mi przyniosłaś?" 
            Podchodzi jakiś pijak, 
        bełkocze. Na szczęście nie jest 
        nachalny, widząc moją niechęć, 
        oddala się.
            Zamykając za sobą drzwi, 
        zobaczyłam jeszcze jej twarz, 
        zgaszoną. Młoda twarz pełna 
        uroku, z pewnością pociągająca 
        dla wielu mężczyzn, których 
        właścicielka tej twarzy po 
        prostu odrzuciła. Nie potrzebuje 
        nikogo. Nikt nie może być ważny, 
        bo liczy się tylko to 
        abstrakcyjne wyobrażenie o sobie 
        samej. Jaka mogłaby być... a 
        ponieważ taka nie jest, musi 
        czuć się nieszczęśliwa, musi 
        siebie niszczyć. Siebie i 
        innych. Czy dlatego, że byłyśmy 
        tam? Że tak dramatycznie się 
        rodziła, znienawidzona przeze 
        mnie już w chwili poczęcia? Czy 
        to jest ta kara? Ale dlaczego 
        jej kosztem. Przecież to mnie ma 
        się karać, to ja zawiodłam. I 
        karze się mnie z całą surowością 
        i konsekwencją, wystarczy, że 
        obejrzę sobie spuchnięte nogi 
        mojej córki. - "Zobacz, jak mi 

        kostki spuchły" - mówi Ewa i 
        jest w tym jakby ciekawość i 

        zdziwienie.
            O swoim synku mówi: przecież 
        ja go kocham. Ale nie jest w 
        stanie go przytulić. A czy ja 
        byłam w stanie? Przez wiele lat 
        żyłyśmy obok siebie, uważając, 
        by nasze ręce przypadkowo się 
        nie zetknęły. To ja ją tego 
        nauczyłam, tej odrębności 
        fizycznej. A teraz mam 
        pretensje. Do niej? Nawet jeżeli 
        mam je do siebie, co to zmienia? 
        Nic. Może tyle, że Antek ma mnie 
        w sposób całkowity. Depcze po 
        mnie w sensie fizycznym i 
        psychicznym. I też go to nie 
        ratuje przed dziecięcą 
        samotnością. On przecież patrzy 
        na Ewę, na swoją matkę. Od niej 
        oczekuje czułości. Moją czułość 
        lekceważy. Potrzebuje jej, ale 
        nie zwraca na nią uwagi. 
        Traktuje jako rzecz sobie 
        należną. Gdyby mógł wiedzieć, 
        jaki przełom się we mnie 
        dokonał. Nigdy się tego nie 
        dowie, bo nigdy nie będzie miał 
        innego mojego obrazu. Moje 
        kiedyś tak trudne ręce, jak ktoś 
        o nich powiedział... może Witek? 
        Te trudne ręce tak łatwo 
        obejmują to trzyletnie życie. 
        Może dlatego, że od początku 
        stało się pędem na tym samym 
        drzewie. Antek brak czułości ze 
        strony matki odczuwa bardzo 
        dotkliwie. Jeszcze sobie tego do 
        końca nie uświadamia, ale 
        instynkt mu to podsuwa. 
        Zakodowuje się w nim coś bardzo 
        niedobrego, czego się już nigdy 
        nie wymaże. Usiłuję jej to 
        powiedzieć, ale czy nie mówiono 
        tego mnie? Przecież już ta 
        prosta kobieta w domu dziecka 
        próbowała mi to przekazać, 
        mówiąc do mojej córki: "Przytul 
        się do mamusi, mamusia cię 
        kocha." A to znaczyło: należy 
        kochać swoje dziecko. Ale ja 
        wtedy nie byłam jeszcze matką. 
        Ja sama byłam jeszcze dzieckiem. 

        Pomieszały mi się wszystkie 

        wartości, nawet wartości uczuć. 
        Przecież taka sprawa z Wierą 
        mogła mnie spaczyć na całe 
        życie. A czy tak się nie stało? 
        Jestem sama, niezdolna do 
        dłuższego przebywania z 
        mężczyzną. Cokolwiek bym 
        powiedziała o niszczącym wpływie 
        Ewy na moje życie, nie wiem, czy 
        gdybym była sama, potrafiłabym 
        wytrwać w małżeństwie. To moje 
        wyskakiwanie z łóżka. Nikt nie 
        potrafił mnie zatrzymać, nawet 
        Witek, którego podobno kochałam. 
        Zawsze się o to gniewał, a ja 
        stojąc pod prysznicem, czułam 
        się winna. Zmywałam z siebie 
        ślady niedawnej bliskości z 
        mężczyzną, bo musiałam. Niczego 
        nie umiałabym zachować na 
        dłużej, ani jego czułości, ani 
        oddania, to wszystko musiało 
        zostać unieważnione. Bo dana nam 
        była tylko jedna uciekająca 
        chwila! Oczyścić się, to był ten 
        imperatyw. Może to znowu wpływ 
        Wiery... Ona była przecież jedną 
        nienawiścią do świata mężczyzn. 
        A może sposób, w jaki po raz 
        pierwszy zetknęłam się z tym 
        światem? Mam prawo tak odczuwać, 
        ale mogłabym też być zupełnie 
        inna. Może bym mogła... Teraz, 
        kiedy zostałam uleczona. 
        Trzymałam na rękach nowo 
        narodzone dziecko. Pielęgniarka 
        coś do mnie mówiła, a ja 
        słyszałam tylko bicie mojego 
        serca. Stałam zaskoczona, 
        struchlała nagle. To było jak 
        muzyka, którą usłyszałam po raz 
        pierwszy, muzyka niepodobna do 
        żadnej innej, porywająca i 
        słodka. Łzy napłynęły mi do 
        oczu. Ona odebrała mi dziecko i 

        powiedziała, że muszę już iść, 
        bo jak mnie lekarz zobaczy, 
        będzie awantura. Posłusznie 
        wyszłam, ale poruszałam się jak 
        na szczudłach. Tak dotarłam do 
        taksówki. Była już noc. Antek 
        urodził się o dwudziestej 
        drugiej dwadzieścia. Kiedy 
        zamknęłam za sobą drzwi 
        mieszkania, rzuciłam się na 

        tapczan i wybuchnęłam płaczem. 
        Ten płacz wylewał się ze mnie 
        nie tylko łzami, wydostawał się 
        przez skórę. Trwał krótko. Nagle 
        umilkłam, zaskoczona dotykałam 
        swoich policzków, które były 
        mokre. Wtedy uświadomiłam sobie, 
        że ostatni raz płakałam w 
        majątku moich dziadków, kiedy 
        stłukłam sobie kolano. Co mi 
        ukradło moje łzy? Wojna? Obóz?
        Czy może ja sama czegoś 
        siebie pozbawiłam. Jakiś 
        mężczyzna powiedział mi w 
        gniewie: uważaj, umiesz tylko 
        nienawidzić. Nienawidzić? To nie 
        było to słowo. Ja umiałam tylko 
        odchodzić. Już tyle razy 
        odchodziłam i zawsze żegnały 
        mnie rozżalone oczy. Wśród nich 
        były także oczy Ewy. W tamtym 
        momencie uświadomiłam sobie, że 
        zajęta nowo narodzonym 
        dzieckiem, nie pomyślałam o jego 
        matce. Przecież mogłam do niej 
        wejść, pielęgniarka by mnie 
        wpuściła. A ja pojechałam do 
        domu przeżywać siebie w nowej 
        roli...
        
            Dzwonek do drzwi. Nie lubię, 
        jak nie wiem, kto za nimi stoi. 
        Przez chwilę chciałam udać, że 
        mnie nie ma. Ale nie mogłam 
        powtarzać zachowań mojej córki. 
        Coś w tym jest, jej stany 

        zaczynają mi się udzielać.
            Za drzwiami obcy mężczyzna, 
        ale uśmiecha się, jakbyśmy się 
        znali.
            - No, nie poznajesz starych 
        znajomych? - pyta.
            Staram się przypomnieć sobie 
        jego twarz. Ale pustka.
            - Przypomnę ci. Wiesiek - 
        zawiesza głos, a potem dodaje - 
        Wiesiek z Fromborka.
            No tak, tego mi tu 
        brakowało. We Fromborku byłam 
        pięć lat temu na jakiejś 
        melorecytacji, potem w jakimś 
        towarzystwie się upiłam i 
        znalazłam się w czyimś łóżku. Nie 
        pamiętam twarzy tamtego 
        mężczyzny, więc może to jest 

        właśnie ta twarz.
            - Zmieniłam adres, jak mnie 
        tu znalazłeś? - pytam niepewnie.
            - Ma się te sposoby. To co, 
        mogę wejść?
            Wchodzi, a wraz z nim 
        wdziera się to wszystko 
        kłopotliwe, co się wiąże z 
        wizytą obcej osoby. Muszę 
        nastawić wodę, wyjąć filiżanki. 
        Miotam się po ciasnej kuchni. On 
        rozsiadł się w fotelu, jedynym 
        meblu ocalałym z mieszkania 
        ciotki.
            - To tak mieszkasz? - pyta, 
        rozglądając się. - Znana 
        aktorka. Słabiutko.
            - Znasz moje dawne 
        mieszkanie? - wyglądam z kuchni. 
        - Było trochę lepsze, większe...
            - Nie byłem zaproszony - 
        odpowiada z urażoną miną.
            O Boże! Gdybym była 
        spontaniczna, jak chciał nasz 
        poprzedni psychoterapeuta, 
        wyrzuciłabym go za drzwi. A tak, 
        szczerzę do niego zęby.

            - A skąd wziąłeś mój nowy 
        adres?
            - Poszedłem pod ten stary, 
        sprawdziłem na rachunku, który 
        podpisywałaś.
            - Jesteś z estrady?
            - Nie, sekretarzuję sobie w 
        naszym miasteczku.
            - Sekretarzujesz?
            - Jestem człowiek wierzący, 
        czyli partyjny - śmieje się.
            I nagle jak ostre światło 
        zapalają się w moim mózgu kiedyś 
        wypowiedziane przeze mnie słowa: 
        "My nawet nie jesteśmy 
        wierzący." I zaraz myślę: chyba 
        zwariowałam. To niemożliwe, 
        żebym z nim wtedy spała. To 
        musiał być ktoś inny. Pewnie 
        wypiliśmy bruderszaft, to 
        wszystko.
            - No, ale powiem ci, że mi 
        zalazłaś za skórę - mówi, 
        patrząc mi zalotnie w oczy znad 
        filiżanki. Widzę, że ma tłustą 
        dłoń i krótkie palce. Takie ręce 
        zawsze budziły we mnie opór. 
        Ręce pierwsze zauważyłam w 

        Witku. - Po twoim wyjeździe, 
        kurcze blade, ze dwa tygodnie 
        nie mogłem dotknąć się do 
        żony...

            Więc jednak, myślę z 
        niesmakiem. I to wtedy, kiedy 
        znałam już Witka. Kim jestem? 
        Dokąd życie mnie zaprowadziło? 
        Oto odbija mi się czkawką w 
        postaci sekretarza partii z 
        małego miasteczka.
            - A co tam u was słychać? - 
        pytam, udając, że nie widzę tych 
        spojrzeń.
            - Stara bida, dostajemy 
        prikaz z centrali i wykonujemy z 
        pomocą bożą - śmieje się. - 

        Ostatnio harcerze nam się plączą 
        pod nogami. Te obchody 
        tysiąclecia, rozumiesz. Czasami 
        nawet ktoś ciekawszy do nas 
        zawita. Ale takiej ładnej 
        kobitki jak ty, to jeszcze nie 
        mieliśmy. Chodzimy na twoje 
        filmy, puszymy się, że znamy cię 
        osobiście.
            - A my, to kto? - pytam 
        oschle.
            - Twoi niewolnicy, Aniu...
        
            - Czy mój zeszycik był w użyciu?
        - pyta lekarz Ewę.
            - Jaki zeszycik? - dziwi się, a potem sama sobie 
        odpowiada - a... ten. Przecież 
        to nie ma sensu.
            - Większy, niż się pani wydaje.
            Ewa potrząsa przecząco głową.
            - Już panu na początku powiedziałam, że jestem słaba. 
        Równanie w dół... tak naprawdę 
        to z niczego nie potrafię się 
        cieszyć. Na zajęciach z 
        psychologii mieliśmy taką 
        ankietę. Robiliśmy 
        charakterystyki kolegów. O mnie 
        parę osób napisało, że jestem 
        jednocześnie wesoła i smutna.
            - I jak pani to zrozumiała?
            - Że jestem nijaka - 
        odpowiada ona.
          - Dlaczego właśnie to słowo.
            To ten jej wieczny kompleks 
        niższości. Wiele dziewczyn na 
        jej miejscu byłoby szczęśliwych, 
        a ona wyszukuje w sobie tylko 
        mankamenty w urodzie, bo nic 

        innego się przecież dla niej nie 
        liczy. Czy można sobie wyobrazić 
        większy koszmar. W naszej 
        sytuacji, kiedy szaleńczy prąd 
        życia w każdej chwili może 
        roztrzaskać naszą wątłą, 
        trzyosobową tratwę, ona wpatruje 
        się w strzałkę łazienkowej wagi, 

        czy przesunie się o parę 
        milimetrów. Od drgnięcia tej 
        strzałki będzie zależało nasze 
        życie... Tak, wiem. Chciałam się 
        jej zaprzeć dwa razy przed 
        władzą radziecką, a raz przed 
        swoją rodziną. Po raz pierwszy 
        pod drzwi dietdomu przygnał mnie 
        głód, po raz drugi pod te same 
        drzwi sprowadził mnie strach.
            Miałam już wszystko, co mi 
        było potrzebne do szczęścia. 
        Papiery, bilet. Czy raczej 
        bilety, dla mnie i dla niej. Ale 
        nie miałam zamiaru jej ze sobą 
        zabierać. Z małym tobołkiem 
        podążałam w stronę dworca. To 
        dlatego nie zgodziłam się, aby 
        Aksinia i jej mąż mnie 
        odprowadzali. Wytłumaczyłam im, 
        że w moich stronach nie przynosi 
        to szczęścia. U nich trzeba 
        usiąść przed podróżą, a u nas 
        nie odprowadzać na pociąg. Jak 
        na skrzydłach pędziłam w stronę 
        dworca, pożegnawszy się z nimi 
        przy saniach. Chcieli mi 
        towarzyszyć chociaż do dietdomu, 
        ale stwierdziłam, że mojej córce 
        będzie przykro się z nimi 
        żegnać. Zdążyła się już przecież 
        do nich przyzwyczaić. Aksinia 
        uroniła łzę, jej mąż też był 
        jakiś markotny, a we mnie 
        wszystko śpiewało. W miarę 
        jednak, jak się zbliżałam do 
        dworca, moja radość zaczynała 
        przygasać. Naprzeciw wychodziła 
        mi ta Twarz. Ogromna twarz z 
        plakatu zawieszonego na całej 
        jednej ścianie budynku. 
        Zmarszczone, krzaczaste brwi i 
        przenikliwe oczy. Nie mogły 
        mnie zmylić dobrotliwe 
        zmarszczki wokół nich. Oczy 
        przewiercały mnie na wylot. 
        Zdawały się mówić: "Nie uda ci 

        się, ty suko." Szłam coraz 
        wolniej, w końcu przystanęłam. 
        Wydawało mi się, że dobrotliwy 
        uśmiech na monstrualnych 
        rozmiarów wargach z każdą chwilą 
        staje się groźniejszy. Te usta 
        syczały: "Wracaj po dziecko". I 
        wróciłam... Przed wielkim 
        grzechem ustrzegła mnie władza 
        radziecka, która raz narzuciwszy 
        mi macierzyństwo, nie pozwalała 
        mi zostać wyrodną matką.
            - A jak się już pani tak 
        odchudziła, pani Ewo - dociera 
        do mnie głos lekarza - czuła się 
        pani z tym lepiej? Coś się w 
        pani życiu przez to zmieniło?
            Ewa zastanowiła się chwilę.
            - Pojechałam na obóz - 
        odpowiada wreszcie - tam był 
        Stasiek.
            - Szczęśliwy ojciec Antka - 
        wtrącam.
            - I podobała się pani 
        Staśkowi w tej nowej wersji?
            - Chyba tak, powiedział, że 
        klawo wyglądam.
            - Tak się wyraził? Klawo?
            - Chyba tak, nie pamiętam.
            - A powinna pani pamiętać - 
        mówi z naciskiem lekarz - 
        przecież bardzo się pani liczy z 
        opinią innych ludzi. To dla 
        niego się pani odchudzała?
            - Nie wiem. Chyba dla 
        siebie.
            - Ciągle jej tłumaczę - 
        wtrącam - że mężczyźni nie lubią 
        takich szczap.
            Ewa robi pogardliwą minę.
            - Ty dużo wiesz o 
        mężczyznach, trafił ci się jeden 
        na krzyż.
            - Uważaj!
            - Na co?
            - Na to, co mówisz.
            - Przecież to, co ja mówię, 
        dla ciebie nie ma żadnego 
        znaczenia. Nazywasz to 
        słowotokiem.
            Spoglądają na mnie za duże i 

        za ciemne oczy.
            - Bo ty sama już się gubisz 
        w tej plątaninie myśli - 
        stwierdzam niepewnie. Nigdy nie 

        umiałam wytrzymać jej wzroku, 
        kolor jej tęczówek za każdym 
        razem uderzał mnie, zaskakiwał, 
        nie chcę powiedzieć - przerażał. 
        Na pewno był obcy.
            - A ty? Jak ty żyjesz - 
        słyszę jej głos - cały czas 
        grasz kogoś innego. Nie znam 
        nikogo, kto byłby tak zakłamany 
        jak ty. Dbasz o siebie tylko 
        wtedy, kiedy wychodzisz, po domu 
        łazisz w szlafroku i 
        przydeptanych kapciach. Nawet 
        włosów nie chce ci się porządnie 
        uczesać. Jak ten twój facet tak 
        długo z tobą wytrzymał? To 
        średnia przyjemność oglądać w 
        kółko rozmemłaną babę. I tak 
        musiałby cię w końcu rzucić! A 
        ja maluję się przede wszystkim 
        dla siebie.
            - O tak, to wiemy - 
        odpowiadam.
            - Bo się z tym nie kryję - 
        stwierdza wyniośle - mam krótki 
        wzrok i nie noszę okularów, ale 
        przyznaję się, że to przez 
        próżność. A ty! W domu w 
        okularach, a na ulicy 
        zdejmujesz. Ale jakby cię ktoś 
        spytał, czy jesteś krótkowidzem, 
        wypierałabyś się w żywe oczy. - 
        Zwraca się do lekarza. - Kiedyś, 
        jak się zaczął pojawiać ten 
        facet, umówiła się z nim pod 
        kinem i nie poznała go, bo 
        okulary wkłada dopiero, jak 
        zgaśnie światło. Spacerowała po 
        chodniku, a on nie podszedł, bo 
        myślał, że czeka na kogoś 
        innego.
            - Mało dowcipne - mówię.

