Buddyzm i Nadczłowiek

Fryderyk Nietzsche, Buddyzm i Nadczłowiek.

Autor: Sangharakshita

oryginalny tekst do pobrania

Myślę, Ŝe poziom osobistej kreacji w tym tłumaczeniu nie zafałszował w istotny

sposób treści oryginału. Ewentualne niezręczności stylistyczne polecam korygującym

właściwościom fantazji czytelnika.

Proponuje na początku naszych rozwaŜań parę słów na temat Ŝycia i twórczości

Nietzschego, przejdziemy następnie do analizy głównej koncepcji jego filozofii -

nadczłowieka. Porównamy ten aspekt myśli filozofa z buddyjską nauką o „ewolucji ku

wyŜszemu człowiekowi

, której egzemplifikacją jest reinkarnacja. Muszę na wstępie

nadmienić, i w tym miejscu wtrącę mały fragment autobiografii, Ŝe jestem szczególnie

usatysfakcjonowany dokonując poniŜszego porównania myśli buddyjskiej z filozofią

Nietzschego ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji Nadczłowieka. Poznałem

Nietzschego, a właściwie jego dzieła w wieku lat 18 i pół, okoliczności tego poznania były

dość specyficzne, poniewaŜ odbywałem wtedy słuŜbę wojskową. Przypominam sobie

dokładnie, podczas przepustki postanowiłem wykorzystać jeden dzień na spacer po Box Hill,

(gdzie to jest ?-przyp. tłum.) to bardzo piękne miejsce. Cudowny, letni dzień i ja wdrapujący

się na szczyt Box Hill, wyciągnąłem się wygodnie na trawie skąpanej w słonecznych

promieniach, zacząłem czytać Zaratustrę. Teraz przypominam sobie równieŜ głębokie

wraŜanie, jakie wywarła na mnie ta ksiąŜka, postrzegana jako główne a na pewno najbardziej

znane dzieło Nietzschego. Czytając słowa Zaratustry, jego zdania, doszedłem do wniosku, Ŝe

to nie tylko głęboka myśl ale takŜe poezja i gdy podniosłem oczy ku niebu wydawało mi się,

Co do pojęcia ewolucji w Buddyzmie miałem wątpliwości, jeszcze większe wątpliwości miałem co do pojęcia

człowiek wyŜszy, zwróciłem się więc z zapytaniem do portalu Cyber Sangha, oto odpowiedź jaką otrzymałem:
„W języku tybetańskim stan Buddy określany jest terminem "sang-dzie". "Sang" oznacza "oczyszczony", chodzi
tutaj  o  umysł  oczyszczony  z  wszelkich  negatywności:  niewiedzy,  gniewu,  przywiązania,  pychy,  zazdrości  itp.
"Dzie" oznacza "w pełni rozwinięty rozkwitły" i odnosi się do doskonałych oświeconych właściwości takich jak
mądrość,  miłość,  radość,  nieustraszoność.  Buddyzm  jest  zespołem  nauk  i  metod,  dzięki  którym  moŜna
sukcesywnie oczyszczać umysł z negatywności i rozwijać w nim to, co pozytywne. MoŜna powiedzieć, ze jest to
proces ewolucji, który  wynosi ograniczony sposób przeŜywania człowieka na coraz to wyŜsze poziomy, aŜ do
urzeczywistnienia pełnego stanu Buddy

e słowa Zaratustry, słowa Nietzschego pisane były właśnie tam, szkarłatnymi literami. Tak,

od tego czasu utrzymuje się we mnie pewien rodzaj słabości dla Nietzschego, dlatego teŜ

powracałem do niego od czasu do czasu. Nietzsche urodził się w Niemczech w roku 1844.

