Prawda w sensie logicznym (własność sądów i zdań) i prawda ontyczna (własność bytów) 

 

W  najogólniejszym  zarysie  moŜna  stwierdzić,  Ŝe  badacze  problematyki  prawdy  w 

staroŜytności  i  średniowieczu  rozróŜniają  zasadniczo  dwojakie  lub  trojakie  rozumienie 

prawdy  (gr. 

αληθεια

  [alétheia], 

το αληθες

  [aléthes];  łac.  veritas,  verum).  Rozumienia  te 

nierzadko zresztą stanowią uzupełniające się aspekty tej samej koncepcji. 

W  dziejach  problematyki  wyróŜniano  zatem  prawdę  w  sensie  metafizycznym  lub 

ontycznym,  względnie  ontologicznym  (od  gr.  słowa 

το ον

  [to  on]  –  oznaczającego  byt),  tu 

nazywaną  „prawdą  bytu”,  gdyŜ  jest  ona  pojmowana  jako  powszechna  własność  bytów 

realizujących  w  swym  istnieniu  zamysł  (ideę)  Stwórcy  (świat  natury)  lub  twórcy  (świat 

kultury)  (adaequatio  rei  et  intellectus).  W  tym  znaczeniu  niejednokrotnie  twierdzono,  Ŝe 

prawda  jest  to  wytworzona  przez  intelekt  idea  lub  przedmiot  właściwy  intelektu. 

Metafizyczne  rozumienie  prawdy,  choć  przesłonięte  przez  interpretację  logiczną  (prawdy 

aktów poznawczych), rozwinął zwłaszcza Parmenides i Platon, później zaś wyraźnie podjął je 

ś

w. Anzelm z Canterbury. 

Prawdę  pojmowano  w  okresie  staroŜytnym  i  średniowiecznym  zazwyczaj  w  sensie 

logicznym, jeŜeli logikę pojmujemy w znaczeniu dawnym jako naukę o aktach poznawczych. 

Chodzi tu o prawdę poznania, która jest przede wszystkim własnością sądów intelektualnych, 

stwierdzających  zgodność  lub  niezgodność  myśli  z  faktycznym  stanem  rzeczy  (adaequatio 

intellectus  et  rei).  Prawda  tak  rozumiana  bywa  dziś  nazywana  niekiedy  prawdą 

epistemologiczną

1

.  We  współczesnej  logice  dominuje  przewaŜnie  problematyka  prawdy  w 

aspekcie  semantycznym.  Aspekt  ten,  związany  z  prawdą  wypowiedzi  występował  takŜe  w 

logice  staroŜytnej  i  średniowiecznej,  z  tym,  Ŝe  wypowiedź  językową  traktowano  wówczas 

powszechnie  jako  wyraŜenie  treści  myślowych,  a  sama  logika  obejmowała  zagadnienia  dziś 

zaliczane  do  epistemologii.  W  myśl  logiki  dawnej  prawda  jest  więc  przede  wszystkim 

własnością  sądów  sformułowanych  w  intelekcie,  stanowiących  znaczenie  zdań,  a  wtórnie  i 

przez  analogię  odnosi  się  samych  zdań.  Oba  te  aspekty,  które  moŜna  rozdzielić  na 

epistemologiczny i semantyczny, będziemy nazywać mianem rozumienia logicznego prawdy, 

czy teŜ jej interpretacją logiczną, z uwagi na powiązanie tych aspektów w filozofii staroŜytnej 

i  średniowiecznej.  Aspekt  logiczny  prawdy  rozwinął  głównie  Arystoteles,  dając  podwaliny 

pod klasyczną definicję prawdy. 

Przyjmujemy  zatem,  Ŝe  odróŜnia  się  dwa  rozumienia  prawdy,  mianowicie  prawdę  w 

znaczeniu  metafizycznym  (ontycznym)  i  w  znaczeniu  logicznym.  Pierwsza  jest  własnością 

bytu,  druga  własnością  sądów  i  zdań.  Takie  rozróŜnienie  przyjmują  zresztą  liczni  autorzy 

tomistyczni,  m.  in.  Leo  J.  Eleders

2

,  A.  Maryniarczyk

3

,  John  F.  Wippel

4

.  Podobne 

                                                 

1

 J. Woleński, Epistemologia, Warszawa 2005, s. 70, 82-83. 

2

  L.  J.  Elders,  The  Metaphysics  of  Being  of  St.  Thomas  Aquinas  in  a  Historical  Perspective,  Leiden  –  Köln  – 

New York 1993, s. 95 nn. 