            - To by było dowcipne, gdyby 
        nie było żałosne. A najbardziej 
        odpowiada ci rola pokrzywdzonej 
        matki. - Mówi do doktora. - 
        Kiedy mieszkałyśmy razem, mama 
        ciągle wygadywała na mnie do 
        słuchawki.
            - Bo to jedyny sposób, żebyś 
        mnie słuchała.
            - No tak, dorabiaj sobie 
        teorię - Ewa już galopuje na 
        swoim koniu - nie mogłabyś 
        zasnąć, jakbyś nie wylała na 

        mnie wiadra pomyj. I zawsze 
        potrzebowałaś słuchacza. Teraz 
        jesteś w swoim żywiole. Jestem 
        pewna, że za moimi plecami 
        porozumiewasz się z panem 
        doktorem... A Antek! Ile razy go 
        już ode mnie zabierałaś na 
        stałe. Załatwiałyśmy 
        przeniesienie do innego żłobka, 
        a po paru miesiącach miałaś go 
        dosyć...
            Żłobek, ten kolejny koszmar, 
        którego nie dało się uniknąć. 
        Antek poszedł tam, jak skończył 
        półtora roku, a mnie skończyły 
        się pieniądze na kobietę, a 
        właściwie kobiety, przecież 
        stale się zmieniały 
        niezadowolone z pensji, godzin 
        pracy. A w żłobku natknęłam się 
        na inne kobiety, też takie 
        tłuste, o ordynarnych twarzach. 
        W zupełnie inny zresztą sposób 
        niż tamte twarze rosyjskie, 
        tamte twarze zdobiła ukryta w 
        nich dobroć, co, jak zdążyłam 
        się przekonać, było bardzo 
        mylące. Uśmiech ukrywał za sobą 
        często coś bardzo niedobrego, a 
        surowy wyraz oczu oznaczał o 
        wiele mniej surowy wyrok, niż 
        można byłoby się spodziewać. 
        Życie mnie do tego 

        przyzwyczaiło, że obracam się 
        pośród ludzi, którzy mnie sądzą 
        lub będą sądzić. Z ich twarzy 
        nauczyłam się odczytywać wyroki. 
        Starałam się zwykle zmylić 
        przeciwnika albo jakoś 
        przebłagać. Uśmiechem, zgodą na 
        postawione warunki. Czasami 
        starałam się go przekupić. Tym 
        potworom w żłobku przynosiłam 
        czekolady, kawę, jakieś inne 
        drobne prezenty. Wręczałam 
        zwykle z uczuciem pogardy i do 
        siebie, i do obdarowywanej. A 
        Antek i tak na mój widok 
        zaczynał płakać. Wyrywał rączkę 
        z tłustej łapy i biegł w moją 
        stronę. Za chwilę czułam jego 
        rączki na
 szyi. I gorzkie łzy 
        pod powiekami, że takie mu tylko 
        mogę ofiarować dzieciństwo. 
        Zwykle miał pieluchę nie 

        zmienianą od wielu godzin. Z 
        uczuciem niemal zawału serca 
        oglądałam odparzoną pupę. I 
        byłam prawie pewna, że już go tu 
        więcej nie przyprowadzę. Ani ja, 
        ani Ewa. Życie szybko korygowało 
        te postanowienia. Czasami 
        działałam na oślep, jak tego 
        dnia, kiedy przyprowadzono mi do 
        szatni chore dziecko. Był tak 
        słaby, że nogi się pod nim 
        uginały. Jego rączka tkwiła w 
        tłustej łapie, bo nie miał siły 
        jej wyrwać. Czy to też była 
        kara, czy mój ból na widok małej 
        rączki w tłustej łapie nie był 
        karą za tamtą obojętność sprzed 
        dwudziestu lat. Tamta mała ręka 
        w pulchnej dłoni Wali nie 
        wywoływała we mnie żadnych 
        uczuć.
            - Zabierałam dziecko, bo z 
        gorączką posyłałaś je do żłobka! 

        - bronię się przed o wiele 
        poważniejszym zarzutem, niż Ewa 
        myśli.
            - Nie miałam wyjścia - 
        odcina się.
            - Ja też nie. Zawsze myślę 
        sercem, a potem rozumem.
            - Mnie nie obchodzi, czym ty 
        myślisz, ja po prostu, jeżeli 
        chodzi o ciebie, niczego nie 
        jestem pewna.
            - Nigdy nie byliście głodni 
        - stwierdzam.
            - I co z tego?
            - To, że w tym sensie zawsze 
        mogłaś na mnie liczyć. Jeżeli 
        czegoś nie dotrzymywałam, to z 
        nadmiaru obowiązków.
            - To po co tyle na siebie 
        bierzesz? - mówi wyniośle Ewa.
            - Czy pan to słyszy? - 
        zwracam się do naszego świadka. 
        - Po to, żebyś miała buty na 
        zimię, a Antek kurtkę. Wiesz, co 
        to znaczy utrzymać dwa domy? A 
        dziecko, ile kosztuje?
            - Wiem, wiem, majątek - jest 
        coś niedobrego w jej głosie.
            On też to musiał zauważyć, 
        bo stwierdza: 
            - Coś nam to idzie w złą 
        stronę.

            - To zawsze tak idzie, 
        jeżeli chodzi o nas - mówi Ewa 
        ze swoim uśmieszkiem - my, z 
        krótkimi przerwami, umiemy się 
        tylko kłócić.
            - Bo nie jesteś normalnym 
        człowiekiem - stwierdzam z 
        goryczą.
            - Przecież nie mam nim być. 
        Przecież jakiś docent X czy Y ci 
        to powiedział. Mnie też 
        straszył, że bisacodyl powoduje 
        zmiany w mózgu. Stwierdził, że 
        jak nie przestanę z prochami, 

        skończę u czubków.
            - To, niestety, może być 
        prawda - mówi doktor.
            - I co z tego? - odpowiada. 
        - Wariatom jest dobrze, 
        przynajmniej zawsze są w dobrym 
        humorze, uśmiechnięci...
        
            "A wkrótce potem przystąpili 
        ci, którzy stali, i rzekli 
        Piotrowi: - prawdziwie, tyś jest 
        z nich, bo i mowa twoja cię 
        zdradza." 
            To ją zdradzała mowa. Wołała 
        za mną "padażdi", wydymała usta 
        i mówiła "ja nie chaczu"... było 
        mi trudniej, bo nie wyrzekałam 
        się miłości. Mogłam tylko 
        przyjąć piekło nienawiści, które 
        dopiero z wolna stawało się 
        miłością... Nie wiedziałam 
        jeszcze, że oboje rodzice nie 
        żyją, a ciotka wyjechała do 
        Londynu, dokąd ściągnął ją wuj 
        generał. Wysiadłyśmy na 
        warszawskim dworcu, wokół 
        poruszali się ludzie, oglądali 
        się za nami. Byłyśmy dość 
        dziwacznie ubrane, szczególnie 
        ona, obwiązana kraciastą 
        chustką. Zaczęłam odchodzić, 
        szła za mną, przyśpieszyłam 
        kroku. I wtedy usłyszałam jej 
        płacz. Ten płacz mnie 
        sparaliżował, do dziś pamiętam 
        tamto uczucie. Stanęłam i nie 
        mogłam ruszyć się z miejsca. Ona 
        podeszła, objęła mnie rękami za 
        nogi. Miałam odruch, by ją 
        odepchnąć, ale nie zrobiłam 
        tego...

            Opowiedziałam to dzisiaj 
        lekarzowi. I zaczęła się nasza 
        kłótnia.
            - Chciałam rozpleść te małe 
        ręce i uciec, a jednak zostałam.

            - Ale poczucie winy rosło.
            - Właściwie nie wiem, czy 
        nie mylę go z miłością. Wszystko 
        jedno, jak nazwiemy naszą 
        zależność od drugiego człowieka.
            - Myli się pani - rzekł 
        patrząc mi głęboko w oczy - tu 
        musi być dokładne rozpoznanie, 
        inaczej nie wyjdzie życiowy 
        rachunek. Trzeba byłoby wstawić 
        do niego błędną liczbę.
            Roześmiałam się.
            - Robienie życiowych 
        rachunków jest nonsensem - 
        odrzekłam - gdyby było inaczej, 
        dawno już powinnam odkręcić gaz.
            - To by się pani trochę 
        pośpieszyła.
            - Jeżeli myśli pan o moim 
        wieku, jestem babcią.
            I w tym też nie umiem się 
        znaleźć. Kocham to dziecko 
        chorobliwą miłością. Kiedyś 
        bolał go brzuch, spojrzał na 
        mnie oczami pełnymi łez, a ze 
        mną coś takiego się stało... 
        zaczęłam kręcić się w kółko, 
        chciałam wołać pomocy, niemal 
        krzyczeć o nią...
            - Ma pani trzydzieści 
        dziewięć lat - powiedział wolno 
        - nie jest pani żadną babcią. Po 
        prostu pani córka zbyt wcześnie 
        wdała się w macierzyństwo.
            - Co pan może o tym 
        wiedzieć. Cały czas zachowuje 
        się pan nie jak doktor, ale jak 
        księgowy.
            - Może dlatego, że nie 
        jestem doktorem, lecz 
        psychologiem.
            Wydało mi się, że źle 
        słyszę.
            - Pan nie jest doktorem?
            - Jestem doktorem, ale 
        psychologii.
            - Ja prosiłam, żeby umówiono 
        mnie z psychiatrą.
            - A ja osobiście uważam, że 
        bardziej tu jestem na miejscu.

            - Pan cały czas ma dobre 
        samopoczucie - mój głos poszedł 
        o jeden ton w górę.
            - Pani Anno, nasza rozmowa 
        nam się rozmywa.
            - Ależ nie - odparłam z 
        uśmiechem - to tylko rozmyło się 
        moje życie, tak się rozmyło, że 
        go już nie ma. Istnieję tylko w 
        relacji ja_córka, ja_wnuk. I tak 
        byłoby dobrze, gdyby nie jej 
        choroba.
            - Proszę się teraz 
        zastanowić, co pani powiedziała 
        - w jego głosie wyczułam triumf, 
        to mnie zdziwiło.
            - Powiedziałam, że niszczy 
        mnie choroba mojej córki.
            - Kogo niszczy? Kogoś, kto 
        nie istnieje?
            - Proszę mnie nie łapać za 
        słowa. Oboje wiemy, o co chodzi.
            - Nie, ja to wiem od 
        jakiegoś czasu, a pani nie chce 
        wiedzieć. Pani się cofa. Prawda 
        jest pani największym wrogiem. 
        Dlaczego?
            Co mu mogłam odpowiedzieć. 
        Że boję się prawdy, bo są nią 
        ciemne tęczówki mojej córki? Że 
        tej jednej sprawy nie potrafiłam 
        w żaden sposób ani ominąć, ani 
        jakoś zakłamać. Starałam się 
        uznać ją za swoją rodzinę. Kiedy 
        wychodziłyśmy z warszawskiego 
        dworca, zdecydowałam, że będzie 
        miała na imię Ewa, a potem w 
        rubryce imię ojca wpisałam imię jej 
        dziadka, tak, nazwałam ją 
        imieniem mojej matki, ale prawda 
        o jej poczęciu powraca 
        rykoszetem, bo przecież imieniny 
        Ewy obchodzone są 24 grudnia, a 
        tego dnia właśnie dokonano na 
        mnie gwałtu.
        
            "A wkrótce potem przystąpili 
        ci, którzy stali, i rzekli 

        Piotrowi: - prawdziwie, tyś jest 
        z nich, bo i mowa twoja cię 
        zdradza..."
            Koń szedł noga za nogą 
        pośród bezkresnego pola. Był na 
        tyle stary, że nie zabrali go do 
        kołchozu, a nawet pozwolono mu 

        dożywać ostatnich dni w 
        prywatnej zagrodzie. Spoglądałam 
        z lękiem na białe, ciągnące się 
        po horyzont płaszczyzny i 
        myślałam, jak żyć na takim 
        pustkowiu, gdzie nie widać nawet 
        jednego drzewka. Dziecko 
        siedziało pomiędzy mną i Walą, 
        która trzymała lejce. 
        Pokrzykiwała na konia, ale bez 
        przekonania. Dziecko zakutane 
        było w grubą chustę i wyglądało 
        karykaturalnie. Ta duża głowa 
        zrobiła się teraz jeszcze 
        większa w stosunku do marnego 
        ciałka. Siedziało tak cicho, że 
        Wala co jakiś czas zagadywała.
            - Ej, żyjesz tam, sierotko?
            Nie odpowiadało. Wala 
        szturchnęła je łokciem, a ono 
        odchyliło się nieznacznie, by 
        potem powrócić do dawnej 
        pozycji.
            - Ot i patrzcie, na żartach 
        się nie zna - wzdychała Wala.
            Jechałyśmy przez ten pusty i 
        groźny świat, który nie wiadomo 
        było, co nam przyniesie.
            - Myślisz, że mnie przyjmą? 
        - spytałam.
            - Dlaczego by mieli nie 
        przyjąć? Pomożesz im w pracy. 
        Jeszcze się ucieszą.
            - Tutaj nie lubią ludzi 
        stamtąd.
            - Na początku lubili, ale 
        jak zaczęli kraść i gwałcić, to 
        przestali.
            - Jestem kobietą.

            - I kobiety mogły za skórę 
        zaleźć. Niby to godziły się do 
        pomocy, a jak gospodarze poszli 
        spać, drzwi złodziejom odmykały.
            Dzwonek u sanek ledwo się 
        odzywa, a chwilami wcale go nie 
        słychać. Koń się zmęczył, para 
        bucha mu z boków. Wala ściągnęła 
        lejce, a potem przykryła go 
        derką.
            - Jeszcze się zaziębi, 
        starowina - powiedziała
 zajmując 
        dawne miejsce.
            - To może mnie przyjmą - 
        myślę głośno.
            - Przyjmą, przyjmą, przecież 

        to bratowa i brat. Przestań się 
        na zapas martwić. Ty masz taki 
        martwiący charakter, Anuszka. I 
        twoja doczka, po tobie, taka 
        sama. Nic, tylko stanie pod 
        ścianą. Inne dzieci wesołe, 
        bawią się, a ona, jakby języka w 
        gębie zapomniała. Prawdę mówię, 
        Nataszka? - szturcha dziecko 
        łokciem.
            - Daliście jej na imię 
        Natasza? - pytam.
            - Nie nazwałaś jej, to 
        różnie na nią wołamy, raz 
        Irinka, raz Wieroczka, żeby się 
        nie przyzwyczaiła. Może zechcesz 
        ją nazwać po swojemu. To, jak ją 
        mamy wołać?
            - Może być Natasza.
            - A jak wrócisz do swoich, 
        nie będą się dziwili?
            Spoglądam na nią ze 
        zdumieniem. Dopiero teraz to do 
        mnie dociera i budzi jeszcze 
        gorsze uczucia do tego dziecka, 
        z którym nie czuję żadnej więzi. 
        Jest obce jak ta okolica i ci 
        ludzie. Nie dowierzam nawet ich 
        dobroci, może dlatego, że 

        zdobywam ją podstępem. Że muszę 
        udawać kogoś, kim nie jestem. Ta 
        legenda jaką stworzyły o mnie 
        kobiety z domu dziecka, że 
        waruję pod schodami, żeby tylko 
        zobaczyć córkę, uwiera moją 
        świadomość. Kiedy Wala 
        zaproponowała, żeby zabrać ze 
        sobą dziecko, niech się 
        przejedzie, nie zaprotestowałam. 
        Udałam nawet, że się cieszę. 
        Pogłaskałam je po głowie, 
        przełykając z obrzydzenia ślinę. 
        Ono zaraz się odsunęło, ale Wala 
        w nim raczej szukała winy.
            - Widzisz ją - powiedziała z 
        gniewem - odskakuje od matki jak 
        od jakiego diabła!
            W pewnej chwili dziecko 
        rozpłakało się, a kiedy Wala 
        ściągnęła lejce i pochyliła się 
        nad nim, rzekło: 
            - Ciociu, ja muszę siusiu!
            - Wytrzymaj, córeczko, 
        przymarzniesz do śniegu, a my 
        już całkiem niedaleko domu.

            Dziecko pokiwało głową na 
        znak, że się zgadza jechać 
        dalej. Wala krzyknęła na konia. 
        I rzeczywiście, po mniej więcej 
        pół godzinie ze śnieżnej mgły 
        wyłonił się jakiś  domek, a 
        właściwie lepianka otoczona 
        drewnianym płotem. Zaraz 
        otworzyły się drzwi i ukazała 
        się w nich postać w kożuchu. 
        Kiedy podeszła bliżej, można 
        było rozpoznać kobietę. Wala 
        powiedziała, że jej bratowa ma 
        czterdzieści lat, ale mnie się 
        wydała dużo starsza. Miała 
        żółtawą pomarszczoną skórę i 
        zmęczone oczy. Głos też miała 
        taki zmęczony.
            - Chodźcie, chodźcie, 
        zmarzliście - rzekła.

            Od razu pochyliła się do 
        dziecka.
            - A ptaszynka nam zmarzła? 
        Konik słabowity, wolno idzie. 
        Zaraz damy coś na rozgrzanie.
            Wzięła dziecko za rękę i 
        wprowadziła do środka.
            - Idź z nimi - rzekła Wala - 
        ja odprowadzę konia do stajni, 
        bo się staruszek zmęczył.
            Wnętrze domu to była jedna 
        izba z glinianym piecem. W rogu 
        stała drabina, którą wchodziło 
        się na strych. Było tu jeszcze 
        szerokie łóżko, stół, przy nim 
        ława. Pod inną ścianą kredens.
            - Fiedia - krzyknęła 
        kobieta, podchodząc do drabiny - 
        mamy gości.
            Po chwili w otworze u 
        szczytu drabiny pojawiły się 
        czyjeś nogi w łapciach, a potem 
        cała reszta potężnej męskiej 
        postaci. Fiodor Aleksiejewicz, 
        mąż gospodyni, spojrzał na mnie 
        spod chmurnie ściągniętych brwi. 
        Twarz miał męską, urodziwą, 
        oszpeconą tylko rzadką brodą. 
        Bez słowa wyminął mnie i 
        zatrzymał się przed dzieckiem. 
        Nieoczekiwanie wziął je na ręce.
            - Jak ci na imię? - spytał 
        łagodnie.
            Dziecko milczało.
            - Fiedia, zostaw ją. Trzeba, 

        żeby się ogrzała. Zdejmijcie jej 
        tę chustkę.
            Chciałam to zrobić, ale 
        dziecko się wywinęło.
            - Trzeba się rozebrać, 
        ptaszyno - powiedziała kobieta.
            Ale dziecko nie chciało 
        zdjąć chustki, wycofało się 
        tyłem do kąta. Wyciągnęła je 
        stamtąd dopiero Wala. Siłą 
        zdjęła mu chustkę.

            - Wstydzi się, że nie ma 
        włosów. Golimy im głowy, żeby 
        łatwiej było utrzymać czystość.
            Dziecko stało teraz bez 
        ruchu, ze spuszczonymi oczami. 
        Na twarzy malował mu się wyraz 
        męczeństwa. Gospodyni kucnęła 
        przy nim.
            - Poprosimy Wali i 
        zahodujemy włoski - powiedziała 
        łagodnie.
        
            Odebrałam Antka z 
        przedszkola. Koniec 
        października, a dzień ciepły i 
        słoneczny. Wzięliśmy jego 
        rowerek na trzech kółkach i 
        poszliśmy do parku. On zawzięcie 
        pedałuje, a ja siedzę na ławce i 
        przyglądam się z uśmiechem.
            - Chwila przerwy - myślę 
        nieco leniwie - chwila 
        podarowana.
            Kto tym wszystkim zarządza, 
        kto daje i odbiera. Czy raczej, 
        kto przekręca kontakt. Dwoje 
        szczęśliwych ludzi, on chodzi do 
        biura, ona gotuje obiady, dzieci 
        im rosną. Wydaje im się, że tak 
        będzie zawsze. I nagle pstryk, 
        on nie wraca do domu, tramwaj go 
        przejechał. Ona po nim płacze, a 
        potem drugi raz wychodzi za mąż 
        i jest szczęśliwa z innym. Albo 
        inaczej, on ginie pod kołami 
        tramwaju, a ona nie może go 
        zapomnieć i żyje jeszcze długo w 
        pustym domu... Ja siedzę na 
        ławce, mój wnuk jeździ na 
        rowerku, dookoła jesienne kolory 
        podświetlone słońcem... ja 
        siedzę na ławce i przeżywam 
        szczęście w czystej postaci, oto 
        punkt w którym przecięły się 

        wszystkie linie mojego życia, 
        oto ta środkowa... i nagle 

        pstryk, wracamy do domu, Ewa 
        leży z opuchniętą twarzą. 
        Wygląda, jakby pokąsały ją 
        pszczoły. A to nas obie coś 
        pokąsało, jesteśmy zatrute 
        jadem.
            Obok Antka pojawia się 
        chłopiec na małym rowerze, ale 
        na dwóch kółkach. Antek 
        podjeżdża do mnie.
            - Chłopczyk ma ładniejszy 
        rowerek - mówi.
            - Nieważne - odpowiadam - 
        liczy się sama przyjemność 
        jeżdżenia.
            On spogląda mi głęboko w 
        oczy.
            - Ale on ma ładniejszy 
        rowerek!
            "Nie da się ukryć - myślę - 
        trzeba będzie kupić taki sam na 
        wiosnę." 
            Wracamy, mija nas wysoki 
        mężczyzna z teczką.
            - O, mój tatuś poszedł - 
        mówi Antek.
            - Twój tatuś inaczej 
        wygląda.
            - A jak wygląda mój tatuś?
            "Te same pytania" myślę w 
        popłochu.
        
