plik

Zbigniew Rzeszótko

CHARAKTERYSTYKA AKT DEPARTAMENTU INTENDENTURY

MINISTERSTWA SPRAW WOJSKOWYCH 1918—1939

Dekretem z dnia 26 października 1918 roku Rada Regencyjna Królestwa

Polskiego przekształciła Komisję Wojskową w Ministerstwo Spraw Wojskowych, w

ramach którego powstała Sekcja Gospodarcza

. Zorganizowanie jej zlecono

pułkownikowi intendentury, Janowi Zawrelowi z armii czechosłowackiej

. Właściwą

działalność rozwinęła powołana komórka po odzyskaniu niepodległości.

Dnia 10 grudnia 1918 roku został zatwierdzony pierwszy skład Departamentu

Gospodarczego. Wówczas to powołano następujące sekcje: poborową, żywnościową,

kwaterunkową, mundurową, budżetową i taborową

Kolejną reorganizację przeprowadzono 10 stycznia 1919 roku. Departament

Gospodarczy składał się wówczas z sekcji: poborów i należności, żywnościowej,

budżetowej, taborowej, kwaterunkowej, emerytur, zaopatrzenia oraz Rady

Emerytalnej, Głównej Kasy Wojskowej, Komisji Kasowej MSWojsk. i Kancelarii. W

ciągu roku następowały dalsze wewnętrzne przemiany organizacyjne. W dniu 31

stycznia Sekcja Emerytalna została przemianowana na Emerytalną Komisję

Likwidacyjną. Rozkazem wewnętrznym Departamentu Gospodarczego nr 6 z dnia 18

kwietnia 1919 roku wydzielono wydział organizacyjny (z Sekcji Kontroli

Rachunkowej) oraz personalny (z Sekcji Budżetowej) tworząc nowy wydział

Dz. Rozp. MSWojsk. nr 3, poz. 26 — 4.11.1918 roku.

Dz. Rozp. MSWojsk. nr 5, poz. 68 — 21.11.1918 roku.

Dz. Rozk.Wojsk. nr 11, poz. 275 — 15.12.1918 roku.

personalno-organizacyjny. Istniejąca sekcja taborowa przekazana została do

Departamentu Mobilizacyjno-Organizacyjnego. Rozkazem wewnętrznym nr 26 z 8

sierpnia powołano Sekcję Administracyjno-Prawną na miejsce dotychczasowego

wydziału o tej samej nazwie. W kilka dni później (28.08.) do Sekcji Budżetowej

włączono wydział organizacyjny. Rozkazem wewnętrznym nr 52 z dnia 7

października Sekcja Materiałów Kwaterunkowych została wydzielona z Departamentu

Gospodarczego i włączona do Sekcji Budownictwa Wojskowego. Po

przeprowadzonych zmianach w dniu 19 grudnia 1919 roku zgodnie z „Przepisami

służbowymi MSWojsk.” w skład Departamentu Gospodarczego wchodziły sekcje:

personalna, administracyjno-prawna, budżetowa, należności pieniężnych,

żywnościowa, umundurowania, zaopatrzenia wojskowych i ich rodzin oraz Główna

Kasa Wojskowa i Kancelaria. Funkcjonująca Emerytalna Komisja Likwidacyjna

przekształcona została w komisję Wojenno-Likwidacyjną i sekcję Wojenno-

Likwidacyjną. Departament podlegał wówczas I wiceministrowi

W dniu 20 lutego 1920 roku przeprowadzona została reorganizacja

(MSWojsk., w myśl której Departament VII Gospodarczy składał się z sekcji:

organizacyjnej, umundurowania, żywnościowej, należności pieniężnych, zaopatrzenia

rodzin wojskowych i emerytów, wojenno-likwidacyjnej oraz kancelarii

. Sekcje:

budżetowa, rachunkowo-kontrolna i wydział administracyjno-prawny oraz Główna

Kasa Wojskowa weszły w skład utworzonego Oddziału IV Sztabu MSWojsk.