Jego ojciec był pastorem luterańskim, sam Nietzsche pisał zresztą, Ŝe pastor luterański był

ojcem niemieckiej filozofii, ale to juŜ inna historia.. Ojciec umarł w roku 1849, gdy mały

Friedrich miał 5 lat. Całe dzieciństwo spędził więc w otoczeniu kobiet, matki, siostry, babki i

dwóch ciotek. Nietzsche uczęszczał do szkoły powszechnej, po ukończeniu której

kontynuował naukę na uniwersytecie w Bonn i Lipsku gdzie studiował filologię klasyczną. Z

róŜnych powodów nie otrzymał tytułu naukowego (doktora ?-przyp.tłum), lecz mimo to został

powołany w wieku 24 lat na katedrę filologii uniwersytetu w Bazylei. Stało się tak za sprawą

poparcia jego osoby przez wielkiego filologa, erudyty Ritschla, który był pod wraŜeniem prac

Nietzschego z czasów jego studiów. Tak więc Nietzsche rozpoczął nauczanie filologii

klasycznej. Jednak nie porzucił swojej wielkiej miłości- filozofii, studiował ją pilnie,

szczególnie zafascynowany był myślą Schopenhauera. Był to takŜe okres oddania muzyce

Wagnera. W 1872 roku, młody Nietzsche publikuje swoja pierwszą ksiąŜkę „Narodziny

tragedii”. Krótkie, aczkolwiek interesujące dzieło wywołało spore zainteresowanie. W ciągu

kilku następnych lat Nietzsche poświęci się wyłącznie działalności filozoficznej, w 1879

rezygnuje z kariery uniwersyteckiej.

Studiując Ŝycie Nietzschego odczuwa się, mimo jego doniosłych osiągnięć w

dziedzinie filozofii, w obszarze myśli, specyficzny rodzaj smutku, całe Ŝycie tego wielkiego

filozofa było bowiem historia narastającej samotności. Był całkowicie sam. Nie było, jak się

wydaj nikogo, tym bardziej jakiejś szczególnie bliskiej osoby, która by go rozumiała i z którą

pozostawałby on w szczególnej przyjaźni, no moŜe z wyjątkiem dwóch lub trzech osób, z

którymi prowadził obfita korespondencję. Samotności towarzyszył takŜe stale rosnący ból

fizyczny. Mimo wszystko Nietzsche kontynuował działalność pisarską, w latach 1883-1885

napisał właśnie wspomniane juŜ przeze mnie dzieło „Tako rzecze Zaratustra”. Pisał w

rosnącej izolacji doświadczając niewyobraŜalnego bólu. Jego dzieła w owym czasie nie

cieszyły się szerokim zainteresowaniem. Czwarta część Zaratustry sprzedała się tylko w

kilkunastu egzemplarzach. Nie rozpoznano znaczenia jego słów, jego myśli a jeśli juŜ to

rozpoznanie to było w owym czasie powierzchowne. Rok 1889 to rok ostatecznego załamania

zdrowia, Nietzsche popada w stan otępienia, w który spędzi następne 10 lat. Umiera w roku

1900 mając 55 lat. Takie więc było Ŝycie Nietzschego.

Filozofia Fryderyka Nietzsche.

Odwoływałem się juŜ do filozofii Nietzschego, ale było to źle zrozumiane. Terminy

filozoficzne nie dają się łatwo stosować do opisu filozofii autora Zaratustry. Nietzsche

przedstawia nam szereg idei, doniosłych i waŜnych idei, które pozostają we wzajemnym

związku. Jednak Nietzsche nie ma na celu opracowanie logicznej wykładni, budowy systemu

filozoficznego w znaczeniu całościowego poglądu, czyli zadania, do którego zmierzali jego

słynni poprzednicy, które próbowali podjąć. Kant, Hegel Fichte Schopenhauer, ci wielcy

filozofowie próbowali przedstawić właśnie kompletny system filozoficzny. Nietzschego

jednak nie pociągało tego rodzaju zadanie. Nie był typem filozofa w znaczeniu twórcy

całościowego systemu filozoficznego, nie zaleŜało mu na wzniesieniu gigantycznej budowli

swojej myśli, na łonie którego umieściłby swoje poglądy. W efekcie Nietzsche jest

przykładem filozofa pozostającego w opozycji do tego typu systematycznego uprawiania

filozofii. Zresztą sam wskazywał w swoich dziełach, Ŝe wola sytemu jest wolą braku

integralności czy teŜ spójności. Postawa ta stała się pewnego rodzaju wyznacznikiem jego

filozofii i przejawiała się on w przeciągu całej twórczości filozofa. Z wyjątkiem Zaratustry,

wszystkie ostatnie dzieła Nietzschego są zbiorem powiązanych ze sobą aforyzmów oraz

krótkich, ale ostrych sentencji : właściwie jedne są krótkie inne dłuŜsze. Sprawia to, Ŝe