            - Będzie pan ze mnie 
        zadowolony - mówię - małe 
        zwycięstwo. Wczoraj Ewa 
        dzwoniła, żebym odebrała dziecko 
        z przedszkola. Odparłam, że 
        jestem zajęta. A nie byłam. 
        Leżałam na tapczanie i czytałam 
        książkę ze znacznie mniejszymi 
        wyrzutami sumienia niż 
        normalnie...
            - Tylko tak dalej, pani Anno 
        - mówi psycholog, któremu już 
        wybaczyłam, że nie jest 
        lekarzem. - To co, zapalimy na 
        to konto?
            Podaje mi papierosa, 
        przyjmuję, ale kiedy wkładam go 
        do ust i pochylam się nad 
        ogieńkiem zapalniczki, pojawia 
        się we mnie coś w rodzaju 

        niechęci. Czuję się przyparta do 

        muru. Przymuszona. Gaszę 
        papierosa. On udaje, że tego nie 
        widzi.
            - W jednej z rozmów 
        powiedziała pani: "człowiek, 
        którego kochałam"...
            - Tak, na tym polu mam 
        raczej mizerne zdobycze. Chociaż 
        był taki okres, kiedy przez moje 
        łóżko przewinęło się paru panów.
            On się śmieje.
            - Czyli taki wątek 
        przechodni.
            I ja się śmieję.
            - Jakiś czas ich unikałam, 
        to było po tym, jak wróciłam z 
        obozu.
            - A ten człowiek?
            - Kochał mnie chyba bardziej 
        niż ja jego, może dlatego, że 
        był bliżej życia. Był bardziej 
        zdolny do miłości.
            - A jednak nie jesteście razem.
            Milczę. Myśleliśmy o tym, 
        żeby się pobrać, ale zaczęły się kłopoty z  Ewą. 
        Zaszła w ciążę. To był wstrząs 
        dla nas wszystkich. Witek nie 
        mógł znaleźć w tym miejsca, 
        odszedł.
            - Tak, nie jesteśmy razem - 
        powtarzam jego słowa.
            - I nie żałuje pani?
            - Nie wiem, sprawa mojej 
        córki zajmuje moje myśli, mój 
        czas.
            - Ale pani już wie, że to 
        błąd?
            - Tak, wiem - odpowiadam - 
        staram się to zmienić. Raz nawet 
        sama wyjechałam za granicę.
            - Ale po tygodniu pani 
        wróciła!
            - Już to panu mówiłam? - 
        uśmiecham się jak przyłapana. - 
        Zaczynam się powtarzać. Tak, 

        wróciłam, bo mi się wydawało, że 
        tam doszło do jakiejś tragedii. 
        Na przykład Ewa zasnęła nad 
        książką, czajnik zalał gaz... 
        Nawet nie mogłam do nich 
        zatelefonować. Więc wróciłam...
            - Zamiast sześciu tygodni, 
        jeden. Nie wiem, jak to zapisać 
        na pani rachunek,
 w rubryce 
        "winien" czy w rubryce "ma"?

            Wchodzi Ewa.
            - Przepraszam, spóźniłam się 
        - bąka.
            - Znamy to na pamięć, 
        Ewuniu, ale dzisiaj oboje z 
        panem doktorem mamy dobre 
        humory, więc ci wybaczamy...
            A ona, gdyby pamiętała tamtą 
        scenę w lepiance, kiedy przy 
        obcych ludziach chiałam jej 
        zedrzeć chustkę z głowy, czy by 
        mi wybaczyła? Wyraz męczeństwa 
        na jej twarzy, kiedy tak stała z 
        obnażoną głową, na której miała 
        tylko fioletową skórę, zapadł we 
        mnie. Zapamiętałam tamtą jej 
        twarz, mimo że byłam wtedy 
        najbardziej obcą osobą z 
        obecnych. To nie ja 
        powiedziałam: "Poprosimy Wali i 
        zahodujemy włoski." To 
        powiedziała Aksinia, bo była 
        dobrym człowiekiem i sama nie 
        miała dzieci. Przyhołubiła moją 
        córkę. Prosiła nawet Walę, żeby 
        dziecko zostało, ale tamta 
        pokręciła przecząco głową.
            - Nie wolno - powiedziała - 
        nawet na niedzielę nie wolno, 
        ale czasem ją przywiozę.
            Przywiozła dziecko po dwóch 
        tygodniach, kiedy zdążyłam się 
        już zadomowić w lepiance. Już 
        wiedziałam, co należy do moich 
        obowiązków. Rano przynosiłam 

        wodę ze studni, zrzucałam siano 
        koniowi, krowy moi gospodarze 
        nie mieli. Fiodor Aleksiejewicz 
        przynosił mleko z kołchozu. 
        Wychodził rano i wracał, jak się 
        robiło ciemno, więc wiele godzin 
        przebywałyśmy z Aksinią same. 
        Początkowo mało ze sobą 
        rozmawiałyśmy, potem to się 
        zaczęło zmieniać. Aksinia 
        zaczęła mi opowiadać o sobie. 
        Była najstarszą córką bogatego 
        chłopa, którego już dawno 
        rozkułaczono i z całą rodziną 
        wywieziono Bóg wie gdzie. Ona 
        się uratowała, bo nie 
        otrzymawszy zgody rodziców na 
        ślub z Fiodorem, urodziwym, ale 
        biednym, po prostu z nim 
        uciekła.

            - Kiedyś byłam ładna - 
        powiedziała smutno - ale ciężka 
        praca mnie zniszczyła. Padło mi 
        na płuca... Fiodor wierny jest 
        naszej miłości, nie ogląda się 
        za innymi, ale czasem to bym 
        może i wolała... zmęczona już 
        jestem, nie w głowie mi już 
        nawet miłość...
            Wyznała też, że Fiodor jest 
        od niej o dziesięć lat młodszy, 
        a dla niej to coraz większe 
        nieszczęście. Ich łodzie płyną 
        już do innych brzegów, a on tego 
        nie widzi. Gospodarze spali na 
        łóżku, ja na przypiecku. Aksinia 
        położyła mi tam stary kożuch, 
        było mi ciepło i wygodnie. Kiedy 
        Fiodor wracał z kołchozu, mało 
        się rozmawiało. Stawiałam przed 
        nim talerz zupy, kładłam łyżkę i 
        grubo pokrojony chleb. On jadł, 
        potem szedł na strych. Schodził 
        z niego, jak już trzeba było 
        kłaść się spać. Od razu 
        zasypiał, jego chrapanie 

        wypełniało całe niewielkie 
        wnętrze. W końcu nauczyłam się 
        zasypiać i pod taką muzykę. Raz 
        w tygodniu, w sobotę, Aksinia 
        stawiała przed nim butelkę 
        samogonu. Fiodor pił w 
        milczeniu, siedząc samotnie przy 
        stole. Wstawał dopiero wtedy, 
        kiedy dno było puste. Potem 
        chwiejnym krokiem podchodził do 
        łóżka, na którym kuliła się 
        Aksinia. Wyłuskiwał jej chude 
        ciało, z tych paru łaszków i 
        obejmował młodością swoich 
        mięśni. W mroku majaczyły jego 
        szerokie miarowo poruszające się 
        plecy. Oboje pojękiwali, każde z 
        innej przyczyny, dopóki z nim 
        nie stało się to najważniejsze.
        Zaczynał się wtedy krztusić, 
        niemal rzęzić, potem zalegała 
        cisza. Początkowo bałam się, że 
        on po prostu wyzionął ducha. 
        Potem już wiedziałam, że po tej 
        przerwie, nastąpi potężne 
        chrapanie. Nigdy na ten temat 
        nie rozmawiałyśmy, ona nie 
        mówiła, co czuje, wiedząc, że ja 
        to wszystko słyszę, ja też się 

        nie zwierzałam ze swoich przeżyć 
        świadka, a Fiodor pewnie nie 
        pamiętał wcale o mojej 
        obecności. Sądziłam, że przyjazd 
        Wali i dziecka cokolwiek w tym 
        rytuale zmieni, ale scenariusz 
        był ten sam. Raz na tydzień, 
        przed niedzielą, Fiodor musiał 
        zostać wynagrodzony. Obie 
        kobiety to rozumiały, ja 
        usiłowałam zrozumieć, a dziecko 
        było za małe, żeby zorientować 
        się, o co chodzi. Samotność 
        Fiodora naprzeciw butelki nie 
        była zresztą wcale mniejsza 
        przez to, że przybywało 
        świadków. Od razu było jakoś 

        wiadomo, że w czasie jego picia 
        nie wolno mu się narzucać ze 
        swoją obecnością. Trzeba 
        poruszać się cicho, a najlepiej 
        zaszyć się na przypiecku albo 
        gdzieś w kącie. Nawet kot to 
        wiedział i nie spacerował wtedy 
        po izbie.
            Kiedy po dwóch tygodniach 
        Wala przywiozła dziecko, 
        zauważyłam w jego twarzy jakąś 
        zmianę. Te ogromne oczy 
        spojrzały na mnie z 
        oczekiwaniem. Byłam tego niemal 
        pewna. Potem to zrozumiałam, 
        kiedy Wala zdjęła dziecku 
        chustkę z głowy. Pojawiło się 
        na niej coś w rodzaju puchu czy 
        zaczątków włosów, które nad 
        czołem uformowały się w kosmyk.
            - Popatrz no Fiedia - 
        powiedziała Aksinia, klasnąwszy 
        w ręce - jaka ładna dziewczynka 
        do nas przyjechała.
            Pogładziła ten puch, a potem 
        pochyliła się i pocałowała 
        dziecko w policzek. Oczy dziecka 
        poszukały moich oczu i była w 
        nich jakby przekora.
        
            Telefonuje Ewa.
            - Kupiłam bilety do kina.
            - Ewa, nie mogę, mam jutro 
        nagranie.
            - Oj mamo, tak rzadko gdzieś 
        razem chodzimy.
            - No dobrze - zgadzam się 
        niechętnie - to spotkamy się 

        przed kinem...
            Idę od strony Barbakanu, Ewa 
        już na mnie czeka. W swoim 
        płaszczu w kratkę i w berecie 
        wygląda jak kilkunastoletnia 
        dziewczynka. Nagle to, że jest 
        już matką, wydaje mi się czymś 
        absurdalnym i okrutnym. Odbicie 

        mojego losu? Gdyby tak miało być 
        naprawdę...
            - Szybko, bo spóźnimy się na 
        kronikę - mówi niecierpliwie.
            Siadamy obok siebie, gaśnie 
        światło. Obok mnie to życie, 
        które tak jest ze mną powiązane, 
        a które tak długo nie chciało 
        się przyjąć. Antek też przecież 
        nie był dzieckiem oczekiwanym, z 
        niechęcią patrzyłam na jej 
        rosnący brzuch, z niechęcią i 
        buntem. Że nie wolno było mi 
        tego zrobić, bo już swoje 
        przeżyłam. Już się życie 
        przejechało po mnie od dołu do 
        góry. Obóz to była taka wściekła 
        biologia. Wiera skutecznie 
        chroniła mnie przed zimnem i 
        głodem, a także przed 
        strażnikami, prawie się z nimi 
        nie stykałam. Mogłabym 
        powiedzieć, że przesiedziałam 
        tam jak u Pana Boga za piecem, 
        gdyby nie to wtajemniczenie w 
        kobiece możliwości. Czym 
        jesteśmy naprawdę, zrozumiałam 
        tam, w gułagu. I dlatego tak 
        mnie śmieszyły moje późniejsze 
        filmowe role. Prawdziwe kobiety 
        są inne, one przede wszystkim 
        krwawią. Kiedyś wynosiłam miskę 
        pełną krwawych strzępów, i nagle 
        pośród tej masy zobaczyłam 
        gotową rączkę, zakończoną 
        paznokciami. Wróciłam z takim 
        wyrazem twarzy, że Wiera się 
        przestraszyła. Potem 
        powiedziała: "Pomyśl, że to 
        zabawka, popsuta lalka." A kiedy 
        ciągle stałam pośrodku dyżurki, 
        dodała: "Śnij na stojący swój 
        gułagowy sen". Ona czasami 
        lubiła mówić poetycko. Wtedy już 
        wiedziałam, co oznacza jej 
        życzliwość dla mnie. Wszyscy 
        dookoła to wiedzieli. Wodziła za 

        mną nieprzytomnym wzrokiem. 
        Osiągnęłam nad nią przewagę, ale 
        wiedziałam, że nie wolno mi jej 
        wykorzystywać, bo mogłoby się to 
        okazać niebezpieczne. 
        Niebezpieczne dla nas obu. Co 
        wieczór odchodziłam do swojego 
        baraku, a ona pozostawała w 
        szpitalu, gdzie miała swój 
        pokój. Nigdy nie zaproponowała, 
        bym z nią została. Nie posunęła 
        się do żadnego jednoznacznego 
        gestu. Dotykała mnie tylko przy 
        każdej okazji, niby przypadkiem. 
        Jej oczy się wtedy zmieniały. 
        Raz spytała, czy może mnie 
        uczesać. Nie zgodziłam się, ale 
        kiedy poprosiła drugi raz, bałam 
        się odmówić. Przecież cała moja 
        obozowa egzystencja zawieszona 
        była na łaskawości Wiery, która 
        w każdej chwili mogła się 
        odmienić. Zojka mnie ostrzegała, 
        że ona przebiera w ludziach jak 
        w ulęgałkach, a chodziło o to, 
        że ona przebierała w kobietach. 
        Nawet największa miłość po 
        jakimś czasie się kończy, trzeba 
        ją więc czymś karmić. Musiałam 
        jej od czasu do czasu podrzucić 
        jakiś ochłap, od niej przecież 
        zależało moje życie. Czułam się 
        nieswojo, kiedy Wiera stanęła za 
        mną i zdjęła mi chustkę z głowy. 
        Pierwsze dotknięcia jej palców. 
        Delikatnie przeczesywała nimi 
        moje włosy. Byłam napięta, a 
        mimo to odczuwałam to jako coś 
        przyjemnego. Po kilku minutach 
        rozlało
 się we mnie słodko_senne 
        uczucie. Słyszałam przyspieszony 
        oddech Wiery, ale mnie to nie 
        zrażało. Zanurzyłam się cała w 
        ten nieznany stan rozleniwienia, 
        który przechodził z wolna w 
        jakąś niemożność działania czy 
        obrony. Palce Wiery posuwały się 
        po mojej szyi, pieściły moje 
        uszy, zręcznie wślizgując się w 
        ich załamania. Poczułam nagłe 

        podniecenie i to mnie 
        przestraszyło. Potrząsnęłam 
        głową. Wiera natychmiast się 
        wycofała. Szybko zwinęła moje 
        włosy, spięła je spinkami. Potem 

        zawiązała mi chustkę. Wyszła. 
        Bałam się jej powrotu, bałam się 
        tej chwili, kiedy spojrzymy 
        sobie w oczy. Ale wróciła taka 
        jak dawniej. I jej oczy były 
        takie jak zawsze, chociaż... coś 
        się jednak w jej spojrzeniu 
        zmieniło. Coś nieuchwytnego. Nie 
        od razu umiałam to nazwać. A 
        później? Czy płaciłam tylko 
        swoją cenę za przetrwanie, czy 
        też oferta Wiery w pewnej chwili 
        stała się atrakcyjna? Nie umiem 
        dziś, czy nie chcę, odpowiedzieć 
        na to pytanie, wolę myśleć, że 
        zostałam przez tamtą 
        przymuszona. Ale ten wzrok 
        Witka, kiedy na mnie patrzył... 
        Wiedziałam, że nie ma pojęcia, 
        kim naprawdę jestem. W jakiś 
        sposób bardziej był tego świadom 
        Jerzy, być może stąd się wzięło 
        moje długoletnie do niego 
        przywiązanie. Kiedyś, w jakimś 
        miasteczku, w przerwie między 
        koncertami, poszłam się przejść. 
        Zawędrowałam na przedmieście, 
        takie socjalistyczne slumsy. 
        Brud, wałęsające się bezpańsko 
        kury. Pod rozwalonym do połowy 
        płotem leżała ciężarna suka, 
        zwykły kundel. Miała tak rozdęty 
        brzuch, że prawie unosił ją do 
        góry. Przystanęłam na chwilę 
        zadziwiona jej losem, a ona 
        uniosła łeb i spojrzała na mnie 
        wymownymi oczami. Nasze nagłe 
        porozumienie wstrząsnęło mną, bo 
        uświadomiłam sobie, że nie umiem 
        porozumieć się z ludźmi. Zawsze 
        jestem osobno, w największym 

        tłoku. Jestem osobno, nawet ze 
        swoją córką, która siedzi teraz 
        obok mnie w ciemności kinowej 
        sali. Na ekranie młoda 
        dziewczyna po raz pierwszy 
        rozbiera się przed swoim 
        chłopcem. Nie wiem, co myśli 
        Ewa... mnie przypomina się tamta 
        rozmowa z Jerzym.
            - Wpadłem na chwilę, żeby 
        przełamać się z tobą opłatkiem. 
        Kiedy mnie zabierali, żona 
        włożyła mi go do torby. 
        Przesiedział tu ze mną już dwie 

        Wigilie. Wszystkiego dobrego, 
        moja mała.
            - Życzę panu szybkiego 
        powrotu do domu. I sobie też.
            - To może Panu Bogu sprawić 
        pewne kłopoty. Nie po to tu 
        siedzimy, żeby nas miano szybko 
        puścić. A ty, czemu ode mnie 
        uciekłaś? Źle ci było?
            - Pan mnie nigdy nie 
        traktował poważnie - mówię z 
        nagłym żalem.
            - Traktowałem cię 
        najpoważniej jak można. Byłaś 
        bardzo dzielna. A tu się ugięłaś 
        przed zwyczajną ludzką kupą.
            - Tam był inny świat, ich 
        rany były inne...
            - Takie bajeczki opowiadaj 
        swojemu wnukowi - rozzłościł się 
        nagle Jerzy.
            - Jeżeli będę go miała.
            - Masz na to moje słowo. 
        Byle nie za wcześnie, musisz 
        odrobić te wszystkie bale, te 
        sam na sam z co najmniej tuzinem 
        kochanków...
            - Panie doktorze...
            - Co, skarbie?
            - Ja bym chciała...
            - Życzenie damy jest dla 
        mnie rozkazem - mówi, chwytając 

        się za serce.
            - Ja... chciałabym przyjść 
        do pana w nocy.
            - A po co?
            - Po to, po co kobieta 
        przychodzi do mężczyzny - patrzę 
        mu prosto w oczy i widzę w nich 
        popłoch.
            - Jaki tam ze mnie mężczyzna 
        - odpowiada - sama mówiłaś, że 
        za dużo piję. Zajeżdża ode mnie 
        samogonem i gułagową machorką...
            - Mogę tego nigdy nie poznać 
        - odpowiadam bardzo cicho.
            - Na to, na szczęście, jest 
        zawsze czas. Nawet na 
        dziewięćdziesięcioletnie babcie 
        trafiają się amatorzy.
            - Chce mnie pan zbyć. Nie 
        mówmy już o tym - do oczu 
        napływają mi łzy. Łzy 
        upokorzenia.
            - Aniu - mówi bezradnie.

            Milczymy, stojąc naprzeciw 
        siebie.
            - No to do roboty, stary 
        durniu. Bez pracy nie ma 
        kołaczy.
            Odwraca się i wychodzi. A ja 
        kładę głowę na biurku i płaczę. 
        Za chwilę wyjdę z dyżurki, żeby 
        w "polskim" baraku śpiewać z 
        innymi kolędy. Już tam nie 
        dotrę.
        