W dniu 1 stycznia 1921 roku Sekcja Zaopatrzenia Rodzin została wcielona do

Sekcji Należności Pieniężnych Departamentu VII, jako VI, VII i VIII wydział

. Od 22

sierpnia 1921 roku obowiązywała nowa organizacja MSWojsk. na stopie pokojowej

Wówczas to uległa zmianie nazwa departamentu. Skład nowego Departamentu VII

Intendentury stanowiły następujące komórki: wydziały — 1. Ogólno-Organizacyjny,

2. Żywnościowy, 3. Mundurowy, 4. Uposażenia; komisje — Żywnościowa i

Mundurowa oraz Kancelaria.

Wszystkie Zmiany organizacyjne szeroko naświetlone są w opracowaniu zbiorowym pt.

Dziesięciolecie intendentury 1918—1928, Warszawa 1929. Por. też: Spis władz wojskowych 1918—1921,
Warszawa 1936 (maszynopis), część 3, s. 2; CAW, Dep. Inf. MSWojsk., t. 1.

Rozk. MSWojsk. Dep. I nr 1792/org., zał. 4. CAW, Gab. Min., t. 968

Rozk. Dz. Dep. Int. nr 1 z 01.1921 roku. CAW, Dep. Int., t. 1.

Szt. Gen. Oddział I L. 4900/org. z 10.08.1921 roku (pokojowa organizacja MSWojsk.). CAW, Gab.

Min., t. 966.

W roku 1922 utworzona została przy Departamencie VII Intendentury

Komisja Ubiorcza

. W maju tegoż roku zlikwidowany został Wydział Kwaterunkowy;

jego agendy przejęły poszczególne komisje, a częściowo też wydziały. W czerwcu

utworzono w Departamencie VII Intendentury Wydział 6: Administracyjno-

Transportowy

Istniejący przy Departamencie VII Intendentury Wydział Wojenno-

Likwidacyjny został z dniem) 14 kwietnia 1923 roku wyłączony ze składu

Ministerstwa Spraw Wojskowych i przekazany do Izby Skarbowej w Warszawie, jako

Dział Rent

W marcu 1924 roku utworzono w Departamencie VII Intendentury Wydział

Kwaterunkowy. Od września tegoż roku obowiązywała nowa organizacja służby

intendentury na stopie pokojowej. Odtąd też Departament VII Intendentury składał się

z wydziałów: Ogólnego, Żywnościowego, Mundurowego, Kwaterunkowego,

Uposażenia i Rachunkowo-Budżetowego

Z dniem 14 grudnia 1928 roku dokonana została kolejna reorganizacja, w

myśl której departament składał się z wydziałów: Ogólnego, Żywnościowego,

Mundurowego, Kwaterunkowego, Uposażenia, Taborowego i Rachunkowo-

Budżetowego

W styczniu 1930 roku w Departamencie Intendentury został utworzony

Referat Personalny, który od listopada był komórką samodzielną

. Od marca tegoż

roku referat taborowy Wydziału Ogólnego działał w ramach Wydziału Taborowego.

Szefowi tego wydziału nadano też stałe upoważnienie do zastępowania szefa

departamentu w sprawach dotyczących: organizacji, mobilizacji i wyszkolenia oraz

zagadnień personalnych taborów

. Po dokonanych zmianach skład Departamentu

Intendentury stanowiły: wydziały — Ogólny, Żywnościowy, Mundurowy,

Uposażenia, Kwaterunkowy, Budżetowo-Rachunkowy i Taborowy oraz Samodzielny

Dz. Rozk. MSWojsk. nr 13, poz. 181 — 28.03.1922 roku.

Dod. tjn. nr 17 do Rozk. MSWojsk. nr 26, poz. 85.

Dz. Rozk. MSWojsk. nr 15, poz. 227 — 24.04.1923 roku.

Zmiany organizacyjne z roku 1924 patrz: Dod. tjn. nr 3 do Dz. Rozk. MSWojsk. nr 9, poz. 15 —

1924 roku i Szt. Gen. Oddział I L. 4500/org. CAW, Dep. Int., t. 13. Od maja 1927 roku obowiązywała nazwa
bez numeracji. Dz. Rozk. MSWojsk. nr 16, poz. 77 — 19.05.1927 roku.

Dz. Rozk. MSWojsk. nr 35, poz. 381 — 14.12.1928 roku.

Dz. Rozk. MSWojsk. nr 3, poz. 27 — 20.01.1930 roku oraz nr 38, poz. 448 — 29.11.1930 roku.

Dz. Rozk. MSWojsk. nr 10, poz. 102 — 26.03.1930 roku.