Nietzsche staje się mistrzem aforyzmów. Wydaje się ze nikt nie jest zdolny tak jak Nietzsche

wyrazić tak wiele za pomocą tak niewielu słów. MoŜna zaryzykować twierdzenie, iŜ w

dziedzinie twórczości aforystycznej Nietzsche nie ma godnego siebie przeciwnika, no moŜe

oprócz Williama Blake, który nie zostawił ich zbyt wiele (aforyzmów-przyp.tł ;um) poza całą

serią w jego małym dziele „Le proverbes de l’enfer” , w części Du Mariage du paradis et de

l'enfer. Owe przysłowia są porównywalne do tych Nietzschego. Są one być moŜe bardziej

skondensowane niŜ u Nietzschego, niestety istnieje tylko jedno dzieło Blaka w tej formie. W

miarę jak się starzał, w odróŜnieniu od Nietzschego, Blake staje się bardziej rozgadany. „Les

proverbs de L’enfer” pisał gdy był młody. Nietzsche w miarę jak się starzał pisał coraz więcej

i stawał się bardziej aforystyczny i błyskotliwy zarazem, zgryźliwy niczym błyskawica,

niszczycielski i obrazoburczy. Jego aforyzmy moŜna porównać do uderzenia gromu czy

wichury. Ten aforystyczny ton nie jest czymś przypadkowym w filozofii Nietzschego. Brak

systematycznej wykładni, obojętność wobec zagadnienia systematyzacji swej filozofii takŜe

nie jest dziełem przypadku. Ton ów jest raczej esencją stylu i metodą, jaką stosuje filozof w

swej twórczości. NaleŜy podkreślić, iŜ Nietzsche nie jest aforystyczny poniewaŜ brak mu

systematyczności, jest taki poniewaŜ wybrał świadomie ten sposób tworzenia, który wydawał

mu się być odpowiednim. Z tego względu moŜemy mówić, iŜ Nietzsche pozostaje w

atmosferze Zen. Niektóre aforyzmy jeśli nawet nie w słowach to w swoim duchu oddają

doskonale myśli japońskich i chińskich mistrzów Zen. MoŜemy powiedzieć, Ŝe kaŜdy

aforyzm eksploruje głębokie pokłady egzystencji, bada rzeczywistość wychodząc od

konkretnej osobowości, jaką jest filozof.. Prawdziwość czy teŜ sens aforyzmu nie zaleŜy od

sensu kaŜdego innego. Nie są one powiązane na sposób logicznego wykładu czy teŜ

wynikania. MoŜecie przypomnieć sobie w tym miejscu Coleridge’a, wielkiego poetę,

myśliciela i krytyka, który mówił o grze Kean’a

, angielskiego aktora, „widzieć jego grę to

jak czytać Szekspira poprzez błyskawice”. MoŜemy to samo powiedzieć w odniesieniu do

Nietzschego. Czytać Nietzschego to próbować naszkicować pejzaŜ, pejzaŜ samej egzystencji,

ludzkiego bytowania, za pomocą błyskawic. Błyskawicami tymi są jego aforyzmy. Czytamy

aforyzmy i na chwilę, gdzieś pośrodku wersów, te kilkanaście słów oświeca nas swym

blaskiem, widzimy wszystko wyraźniej, patrząc poprzez ich pryzmat. Potem znów nastają

całkowite ciemności. Czytam kolejny aforyzm i znowu kolejna błyskawica pada na nas z

innej strony, wszystko jaśnieje, wszystko zostaje objawione, lecz wkrótce ciemność powraca.

Wszystkie te błyskawice, wszystkie aforyzmy ukazują nam poniekąd róŜne obrazy. Wiemy

teŜ, Ŝe owe obrazy przynaleŜą do jednego pejzaŜu, budują jedno wielkie dzieło, lecz jest

trudnym, jeśli nie niemoŜliwym osadzenie ich w spójnym obrazie wszystkiego. Tak jest z

filozofią Nietzschego. Jego pisma są niezwykle inspirujące i jednocześnie trudne do

systematycznej wykładni. Na szczęście nie musimy tego robić tutaj.

Człowiek wyŜszy, nadczłowiek czy Übermensche.