            - Ona nie przyjdzie - mówię, 
        zanim jeszcze psycholog zdąży 
        otworzyć usta.
            - Jak wiemy, zawsze się 
        spóźnia.
            - Ale nie przyjdzie. 
        Napisała list...
            Otrzymałam go dziś rano 
        pocztą.
            "Kochana mamusiu, nie umiem 
        tak ładnie jak Ty pisać listów, 

        ale może to i dobrze, bo mój 
        list byłby bardzo łzawy. Obu nam 
        jest ciężko, ale musimy jakoś 
        przepołowić ten kamień, który 
        dźwigamy, może w pojedynkę 
        będzie łatwiej. Chcę spróbować, 
        mamo. Dajmy sobie ten rok bez 
        siebie. Ja będę studiowała, 
        zajmowała się Antkiem, postaram 
        się być dla niego lepsza. I 
        spróbuję podjąć walkę z 
        bisacodylem. To Ci obiecuję, 
        mamo. A Ty zadbaj o siebie, idź 
        do fryzjera. To zawsze podnosi 
        na duchu. Jak będzie źle, dam Ci 
        znać, ale moje milczenie traktuj 
        jako dobrą wiadomość. No i muszę 
        Cię prosić o pieniądze. Kiedś Ci 
        zwrócę, a nawet kupię duży 
        samochód i wszyscy troje 
        pojedziemy nim na spacer. Może 
        powinnam Ci to wszystko 
        powiedzieć, ale wiesz, że nasze 
        spotkania niczego nie 
        wyjaśniają, a tylko bardziej 
        jeszcze wszystko komplikują. 
        Całuję Cię, kochająca Ewa. PS. 
        Pieniądze wysyłaj pocztą."
            - I co w tym liście?
            - Nie mogę znieść tej ciągłej 
        huśtawki. Góra dół. Góra dół. 
        Nikt by tego nie wytrzymał. 

        Przeżyłam obóz, ale w porównaniu 
        z tym, to właściwie nic... 
        Ciągle chwytam się pozorów. 
        Witek... ten człowiek, o którym 
        niedawno mówiłam, stwierdził, że 
        biorę życzenia za rzeczywistość. 
        Ale przecież inaczej bym już nie 
        żyła...
            - Pani jest silna jak koń - 
        odpowiada - zmogłoby już górnika 
        na przodku, a w panią wciąż 
        wstępują nowe siły. Tylko, po 
        co? W jakiej sprawie?
            - W sprawie mojej córki - 

        odpowiadam lodowato.
            - Czy mogę rzucić okiem na 
        ten list?
            Podaję mu, on przebiega 
        wzrokiem. Potem spogląda na 
        mnie.
            - Rok? Mam żyć bez nich rok? 
        - pytam. - Nie widzieć dziecka, 
        które tak szybko rośnie, zmienia 
        się... nigdy już tego nie 
        nadrobię.
            - Jeżeli ona wytrzyma, pani 
        nawet musi - stwierdza on 
        surowo. - Pani córka chce się od 
        pani uniezależnić i to szybciej, 
        niż myślałem. To dla mnie ważny 
        sygnał.
            - A dla mnie najważniejsze 
        jest dziecko! - wybucham. - 
        Przecież ona o niczym nie ma 
        pojęcia. Przy byle katarze 
        dzwoni do mnie.
            - Dadzą sobie radę - mówi 
        uspokajająco - katar, to nie 
        jest to najgorsze, co nas 
        spotkało.
            - Nie rozumiem pana roli w 
        tym wszystkim. Przyszedł pan 
        odebrać mi córkę? Pan miał jej 
        pomóc, a nie rozdzielać z matką.
            - To pierwszy warunek jej 
        powrotu do zdrowia.
            - Wymyślił pan sobie jakąś 
        teorię i chce pan naginać do 
        niej życie. Ono jest trochę 
        inne, niż piszą w książkach.
            - Z pewnością, ale zawsze 
        jest jakimś wariantem, a te się 
        powtarzają.
            - Więc, do której szufladki 
        mnie pan wsadził? - już chyba 

        krzyczę. - Zaborcza matka? Czy 
        starzejąca się histeryczka? A 
        może są jeszcze inne nazwy. 
        Niech mi pan podpowie!
            - Pani Anno, proszę się 

        uspokoić! - mówi ostro.
            - Proszę na mnie nie 
        krzyczeć!
            Patrzymy na siebie.
            - Przepraszam, jeżeli się 
        uniosłem.
            - I ja przepraszam - mówię 
        cicho. - Wiem, że ma pan rację, 
        ale ja tak bardzo kocham to 
        dziecko. Jest małe, łatwo je 
        skrzywdzić.
            - Kocha też pani swoją 
        córkę.
            Ale wtedy w lepiance, gdy w 
        tak przejmujący sposób chciała 
        zwrócić na siebie moją uwagę, 
        byłam obojętna. Aksinia zrobiła 
        jej szmacianą lalkę, której 
        wyszyła błękitną nitką oczy i 
        czerwoną nitką usta. Ona 
        chodziła po izbie i kołysała 
        lalkę, a potem nawet zaczęła 
        śpiewać cienkim głosikiem jakąś 
        piosenkę. Stale się powtarzało: 
        "A koszka jeszczio choczet 
        małaka". Po jej odjeździe z Walą 
        znalazłam lalkę wsuniętą w rękaw 
        kożucha na moim posłaniu. 
        Wiedziałam, że to znak zgody, a 
        jednak nie kwapiłam się go 
        przyjąć.
            - Chciałbym wrócić do listu 
      
  pani córki - mówi psycholog.
            - Nie, nie, o tym wolę nie 
        mówić.
            - Bo podświadomie pani 
        czuje, że córka staje się 
        mocniejszym przeciwnikiem. Że 
        tym razem natrafiła pani na 
        opór.
            - Przecież to ona ze mną 
        walczy! To ona ma do mnie o 
        wszystko pretensje!
            Miała je  zawsze. I sprytnie 
        umiała wykorzystywać moją 
        słabość. Czasami stawało się to 
        aż niesmaczne. Jej zarzuty pod 
        moim adresem: to moja 
        chwiejność, to że ciągle 
        zmieniam zdanie. Tak jakoś jest, 

        że w pierwszej chwili na 
        wszystko się zgadzam, a potem 
        muszę się wycofywać, bo widzę, 
        że jest niewykonalne. Tak 
        naprawdę zaczęłam przegrywać po 
        jej operacji. Poszła na 
        obserwację do szpitala z powodu 
        nie wyjaśnionych bólów brzucha. 
        Zaczęły się, kiedy skończyła 
        jedenaście lat, teraz wiem, że 
        mogły to być tak zwane bóle 
        wzrostowe, ale wtedy byłam 
        zaniepokojona. Więc szpital, 
        prześwietlenie. I diagnoza: guz 
        na żołądku wielkości piłeczki 
        pingpongowej. Więc szybko 
        operacja. Zanim zdążyłam się 
        zastanowić, podpisałam na ną 
        zgodę, bo rak u dzieci rozwija 
        się błyskawicznie. Okazało się, 
        że pomylono klisze. Miała być 
        mało widoczna kreska, a 
        pozostała brzydka szrama. Ewa ma 
        bliznowca, operacja plastyczna 
        mogłaby to jeszcze pogorszyć. 
        Przy jej nadwrażliwości na 
        własny wygląd. Histerie, że 
        nigdy nie wyjdzie za mąż, bo się 
        przed nikim nie rozbierze. Jej 
        ciąża to był szok, ale też ulga, 
        że chociaż tę bliznę mamy z 
        głowy. Nic z tych rzeczy. To 
        działa do dziś. To moneta 
        przetargowa w naszych starciach. 
        Bo to nawet nie są kłótnie, ale 
        pojedynki. Czasami dochodzi do 
        użycia siły. Ja. Ona nigdy się 
        do tego nie posunęła. Jeszcze 
        nie. Tego też nie mogę pojąć, bo 
        właściwie nie jestem zdolna do 
        takich rzeczy. Ona wyzwala we 
        mnie jakieś pokłady agresji. Są 
        chwile, że gotowa byłabym ją 
        zabić. I nie mówię tego w 
        przenośni. Był moment, kiedy za 
        jej plecami, na kuchennym stole, 
        leżał nóż, taki długi nóż do 

        krajania chleba, przede mną ta 
        bezczelna twarz...
            - Wasza zależność od siebie 
        nie może przejść w żadną inną 
        formę istnienia - słyszę głos 
        psychologa - musicie ją 
        przeciąć...
            - Przecież zamieniłyśmy 

        mieszkanie. Pan nawet uważał, że 
        to było przedwczesne.
            - Tak, bo niczego nie 
        zmieniło. Lina, która was wiąże, 
        stała się dłuższa. Szarpiecie 
        się tak samo, tylko na 
        odległość. Musicie oddzielić się 
        psychicznie i uformować w 
        pojedynkę do osobnego życia. Nie 
        bardzo wierzę, żeby ten rok nam 
        wyszedł. Ona pewnie się załamie, 
        ale jeżeli tego nie zrobi, pani 
        nie wolno tam się zjawić. Pani 
        Anno, czy pani słyszy, co 
        powiedziałem?
          W ciągu ostatnich dni telefon 
        dzwonił kilka razy, ale żaden z 
        głosów w słuchawce nie należał 
        do mojej córki. Przedtem bałam 
        się, że to ona. Teraz boję się, 
        że to nie będzie jej głos. 
          Drobna postać mojej córki stoi 
        mi w oczach... podeszła do 
        łóżka, które zajmowałam teraz 
        razem z Aksinią. Fiodor 
        Aleksiejewicz na czas mojej 
        choroby przeniósł się pod piec, 
        gdzie spał na kożuchu wprost na 
        podłodze, bo na przypiecku by 
        się nie zmieścił. Tak zarządziła 
        Aksinia, kiedy okazało się, że 
        mam wysoką gorączkę. Wyrywałyśmy 
        buraki na polu przy pierwszych 
        przymrozkach. W bruzdach woda 
        pozamarzała, ale kiedy się po 
        nich stąpało, nogi grzęzły w 
        lodowatej mazi. Ręce grabiały, 
        osuwały się po śliskich 

        przemarzniętych liściach. Robota 
        była ciężka, ani dla niej, ani 
        dla mnie nieodpowiednia, 
        podejrzewam nawet, że 
        nieodpowiednia dla nikogo. Po 
        kilku dniach dostałam dreszczy, 
        potem straciłam przytomność. 
        Odzyskałam ją pod pierzyną. 
        Aksinia na siłę karmiła mnie 
        rosołem z kury, która przecież 
        niosła jajka. Tak mnie to 
        wzruszyło, że przełykałam z 
        trudem tłuste oka. Gorączka 
        spadła, ale byłam taka słaba, że 
        nie mogłam się podnieść o 
        własnych siłach. Kiedy Wala 
        przywiozła dziecko, Aksinia 

        opowiedziała im, że właśnie 
        uciekłam popu spod łopaty. 
          - Idź ptaszyno - rzekła do 
        dziecka - ucałuj mamusię. I 
        dziękuj Panu Bogu, że ją jeszcze 
        masz. 
          Wtedy podeszło do łóżka. Nie 
        pocałowało mnie, ale jego ręka 
        dotknęła mojego czoła. Było coś 
        takiego w tym geście, że uczułam 
        nagły skurcz w gardle. Może moja 
        słabość tak mnie skruszyła, a 
        może było to przeczucie więzi, 
        jaka pomiędzy nami istniała, 
        musiała istnieć od początku. 
        
          - Skoro na jakiś czas 
        zostaliśmy sami, sądzę pani 
        Anno, że powinniśmy zająć się 
        tamtą sprawą. Uważam ją za 
        główną blokadę w pani 
        podświadomości. 
          Patrzy na mnie w taki sposób, 
        że zaczynam czuć się nieswojo. 
        Zupełnie, jakby oczekiwał ode 
        mnie jakiegoś szczególnego 
        wysiłku. Teraz, gdy leżę 
        powalona na łopatki. Tęsknota za 
        dzieckiem i za Ewą, trzeba 

        przyznać, wysunęła się na plan 
        pierwszy, a nawet więcej, 
        przesłoniła wszystko. 
          Tamta sprawa... czy chodzi mu 
        o Wigilię tysiąc dziewięćset 
        czterdziestego siódmego roku? 
        Wchodzę, czy raczej wczołguję 
        się do dyżurki. Mam spuchniętą 
        twarz z krwawymi śladami 
        zadrapań, przez podarte ubranie 
        widać posiniaczoną skórę. Scena 
        bardzo filmowa, kamera pokazuje 
        teraz Wierę, która patrzy na 
        mnie. 
          - Tramwaj - mówię to jedno 
        słowo, a ona wie, o co chodzi. 
        Tramwajem w obozowej gwarze 
        nazywało się zbiorowy gwałt, 
        który najczęściej był wynikiem 
        dintojry. Typowano ofiarę, potem 
        czekano tylko na okazję, ale 
        zdarzało się, że działano 
        spontanicznie. Zwyczajnie, 
        wódka, wieczorny nastrój...
          Wiera zmienia się na twarzy, 
        podnosi oczy, jest w tym 

        jednocześnie tragiczna i 
        śmieszna. 
          - Hospodi - szepcze 
        drewnianymi wargami. 
          Pomaga mi położyć się na 
        kozetce, ze zgrozą ogląda moje 
        uda, po których spływa krew. 
          - Pójdę po Jurija Pawłowicza - 
        mówi zmienionym głosem. 
          - Nie! Nie chcę! Ty mi pomóż. 
          - Anuszka - Wiera sapie i to 
        mnie drażni - ja się boję, mogę 
        ci zrobić krzywdę... byłam 
        pielęgniarką, bez szkoły, trochę 
        więcej niż salowa... trzeba 
        pozszywać, wykrwawisz się... 
          - Nie idź po niego, bo się 
        zabiję! - mówię groźnie. 
          - Trzeba pozszywać - powtarza 
        błagalnie, a potem dodaje - 

        przyniosę lodu...
          Przynosi pełne wiadro lodu, 
        okłada mi brzuch. Potem siada 
        obok i mokrą szmatką delikatnie 
        obmywa mi twarz. 
          - Dosięgną ich moje ręce - 
        mówi z taką nienawiścią, że mnie 
        to na chwilę wyrywa ze stanu 
        zupełnej obojętności na 
        wszystko. - Boli? 
          - Nie wiem - odpowiadam 
        zgodnie z prawdą. 
          Od momentu, kiedy zobaczyłam 
        tę toczącą się w moją stronę 
        szarą na tle śniegu bryłę, 
        wszystko działo się poza ludzkim 
        wymiarem czasu i poza ludzkim 
        odczuwaniem, nie wiem nawet, czy 
        dotarło do mnie, co mnie 
        spotyka. Szara bryła... dostaję 
        się w jej środek. Coś mnie 
        rozrywa na kawałki, potem mnie 
        jakby scala, potem znowu się 
        rozpadam. Osobno nogi, osobno 
        piersi, brzuch. I nagle bryła 
        znika. Jakby topnieje. Jest 
        tylko śnieg. Nie mogę wstać, 
        czołgam się w stronę szpitalnego 
        baraku. Coś myśli za mnie, bo ja 
        ciągle jestem poza ludzkim 
        myśleniem: do Wiery... 
          - Tamta sprawa - mówię 
        wreszcie - nie ma już nic 
        wspólnego z tym, co dzieje się 
        teraz. 

          - Myli się pani - odpowiada 
        psycholog - i moja obecność 
        tutaj to potwierdza. 
        
          Czym jest mój czas 
        teraźniejszy, myślę. Raz to 
        wąski pasek pomiędzy obrazami 
        przeszłości, innym razem 
        rozszerza się na cały ekran 
        mojego życia. Swój prywatny film 
        mogę cofać do woli. I zawsze 

        dziwię się, że byłam taka. 
        Zawsze dla siebie niezrozumiała, 
        uwikłana w splot zdarzeń. I to 
        moje jakieś fatalne szczęście. 
        Powstanie... wyszłam bez 
        draśnięcia, jedynie od bomby 
        zapalającej osmaliły mi się brwi 
        i rzęsy, przez jakiś czas 
        śmiesznie wyglądałam. Jerzy 
        nazywał mnie wtedy żartobliwie 
        "smolinosem". Podróż na Wschód, 
        z warszawskiego transportu jako 
        jedna z nielicznych dojechałam 
        do gułagu. Obóz. Gdyby mnie ktoś 
        spytał, czym był obóz sowiecki, 
        miałabym trudności z 
        odpowiedzią. Ja przecież przez 
        te kilka lat
 przesiedziałam w 
        dyżurce szpitalnej i to, co się 
        działo w obozie, docierało do 
        mnie przez chorych. Tak naprawdę 
        nie poznałam ani głodu, ani 
        zimna, ani też bestialstwa 
        nadzorców. Nie wiem zresztą, czy 
        należałoby to tak nazywać. 
        Paroletni kontakt z ludźmi 
        radzieckimi dużo mi o nich 
        powiedział... Coś z tego obozu 
        do mnie docierało. Strzępy 
        grozy. Przynoszono umierające 
        kobiety. Którejś z nich w 
        kopalni pękło płuco, innej piła 
        obcięła nogę, jeszcze innej 
        trzeba było natychmiast usunąć 
        narządy rodne, bo podźwignęła 
        się przy noszeniu podkładów 
        kolejowych. Pewnego dnia stolarz 
        przyprowadził do dyżurki 
        zakutaną w szmaty postać, nie 
        widać było twarzy. 
          - Kto to? - spytałam. 
          - Od paru dni kręci się koło 
        kuchni, a dziś patrzę stoi. Jak 
        stoi, to za chwilę padnie. A ja 

        nie mam desek. Nie chcę, żeby mi 

        "to" rzucili pod ścianę. 
        Stolarnia to nie poczekalnia. W 
        zeszłym tygodniu zebrał się 
        stosik, ale było poniżej 
        pięćdziesięciu stopni. 
          Odszedł. Postać stała pośrodku 
        dyżurki. Zaczęłam odwijać 
        szmaty. Po chwili wyłoniła się 
        łysa głowa z kępką włosów nad 
        czołem. I mimo że to już nie 
        była twarz, ale maska, z 
        przerażeniem rozpoznałam Zoję. 
          - Zoja, to ja - powiedziałam - 
        słyszysz mnie? 
          Nie zareagowała. 
        Podprowadziłam ją do krzesła, 
        potem wyjęłam z kieszeni kawałek 
        chleba i podałam jej. Połknęła w 
        okamgnieniu, ciągle zapatrzona 
        gdzieś przed siebie. 
          Weszła Wiera. 
          - Co tu robi dochadiaga? - 
        spytała. - Takich nie 
        przyjmujemy. 
          - To przecież Zoja - 
        odpowiedziałam - ale mnie nie 
        słyszy, nie wiem nawet, czy mnie 
        poznała. 
          - Ona już nie z tego świata - 
        odparła Wiera. 
          Umarła następnego dnia rano. 
        Siedziałam przy niej, ale do 
        końca nie nawiązałyśmy kontaktu, 
        nie wiem nawet, czy zdawała 
        sobie sprawę, że jestem obok. 
          - Medycyna mało wie o takich 
        ludziach - powiedział Jerzy. 
          - Teraz będzie wiedziała 
        więcej - odparłam - powstały 
        dwie szkoły: hitlerowska i 
        stalinowska. 
          Mogłabym powiedzieć, że znowu 
        mi się udało, gdyby nie to, że 
        obóz drasnął mnie jednak 
        pazurem, i to bardzo głęboko. 
        Już gdzieś pod koniec lutego 
        zorientowałam się, że coś jest ze mną 
        nie tak. Pocieszałam się, że 
        brak pewnych objawów to skutki 
        szoku. W końcu zwierzyłam się ze 
        swoich obaw Wierze. Postanowiła 
        mnie zbadać i nie miała dla mnie 

        dobrej wiadomości. Obie byłyśmy 
        przerażone, ona nawet bardziej 

        niż ja, bo postanowiła namówić 
        mnie na to dziecko, a nawet 
        zmusić do jego urodzenia. 
        Uważała, że poród w warunkach 
        obozowych jest bezpieczniejszy 
        niż sztuczne poronienie. W 
        zasadzie nie było wolno, ale 
        kiedy fakt wychodził na jaw, 
        dostawało się nawet przydział 
        mleka. 
          Ani mój płacz, ani groźby nie 
        zmieniły jej postanowienia. 
        Trudne to były dla nas obu 
        miesiące, bo ją obwiniałam o mój 
        powiększający się brzuch. Z 
        upływem tygodni coraz bardziej 
        deformował moją sylwetkę, był 
        tak potężny, że musiałam dla 
        równowagi przechylać się do 
        tyłu. 
          - Odmówiłaś mi pomocy - 
        powtarzałam z rozpaczą. 
          A ona patrzyła ze współczuciem 
        i pokornie znosiła moje złe 
        humory. Nienawidziłam tego 
        brzucha. Był częścią koszmaru, o 
        którym chciałam zapomnieć. I kto 
        wie, czy by mi się to nie udało. 
        Zostawiłam za sobą już całe 
        obszary grozy. Ta wyliczanka: 
        okupacja, powstanie, droga na 
        Wschód. Mogłabym też starać się 
        pominąć wigilijny incydent, 
        gdyby nie ośli upór mojej 
        przyjaciółki. W tajemnicy 
        wybrałam się nawet do innej 
        samozwańczej lekarki, która 
        robiła zabiegi szydełkiem, 
        zwyczajnym szydełkiem do robótek 
        ręcznych. Odesłała mnie, bo 
        bała się Wiery. Ze swojego 
        punktu widzenia miała rację, 
        Wiera by ją zniszczyła, z mojego 
        punktu widzenia była to 

        katastrofa. A dziecko... według 
        najnowszych badań kontakt 
        dziecka z matką nawiązuje się na 
        długo przed urodzeniem. Więc 
        wygląda na to, że karmiłam je 
        wyłącznie nienawiścią. Potrzeba 
        było kilku lat, żebym zaczęła 
        myśleć o nim po imieniu, do tego 
        czasu było tylko "dziecko", o 
        Antku też tak czasem myślę, ale 
        zawsze jest to moje dziecko... 