Referat Personalny, Samodzielny Referat Emerytalny i Kancelaria.

Zarządzeniem I wiceministra z dnia 26 października 1934 roku Samodzielny

Referat Personalny został wyłączony i wszedł w skład Biura Personalnego MSWojsk.,

zaś niektóre sprawy tej komórki w Departamencie Intendentury przejął Wydział

Ogólny. Z dniem 20 grudnia został zlikwidowany Wydział Taborowy, a jego agendy

przekazano do Dowództwa Taborów i Szefostwa Remontów

Wreszcie z dniem 1 kwietnia 1939 roku Samodzielny Referat Emerytalny

został przemianowany na Wydział Emerytalny

. Odtąd też w skład Departamentu

Intendentury wchodziły następujące wydziały:

Ogólny

Żywnościowy

Mundurowy

Uposażenia

Kwaterunkowy

Budżetowo-Rachunkowy

Emerytalny.

Organizacja ta nie uległa zmianom do sierpnia 1939 roku.

Akta Departamentu Intendentury stanowią zespół prosty, zamknięty.

Obejmuje on materiały za okres 1918—1939. Całość wytworu aktowego

Departamentu Intendentury (137 jednostek archiwalnych) po opracowaniu ujęta

została wydziałami i sekcjami (tj. strukturalnie), z podziałem na grupy rzeczowo-

chronologiczne, co też uwidoczniono w opracowanym przeglądzie zawartości

inwentarza.

Z wytworu kancelaryjnego Departamentu Intendentury okresu

międzywojennego zachowało się tylko około 10% akt. Najliczniej reprezentowane są

wydziały — Ogólny, Budżetowo-Rachunkowy, Mundurowy i Żywnościowy oraz

Por. Rozk. wewn. Dep. Int. nr 13/34 — 28.11.1934 roku oraz nr 17/34 31.12.1934 roku. CAW,

Dep. Int., t. 4.

CAW, Sztab Główny, Oddział I — Wydz. Org., t. 1.

Komisja Ubiorcza. W innych komórkach organizacyjnych zachowała się znikoma

ilość dokumentacji aktowej.

W Wydziale Ogólnym znajdują się rozkazy wewnętrzne Departamentu

Intendentury od marca 1919 roku do grudnia 1936 roku. W nich właśnie znalazły

odbicie między innymi sprawy dotyczące organizacji pracy departamentu, zmian w

obsadzie personalnej oraz zadań i kompetencji komórek organizacyjnych. Wartość

poznawczą mają też przedruki rozkazów okolicznościowych NDWP i MSWojsk.,

wyciągi z rozkazów MSWojsk. regulujące różne zagadnienia organizacyjno-prawne

oraz wykazy imienne oficerów, chorążych, podoficerów zawodowych i pracowników

cywilnych zatrudnionych w departamencie.

Druga grupa akt Wydziału Ogólnego to materiały o charakterze

organizacyjnym, z których wymienić należy: historię Wydziału Personalnego (z 10

września 1919 roku); referat ppor. Czernego pt. „Zadania, organizacja oraz projekty

na przyszłość” (z 31 października 1919 roku); opracowanie pt. „Referat III

Personalny” (z 1926 roku) omawiające skład osobowy, obsadę, zakres działania,

podział, metody i plany pracy (opisowe, graficzne, roczne, miesięczne, tygodniowe).

Ponadto znajdują się tu akta dotyczące armii gen. Hallera (sprawy demobilizacji

starszych roczników, utrzymanie personelu francuskiego, koszta związane z

organizacją armii na terenie Francji). Z tym problemem związane są też: umowy,

kontrakty, korespondencja między władzami francuskimi a polskimi (Komitet

Narodowy Polski) w sprawie kredytów dla armii gen. Hallera, żołdu dla oficerów i

żołnierzy oraz przyjęcia wszelkiego zaopatrzenia tej armii przez Polskę po jej

przyjeździe do kraju; zarządzenia MSWojsk. w sprawie ostatecznego zjednoczenia

pod względem gospodarczym wszystkich formacji byłej armii gen. Hallera z armią

krajową; odpisy korespondencji z szefem Wojskowej Misji Francuskiej gen.