Przejdę teraz do omówienia jednej z owych błyskawic Nietzschego, błyskawicy

najjaśniejszej, najpotęŜniejszej. Moglibyśmy właściwie rzec, Ŝe będziemy zajmować się teraz

co najwyŜej dwoma lub trzema przebłyskami genialnej myśli filozofa. Pochłonie nas teraz

idea nadczłowieka jak teŜ to, co określić by moŜna przekraczaniem samego siebie, a takŜe

pojęcie woli mocy. Określenie człowiek wyŜszy nie jest dosłownym tłumaczeniem z języka

niemieckiego a więc języka tej filozofii. Termin oryginalny, uŜywany przez Nietzschego,

termin niemiecki ubermensch nie oznacza dosłownie człowieka wyŜszego, lecz

nadczłowieka ; moŜemy termin ten tłumaczyć w ten sposób, aby uniknąć parafrazowania go

słowami nad i powyŜej człowieka. Innymi słowy mówiąc, ubermensch, nadczłowiek

nietzscheański, jest człowiekiem, który jest powyŜej człowieka takiego, jakim jest nim

Edmund Kean , 1787 - 1833, aktor angielski, uwaŜany przez współczesnych za wybitnego przedstawiciela tej

sztuki. )

obecnie. Nadczłowiek czy raczej ten, który przekracza człowieka. MoŜemy więc mówić o

nadczłowieku jako o postaci przekraczającej człowieczeństwo w jej obecnej postaci.

Nadczłowiek, człowiek wyŜszy czy teŜ nadczłowiek nietzscheański nie jest jednak prostym

przewyŜszeniem człowieka obecnego, istoty człowieczeństwa w teraźniejszości. Reprezentuje

on raczej zupełnie inny typ człowieka. (nie mówimy juŜ o człowieczeństwie lecz o

nadczłowieczeństwie - przyp. tłum). Nadczłowiek jest człowiekiem nowym, nowym typem

bytowania człowieka w świecie. Wrócimy do tego zagadnienia w dalszej części.

Począwszy od tego momentu niniejszego wykładu nie będę mówił juŜ o człowieku

wyŜszym ze wszystkimi przekłamaniami tego terminu, lecz o nadczłowieku. Pojęcie człowiek

wyŜszy,

nawiasem

mówiąc,

jako

tłumaczenie

nietzscheańskiego

ubermensche,

spopularyzował zapewne G. B. Shaw. Wiecie na pewno, Ŝe napisał on sztukę pod tytułem

Człowiek i nadczłowiek (Tytuł sztuki po polsku to Człowiek i nadczłowiek, po angielsku

Man and superman, po francusku Homme et surhomme. Tłumaczymy tutaj superieure jako

człowiek wyŜszy dla ukazania tej subtelnej róŜnicy, o to chyba chodziło autorowi). Odtąd

termin ten był nieustannie rozpowszechniany w tej postaci a zarazem degradowany w swym

znaczeniu, stał się odległy w swym znaczeniu od sensu, jaki chciał mu nadać Nietzsche. Po

mierci filozofa jego myśli były przeinaczane i prezentowane z punktu widzenia bądź to

partykularnych interesów jego siostry bądź z perspektywy potrzeb ideologicznych III Rzeszy.

Próby rzetelnego przedstawienia dorobku filozoficznego Nietzschego podejmował W.

Kaufmann z Uniwersytetu w Princton oraz inni erudyci i komentatorzy.

Tako rzecze Zaratustra.

Postawmy teraz następujące pytanie : jak Nietzsche doszedł do koncepcji

nadczłowieka ? Aby odpowiedzieć na to pytanie przeanalizujemy początek dzieła „Tako

rzecze Zaratustra” a właściwie zajmiemy się „Prologiem Zaratustry”. Zaratustra to oczywiście

imię załoŜyciela staroŜytnej religii Zoroastryzmu. Tutaj jednak, w dziele Nietzschego,

Zaratustra ma niewiele rysów charakterystycznych dla swojego historycznego pierwowzoru.

Zaratustra jest tutaj po prostu rzecznikiem myśli Nietzschego, nie istnieje jednak związek

pomiędzy ideami dzieła filozoficznego a Zoroastryzmu jako religii. Zaratustra schodzi z gór ;

owo zejście jest czymś na wskroś symbolicznym. Wydaje się, przeczuwamy, Ŝe Zaratustra

spędził w górach 10 lat, myślał, medytował i teraz, kiedy jego mądrość dojrzała i jakby

przelewa się przez niego, chce się nią podzielić z rodzajem ludzkim. Schodzi więc z gór.