3

 A. Maryniarczyk, Prawda, w: PEF, 8, s. 458. 

rozróŜnienie,  ale  odniesione  jedynie  do  dwu  typów  nawiązań  do  teorii  Arystotelesa, 

znajdujemy  u  J.  Woleńskiego,  który  wskazuje  na  nurt  podkreślający  ontologiczny  i  na  nurt 

podkreślający  semantyczny  aspekt  pojęcia  prawdy,  choć  koncepcję  Stagiryty  sprowadza  do 

tych  określeń,  które  stanowią  podstawę  klasycznej  definicji  prawdy.  UtoŜsamianie  dwu 

rozumień  i  typów  prawdy,  tj.  metafizycznego  i  logicznego,  skutkuje  nieporozumieniami, 

zarówno w rozwaŜaniach systemowych, jak i historyczno-filozoficznych. 

Typowym  nieporozumieniem  jest  to,  Ŝe  pojęcie  prawdy  w  sensie  metafizycznym  lub 

ontycznym  (ontologicznym)  bywa  odrzucane  przez  niektórych  współczesnych  logików 

próbujących  interpretować  teksty  metafizyczne,  nierzadko  historyczne

5

.  Wydaje  się,  Ŝe 

zazwyczaj zasadniczym a przy tym nie zawsze uświadamianym powodem takiego odrzucenia 

jest  traktowanie  metafizycznego  rozumienia  prawdy  jako  rozumienia  logicznego,  a  w 

szczególności semantycznego. Rzeczywiście, wszelkie metafizyczne definicje prawdy wydają 

się  w  logice,  w  szczególności  w  semantyce,  po  prostu  nie  na  miejscu,  bo  traktują  o  czymś 

innym,  róŜnym  od  tego,  czym  jest  prawda  sądu  czy  zdania.  Określają  one  przecieŜ  prawdę 

jako własność bytu, własność rzeczy, a bytem, jak wiadomo, semantyka i w ogóle logika się 

nie  zajmuje.  Trudno  jednak  zaakceptować  stanowisko  zaprzeczające  zasadności 

przypisywania  prawdy  do  bytu,  zwłaszcza  z  pozycji  dyscypliny  nie  zajmującej  się  bytem. 

Filozoficzna  teoria  bytu,  przynajmniej  w  wersji  tomistycznej,  podkreśla  ponadto,  Ŝe  pojęcie 

prawdy  bytu  jest  analogiczne  w  stosunku  do  pojęcia  prawdy  sądu  czy  zdania,  które  to 

wchodzą  w  zakres  badań  logiki,  a  nie  takie  same.  Odpowiedniejszym  więc,  niŜ 

nieuprawniona  krytyka  czy  negacja,  dla  tej  ostatniej  byłoby  uznać,  Ŝe  pojęcie  prawdy  bytu 

stanowi  zupełnie  inną  kategorię  niŜ  pojęcie  prawdy  w  sensie  logicznym  i  nie  naleŜy  do 

zakresu  badań  logiki.  Z  drugiej  strony,  metafizyka  jest  nauką  o  rzeczywistości,  dlatego  nie 

moŜe  akceptować  wszystkich  rozwiązań,  które  proponuje  logika,  która  jest  nauką  o 

strukturach myślowych i ich językowym wyrazie. 

                                                                                                                                                      

4

 J. F. Wippel, Truth in Thomas Aquinas, „The Review of Metaphysics” 43 (1989) s. 295. J. F. Wippel powołuje 

się na poprzedników w odróŜnianiu prawdy logicznej (logical truth) i metafizycznej, a właściwie, jak ją nazywa 
„ontologicznej” (ontological truth). 

5

  Znamienne  jest  tutaj  stanowisko  J.  Woleńskiego  w:  TenŜe,  Epistemologia,  Warszawa  2005,  s.  82-83,  gdzie 

autor  ewidentnie  myli  metafizyczną  i  logiczną,  czy  jak  się  wyraŜa  „epistemologiczną”  (czyli,  zgodnie  z 
przyjętym  tu  podziałem,  logiczną  w  sensie  dawnym),  interpretację  prawdy  w  przytoczonym  tekście  św. 
Tomasza. W efekcie ocenia negatywnie Tomaszową koncepcję.