          Ta drapieżna łapa, która 
        zawsze wisiała nad nami, po 
        liście Ewy jakby się jeszcze 
        przybliżyła. Poczucie 
        zagrożenia, kończące się gdzieś 
        zwykle na granicy snu, teraz 
        przez nią przeniknęło. Budziłam 
        się z krzykiem w środku nocy, 
        zapalałam światło spoglądając na 
        zegarek. Śniło mi się, że Antek 
        jest w tamtym wagonie i to jego, 
        zamiast mnie, wiozą na Wschód... 
        Któreś z takich przebudzeń 
        przyniosło prawie pewność, że 
        tam coś się stało. Ubrałam się, 
        gotowa jechać w aleję Reymonta, 
        a jednak nauki psychologa nie 
        poszły na marne. Jako pilna 
        uczennica postanowiłam spytać go 
        o zgodę. W słuchawce usłyszałam 
        zaspany kobiecy głos i w 
        pierwszej chwili chciałam się 
        rozłączyć, a jednak nie zrobiłam 
        tego. Przemogłam się i 
        poprosiłam psychologa do 
        telefonu. 
          - Tak, pani Anno, słucham - 
        powiedział przytomnie. 
          - Muszę tam pojechać. 
          - Dlaczego? 
          - Bo... grozi im 
        niebezpieczeństwo - załkałam w 
        słuchawkę. 
          - Jakie? 
          - Nie wiem... może już jest za 

        późno... - jąkałam się coraz 
        bardziej przerażona. 
          - Na co za późno, pani Anno? 
          - Głupio mnie pan wypytuje - 
        wybuchnęłam - chcę wiedzieć, czy 
        mogę do nich pojechać? 
          - Nie. 
          Zapadła cisza. Chciałam już 
        odłożyć słuchawkę, kiedy dobiegł 
        mnie jego głos: 
          - Zaraz u pani będę. 
          Wszedł w rozpiętym płaszczu, 
        musiał się śpieszyć. Od naszej 
        rozmowy nie minęło więcej niż 
        piętnaście minut. 
          - Przykro mi, że zerwałam pana 
        w środku nocy - zaczęłam - co 
        pańska żona sobie o mnie 
        pomyśli? 
          - Jest przyzwyczajona - 

        odparł. 
          - No tak - roześmiałam się 
        gorzko - zapomniałam, że ma pan 
        do czynienia z ludźmi, 
        powiedzmy, niezrównoważonymi 
        psychicznie. Dlaczego nie mogę 
        do nich pojechać? 
          Szukał po kieszeniach 
        papierosów. Zapalił, mocno 
        zaciągając się dymem. To mnie 
        zawsze denerwowało: sposób, w 
        jaki palił papierosa. 
          - Żebym nie mogła zobaczyć 
        wnuka - ciągnęłam - co ja 
        zrobiłam? Czy naprawdę jestem 
        takim potworem? 
          I na to nie odpowiedział. 
        Patrzył tylko na mnie z tą swoją 
        zdwojoną uwagą, czego także nie 
        lubiłam. I mimo że tak właśnie 
        patrzył, miałam uczucie, że 
        mówię w pustkę. 
          - Dziecko jest małe... nie 
        umiałoby nawet otworzyć drzwi...
          - Ale by płakało. 
          - Proszę pana, mogłoby się 

        zapłakać na śmierć i tak nikt by 
        nie przyszedł. 
          Pochylił się, ujmując mnie za 
        ramię. 
          - Pani Anno - rzekł surowo - 
        gdyby coś się stało, pani by już 
        o tym wiedziała, zaręczam pani. 
          Wyrwałam mu ramię. 
          - Pan mi zaręcza? To proszę 
        tam za mnie pojechać. Wtedy panu 
        uwierzę. Skoro mnie nie wolno, 
        pana proszę o to. 
          - Ja też nie mogę tego zrobić. 
        Wszyscy troje przyjęliśmy pewne 
        role i nie wolno nam ich 
        zmieniać. 
          - Bo co? Bo położymy sztukę? 
        Ale tu jest jeszcze ktoś, kto 
        nie gra. Małe dziecko. 
          - Oho! - wykrzyknął - ono ma 
        jedną z głównych ról. Pani Anno, 
        proszę mi zaufać, proszę wziąć 
        tabletkę na sen i po prostu 
        porządnie się wyspać. 
          - Dobrze - zgodziłam się - 
        zrobię to. 
          - Na pewno? 
          - Tak. 
          - I jak wyjdę, nie włoży pani 

        płaszcza i nie popędzi przez 
        całe miasto do córki? 
          - Nie - odpowiedziałam 
        zupełnie beznamiętnie, mój głos 
        szemrał jak woda - a żeby mi pan 
        uwierzył, rozbiorę się przy 
        panu...
          Zdejmowałam z siebie ubranie z 
        uczuciem, że robię coś 
        niezrozumiałego, a jednak nie 
        byłam w stanie się zatrzymać, 
        dopóki nie zdjęłam wszystkiego. 
        Prawie jednocześnie spojrzeliśmy 
        na moją kaleką stopę i to było 
        jak sygnał. Rzuciłam się na 
        niego z pięściami. Coś tam 
        wykrzykiwałam, ale słowa chyba i 

        dla mnie były niezrozumiałe. 
        Poradził sobie. Przyniósł z 
        łazienki szlafrok i narzucił mi 
        na ramiona, potem podał mi jakąś 
        pastylkę i szklankę z wodą. 
          - Połknij to - rzekł 
        nakazująco. 
          Płakałam. Opowiedziałam mu
 o 
        paryskiej porażce. Tak 
        obiecująco to wyglądało. 
        Reżyser był bardzo ze mnie 
        zadowolony, ale akcja filmu 
        miała się dziać na plaży. Dwoje 
        ludzi na piasku. Ona bardzo 
        atrakcyjna. On też. Więc 
        oczywiście muszą do siebie 
        należeć. Tylko że ja, kiedy 
        jestem boso, widocznie kuleję i 
        nie dało się tego zatuszować. 
        Powiedziano mi, że może inny 
        film. Będą pamiętali, zwrócą się 
        do mnie. Ale wiedziałam, że to 
        koniec. Podróż na Wschód 
        odebrała mi bardzo wiele, może 
        nawet wszystko, bo tę ostatnią 
        moją miłość, tę miłość 
        największą bardzo komplikuje. 
        Jasna głowa mojego wnuka majaczy 
        w moich mrokach jak punkt 
        orientacyjny, a kiedy tracę ją z 
        oczu, cała się wewnętrznie 
        rozpadam. 
          - I to trzeba koniecznie 
        zmienić - powiedział, siedząc 
        obok mnie na tapczanie - 
        będziemy nad tym pracować. 
          - Za późno - pokręciłam ze 
        smutkiem głową - na mnie jest 

        już za późno. 
          Teraz on pokręcił głową na 
        znak, że się ze mną nie zgadza. 
        Poszedł. A ja leżałam w 
        ciemności. Przypomniała mi się 
        tamta scena sprzed dziesięciu 
        lat, kiedy to nagle włożyłam 

        płaszcz i wybiegłam z domu. 
        Złapałam taksówkę i kazałam się 
        zawieźć do szpitala na Barską. 
        Taksówkarz myślał, że jestem 
        chora. Być może nie mylił się 
        tak bardzo. Byłam jak w 
        gorączce. Wydawało mi się, że on 
        tam musi być. I że był tam cały 
        czas. Nie mogłam tylko 
        zrozumieć, dlaczego wcześniej 
        nie przyszło mi to do głowy. 
        Przemknęłam obok portiera, 
        biegnąc po schodach na piętro, 
        gdzie mieściła się chirurgia. 
        Zanim pielęgniarka zdążyła mnie 
        zatrzymać, zajrzałam do dyżurki. 
        Była pusta. Pobiegłam dalej, 
        uchyliłam drzwi sali 
        opatrunkowej. 
          Zmieniał komuś opatrunek. Na 
        moje wtargnięcie zamarł ze 
        szczypcami w ręku. Trwało to tak 
        długo, że wreszcie powiedziałam: 
          - Nie mylisz się, to ja. 
          - Zaczekaj na korytarzu - 
        odparł i pochylił się nad 
        pacjentem. 
          Wyszłam, powstrzymując łzy. 
        Więc jednak jest. Żyje. 
          - Co pani wyprawia? - spytała 
        pielęgniarka. 
          - Jestem umówiona z doktorem 
        Rudzińskim. 
          To, że mogłam wymówić jego 
        nazwisko, było kolejnym 
        wstrząsem. Ona chyba zauważyła, 
        że coś się ze mną dzieje, bo 
        dała mi spokój. W końcu znalazł 
        się przy mnie. Oto znowu stałam 
        twarzą w twarz z człowiekiem, 
        który już tyle razy wydawał się 
        dla mnie stracony. Prawie się 
        nie zmienił. Te same gorące 
        oczy, ta sama mocna szczęka. 
        Może tylko włosy bardziej się 
        przerzedziły. Podał mi kluczyki 
        do samochodu. 
          - Żółty fiat stoi na podwórzu 

        - powiedział - ja zaraz zejdę. 
          Ściemniło się. Był jak teraz 
        listopad i o czwartej robiło się 
        już ciemno. Otworzyłam drzwiczki 
        samochodu i usiadłam na tylnym 
        siedzeniu. W głowie miałam 
        pustkę, tylko serce biło mocno. 
        Słyszałam je w uszach. Ten łomot 
        odbijał się w skroniach. 
        Zupełnie, jakbym długo biegła... 
        Nie wiem, ile czasu czekałam, 
        pół godziny, może dłużej. 
        Wreszcie go zobaczyłam, jak 
        idzie w białym fartuchu przez 
        szpitalne podwórze. Usiadł obok 
        mnie. 
          - Mam dziś dyżur - powiedział. 
          Pochyliłam się w jego stronę i 
        ujęłam w ręce jego głowę. 
        Całowaliśmy się gwałtownie, 
        raniąc sobie zębami wargi, w 
        jakiejś chwili poczułam nawet 
        słony smak krwi. Potrzeba nagłej 
        bliskości z tym człowiekiem 
        popychała mnie do przodu. 
        Rozpięłam mu koszulę na piersi i 
        wsunęłam pod nią ręce. Moje 
        dłonie uczyły się ciepła jego 
        skóry. Palce błądziły 
        nieprzytomnie po wypukłościach 
        mięśni na plecach. Dotykałam 
        paciorków kręgosłupa, jakby 
        ucząc się ich na pamięć. I 
        ciągle mi się wydawało, że nie 
        jest to jeszcze ta bliskość, 
        jakiej bym pragnęła. On na 
        wszystko mi pozwalał, wiedząc, 
        że tym razem nie wolno mu 
        niczego zepsuć. Wreszcie 
        zmęczona oparłam czoło o jego 
        szeroką owłosioną pierś. Wargi 
        miałam obolałe i spuchnięte. 
          - Dlaczego mnie nie szukałeś? 
          - Jak cię miałem szukać, Anno 
        - odpowiedział z jakimś żalem. 
          Gładził mnie po włosach. Dotyk 
        jego ręki przejmował mnie takim 
        szczęściem, że w gardle 
        zamierało bezgłośne łkanie. 
        Bałam się, że za chwilę zacznę 

        krzyczeć. 
          - Muszę wrócić na oddział - 
        rzekł w końcu. 
          - Nie, nie - wyszeptałam - 
        rozdzielą nas, znowu cię 

        utracę...
          - Daj mi swój telefon - 
        powiedział już swoim normalnym 
        głosem - jutro do ciebie 
        zadzwonię. 
          - O której kończysz dyżur? 
          - O siódmej. 
          - Będę czekała przy 
        samochodzie - odrzekłam, po czym 
        otworzyłam drzwiczki. 
          Biegłam przez kałuże na 
        betonowym szpitalnym podwórku z 
        uczuciem jednocześnie szczęścia 
        i bólu. Nie mogło być inaczej, 
        cierpienie to były przecież we 
        mnie pierwsze skrzypce. 
          Nie spałam całą noc. Leżałam 
        z otwartymi oczami, właściwie 
        nie myśląc o niczym. Było mi 
        dobrze i lekko, jakby nagle 
        rozwiązały się wszystkie 
        problemy mojego życia. Decyzja o 
        oddaleniu Ewy z domu, to znaczy o 
        oddaniu jej do sióstr pod 
        Warszawę, zapadła jakby sama. 
        Jeszcze tego wieczoru 
        zadzwoniłam do przełożonej i 
        ustaliłam, że przywiązę córkę w 
        poniedziałek. Był piątek, a 
        przede mną sobota i niedziela, 
        które miałam spędzić z Jerzym. 
        To się rozumiało samo przez się. 
        Na te dwa dni do Ewy miała 
        przyjść gosposia. Zostawała z 
        nią ilekroć musiałam gdzieś 
        wyjechać. 
          Przed siódmą byłam w szpitalu 
        na Barskiej. Tak jak się 
        umówiliśmy, czekałam przy 
        samochodzie. Po raz drugi 
        zobaczyłam Jerzego, jak idzie 

        przez szpitalne podwórze. Był w 
        płaszczu, w ręku niósł teczkę. 
          - Wyglądasz jak urzędnik - 
        powiedziałam. 
          - Bo jestem urzędnikiem, ale 
        Pana Boga - roześmiał się. 
          Wsiedliśmy do samochodu. 
          - Dokąd? - spytał. 
          - Przed siebie. 
          Wkrótce znaleźliśmy się poza 
        Warszawą. Patrzyłam na 
        uciekające za oknem brzydkie 
        szare domy, na szarych smutnych 
        ludzi. 

          - Popatrz, jak tu się zrobiło 
        podobnie - odezwałam się. 
          A on nie zadał żadnego 
        pytania. On po prostu wiedział, 
        o co mi chodzi. To zawsze było 
        między nami wspaniałe, to 
        porozumienie w pół słowa. 
        Odwrócił głowę w moją stronę, 
        ale nic nie powiedział. 
          - Co spytałam? 
          - Jesteś piękna, Anno - rzekł 
        poważnie. 
          Roześmiałam się. 
          Znaleźliśmy się w miasteczku, 
        gdzie było dużo drzew, teraz 
        nagich i smutnych. Na wzgórzu 
        stały resztki murów zamku. Mały, 
        zabudowany rynek wyglądał jak z 
        innej epoki, którą można by 
        nazwać epoką spokoju. 
        Kamieniczki miały kolorowe 
        twarze, w których też odbijał 
        się ten niezmącony spokój, mimo 
        że przez świat tak niedawno 
        przewaliła  się nawałnica. Świat 
        na pamięć nauczył się słów 
        "śmierć" i "okrucieństwo", ale 
        hotelik "Pod Magnolią" wydawał 
        się nie mieć na ten temat żadnej 
        wiedzy i byłam mu jakoś za to 
        wdzięczna. Wynajęliśmy pokój i 
        poszliśmy się przejść. Powietrze 

        było wilgotne, tuż nad ziemią 
        wisiały ciężkie chmury. Pod 
        nogami mieliśmy pożółkłe, mokre 
        liście. Zaczął mżyć deszcz, 
        więc wkrótce wróciliśmy do 
        hotelu. Był czas na obiad. Jerzy 
        zamówił pół litra wódki. Nic 
        nie powiedziałam, ale zrobiło mi 
        się markotno. Musiał to 
        zauważyć, bo uśmiechnął się i 
        powiedział: 
          - Nie upiję się dziś, Aniu. 
          Zabrzmiało to bezradnie i w 
        gardle poczułam łzy. Zawsze były 
        gdzieś blisko mnie, ale dopiero 
        przy Antku nauczyłam się płakać. 
          Na małym podium rozlokowała 
        się orkiestra: skrzypek, 
        saksofonista, facet z perkusją. 
        Do pianina usiadł mały 
        człowieczek z łysiną. Był w 
        smokingu. Zagrali 
        "Podmoskiewskie wieczory". 

          - Chyba pójdę i dam im w mordę 
        - powiedział Jerzy - może zacząć 
        od tego kurdupla w smokingu? 
          - Przecież to ładna piosenka. 
          - Nic, co importowane stamtąd, 
        nie może być ładne - odparł 
        ponuro. 
          - My też jesteśmy stamtąd 
        importowani - roześmiałam się - 
        a uważasz mnie za piękną 
        kobietę. 
          - Myślisz, że mają do nas 
        prawo tylko dlatego, że biały 
        niedźwiedź przejechał nam po 
        dupie pazurami? 
          - Przecież nas zwrócili. 
          - Już nie mieli komu. Na tym 
        polega nasz dramat, że 
        wróciliśmy donikąd. Nikogo i 
        niczego
 nie ma, Anno. Pustynia, 
        jak ze złego snu. 
          - Nie chcę, żebyś mi to mówił 

        - rzekłam wrogo - potrzebuję 
        tylko trochę miłości...
          - Ode mnie jej nie dostaniesz, 
        widzisz mnie tylko przez 
        przypadek. Owszem, dowcipkowałem 
        jak Warszawa się paliła, ale 
        paliłem się razem z nią i 
        powstałem z martwych w tym samym 
        odrażającym kształcie...
          - Przestań! 
          - Niedawno mój pacjent różne 
        rzeczy mi opowiadał. Zanim 
        poszedł na emeryturę, miał 
        ciekawe zajęcie: poganiał 
        kucyka. 
          - Upiłeś się. 
          - Wywoził przed świtem zwłoki 
        z więzienia na Rakowieckiej. 
        Tak, moja miła, zwykli 
        kryminaliści, którzy dostali 
        czapę, i akowcy w swoją ostatnią 
        podróż udawali się na jednym 
        wózku... Sporządziliśmy dokładną 
        mapkę. Kościółek i cmentarz za 
        rogatkami miasta, za murem 
        cmentarza pole... tam są 
        bezimienne mogiły...
          - Nie wystarczy ci nasza 
        historia? 
          - Ktoś kiedyś musi oddzielić 
        ziarno od plew. Pamięć ludzka 
        jest zawodna, świadkowie 
        umierają. A najczęściej w ogóle 

        ich nie ma. Nikt nic nie 
        pamięta, taka zbiorowa amnezja. 
        Zabiorę cię na spacer za rogatki 
        miasta, na pewno cię zabiorę... 
          Błagam cię - rzekłam zduszonym 
        głosem - nie psuj mi tego 
        wieczoru. 
          Spojrzał mi w oczy, potem 
        wstał i skłonił się nisko. 
          - To w takim razie proszę cię 
        do tańca. 
          Byliśmy na parkiecie w tłumie 
        obcych ludzi. Jego usta dotykały 

        mojej skroni i było to jak 
        najpiękniejsza pieszczota. Ale 
        on już nie mógł powstrzymać się 
        od mówienia. Jak tylko 
        wróciliśmy do stolika, wypił 
        jednym haustem kieliszek, który 
        kelner usłużnie napełnił. 
          - Tak, moja miła, grzebali 
        naszych ludzi z pospolitymi 
        mordercami... a wiesz, jak 
        wykonywali wyroki? 
          - Mam córkę - powiedziałam 
        szybko, z desperacją. Za wszelką 
        cenę chciałam zmienić temat. To 
        była moja cena. I dobry strzał. 
        Jerzy umilkł. Po chwili spytał: 
          - Ile ma lat? 
          - Jedenaście. 
          - Przywiozłaś ją stamtąd? 
          - Tak. 
        