Spotyka pustelnika, który Ŝyje w lesie u podnóŜa gór od lat. Pustelnik rozpoznaje Zaratustrę.

Wydaje się Ŝe widział go przed laty idącego w góry, miejsca odosobnienia, teraz zaś widzi go

powracającego. Pustelnik próbuje przekonać Zaratustrę by nie szedł między ludzi. Mówi, Ŝe

czyn taki będzie stratą czasu, ludzie nie są godni jego uwagi, są nieświadomi. Nie trać czasu

dla tak głupich istot. Lepiej Ŝyć jako pustelnik w lesie, razem z ptakami i zwierzętami, nie

bacząc na ludzi, czcząc po prostu Boga. Zaratustra jednak nie ulega namowom, nie chce

zrezygnować ze swojej misji. Zostawia pustelnika pogrąŜonego w modlitwach i kontynuuje

swe zejście. Zaratustra mówi do siebie : biedny człowiek nie słyszał zapewne, Ŝe Bóg jest

martwy. Śmierć Boga to jedna z najwaŜniejszych wizji Nietzschego. Bóg umarł. W ostatnich

czasach często słyszymy o śmierci boga czy teŜ o teologii śmierci boga, wszystko jednak

zaczęło się od Nietzschego. To on pierwszy ujrzał ten fakt w całej jego doniosłości, bóg umarł

gdzieś tam wysoko w niebie. Znamienne jest, Ŝe Nietzsche dostrzegł jasno fakt śmierci Boga,

fakt, którego ludzie nie widzą nawet teraz po 100 latach. Nietzsche widzi, Ŝe doktryna

chrześcijańska, nauczanie kościoła, teologia z koncepcją boga osobowego jako istoty

najwyŜszej, stwórcy świata, doktryna grzechu i wiary, usprawiedliwienia przez pokutę,

zmartwychwstania i cała reszta, Ŝe cały ten system upadł. śyjemy obecnie nie tylko w erze

nauki i techniki, lecz globalizacji i czy się to komuś podoba czy nie w świecie

postchrześcijańskim. Era chrześcijaństwa przeminęła. Bóg umarł. Ten fakt, ta waŜna

deklaracja jest takŜe wskazaniem na konieczność Nadczłowieka. JeŜeli chrześcijaństwo w

całej swej totalności i we wszystkich szczegółach tej doktryny umarło to umarł takŜe

człowiek. Koncepcja człowieka grzesznego, który przez swoje nieposłuszeństwo oddalił się

od boga, człowieka sądzonego i karanego, który potrzebuje łaski boŜej by się uratować

wyeksploatowała się, jest martwa. Trzeba więc znaleźć nową koncepcję człowieka. Ludzkość

znalazła się pośrodku wszechświata opuszczonego przez boga, w zupełnej samotności.

Człowiek musi byś przemyślany na nowo. śadna z dotychczasowych koncepcji nie przystaje

juŜ do nowej sytuacji człowieka. Stoi on tu i teraz przed waŜnym pytaniem: kim jestem, czym

jestem, stojąc pośrodku wszechświata otoczony przez innych ludzi, z własną historią i stojącą

przede mną przyszłością, pyta sam siebie i tylko siebie poniewaŜ inni nie mogą mu

odpowiedzieć. Stare definicje przebrzmiały, człowiek musi zdefiniować się na nowo, odkryć

swe człowieczeństwo na nowo, poznać siebie. I to właśnie czynił Zaratustra przebywając w

górach. Poznał więc co znaczy Człowiek. Wiedzę tę niesie w darze ludzkości. Zaratustra

wkracza do miasta na skraju lasu, trafia na rynek gdzie widzi tłum ludzi. W jakim celu się

zebrali? Z pewnością nie po to by go słuchać, nie znają go bowiem. Przybyli by oglądać

wyczyny linoskoczka, którymi są wielce zainteresowani. Zaratustra wykorzystuje opóźnienie

w rozpoczęciu występu i przemawia do zebranych, w istocie zaś do ludzkości. Co mówi ? Ja

was uczę Nadczłowieka. Człowiek jest czymś, co przezwycięŜone być powinno. Co

uczyniliście, aby tego dokonać ?

Człowiek jest czymś, co przezwycięŜone być musi.