Henrysem i francuskim Ministerstwem Wojny w sprawie sytuacji materialnej oficerów

Polaków służących w armii francuskiej, którzy następnie przeszli do armii gen.

Hallera; wniosek Ministerstwa Spraw Wojskowych na Komitet Ekonomiczny

Ministrów dotyczący zatwierdzenia umowy zawartej 26 stycznia 1919 roku między

rządem francuskim a Komitetem Narodowym Polskim w przedmiocie likwidacji

kosztów za utworzenie i utrzymanie Armii Polskiej organizowanej we Francji oraz

odpis sprawozdania Oddziału IV Sztabu MSWojsk. z listopada 1919 roku dotyczącego

również tej sprawy (t. 16).

Z innych materiałów zasługujących na uwagę wymienić można sprawozdanie

Oddziału I NDWP z organizacji Wojska Polskiego za okres listopad 1918 roku — luty

1919 roku; tabelę — zestawienie liczbowe armii w dniu 13 lutego 1919 roku według

grup oraz okręgów generalnych z rozbiciem na piechotę, jazdę i artylerię oraz

wykazaniem stanu żywienia i stanu bojowego oficerów i szeregowych; dane dotyczące

stanu liczbowego armii w zimie 1919/1920; zestawienia stanu liczbowego armii z dnia

15 lipca 1919 roku według okręgów generalnych i grup na froncie oraz z podziałem na

stan żywionych i wojenny (t. 12). Ponadto występuje tu: projekt reorganizacji służby

kwatermistrzowskiej z 1920 roku, który ujmuje podział kompetencji w najwyższych

władzach wojskowych i charakteryzuje służbę kwatermistrzowską NDWP, MSWojsk.,

armii i dywizji (schemat organizacji, podział kompetencji w zakresie działania służb

kwatermistrzowskich frontu); rozkaz ministra Spraw Wojskowych w sprawie

reorganizacji MSWojsk. — wraz z załącznikami (części składowe MSWojsk. po

przeprowadzonej reorganizacji, obsada personalna, podział czynności i etaty

MSWojsk., zestawienie kompetencji wyższych władz wojskowych w sprawach

personaliach; t. 13).

W oddzielną -grupę ujęto sprawozdania, protokoły i komunikaty. Zachowały

się sprawozdania z działalności Departamentu Gospodarczego, intendentury Okręgu

Generalnego — Warszawa i intendentur dywizyjnych oraz z inspekcji wojskowych

urzędów gospodarczych i konferencji prasowej MSWojsk. Inne przekazy to protokoły

z konferencji szefów intendentury okręgów korpusów w prawie zaopatrzenia Korpusu

Ochrony Pogranicza. Interesujące są też dwa protokoły, zjazdu szefów intendentur

OK: 1) odbytego w dniu 14 lutego 1924 roku w Warszawie, w czasie którego

omawiano sprawy gospodarki finansowej, żywnościowej, opałowej, mundurowej,

kwaterunkowej, organizacji służby intendentury, personalne, szkolnictwa i pracy

naukowej, uposażenia i emerytur; 2) odbytego w listopadzie 1924 roku dla omówienia

roli służby intendentury w zaopatrzeniu armii, wytycznych do dalszego działania i

współpracy z departamentem (t. 23). Występują też komunikaty materiałowe frontu

wschodniego obrazujące sytuację ogólną w armiach. Ponadto wymienić należy

opracowanie szefa komisji żywnościowej ppłka Karola Masnego z Wydziału

Intendentury Wyższej Szkoły Wojennej pt. „Organizacja administracji żywnościowej

armii”, w którym autor omawia podstawy prawne administracji armii, zadania całej

administracji siły zbrojnej oraz zakres działania służb.

Z materiałów szkoleniowych zachowanych w Wydziale Ogólnym na uwagę

zasługują: tymczasowa instrukcja Departamentu Intendentury dotycząca szkolenia

oficerów służby intendentury (1934 roku); instrukcja szkolenia oficerów rezerwy

przydzielonych na wypadek mobilizacji na stanowiska oficerów żywnościowych i

płatników jednostek administracyjnych wojsk i służb; rozkazy, zarządzenia i wyciągi z

rozkazów departamentu z lat 1929—1939 dotyczące doskonalenia kadry zawodowej;