          ...wszedł do dyżurki z 
        plecakiem przewieszonym przez 
        ramię. Wiera od razu się 
        ulotniła. 
          - Wyjeżdża pan? 
          - Tak, idę na etap. A ty? Jak 
        z tobą? 
          - Dobrze - odparłam niedbale, 
        jakby to nie o mnie chodziło i 
        jakbyśmy nie wiedzieli oboje, że 
        kilka tygodni wcześniej zostałam 
        okrutnie zgwałcona. 
          Milczeliśmy. 
          - No to, Aniu - powiedział 
        wreszcie - do zobaczenia. Miejmy 
        nadzieję, że w lepszych 
        okolicznościach...
        
          Piłam z nim łeb w łeb. Może, 
        żeby było mniej dla niego, a 
        może piłam dla siebie. Coś 

        przecież trzeba było zrobić z 
        tym smutkiem. W pewnym momencie 
        oboje podnieśliśmy się od 
        stolika, Jerzy objął mnie 

        ramieniem i tak weszliśmy po 
        schodach. Rozbierałam się w 
        pośpiechu, w pewnej chwili 
        zoreintowałam się, że on stoi i 
        patrzy. 
          - A ty? - spytałam niemal z 
        lękiem. 
          - Jesteś piękna. 
          Tym razem mnie to rozgniewało. 
          - Ciągle mi to będziesz 
        powtarzał? - krzyknęłam nieco 
        piskliwie, bo też miałam już 
        trochę w czubie. 
          - Dzisiaj nic z tego nie 
        będzie - powiedział - jestem po 
        dyżurze, piłem, no i było nie 
        było mam te swoje pięćdziesiąt 
        ileś tam lat. 
          Z wściekłością zaczęłam się 
        ubierać, gotowa wracać do 
        Warszawy, ale zamknął drzwi na 
        klucz i schował do kieszeni. 
        Potem na moich oczach włożył 
        piżamę, umył zęby i położył się 
        do łóżka. 
          - Dobranoc, złotko - 
        powiedział, odwracając się 
        twarzą do ściany. 
          W ubraniu rzuciłam się na 
        drugie łóżko. On zgasił nocną 
        lampkę. Po jakimś czasie ze 
        zdumieniem usłyszałam jego 
        miarowy oddech, pochrapywał 
        nawet przez nos. Z dołu 
        dobiegała muzyka, podochocone 
        głosy, dansing ciągle trwał. 
        Zastanawiałam się, czy nie 
        wykraść klucza i po prostu się 
        wynieść. Ale to był przecież 
        Jerzy. Jakakolwiek byłaby jego 
        wina, nie mogłam go opuścić, gdy 
        spał. I ja w końcu zasnęłam. 
        Obudziło mnie walenie do drzwi. 
        Jerzy spytał: "O co chodzi?" 
        Jakiś głos wzywał go na dół, do 
        rannego. 
          - Zaraz zejdę - odparł. 
          Zapalił światło, ubrał się 
        szybko. 
          - Iść z tobą? - spytałam. 
          - To nie powstanie, Aniu - 

        roześmiał się - ale pewnie jakiś 
        pijak. 
          Nie spałam, gdy wrócił, 
        zdążyłam się już jednak rozebrać 
        i wejść pod kołdrę, trochę 
        zmarzłam leżąc bez przykrycia. 
        Tym razem Jerzy nie włożył 
        piżamy. 
          - Jest piąta rano - rzekłam 
        skrępowana i chyba lekko 
        przestraszona. 
          On położył się w nogach łóżka 
        i objął dłońmi moje stopy. 
          - Co się stało z twoim palcem? 
          - Tam mi amputowali - 
        odrzekłam niechętnie. 
          Nie pytał już więcej. Jego 
        usta posuwały się coraz wyżej, a 
        kiedy znalazły się na wysokości 
        moich kolan, trzęsłam się cała, 
        nie mogąc tego opanować. Dłonie 
        Jerzego delikatnie, ale 
        stanowczo rozchyliły moje uda. 
        Poczułam na nich ciężar jego 
        głowy. Opanowało mnie nieznane 
        uczucie, miałam wrażenie, że 
        jakaś siła unosi mnie w 
        powietrze. To, na co tak długo 
        czekałam, nadeszło właśnie i 
        wydawało mi się, że nie może być 
        nic ważniejszego. Ale on 
        powiedział: 
          - Musimy wracać, Anno. 
          - Myślałam, że zostaniemy do 
        poniedziałku. 
          - Czekają na mnie w domu. 
          - Ja jestem twoim domem! - 
        wybuchnęłam. 
          Ujął mnie pod brodę i spojrzał 
        w oczy. 
          - Przecież wiesz, że mam żonę. 
          - Nie chcę wiedzieć! - 
        wyrwałam mu się, zakrywając 
        rękami uszy. - Ona nic o tobie 
        nie wie, niczego z tobą nie 
        przeżyła. 
          - Mam z nią dwóch synów. 

          Czepiałam się go, opanowana 
        nagłym strachem, że znowu mnie 
        zostawi. 
          - Odejdź od niej! 
          - Nie mogę. 
          - Dlaczego? 
          - Bo nie odchodzi się od 
        starej kobiety. 

          Tylko tyle. Nie odchodzi się 
        od starej kobiety, więc nie może 
        się być z tą młodą, względnie 
        młodą, którą się nawet kocha. 
        Nigdy mi nie mówił o swojej 
        miłości, ale ja wiedziałam. 
        Wiedziałam, kim dla niego 
        jestem, bo przecież słowa nie 
        były nam potrzebne. Kiedyś 
        powiedział coś takiego, że po 
        naszym rozstaniu, jeżeli można 
        tak nazwać jego wywiezienie z 
        obozu, myślał o mnie, ale nigdy 
        jak o kobiecie. Byłam innego 
        zdania. Ale oczywiście mogłam 
        się mylić. To objęcie jego 
        ramion na krótką chwilę w 
        płonącym mieście, tylko dla mnie 
        mogło być objawieniem, 
        przeczuciem, czym jest miłość 
        pomiędzy kobietą i mężczyzną. 
        Czekałam na tego mężczyznę, mimo 
        że tymczasem stało się tyle 
        strasznych rzeczy, zostałam 
        zgwałcona, urodziłam dziecko, 
        czekałam, bo to wspomnienie było 
        wciąż silniejsze od 
        rzeczywistości. Przechowywałam 
        je jako coś najcenniejszego. 
        Tamta krótka scena wystarczyła 
        mi na lata. Teraz chciałam go 
        mieć całego na własność. Myśl, 
        że wraca do innej kobiety, była 
        nie do zniesienia. To dlatego 
        zrobiłam scenę pod moim domem. 
        Nie chciałam wysiąść z 
        samochodu. On najpierw mi 
        tłumaczył, a potem po prostu 

        wyciągnął mnie na siłę i prawie 
        doniósł do drzwi wejściowych. 
        Ludzie się za nami oglądali. 
        Może myśleli, że jestem pijana w 
        to niedzielne popołudnie. 
          - Nie bądź dzieckiem, Anno - 
        powiedział, wpychając mnie na 
        klatkę schodową. 
          Wsiadł do samochodu i 
        odjechał. A ja ruszyłam w podróż 
        po schodach. Zanim znalazłam się 
        pod drzwiami mieszkania, dotarło 
        do mnie, że w moim życiu nic się 
        nie zmieni. Ilekroć zechcę zdjąć 
        buty, będę kulała...
        
          Moja szkodliwa wyobraźnia... 

        kiedy parę miesięcy temu Antek 
        przewrócił się i uderzył w 
        głowę, zawiozłam go na ostry 
        dyżur. Miał potężnego guza i 
        sinofioletowy wylew na czole. 
        Młoda lekarka zbadała go, a 
        potem kazała prześwietlić. 
        Pojechaliśmy na któreś piętro, 
        wyczekaliśmy się tam na swoją 
        kolejkę. Antek marudził, chciał 
        biegać, ja mu nie pozwalałam. W 
        końcu prześwietlenie, które się 
        nie udało. Trzeba było 
        powtarzać. Wystraszyłam się, że 
        dostanie za dużą dawkę promieni, 
        chciałam się nawet wycofać, ale 
        panienka obsługująca aparat 
        rzekła: - "A co będzie, jak on 
        ma pękniętą głowę?" Więc znowu 
        kolejne zdjęcie. I opis: "Urazu 
        czaszki nie stwierdza się." 
        Zjechaliśmy na dół,
 młoda 
        lekarka obejrzała klisze, 
        poleciła dziecko obserwować i w 
        razie czego się pokazać. 
        Wkładałam Antkowi kurtkę, kiedy 
        do gabinetu weszła salowa z 
        wiadrem i szczotką w ręku. 

        Spojrzała na mnie, potem na 
        niego i jak najlepszy psycholog 
        stwierdziła: "Pani, po co to tak 
        jeździć. Ja wychowałam czterech 
        synów, mało to razy mieli guzy. 
        Przyłożyć zimny nóż, śladu nie 
        będzie." I nagle uświadomiłam 
        sobie, że to jest ten sam 
        szpital, do którego kiedyś 
        przywiozłam Ewę na operację. I w 
        przeddzień tej operacji stara 
        lekarka mi powiedziała: "Coś 
        ona za dobrze wygląda na taką 
        diagnozę..." - a mimo to nie 
        wycofałam swojej zgody. 
        Obstawałam nawet przy niej, 
        niecierpliwa, pogodzona z jakimś 
        fatum, które w naszym przypadku, 
        w przypadku moim i Ewy, 
        wykluczało pomyślne 
        rozwiązania... Łzy zaczęły 
        płynąć mi po policzkach. 
          - Babciu, czemu ty płaczesz? - 
        spytał Antek. - Czy ja jestem 
        bardzo chora? 
          - Nie, kochanie - odparłam - 
        mam katar. 

          Pogrzebał w kieszeni i podał 
        mi zwitek ligniny. 
          - To wytrzyj nos - stwierdził 
        rzeczowo. 
          A ten ostatni tydzień... 
        pozbawił mnie już resztki 
        złudzeń, co do własnej osoby. 
        Zaczęło się od dziwacznych 
        reakcji na obrazy telewizyjne. W 
        dzienniku pokazano umierające z 
        głodu dzieci z trzeciego świata. 
        Na ekranie zamajaczyła postać 
        małego Murzynka. Miał balonowaty 
        brzuch i nogi jak patyczki. 
        Potem było zbliżenie jego 
        twarzy. Ogromne, pełne smutku i 
        cierpienia oczy niemal mnie 
        poraziły. Zaczęłam się trząść, 
        zęby mi szczękały. Dziecko 

        ponownie spojrzało mi w oczy, a 
        na jego twarzy pojawił się 
        grymas, usta ułożyły się jak do 
        płaczu. I już płakaliśmy razem, 
        ono na szklanym ekranie i ja 
        skulona w fotelu. Płakałam nawet 
        wtedy, gdy zniknęło, ustępując 
        miejsca ciekawostkom ze świata. 
        Oto jakaś pani z Londynu 
        zakupiła dla swojego pudla 
        obróżkę wysadzaną brylantami. 
        Podobno jej ulubieniec "Fifi" 
        rozmiłowany jest w brylantach, w 
        ich niespotykanym blasku. Pani i 
        jej pies też już zniknęli, a ja 
        zanosiłam się od płaczu. 
        Musiałam nawet pójść do łazienki 
        po papier toaletowy, bo nigdy 
        nie mam przy sobie chusteczki. 
        Żyję poniżej krytyki, jak 
        powiedziała kiedyś pani Lula, 
        gosposia. Nie noszę bielizny 
        pościelowej do magla, wyciągam 
        ją z pralki, suszę i oblekam 
        taką nie wykrochmaloną, nie 
        wyprasowaną. W kuchni zawsze 
        brakuje przypraw, często nie ma 
        cukru albo soli. Ciągle gdzieś 
        giną zapałki albo "wychodzą". 
          Rzadkie wspomnienia z 
        dzieciństwa są w tym wszystkim, 
        jak zdania wyrwane z kontekstu. 
        Srebra trzeba czyścić popiołem. 
        Obrusy krochmalić tak i tak, 
        dodawać bielinki, żeby nie 
        straciły tej niebywałej bieli. A 

        podłogi, lśniące mozaiki w 
        naszym przedwojennym domu, a 
        firanki w oknach lekko 
        powiewające na wietrze, a za 
        tymi oknami ogród różany 
        matki... Umarłe życie, po którym 
        pozostał zabliźniony ślad. O ile 
        ważniejsza w moich wspomnieniach 
        jest Aksinia na przykład... 
        jednej soboty Fiodor 

        Aleksiejewicz postanowił upić 
        się w towarzystwie i zabrał nas 
        obie na kołchozową zabawę. 
        Aksinia źle się czuła, męczyła 
        ją choroba płucna, ale bez słowa 
        wyciągnęła lepszą chustkę ze 
        skrzyni, okryła nią plecy i 
        poszliśmy. Zabawa odbywała się w 
        stołówce, tym razem okienko do 
        wydawania porcji posłużyło za 
        bufet. Kłębili się przy nim 
        kołchoźnicy spragnieni - równie 
        silnie jak bliskości kobiet - 
        wódki. W rogu rozsiadło się 
        dwóch harmonistów, którzy byli 
        jedynymi muzykantami na zabawie. 
        Zaczęli grać pierwsze kawałki. 
        Popłynęły rzewne melodie, 
        zakłębiło się na środku sali, bo 
        coraz to któryś podchodził do 
        siedzących pod ścianami 
        dziewczyn i prosił je do tańca. 
        Wstawały, wdzięcznie pochylając 
        głowy. I w tym ich postępowaniu 
        w stronę parkietu, jeżeli można 
        to tak nazwać, było tyle gracji, 
        że od razu wybaczało się im 
        szerokie, nieładne twarze i 
        ciężko ciosane łydki. Na tych 
        twarzach rozlewał się wyraz 
        rozmodlenia. Kołchoźniczki 
        przymykały oczy, jakby czekając 
        na cud, który dziś na pewno się 
        wydarzy. Oto pojawi się kniaź na 
        białym koniu i porwie je w 
        daleką drogę do swojego zamku. 
        A na razie trzeba się zadowolić 
        Wanią czy Aloszą. Cóż, że ma na 
        gębie trzydniowy zarost i 
        cuchnie od niego wódką, zawsze 
        to mężczyzna. My też 
        siedziałyśmy z Aksinią na 
        krzesłach, ale w kącie, żeby 
        jak najmniej było nas widać. 
        Mimo to pojawił się przede mną 

        amant w drelichowych portkach i 

        gumowych, podwiniętych butach. 
          - Daj spokój, Siergiej - 
        powiedziała Aksinia - ona 
        przyszła ze mną. 
          - To i z tobą zakręcę, 
        Ksiusza, jak ci zazdrość - 
        odparł - ale w drugiej 
        kolejności. 
          - Idź lepiej, nalej sobie w 
        gardło wódki. 
          I na to pojawiła się piękna, 
        czarnobrewa dziewczyna w białej 
        bluzce, którą aż rozsadzały 
        pełne piersi. Dziewczyna była 
        cienka w pasie, a krochmalona 
        czerwona spódnica dodawała jej 
        figurze powabu. Odrzuciła 
        warkocz do tyłu i, ująwszy się 
        pod boki, powiedziała: 
          - Cóż to, Aksinio Grigoriewna, 
        nie dacie się dziewczynie 
        zabawić. Też ją będziecie 
        trzymały pod kluczem jak naszego 
        Fiedię? 
          - Ja nikogo nie trzymam pod 
        kluczem, Nastia - odrzekła 
        spokojnie Aksinia - u mnie każdy 
        ma wolną wolę. 
          - Każdy ma wolną wolę - 
        powtórzyła ironicznie dziewczyna 
        - a ja tylko wiem, że Fiedia 
        jest mój. 
          - Jak jest twój, to go sobie 
        bierz - taka była odpowiedź 
        Aksinii. 
          Zbiło to Nastię z tropu. 
        Zastanawiała się, jak ma na to 
        zareagować, kiedy do akcji 
        wkroczył Fiodor Aleksiejewicz. 
        Oczy mu się już świeciły, a ja 
        wiedziałam, że wtedy lepiej nie 
        wchodzić mu w drogę. 
          - Zostawcie moje kobiety - 
        powiedział wolno (potem, kiedy 
        oglądałam amerykańskie westerny, 
        zawsze przychodził mi na myśl 
        Fiodor Aleksiejewicz). Był jakoś 
        podobny do tych pozytywnych, 
        nieustraszonych bohaterów 
        prerii. I mówił tak jak oni, 
        przeciągając słowa. Tylko ręki 
        nie trzymał na kolcie, z tej 

        przyczyny, że go nie miał. 
          - A co to, z cukru są, żeby 

        się miały roztopić? - spytał 
        zaczepnie mój adorator w 
        gumiakach. 
          - Może z cukru - wycedził 
        Fiodor Aleksiejewicz - a może i 
        nie z cukru. Tobie nic do tego. 
          - A ja z tą młodszą zatańczę - 
        upierał się tamten. 
          Zrobił nawet krok w moją 
        stronę, wtedy Fiodor 
        Aleksiejewicz wziął go za 
        kołnierz i prawie wyniósł ze 
        stołówki. Piękna Nastia wybiegła 
        za nimi. Spojrzałam na Aksinię, 
        siedziała z tym swoim łagodnym 
        uśmiechem, jakby to wszystko jej 
        nie dotyczyło. 
          - Będą się bili? - spytałam. 
          - Fiedia sobie poradzi - 
        odparła Aksinia. 
          I miała rację. Po kilkunastu 
        minutach do stołówki wpadła 
        Nastia z wiadomością, że mój 
        adorator wypadł z gry. Po chwili 
        pojawił się Fiodor Aleksiejewicz 
        i z powrotem ustawił się przy 
        prowizorycznym bufecie. Harmonie 
        znowu rzewnie załkały. Kiedy mój 
        gospodarz miał już dość, 
        ruszyliśmy do domu. On szedł 
        przodem, zataczając się od 
        krańca do krańca drogi, a my 
        postępowałyśmy za nim, trzymając 
        się pod rękę. Czułam na swoim 
        boku kościsty łokieć Aksinii. I 
        to był chyba moment, kiedy 
        pojawiło się we mnie coś na 
        kształt czułości. Zupełnie 
        jakbym zaczęła w środku 
        odmarzać... 
          Wróciliśmy do domu. Fiodor 
        Aleksiejewicz uwalił się na 
        kożuch pod piecem, gdzie sypiał 
        od czasu mojej choroby, a my 

        położyłyśmy się do łóżka. 
        Zasypiałyśmy już przytulone, 
        kiedy odezwało się pukanie w 
        okno. Aksinia natychmiast 
        usiadła. 
          - Kto tam? - spytała ostro. 
          - W odwiedziny - dobiegł czyjś 
        mocno podpity głos. 
          - Tutaj wszyscy już śpią - 
        odparła. 
          - To trzeba budzić. 