RozwaŜymy teraz tą głęboką wizję zawartą w przemowie Zaratustry : to błyskawica

wiatła, Zaratustra naucza nadczłowieka, mówi, iŜ naleŜy przezwycięŜyć człowieka takim

jakim jest on obecnie, pyta się co uczyniono by to osiągnąć. Widzimy tutaj jak Nietzsche

dochodzi do swojej koncepcji nadczłowieka poprzez rozwaŜenie ogólnej natury ewolucji.

Zaratustra a właściwie Nietzsche podkreśla, Ŝe kaŜde stworzenie na przestrzeni historii

tworzyło coś wyŜszego od siebie samego i nie ma powodów by proces ten zatrzymał się na

człowieku. Mówi wprost : małpa stworzyła człowieka, dlatego teŜ w ten sam sposób,

właściwie w lepszy sposób, człowiek musi stworzyć nadczłowieka. Jak tego dokona ?

Poprzez przezwycięŜenie samego siebie, znaczy to ze musi on nauczyć się pogardzać sobą,

być niezadowolonym z siebie samego bowiem tylko wtedy będzie mógł pragnąć przemiany.

Trzeba jednak jasno powiedzieć ze Nietzsche nie był darwinistą w potocznym znaczeniu tego

określenia. Dla filozofa nadczłowiek nie jest i nie będzie jedynie ostatnim w sensie nowości

produktem ewolucji biologicznej, nie jest tak, Ŝe proces ewolucji toczy się i toczy i nagle

powstaje nadczłowiek. Innymi słowy mówiąc nadczłowiek nie jest produktem ślepej

ewolucji, kimś, kto pojawi się automatycznie na mocy jedynie samego procesu. W dziełach

filozofa widzimy wyraźne rozróŜnienie na, z jednej strony człowieka ostatniego z drugiej zaś

nadczłowieka. Ostatni człowiek jest po prostu efektem zbiorowej ewolucji ludzkości. Ostatni

człowiek nie jest nadczłowiekiem. Znaczy to, Ŝe nadczłowiek powstanie na skutek

indywidualnego wysiłku człowieka zmierzającemu ku przezwycięŜeniu siebie, wzrastaniu

ponad. Na podstawie tego rozróŜnienia pomiędzy człowiekiem ostatnim a nadczłowiekiem, to

właśnie rozróŜnienie jest niejako odbiciem powszechnej w XIX wieku wiary w postęp

człowieka, postęp niekończący się, poprzez który człowiek stanie się coraz lepszy, coraz

silniejszy. Nietzsche jednak nie zgadza się z tym. Człowiek nie stanie się lepszy

automatycznie z upływem czasu, moŜe stać się lepszy w wyniku świadomego wyboru,

zmiana ta musi być wynikiem jego woli. Trzeba przyznać, Ŝe Nietzsche nie wyraŜa się zbyt

jasno w tym punkcie. Nietzsche nosi w sobie pewien rodzaj wizji człowieka, pewien typ

obrazu człowieka. Filozof widzi człowieka jako linę rozpiętą pomiędzy człowiekiem a

nadczłowiekiem, linę, która wisi ponad otchłanią. Niebezpiecznie jest wiec być człowiekiem,

powinno być to niebezpieczne. Człowiek, jest czymś przejściowym, jest nie tylko liną ale tez

mostem, lecz nie kresem. Będąc liną, mostem i nie będąc zarazem końcem powinien Ŝyć dla

czegoś innego niŜ tylko on sam. Tym czymś jest idea nadczłowieka. Nietzsche nie czyni

rozróŜnienia tylko pomiędzy zwierzęciem i nadczłowiekiem, lecz takŜe pomiędzy

człowiekiem i nadczłowiekiem. Oddziela takŜe człowieka jako zwierzę od człowieka jako

nosiciela człowieczeństwa, to znaczące rozróŜnienie. Sądzi bowiem ze większość ludzi nigdy

tak naprawdę się nimi nie stała, Ŝe pozostali oni zwierzętami. Dla Nietzschego punkt zwrotny

ewolucji nie następuje z chwilą przejścia od zwierzęcia do człowieka, lecz z chwilą

przemiany człowieka zwierzęcego w człowieka prawdziwie ludzkiego. Ten punkt zwrotny

jest pojawieniem się świadomości siebie samego, schwytaniem tej świadomości, w tym

właśnie punkcie zaczyna się ewolucja ku nadczłowiekowi. Kaufmann, wykładając myśl