tematy wykładów i odczytów dla kadry zawodowej oraz plany organizowania kursów

języków obcych (t. 32). Ponadto jest jeszcze instrukcja wyszkolenia służby

intendentury (część I — organizacja i metody wyszkolenia), w której omówiono

sprawy wychowania, wyszkolenia, organizacji pracy szkoleniowej oraz obowiązki

szefów i dowódców w tym zakresie (t. 33). Na uwagę zasługują również komunikaty

naukowe (z lat 1936, 1937, 1938) zestawione przez Wojskowy Instytut Naukowo-

Oświatowy, omawiające organizację i wyszkolenie kawalerii, artylerii i służby

uzbrojenia wojsk własnych i obcych oraz marynarki wojennej zagranicą.

Sekcję Administracyjno-Prawną (1 jednostka archiwalna) reprezentują:

wykazy pracowników, akta dotyczące trzymiesięcznej odprawy pieniężnej dla

pracowników fabrycznych powoływanych do wojska oraz wnioski w sprawie

wydzielenia Sekcji Administracyjno-Prawnej z Departamentu Gospodarczego i

przeniesienia do Oddziału IV Sztabu MSWojsk.

Wśród akt Wydziału Żywnościowego (6 jednostek archiwalnych) znajdują się

plany zaopatrzenia w żywność i wytyczne do planów z lat 1922, 1924, 1925 oraz

sprawozdanie z działalności sekcji żywnościowej Departamentu VII za okres od

listopada 1918 roku do 1921 roku.

Wydział Mundurowy (6 jednostek archiwalnych) zawiera protokoły i

sprawozdania Wojskowego Centralnego Urzędu Gospodarczego z lat 1919—1921

kierowane do Sekcji Mundurowej Departamentu Gospodarczego oraz umowy Sekcji

Mundurowej z przedsiębiorstwami na dostawę różnych przedmiotów mundurowych.

Wydział Kwaterunkowy — to 1 jednostka archiwalna zawierająca

opracowanie dr. inż. Ernesta Nielsena pt. „Stacje benzynowe niemieckiego ruchu

samochodowego”, w którym autor omawia: rozwój stacji benzynowych, usytuowanie

względem ośrodków ruchu, techniczne zasady budowy oraz stacje benzynowe w

portach lotniczych, morskich i rzecznych.

Również jedna jednostka archiwalna reprezentuje Wydział Taborowy. Są tu

wykazy oficerów rezerwy przeniesionych z różnych korpusów osobowych do korpusu

oficerów taborowych, ze starszeństwem od 1919 roku do 1930 roku.

Wydział Budżetowo-Rachunkowy zawiera 32 jednostki archiwalne. Wśród

ważnych archiwaliów na uwagę zasługując instrukcja o gospodarce pieniężnej i

materiałowej dla Wydziału Wojskowego Komisarza Generalnego Rzeczypospolitej

Polskiej w Gdańsku (25.10.1932 roku); sprawozdanie Banku Gospodarstwa

Krajowego, które omawia — sytuację gospodarczą Polski w 1934 roku, działalność

banku oraz bilanse i rachunki strat i zysków za rok 1934. Znajduje się tu też „Przegląd

Miesięczny” (lipiec 1935 roku) wydawany przez Bank Gospodarstwa Krajowego;

zawiera on omówienie: bilansu płatniczego Polski w okresie kryzysu, położenia

gospodarczego Polski w czerwcu 1935 roku oraz statystyki Banku Polskiego i obiegu

pieniężnego, wkładów w instytucjach finansowych, kredytu gotówkowego, instytucji

kredytu długoterminowego, kursu dewiz i ważniejszych papierów procentowych na

giełdzie warszawskiej (t. 88). Interesującą grupę archiwaliów tworzą ponadto

preliminarze budżetowe oraz objaśnienia do nich za lata 1919—1941 (t. 90—104).

Z Wydziału Uposażenia zachowała się jedna jednostka archiwalna. Występują

tu: akta dotyczące mianowania i uposażenia urzędników wojskowych, projekt ustawy

o zaopatrzeniu emerytalnym wojskowych i ich rodzin oraz zarządzenia w sprawie

zawierania kontraktów z obcokrajowcami wstępującymi do WP.