          Kiedy nie podjęła tematu, 
        zaczęto dobijać się do drzwi. I 
        nagle zrozumiałam, że to chodzi 
        o mnie i tamta sprawa może się 
        powtórzyć. W głowie zakołatała 
        jedna myśl: uciekać. 
          - Aksinia, pójdę na strych - 
        odezwałam się z głębi swojego 
        przerażenia. 
          - Nie trzeba - odrzekła - 
        zaraz obudzę Fiedię. 
          Poderwał się wpółprzytomny, a 
        kiedy zrozumiał,
 o co chodzi, 
        złapał spod pieca siekierę i 
        wypadł za drzwi. Obyło się bez 
        walki, tamci po prostu uciekli. 
        Fiodor Aleksiejewicz wrócił, 
        odstawił siekierę, po chwili 
        dobiegło nas znajome chrapanie. 
        Ale ja długo nie mogłam się 
        uspokoić. Tej nocy opowiedziałam 
        Aksinii o wszystkim, co mnie 
        spotkało. Pominęłam tylko rolę 
        Wiery w moim życiu, bo ona by 
        tego nie zrozumiała. Gładziła 
        mnie po głowie, powtarzając: 
          - Przyjdzie i miłość do 
        dziecka, i zapomnienie... 
          I nie pomyliła się ta mądra 
        kobieta. Myślę o niej z 
        wdzięcznością. I myślę często. O 
        nich obojgu. Bo było tak, jakbym 
        nagle znalazła się w 
        laboratorium miłości. Wszystko 

        rozgrywało się na moich oczach. 
        I wszystko było najczystszą 
        formą miłości. Było miłością 
        destylowaną. Ich wzajemne 
        milczenie. Ich do siebie słowa. 
        Ich spojrzenia. Ich wreszcie 
        akty miłosne, których byłam 
        przymusowym świadkiem. I mimo że 
        poznałam Aksinię już raczej w 
        roli męczennicy tej miłości, 
        bez trudu mogłam sobie 
        wyobrazić, jak musiało być 
        pięknie między nimi, kiedy ona 
        nie była jeszcze taka 
        schorowana. Pewnego razu 
        wyciągnęła małą drewnianą 
        skrzynkę, w której przechowywała 
        zdjęcia. Na jednym z nich przed 
        domem z rzeźbionym gankiem stała 
        rodzina. Ojciec, matka i pięć 
        córek. Jedną z nich była 

        Aksinia. Nie mogłam uwierzyć, że 
        to ona. Przed oczyma miałam 
        bowiem dziewczynę niezwykłej 
        urody. I myślę, że Fiodor 
        Aleksiejewicz też ją miał taką 
        przed oczyma...
          Więc te łatwe łzy z powodu 
        obrazków telewizyjnych. Doszło 
        nawet do tego, że potrafiłam 
        płakać przy melodramatach, które 
        do tej pory zwyczajnie mnie 
        śmieszyły. Może dlatego, że 
        przesiadywałam w domu. Nie 
        mogłam zebrać się, żeby wyjść. 
        Do tego trzeba byłoby się ubrać, 
        zrobić sobie twarz. Po co, skoro 
        i tak nie mogę zobaczyć dziecka. 
        Przedtem był pośpiech, aby tylko 
        zyskać na czasie. Teraz musiałam 
        zarobić jedynie pieniądze i 
        przesłać je pocztą. To nie było 
        już takie trudne, mogłam wziąć 
        dodatkowe tłumaczenie, dubbing, 
        czy coś w tym rodzaju. Wyciszyła 
        się też moja zła wyobraźnia. 

        Zaczęło mi się wydawać, że oni 
        radzą sobie beze mnie i moje 
        wcześniejsze przeświadczenie o 
        jakiejś katastrofie w razie 
        mojego wycofania się z gry było 
        mylne. Jak widać, gra toczyła 
        się dalej, mimo że ja znalazłam 
        się na aucie. Czy postanowienie 
        Ewy miało jakiś związek z osobą 
        psychologa?... być może. Nigdy 
        przedtem nasze zerwania "na 
        zawsze" nie przekraczały kilku 
        dni, teraz mijały prawie trzy 
        tygodnie. W tym czasie byłam w 
        Ciechocinku, gdzie przed jakimiś 
        ludźmi wypowiadałam 
        nieśmiertelne słowa Norwida, 
        człowieka jak ja nieszczęśliwego 
        i nie zrozumianego przez 
        współczesnych. Nie myślę tu o 
        jego geniuszu, ale o zwykłej 
        życiowej sytuacji. Oboje 
        poznaliśmy co to nędza istnienia 
        i skąpa miska strawy z obcej 
        ręki. Oboje zaznaliśmy goryczy 
        nieszczęśliwej miłości. Tak, 
        przecież moja miłość do Jerzego, 
        jak i do własnej córki, była 
        głęboko nieszczęśliwa. Jerzy 
        mnie kochał. Ale był twardym 

        człowiekiem. W życiu kierował 
        się zasadami i nic nie mogło ich 
        zmienić. Nawet wielka 
        namiętność. Mój bunt na nic by 
        się zdał. Ale zawsze się 
        buntowałam. I pierwsza ujmowałam 
        słuchawkę, wykręcając numer 
        szpitala na Barskiej. I te 
        powtarzane stale słowa, że 
        "skoro ty możesz żyć beze mnie, 
        ja postaram się żyć bez ciebie", 
        brzmiały coraz słabiej, aż 
        ucichły. Ja i Jerzy... 
        moglibyśmy zostać parą 
        szekspirowskich bohaterów, 
        mogłyby o nas pisać 

        najwspanialsze pióra, nadawała 
        się do tego nasza historia. 
        Wyniosłam swoją miłość z 
        powstania, by ją potem 
        pielęgnować i ochraniać w sobie 
        do końca życia, na razie jego 
        życia... Przeczucie z tamtych 
        czasów mnie nie zawiodło. Ja i 
        on byliśmy jak dwa instrumenty w 
        jednej orkiestrze. I nie był to 
        tylko związek fizyczny. Myśmy 
        tak byli zawęźleni, że nikt nie 
        byłby w stanie tego rozplątać. 
        Nikt, oprócz jego żony. Raz 
        jeden ją widziałam. Przyszła do 
        szpitala maltańskiego, 
        niewysoka, przystojna brunetka. 
          - Czy zastałam męża? - spytała 
        głosem o delikatnym brzmieniu, 
        ale mnie wydał się on zupełnie 
        nie na miejscu. 
          Tu nikt takim tonem nie 
        przemawiał. Tu się wpadało i 
        wypadało z okrzykiem: "prędzej, 
        prędzej, na co wy jeszcze 
        czekacie, tam umiera człowiek." 
        A ona przychodzi i pyta, czy 
        zastała męża. Roma spojrzała na 
        nią jak na przybysza z innej 
        planety, a mnie zaschło w 
        gardle, bo przyszło mi do głowy, 
        że tym mężem może być Jerzy. 
          - Jakiego męża? - spytała Roma. 
          - Doktora Rudzińskiego. 
          - Doktor Rudziński operuje - 
        odrzekła Roma opryskliwie, bo 
        też miała swoje powody, żeby nie 
        lubić jego żony. 
          W czasie tych lat z Jerzym 

        zastanawiałam się, jak ona może 
        teraz wyglądać. Była od niego o 
        rok starsza, a więc młodość 
        miała już za sobą. Nigdy nie 
        odważyłam się spytać, czy on z 
        nią sypia. Intuicja podpowiadała 
        mi, że nie. Ale przed niczym 

        mnie to nie chroniło. Moja 
        zazdrość o jego drugie życie 
        była jak włosiennica, którą 
        nosiłam w dzień i w nocy. Nawet 
        we śnie jakoś pamiętałam, że on 
        jest z inną kobietą. Może 
        dlatego, że było to niemożliwe, 
        chciałam zwyczajnego życia dla 
        swojej miłości. Byłam gotowa 
        oddać za nie wszystkie 
        uniesienia naszych spotkań, po 
        których pozostawało mi zmięte 
        prześcieradło i zapiekły żal w 
        sercu. Że się znowu śpieszył. 
        Przecież ja od razu, pierwszego 
        dnia, oczyściłam swoje pole. 
        Oddałam Ewę z domu. I nie było 
        to wcale proste. Myśmy już coś 
        razem przeżyły, chociażby te dwa 
        lata na Mazurach. To tam krok po 
        kroku zbliżałyśmy się do siebie. 
        Już rozmawiałyśmy ze sobą po 
        polsku. Tamten spacer po lesie, 
        kiedy ona pierwsza zobaczyła 
        powieszonego na gałęzi psa. 
        Zawołała z przejęciem: 
          - Mamo, zobacz, powiesili 
        sabaczku...
          Obcy język, który przedtem nas 
        rozdzielał, teraz był jak szyfr, 
        który tylko my rozumiałyśmy. 
        Odcięłam zwierzę. Miało 
        opuchnięte gardło, ale nie było 
        jeszcze za późno. Zabrałyśmy psa 
        do domu. Niosłam go na rękach, a 
        ona postępowała obok, przejęta, 
        rozogniona. Odziedziczyła tę 
        wrażliwość na cierpienie 
        zwierząt z pewnością po mnie i 
        po mojej matce. A wtedy, to był 
        nasz pierwszy wspólny powrót ze 
        spaceru...
          Moja tęsknota za dzieckiem 
        popchnęła mnie do tego, że przez 
        parę dni chodziłam pod 
        przedszkole w porach spacerów. 
        Nie mogłam podejść blisko i w 
        końcu nie byłam pewna, czy żółta 

        kurteczka, którą obserwuję, 
        należy do Antka. Zaprzestałam 
        wypraw i zabarykadowałam się w 
        domu. Wychodziłam tylko do 
        sklepu i odbierałam telefony, bo 
        przecież ona mogła zadzwonić z 
        automatu na klatce schodowej 
        albo z budki na rogu ulicy. 
        Słysząc inny głos, po prostu 
        odkładałam słuchawkę. Wydawało 
        mi się, że jeden z moich 
        niedoszłych rozmówców to 
        psycholog, ale być może tylko 
        tak mi się wydawało. Przecież 
        pacjent powinien zgłaszać się 
        sam, a jeżeli tego nie robił, 
        psycholog powinien rozejrzeć się 
        za innym pacjentem. Taka była 
        zasada. Ale jeżeli, mimo 
        wszystko, to był on, mógł się 
        przekonać, że nie odkręciłam 
        gazu ani nie powiesiłam się na 
        sznurze od żelazka. Kto wie, czy 
        by mnie o to nie posądzał. Chyba 
        uważał mnie za histeryczkę. Tak 
        jak Jerzy. Kochając mnie, był 
        ślepy i głuchy na to, co się ze 
        mną działo. Być może tak jest w 
        każdej miłości. Chcemy, żeby ta 
        druga osoba przejęła nasz sposób 
        myślenia i odczuwania, a nawet 
        podobnie cierpiała, a przy 
        dużych podobieństwach po prostu 
        się wycofujemy, bo nikt nie lubi 
        być powielany. Nikt, a ja w 
        szczególności. Może dlatego 
        zawsze przerażała mnie myśl, że 
        mogłabym mieć siostrę 
        bliźniaczkę. Ale Jerzy... tyle 
        razy odtrącał moje czepiające 
        się ręce. Nie umiem tego 
        zrozumieć, nawet teraz, kiedy go 
        już nie ma... 
          Przeraził mnie ostry dzwonek 
        do drzwi. W pierwszej chwili 
        postanowiłam nie otwierać, ale 
        potem pomyślałam, że to może być 
        jakaś wiadomość od Ewy. Było 
        mało prawdopodobne, ale gotowa 
        byłam uczepić się czegokolwiek. 

        Gdybym
 nie otworzyła, potem 
        myślałabym, że to ona stała za 
        drzwiami. 
          Za drzwiami stał psycholog. 
        Pierwsza myśl: że coś się stało 

        z dziećmi. Uśmiechnął się. 
          - Przechodziłem obok...
          Niejasno zdawałam sobie sprawę 
        ze swojego wyglądu, z pewnością 
        nieodpowiedniego do przyjmowania 
        gości, i to jeszcze pogłębiło 
        moją niechęć do tego mężczyzny. 
        Nie widzieliśmy się od owej 
        fatalnej nocy. 
          - Jestem nie ubrana - 
        bąknęłam, ale on się tym nie 
        przejął. 
          - Nie zwracajmy uwagi na 
        drobiazgi - powiedział - mogę 
        wejść? 
          Rozparł się w fotelu, a ja 
        poszłam do łazienki wyrzucić 
        fusy z czajniczka. W lustrze nad 
        umywalką zobaczyłam siebie. 
        Miałam włosy zgarnięte byle jak 
        na czubek głowy i przewiązane 
        tasiemką, niektóre pasma opadały 
        na policzki. Przy nieco dzikim 
        wyrazie oczu robiło to 
        szczególnie niekorzystne 
        wrażenie. Całości dopełniał 
        szlafrok, który od dawna nie 
        nadawał się do noszenia, ale 
        lubiłam go i nie chciałam się z 
        nim rozstawać. A może nie 
        pomyślałam, żeby kupić sobie 
        inny. Kiedy wracałam do kuchni, 
        psycholog odprowadzał mnie 
        wzrokiem. Ciekawe, co sobie o 
        mnie myślał. Ja pomyślałam: 
        socjalistyczna gwiazda filmowa w 
        domowych pieleszach. Była w tym 
        autoironia, a może nawet coś 
        gorszego. Odraza do siebie. Do 
        swojego losu. 

          W końcu była już ta zaparzona 
        herbata w porcelanowych 
        filiżankach i nie można było 
        uniknąć rozmowy. On przyglądał 
        mi się chwilę. 
          - Nie radzi pani sobie, pani 
        Anno - powiedział. 
        
          Byłam już w swoim życiu Nulą, 
        Anuszką, Anną, ale żadne z tych 
        wcieleń nie przyniosło mi 
        niczego oprócz cierpienia. Tak 
        naprawdę chyba nie rozumiem 
        słowa "szczęście". Zawsze czuję 
        lęk, że to ważne za chwilę 

        ucieknie jak zajączek puszczony 
        na ścianie. Ważne... co ważnego 
        było w moim życiu. Ludzie... 
        inaczej trzeba powiedzieć. 
        Kobiety i mężczyźni. Ważne 
        kobiety to Wiera i Aksinia, obie 
        z czasów Anuszki. Tylko Jerzego 
        udało mi się przewlec przez te 
        wszystkie okresy. Po raz 
        pierwszy zobaczyłam go jako 
        Nula... Ciotki nie było w domu, 
        wyszłam na ulicę. Coś się 
        wyraźnie szykowało w mieście. 
        Grupki młodych ludzi dokądś 
        śpieszyły, mieli przy sobie 
        jakieś torby, paczki. 
        Przechodnie oglądali się za 
        nimi. W twarzach tych młodych 
        było coś takiego, że za nimi 
        poszłam. Trafiłam na punkt. 
        Dostałam biało_czerwoną opaskę, 
        otrzymałam ją przypadkiem, ale 
        ona właśnie miała niebawem nadać 
        sens słowom wierszyka, z którego 
        babcia stale mnie przepytywała: 
        "Kto ty jesteś? Polak mały". 
        Wierszyk kończył się słowami: 
        "coś jej winien oddać życie". I 
        mali Polacy bez wahania to swoje 
        życie oddawali, a Jerzy i ja 
        robiliśmy wysiłki, żeby im je 

        zwrócić. Najczęściej się to nie 
        udawało. 
          Kiedy mnie do niego 
        przyprowadzono, spojrzał na mnie 
        krytycznie i powiedział: "Kogo 
        mi tu przyprowadziliście?" 
        Powinnam odpowiedzieć: "Zwierzę 
        ofiarne", ale nie odpowiedziałam 
        nic. Byłam przejęta sobą w nowej 
        roli, której postanowiłam 
        sprostać za wszelką cenę. 
        
          - Grzech pychy - powiedział 
        psycholog. 
          - Co, grzech pychy? - nie 
        zrozumiałam. 
          - Popełnia pani grzech pychy, 
        dręcząc się swoim obrazem 
        niedoskonałym. 
          - Przecież ja sobie zawsze 
        dawałam radę...
          Kiedyś w kłótni Jerzy 
        powiedział, że ratowałam siebie 
        kosztem innych. Zajęłam miejsce 

        w dyżurce, skazując tym samym 
        Zoję na powolną śmierć. Nie 
        mogłam na to przystać. To była 
        sprawa losu... A w tej 
        dyżurce... moje życie było jak 
        kawałek plasteliny, z której 
        można było dowolnie formować. 
        Ode mnie tylko zależało, czy 
        uratuję ludzką twarz. Nie wiem, 
        na ile mi się to udało. Bo, czyż 
        nie pozostawiłam tam kogoś, kto 
        był nieporównanie prawdziwszy i 
        z kim lepiej się mogłam 
        porozumieć. Myślę o sobie. Kiedy 
        tamtego wigilijnego wieczoru 
        wczołgałam się do szpitalnego 
        baraku, byłam kimś oderwanym od 
        swojego losu. Obcy los zastąpił 
        mi drogę i brutalnie wszedł we 
        mnie na całą resztę życia. 
        Incydent, jak przyzwyczaiłam się 
        tamto określać, podmienił mnie 

        jak niemowlę w kołysce. Musiałam 
        odtąd żyć cudzym życiem. Jak 
        ktoś taki mógł sprostać zwykłym 
        ludzkim obowiązkom. 
          - Gdyby pani potrafiła sobie 
        przebaczyć - powiedział 
        psycholog. 
          - Co przebaczyć? 
          Nie odpowiedział, uśmiechnął 
        się tylko tym swoim uśmiechem. 
        
          Leżałam z rozłożonymi udami, a 
        Wiera pochylona nade mną 
        wyciągała pincetką jakieś krwawe 
        strzępki, wrzucając je do 
        stojącej obok metalowej nerki. 
        Obserwowałam to wszystko z 
        obojętnością. To jej ręce się 
        trzęsły, to ona bała się mojego 
        bólu. Długo nie udawało jej się 
        nawlec nici, którą potem mnie 
        zszyła. Pełna zresztą różnych 
        wątpliwości, nie wiedząc, co 
        jest tam w środku, gdzie bała 
        się ingerować. Obie nie miałyśmy 
        zielonego pojęcia, że tam się po 
        prostu zasiało nowe życie. 
        Zabieg, uciążliwy dla nas obu, 
        trwał już chyba za długo. Wiera 
        za bardzo się z tym bawiła. 
          - Czy warto tracić zdrowie dla 
        mężczyzny - powtórzyła pytanie z 
        poprzedniego dnia. 

          - Nie mów o czymś, czego nie 
        rozumiesz - odburknęłam. 
          - Rozumiem. Mnie też miłość 
        opętała. O, tu - pokazała 
        nadgarstek z brzydką zgrubiałą 
        blizną - mam po niej pamiątkę. 
          - Mówiłaś, że szyba pękła. 
          - Wybiłam ją, jak mnie 
        odtrąciłaś. Krew się lała, a we 
        mnie był spokój. A potem 
        złapałam gumę i ścisnęłam 
        rękę...
          - Nie opowiadaj mi tego - 

        powiedziałam zimno. 
          Właśnie teraz nie chciałam 
        pamiętać tej sceny sprzed kilku 
        miesięcy. Siedziałam na nocnym 
        dyżurze, było w miarę spokojnie. 
        Nudziłam się. Przyszło mi na 
        myśl, żeby zajrzeć do Wiery. 
        Zapukałam i weszłam do jej 
        pokoju. Poderwała się zaraz i 
        usiadła na łóżku. Zapaliła nocną 
        lampkę, jedyną w całym szpitalu. 
        Czasami pożyczało się ją do 
        operacji, kiedy motor słabo 
        pracował i żarówka u sufitu 
        przygasała. 
          Stałam przy drzwiach trochę 
        zmieszana. Ona miała na sobie 
        koszulę na ramiączka. Włosy, 
        które zawsze nosiła upięte, 
        spadały teraz na ramiona i 
        plecy. Była trochę bardziej 
        podobna przez to do kobiety. 
          - Na dyżurze spokój - 
        powiedziałam, czując się coraz 
        gorzej. Pojawiła się nawet we 
        mnie chęć ucieczki. 
          Wiera podeszła do mnie, 
        boso wydawała się niższa niż 
        normalnie. Jej ciepłe od snu 
        ramiona przyciągnęły mnie i 
        zmusiły do uklęknięcia na 
        podłodze. Przywarła do mnie 
        całym ciałem, poczułam na ustach 
        jej wilgotne wargi, język 
        mocował się chwilę z moimi 
        zębami, które w końcu ustąpiły. 
        To nagłe wtargnięcie wprawiło 
        mnie w dziwny stan. Wiera 
        panowała teraz nad sytuacją. 
        Wzięła mnie na ręce i zaniosła 
        na łóżko. Zgasiła światło. Tego 
        właśnie chciałam, ciemności, w 

        której mnie rozbierała. Potem 
        odnalazły mnie ręce. Dotknięcia 
        języka przyjmowałam z 
        wewnętrznym drżeniem, a kiedy 

        przywarł do moich brodawek 
        zaczęłam cicho jęczeć. Palce 
        błądziły po mojej skórze, 
        delikatne i natarczywe. W końcu 
        znalazły się w okolicy moich ud. 
        Chwilę tylko się na nich 
        zatrzymały. Ich nagła obecność 
        gdzieś wewnątrz mnie była jak 
        bolesne zdziwienie, które 
        wstrząsnęło całym moim ciałem. 
        Poderwałam się i zapaliłam 
        lampkę. Przez moment miałam 
        przed sobą jej twarz o 
        zmienionych, nabiegłych krwią 
        rysach. Wydała mi się 
        odrażająca. W pośpiechu zaczęłam 
        się ubierać. Wiera klęczała przy 
        łóżku zastygła w pozycji, w 
        jakiej zaskoczyło ją światło. 
        Zobaczyłam szerokie platfusowate 
        stopy i ogarnęły mnie mdłości. 
        Wtedy ona odwróciła głowę i 
        spojrzała na mnie. Miała niemal 
        psi wyraz oczu. 
          - Brzydzę się tobą - 
        powiedziałam zimno.
          Wyszłam od niej. Po dyżurze 
        mogłam pospać kilka godzin w 
        swoim baraku, a kiedy wróciłam 
        do dyżurki, zauważyłam, że Wiera 
        ma zabandażowany nadgarstek. 
          Wydawało się, że nasze 
        stosunki nigdy się nie poprawią. 
        Ona poruszała się obok mnie ze 
        zbolałym wyrazem twarzy, który 
        jeszcze pogłębiał moją niechęć, 
        a nawet więcej, odrazę. A jednak 
        znowu do niej przyszłam. 
        Patrzyła na mnie z napięciem.
 