filozofa, mówi o nim : sądził w efekcie, ze przepaść dzieląca Platona i przeciętnego człowieka

jest większa niŜ szczelina pomiędzy człowiekiem a szympansem. Oto myśl Nietzschego. Nie

jest to zbyt pochlebna opinia na temat owego przeciętnego człowieka. Człowiek przeciętny

nie chce jednak spojrzeć w oczy tej prawdzie, która mówi, Ŝe nie wzniósł się wysoko ponad

ycie zwierzęce, Ŝe nie jest jeszcze dość ludzki. Dlatego tez przemowa Zaratustry wzbudza

miech politowania, zebrani zaś wola oglądać linoskoczka

MoŜemy więc mówić o trzech kategoriach człowieka w filozofii Nietzschego :

- kategoria zwierząt, w rozumieniu człowieka zwierzęcego, który jest większością,

formalnie zaś zaliczany w swej masie do pojęcia ludzkości;

- kategoria człowieka prawdziwego;

- kategoria nadczłowieka.

Nietzsche mówi takŜe o człowieku niedokończonym znajdującym się pomiędzy

człowiekiem prawdziwym a nadczłowiekiem, w tym punkcie rozwaŜania filozofa nie są zbyt

jasne. Filozof opisuje człowiek niedokończonego jako istotę ze skłonnością do poszukiwania

we wszystkich rzeczach tych aspektów, które muszą zostać przezwycięŜone. Filozof

napomina ten rodzaj ludzki by Ŝyli niebezpiecznie, poszukując wyzwań, nie zaś w komforcie i

bezpieczeństwie. Nietzsche mówi takŜe, Ŝe ludźmi prawdziwymi, którzy nie są juŜ

zwierzętami są filozofowie święci, artyści. Są to istoty według Nietzschego naprawdę ludzkie,

noszące w sobie iskrę prawdziwego człowieczeństwa, istoty, które idą wciąŜ dalej i dalej na

drodze przekraczania siebie samego. Nadczłowiek jest jednak czymś więcej niŜ filozofem,

więtym czy artystą; jest jednak jasne, Ŝe w filozofii Nietzschego wspomniane kategorie takŜe

naleŜą do tego, co moŜna by nazwać modelem nadczłowieczeństwa.

Nadać „styl” swemu charakterowi

Nietzsche mówi takŜe o przezwycięŜaniu samego siebie w znaczeniu nadawania stylu

swojemu charakterowi. SkarŜy się, Ŝe większość ludzi nie posiada czegoś w rodzaju

osobistego charakteru, nadanie stylu swemu charakterowi wyraŜa się w braku akceptacji

siebie samego jako jednostki zastanej, takiej, jaką jest ona teraz, takiej, jaką uczyniono ją w

fabryce Ŝycia. Nadanie stylu jest próbą przezwycięŜenia pewnej niekompletności

człowieczeństwa, pewnego pozostawania w stanie połowiczności. Filozof wskazuje by

traktować swój charakter, osobowość jako pewien nieobrobiony, surowy materiał.

Tymczasem przyzwyczailiśmy się do myślenia o cechach naszego charakteru, naszym

temperamencie jako czymś danym na całe Ŝycie, czymś niezmiennym. JeŜeli od urodzenia

jesteśmy wraŜliwi to cecha ta pozostaje w nas na całe Ŝycie. Chodzi tutaj jednak autorowi

„Zaratustry” o coś zgoła innego. My, z całym naszym bagaŜem genetycznym, edukacją,

warunkami społecznymi nie stanowimy istoty ukształtowanej, niezmiennej, stałej.

Właściwości te to jedynie baza dla dalszego rozwoju. To punkt wyjścia. Nietzsche wskazuje

na konieczność pracy nad samym sobą, kreowania siebie niczym dzieło sztuki. Jesteśmy

niczym bryła gliny, którą musimy ukształtować nadać jej pewna formę. Tak właśnie naleŜy

patrzyć na siebie samego, jako na pewnego rodzaju zadanie. Niezadowolenie z siebie jest tutaj

tą siłą, która kształtuje ową plastyczną bryłę i nie pozwala jej traktować jako dzieło

ukończone. W kontekście owego nadawania stylu Nietzsche wspomina często Goethego,

wielkiego poetę i dramaturga, pisarza, myśliciela i mistyka niemieckiego. Rozpatrując Ŝycie

Goethego widzimy człowieka, który przez całe swoje Ŝycie pracuje nad sobą, rozwija się.