W Sekcji Wojenno-Likwidacyjnej (5 jednostek archiwalnych) znajdują się

akta z lat 1910—1925 (większość w języku niemieckim). Dotyczą one zakresu

działania sekcji, układów z Niemcami w sprawie rent inwalidzkich i emerytur

wojskowych (dane statystyczne, zarządzenia i ustawy) oraz posiedzeń Komisji

Likwidacyjnej austriackiego Ministerstwa Wojny (protokoły).

Samodzielny Referat Personalny reprezentuje jedna jednostka archiwalna.

Występuje tu lista starszeństwa korpusu oficerów intendentów oraz wykaz

pracowników cywilnych departamentu.

Również i Samodzielny Referat Emerytalny zawiera jedną jednostkę

archiwalną. Znajdujące się w niej materiały to zarządzenia w sprawach emerytalnych

oraz ustawa emerytalna dla funkcjonariuszy państwowych i żołnierzy zawodowych z

1928 roku.

W Komisji Weryfikacyjnej (jedna jednostka archiwalna) zachowały się:

Dekret Wodza Naczelnego o jej utworzeniu, protokoły posiedzeń, projekt współpracy

intendentur okręgów generalnych armii przy weryfikacji oraz listy starszeństwa

oficerów intendentury z Legionów Polskich i armii zaborczych.

Wreszcie Komisja Ubiorcza reprezentowana jest przez 9 jednostek

archiwalnych. Wartość poznawczą mają tu: instrukcje Komisji Ubiorczej, akta w

sprawie utworzenia Komisji Ubiorczej przy Departamencie VII Intendentury,

protokoły posiedzeń, a także album wykrojów umundurowania żołnierskiego i album

— godła władz wojskowych oraz barwy rodzajów broni i służb

PRZEGLĄD ZAWARTOŚCI INWENTARZA

Pozycja

I. Wydział

Ogólny

. . . . . . . .

1—59

—

rozkazy . . . . . . . .

1—9

—

akta

organizacyjne

. . . . . . .

10—19

— sprawozdania, protokoły,

komunikaty

. . . .

20—30

—

szkolenie

. . . . . . . .

31—45

—

sprawy

mobilizacyjne . . . . . .

— kontrola gospodarki wojskowej .

. 47—49

—

akta

wydawnicze

. . . . . . .

50—52

— przemysł

surowce

. . . . . . .

53—54

—

warunki

techniczne

. . . . . . .

55—59

W niniejszym omówieniu wykorzystano częściowo wstęp do inwentarza zespołu akt Departamentu

Intendentury MSWojsk., który opracowała D. Sułek.

II.

Sekcja

Administracyjno-Prawna . . . . .

III. Wydział

Mundurowy

. . . . . . .

61—75

—

zaopatrzenie

mundurowe

. . . . . .

61—64

— rozliczenia materiałowo-pieniężne . . . .

65—67

— dostawy krajowe i zagraniczne

. 68—72

— zakłady i surowce mundurowe

. 73—75

IV. Wydział Żywnościowy

. . . . . . .

76—84

—

instrukcje

sprawozdania

. . . . . .

76—79

— zaopatrzenie żywnościowe

. . . . . .

80—82

— zakłady i składnice

intendentury

. . . . .

83—84

V. Wydział

Kwaterunkowy . . . . . .

VI. Wydział

Taborowy

. . . . . . .

VII. Wydział Budżetowo-Rachunkowy

. . . . .

87—119

— instrukcje i zarządzenia

finansowe . . . .

87—89

— preliminarze budżetowe

. . . . . .

90—104

—

realizacja

kredytów

. . . . . . .105—119

VIII. Wydział Uposażenia

. . . . . . .120

IX.

Sekcja

Wojenno-Likwidacyjna . . . . .121—125

— układy z Niemcami w sprawie rent

.121—122

— protokoły posiedzeń Komisji Likwidacyjnej austriackiego

Ministerstwa

Wojny . . . . . .123

—

renty

odszkodowania . . . . . .124—125

Samodzielny

Referat

Personalny

. . . . .126

XI.

Samodzielny

Referat

Emerytalny

. . . . .127

XII.

Komisja

Weryfikacyjna . . . . . .128

XIII.

Komisja

Ubiorcza . . . . . . .129—137

—

instrukcje

przepisy

. . . . . . .129—133

— protokoły z posiedzeń . . . . . .134—135

—

wzory

barw

mundurów

. . . . . .136—137