        Nie zrobiła żadnego ruchu. 
        Czekałam chwilę przy drzwiach, 
        potem położyłam się na łóżku i 
        zgasiłam światło. Rozbierała 
        mnie w ciemnościach. Tym razem 
        oczekiwałam pieszczoty rąk z 
        większą śmiałością. Ona położyła 
        się obok, a potem objęły mnie 
        silne uda. Wyglądało to trochę, 
        jakby pochwyciła nas ta sama 
        sieć. Mocowałyśmy się, 
        napierając na siebie całym 

        ciałem. W pewnej chwili zaczęło 
        brakować mi powietrza. Chciałam 
        się odsunąć, nie pozwoliła na 
        to. Język wdarł się pomiędzy 
        moje zęby, jednocześnie poczułam 
        na sobie jej ciężar. Odchyliła 
        się nieco, aby utorować drogę 
        palcom. Ich dotyk, ich 
        wchodzenie we mnie. Poruszałyśmy 
        się w jednym rytmie i prawie 
        jednocześnie przeżyłyśmy spazm 
        rozkoszy. Odebrałam go jak na 
        wpół przyjemny prąd, który mną 
        targnął. Wiera położyła się 
        obok, w ciemności poszukała 
        mojej dłoni i pocałowała ją. 
        Wyrwałam rękę. 
          - Chcesz, to zabij - szepnęła. 
          Nagle zachciało mi się śmiać, 
        siłą opanowałam się, by nie 
        parsknąć. Nie wiem, co mnie tak 
        rozśmieszyło, te zbyt serio 
        wypowiedziane słowa czy sama 
        sytuacja. 
          Potem przychodziłam do niej 
        wiele razy. Już nie gasiłyśmy 
        światła. Lubiłyśmy nawet na 
        siebie patrzeć.  Wiera miała 
        wiele pomysłów, nauczyła mnie 
        różnych pozycji, które 
        przynosiły nowe doznania. Była w 
        naszych fizycznych stosunkach 
        niezwykle delikatna, nigdy nie 
        zrobiła niczego, co by mnie do 
        niej zraziło. Po moim spełnieniu 
        natychmiast się wycofywała jak 
        niechciany kochanek, który tak 
        niewiele wymaga dla siebie. Z 
        wolna stawałyśmy się parą, która 
        poznała wszystkie swoje 
        tajemnice. Wtedy zaczęłam 
        oddalać się od niej. Nie 
        wiedziałam: dlaczego. Coś się po 
        prostu dla mnie skończyło, a 
        może właśnie sprawa z Wierą 
        uruchomiła głęboko ukrytą we 

        mnie tęsknotę za mężczyzną. 
        Odważyłam się na pamiętną 
        rozmowę z Jerzym przy łamaniu 
        się opłatkiem. Nie zrozumiał 
        mojej tęsknoty, a może źle ją 
        ocenił... 
        
          Mówię do psychologa: 
          - Przecież ja po kolei 

        wszystkich zawiodłam, najpierw 
        jako córka, potem jako 
        kochanka... o małżeństwie nie 
        mam nic do powiedzenia... jako 
        matka, jako babka... nawet w 
        swoim zawodzie nie umiałam 
        wykorzystać atutów, chociażby 
        urody... mogłam dużo więcej 
        grać, jakoś zaistnieć w 
        filmie... a zapaliłam się i 
        zgasłam... To, co robię teraz, 
        to takie dogorywanie. Dziwi mnie 
        tylko, że zawsze podnoszę się 
        jak wańka_wstańka. 
          - Mnie to nie dziwi. 
          - Może pana już nic nie dziwi 
        - stwierdziłam z przekąsem. 
          - Pani Anno, wańka_wstańka to 
        coś idealnie wyważonego. 
          - Więc użyłam złego 
        określenia. Cały czas stoję na 
        głowie. 
          - Stoi pani na swoich nogach i 
        pani życie jest idealnie 
        wyważone. Tylko pani postawa 
        życiowa. Nazwijmy ją postawą 
        roszczeniową. Ta pretensja do 
        człowieka bez twarzy, jak to 
        pani określiła, to w gruncie 
        rzeczy pretensja do Pana Boga. 
        Żeby nie bluźnić, wymyśliła pani 
        taką osobę, która zawiodła, bo 
        nie pojawiła się w odpowiednim 
        momencie. Nie podała ramienia, 
        nie rozwiązała trudnych 
        problemów. 
          - No wie pan - mówię z 

        oburzeniem. 
          - Właśnie wiem - śmieje się 
        bezczelnie. 
          - Musi być jakaś granica...
          - Jaka? 
          - Której nie wolno 
        przekroczyć. 
          Kręci przecząco głową. 
          - Nie ma takiej granicy. Na 
        szczęście. Nie obiecywałem 
        miękkiego lądowania, może się 
        zdarzyć, że obydwoje doznamy 
        obrażeń, ale mniejsza z tym... 
          - To pan tak myśli. 
          On nabiera w płuca powietrza: 
          - Pani Anno, wszyscy żyjemy w 
        dwóch sferach. Świat i ludzie 
        rządzą się regułami moralnymi. A 

        sferą psychologiczną rządzą 
        mechanizmy w duszy. U pani 
        bardziej rozbudowana jest ta 
        pierwsza, która rysuje wizerunek 
        człowieka cierpiącego. 
          - Dziękuję za wykład. 
          - Swoją zdolność cierpienia 
        doprowadziła pani do perfekcji, 
        a nawet więcej, w jakiś sposób 
        przekazała ją córce... 
          - Teraz pan wyjedzie z tym 
        dziedziczeniem losu - mówię ze 
        złością - i koło się zamknie. 
          - Koło już się dawno zamknęło 
        - odpowiada oschle. 
          Patrzymy na siebie. 
          - Czego pan chce ode mnie? 
          - Czego pani chce od siebie? 
          - To już przerabialiśmy. Nie 
        mam swojego życia, więc niszczę 
        życie mojej córki i tak dalej... 
        A jak ja mam je odnaleźć, to 
        swoje życie? Może w taki 
        zakamuflowany sposób radzi mi 
        pan wziąć sobie kochanka. A może 
        nawet siebie ma pan na myśli. 
        Obejrzał pan już towar. Może 
        być, prawda? 

          Uśmiecha się. 
          - Pani Anno, jeszcze wszystko 
        może się zmienić.
        
          - Wszystko się zmieni - 
        powiedziała Aksinia - wrócisz do 
        domu. - Nic nie odpowiedziałam. 
        Było mi to obojętne. Mogłam tu 
        zostać z tą niezwykłą kobietą, 
        mimo trudnych warunków i ciężkiej 
        pracy. Fiodor Aleksiejewicz 
        pracował w kołchozie, na nas więc 
        spadł obowiązek zaorania i 
        obsiania pola. No i na konia, 
        który większą część zimy spędzał 
        w miasteczku, gdzie był 
        dokarmiany państwowym owsem. 
        Dzięki temu miał potem siłę 
        ciągnąć pług. Co dwa tygodnie 
        Wala przyjeżdżała nim i 
        odjeżdżała, chyba że jej brat 
        planował przywiezienie drzewa z 
        lasu. Wtedy koń zostawał, a Wala 
        zabierała się kołchozową 
        ciężarówką, która wcześnie rano 
        odwoziła mleko. W takich 
        wypadkach dziecko się nie 

        pojawiało, bo Wala uważała, że 
        nie trzeba kusić ludzkich 
        języków. Być może tak samo 
        uważała Aksinia, opowiadając mi 
        oficjalną wersję swojej historii 
        miłosnej. 
          Przebierałyśmy kartofle w 
        kopcu, kiedy nagle rzekła: 
          - Z Fiedią to było tak... 
          Był jeszcze dzieckiem, kiedy 
        ona wychodziła za mąż. Lubiła 
        go, przychodził do nich ze swoim 
        ojcem, który pracował u rodziców 
        Aksinii jako parobek. Chłopczyk 
        z jasną czupryną, w krótkich 
        spodenkach. Gładziła go po 
        głowie, czasem wsunęła mu w rękę 
        cukierka. Na jej weselu Fiedia 
        wraz z innymi dziećmi tłoczył 

        się przy oknie. To było huczne 
        weselisko, sproszono pół wsi. 
        Szła przez podwórze, w białej 
        sukni. Wiatr powiał i welon 
        zaczepił się o krzak bzu. Fiedia 
        podskoczył, pomagał odplątać. 
        Potem dla niej zaczęło się 
        zwykłe małżeńskie życie. Nie 
        pamięta, czy kochała męża, 
        pewnie tak. Teraz nie pamięta. 
        Urodziła mu córkę. Maszę. Miała 
        dwa lata, kiedy na ścianie ich 
        domu czyjaś ręka postawiła 
        krzyżyk. Od tego znaku kredą 
        zaczęła się ich tragedia, która 
        przełożona na język urzędowy 
        nazywała się: rozkułaczaniem. 
        Pozwolono wziąć tylko tyle, ile 
        zmieści się na furmankę. Rodzice 
        i siostry już odjechali, a oni z 
        mężem mieli ich dogonić. Za 
        dzień lub dwa. Ale mąż Aksinii 
        nagle zmienił zdanie. 
        Postanowił bronić swego. Minęły 
        dwa tygodnie, a on wychodził w 
        pole i wracał cały i zdrowy. Już 
        myślała, że może miał rację. 
        Wtedy przyszli nocą. Najpierw 
        uderzeniem kolby zabili dziecko, 
        potem bagnetem jej męża. 
        Widziała, że i na nią się 
        zamierzają, ale nic nie poczuła. 
        Jak odzyskała przytomność, 
        znalazła męża w kałuży krwi. 
        Sama też była ciężko ranna w 
        płuco. Jeszcze tej nocy 

        dowlokła się do zagrody 
        rodziców Fiedi. Psy ujadały, 
        wywabiły gospodarzy. Ukryli ją 
        na strychu, bo dobrze wspominali 
        rodziców Aksinii. Na tym strychu 
        przesiedziała wiele miesięcy. 
        Fiedia przynosił jej jedzenie. A 
        potem którejś nocy ojciec Fiedi 
        wyprowadził konia i zawiózł ją 
        kawał drogi, do swojej matki. 

        Była już bardzo starą kobietą, 
        jak to mówią, na wymarciu i nikt 
        się nią nie interesował. Aksinia 
        pomagała staruszce, potem, jak 
        tamta umarła, mieszkała sama w 
        chylącej się do ziemi lepiance. 
        Wydawało jej się, że uschnie tu 
        w samotności, że się przemieni w 
        bezzębną staruchę wspominającą 
        dawno utraconych: męża i 
        dziecko. Ale pewnego dnia zjawił 
        się Fiedia. Powiedział, że z nią 
        zostanie. Najpierw się zdziwiła, 
        a potem poszła w tę szaloną 
        miłość, która żadnemu z nich nie 
        mogła przynieść nic dobrego. Od 
        Aksinii Fiedia odchodził na 
        wojnę. Żegnała go chłopcem 
        prawie, powitała mężczyzną. To 
        jego rodzina się wyrzekła. Że 
        żyje ze starszą i bez ślubu. A 
        ona dla niego była więcej niż 
       
 żoną, ona była dla niego 
        wszystkim. Jedna Wala to 
        rozumiała z całej rodziny i też 
        powtarzała historię o ucieczce 
        Aksinii z bogatego domu. Żeby 
        nikt się już nie czepiał. Może 
        było to i naiwne, ale 
        najważniejsze, że działało. 
        Tylko tyle, że nie przyjęli 
        Aksinii do kołchozu...
        
          Głos Ewy brzmi jak spod 
        podłogi. 
          - Zaraz będę - odpowiadam 
        obcym głosem. Nie potrafię 
        siebie rozpoznać w tym, czego 
        teraz doświadczam. Nic się nie 
        liczy, tylko fakt, że mogę tam 
        pojechać. Ręce mi drżą, kiedy 
        zapinam płaszcz, potem nie mogę 
        znaleźć torebki, kluczy. Po 
        policzkach spływają łzy, 
        wycieram je jak wiejska baba 

        wierzchem dłoni. 
          Wybiegam przed dom. Próbuję 
        zatrzymać jakiś samochód. Trafia 
        się taksówka. Drżącym głosem 
        podaję adres. 
          - Czy stało się coś? - pyta 
        ostrożnie taksówkarz. 
          - Dziecko mi zachorowało - 
        odpowiadam. 
          Wkrótce widzę już szary mur 
        bloku, tym razem nie uderza mnie 
        jego szpetota. Nie myślę już o 
        nim, że jest jak sen 
        schizofrenika. Ostatnio tyle razy 
        wyobrażałam sobie, że się do 
        niego zbliżam. Wchodzę na klatkę 
        schodową, jadę windą...
          Otwiera Ewa z twarzą numer 
        dwa, czyli Ewa przegrana. Nawet 
        nie widzę jej oczu, tylko 
        spuszczone łódki powiek. 
          - Gdzie Antek? - pytam. 
          Wskazuje ruchem głowy 
        przepierzenie, za którym stoi 
        łóżeczko. Wciskam się tam. Antek 
        śpi, powieki niezbyt dokładnie 
        zakrywają oczy i poprzez rzęsy 
        widać skrawek białka. Znam to, 
        to jedna z oznak choroby. Czoło ma 
        wilgotne i rozpalone. 
          - Był lekarz? - pytam szeptem. 
          - Był. 
          - I co powiedział? 
          - Że to zapalenie oskrzeli. 
          - Z gorączką chodził do 
        przedszkola? 
          - Domyślna jesteś. A co miałam 
        zrobić? 
          - Wcześniej mnie wezwać - 
        mówię prawie z odrazą. 
          - Możesz go zabrać? - 
        odpowiada pytaniem. 
          - Z taką temperaturą? 
          - Mam go dość - słyszę - nie 
        chce pić, wypluwa. Zabieraj go 
        albo...
          - Albo co? 
          - Albo ja się wyniosę. 
          Nie mam teraz dla niej żadnych 
        dobrych uczuć. 
          - Wezmę dziecko - mówię niemal 
        z pogardą. 

          Chcę się wycofać zza regału, 
        ale Antek otwiera oczy. 
          - Mamo, gdzie ty byłaś tak 

        długo? - pyta. 
          Łzy napływają mi do oczu. 
          - Jedziemy do mnie? 
          - Tak - odpowiada. 
          Pochylam się nad nim, on 
        obejmuje rączkami moją szyję. 
        Czuję na twarzy jego gorący 
        oddech. 
          - Jestem chory, wiesz? 
          - Wiem, zaraz pójdę po 
        taksówkę i wkrótce będziemy w 
        domku. 
          - Dobrze - zgadza się bez 
        żadnych warunków. 
          Zostawiam go w łóżeczku, 
        chwilę rozmawiam z Ewą. Wyciąga 
        lekarstwa. Mówi, co i kiedy 
        dawać. Nie patrzymy na siebie, 
        nastrój wrogości ustąpił miejsca 
        uprzejmej konwersacji, co w 
        naszych stosunkach oznacza 
        pogorszenie. 
          - Bądź tak dobra i spakuj jego 
        rzeczy. Idę po taksówkę - mówię. 
          Wynoszę go owiniętego w koc, 
        Ewa taszczy za nami torbę. 
          - Nic nie zapomniałaś? 
          - Nie - odpowiada krótko. 
          Ładuję się z dzieckiem do 
        taksówki. Ona stawia torbę na 
        pierwszym siedzeniu i bez słowa 
        odchodzi. Ruszamy. 
          - Opowiesz mi bajeczkę? - pyta 
        Antek. 
          Ma spieczone usta. 
          - Opowiem. 
          Trzymam go w taki sposób, jak 
        zaraz po urodzeniu, kiedy 
        pielęgniarka mi go podała. Teraz 
        też jest owinięty kocem, ale koc 
        jest znacznie większy. Uczucie 
        zdławionego szczęścia jest 
        jednak dokładnie takie samo. Mój 

        zajączek na ścianie zatrzymał 
        się na krótką chwilę. 
          - O, ulica Puszkina - mówi 
        taksówkarz - jak byśmy swoich 
        nie mieli. 
          Przypomina mi się rozmowa z 
        Wierą. Siedzimy w dyżurce, 
        pijemy herbatę. 
          - Mój ojciec mówił: odrobina 
        czaju wiarę daje - odzywa się 
        ona. 
          - Kim był twój ojciec? 

          - Nikim, umiał tylko pić i 
        grzmocić moją matkę. Może to 
        lubiła, bo jak wreszcie zdechł, 
        nie można jej było od trumny 
        odciągnąć. A twój ojciec, 
        Anuszka? 
          - Był profesorem we Lwowie, 
        znawcą literatury rosyjskiej, 
        szczególnie Puszkina. Napisał o 
        nim książkę, która była 
        tłumaczona na wiele języków. 
        Nawet w Ameryce wyszła. Może i 
        on tam teraz jest... 
          - "Ludiej i swiet izwiedał on - 
        deklamuje Wiera - i znał 
        niewiernoj żyzni cenu. W serdcach 
        druziej naszed izmienu, w 
        miecztach lubwi biezumnyj son"... 
          - Czyj to wiersz? 
          - Puszkina. 
          - Skąd ty znasz Puszkina, 
        Wiera? 
          - U nas wszyscy go znają, 
        każde dziecko, jego prześladował 
        carat. 
          - Takie macie poetyckie dusze, 
        to skąd w was tyle brudu? 
          - Oczyszczamy się, Anuszka, 
        oczyszczamy się, jak potrafimy. 
        Inny naród powiesi hasło: myj 
        ręce przed jedzeniem, a my: 
        rodina eto dieło czesti, 
        doblesti, truda...
          - I wieszacie na bramie obozu 

        przymusowej pracy. 
          Wiera potrząsa głową. 
          - Na bramie wieszamy: czestym 
        trudom odkupaj swoju winu. 
          Odpowiada z powagą. Udaje, że 
        nie rozumie, dlaczego ja to 
        wszystko mówię. Ktoś inny na 
        moim miejscu za takie słowa 
        dawno by już gnił w ciemnicy. A 
        ja siedzę obok niej i popijam 
        herbatę. 
          Wiera nie była głupia, może 
        dlatego tak się jej wszyscy 
        bali, nawet sam komendant. Gdyby 
        napisała na niego donos, to 
        byłby wyrok. Miała mocną 
        pozycję, podejrzewano nawet, że 
        ktoś wyżej ją popiera. Inaczej 
        nie przyschłaby ta sprawa, którą 
        komendant specjalnie rozdmuchał. 
        Przyłapał Wierę na zabiegu 

        przerywania ciąży, w dodatku ta 
        kobieta dostała gorączki i w 
        kilka dni później umarła. Za coś 
        takiego szło się do specłagu 
        albo lądowało w najdalszym 
        zakątku Kołymy. Już sama nazwa 
        budziła w ludziach, którzy 
        cokolwiek wiedzieli, blady 
        strach. Kołyma to była śmierć. 
        Ale nikt nie był taki głupi, 
        żeby zeznawać przeciwko Wierze. 
        Komisja powęszyła i wyjechała. 
        Sprawę umorzono. Wiery było na 
        wierzchu, w akcie zgonu kobiety 
        wpisała: panos. Komendant 
        chodził z oczami wbitymi w 
        ziemię, a ona spoglądała na 
        niego z uśmieszkiem. Nie znosiła 
        go. Starał się być ludzki. Oni 
        tam wyżej też takich nie lubili, 
        nie dowierzali im. I dawali 
        wiarę byle donosowi, który 
        często był im na rękę. Wiera 
        jednak niczego takiego nie 
        napisała, wolała mieć