Traktuje siebie tak samo jak własne wiersze, sztuki teatralne, wciąŜ starając się czynić je

doskonalszymi i jaśniejszymi. Zadanie to Goethe kontynuuje w trakcie swojego długiego,

osiemdziesięcioletniego, Ŝycia, i osiąga sukces. I kiedy Napoleon po raz pierwszy zobaczył

Goethego, człowieka skądinąd nic nieznaczącego pod względem politycznym, który w

zestawieniu z wielkim zdobywcą Europy musiał wypaść blado, Napoleon wykrzyknął :

Patrzcie. Oto człowiek. Oto, czego dokonał Goethe, rozpoczynając swą pracę od bryły

glinianej złoŜonej z pasji, namiętności i myśli. Młodzieniec, dziki, nieokrzesany jak sam

siebie opisywał podjął wysiłek by uczynić siebie naprawdę ludzkim, człowiekiem w pełni.

Nietzsche właśnie to uwielbia w postaci Goethego, ową zdolność nadawania stylu własnemu

charakterowi.

Widzimy teraz, Ŝe Nietzsche dochodzi do koncepcji nadczłowieka rozwaŜając

specyfikę procesu ewolucji w jej najogólniejszych zarysach; wszystkie istoty Ŝyjące tworzą

coś co jest ponad nimi, człowiek nie jest tutaj wyjątkiem, zachowuje się w ten sam sposób.

Nietzsche rozumiał wiec naturę istnienia jako nieustanne parcie ku czemuś wyŜszemu,

nieustanne przezwycięŜanie stanu obecnego i jest to właściwość Ŝycia w ogóle nie zaś tylko

ycia ludzkiego.

Wola mocy

Pęd ku wzrastaniu jest tym co nie pozwala tkwić w punkcie samozadowolenia. Ową

siłę wrodzoną, która ciągle prze naprzód Nietzsche nazwał „Wolą mocy”. Tak jak pojęcie

nadczłowiek, tak teŜ pojęcie woli mocy zostało zwulgaryzowane i źle zrozumiane.

Najczęściej łączy się ją z mocą w sferze politycznej czy tez militarnej. Jednak myśląc o

Mocy, Mocy pisanej wielką literą, Nietzsche nie myślał o niczym materialnym. Moc w tym

pojęciu nie ma nic wspólnego z siłą fizyczną. Nie ma nic wspólnego z polityką czy państwem.

Nietzsche występował przeciwko etatyzmowi jako formie kolektywizmu niszczącego

indywidualizm. Wola mocy w myśleniu Nietzschego oznaczała pewien najwyŜszy stopień,

sposób bycia nadczłowieka, Ŝycia najbardziej obfite, obfite, szlachetne, przelewające się w

jego nadmiarze. Oznacza wolę tworzenia jako konieczność. Nietzsche wskazuje, Ŝe wyŜszy

stopień bycia, owo przezwycięŜenie odbywa się tylko poprzez przejście przez niŜsze stopnie.

Ów niŜszy stopień bycia jest przedmiotem przezwycięŜania na drodze ku wyŜszemu

sposobowi bycia. Przywodzi to nas do waŜnego aspektu pojęcia woli mocy, który, moŜna

powiedzieć, skupia całą myśl Nietzschego, a który to aspekt moŜna by nazwać

obrazoburczym. OtóŜ filozof, widzi człowieka takim, jakim jest on obecnie z jego sposobem

bycia, wartościami, pojęciem dobra i zła. Widząc to wszystko filozof twierdzi, Ŝe musi to

zostać, zniszczone w przeciwnym razie nie będzie moŜliwe powstanie nadczłowieka.

Nietzsche jest w tym punkcie stanowczy i bezlitosny. Trzeba rozbić stare tablice praw.

Dotychczasowa kultura i cywilizacja sprzyjała rozwojowi człowieka miernego, który w

rzeczywistości nie był człowiekiem w pełni, dlatego teŜ wszystkie te ograniczenia kultury i

cywilizacji musza zostać usunięte. Oto bezlitosność filozofii Nietzschego, jej aspekt

obrazoburczy, obrazoburczość woli mocy. Nietzsche chce nam powiedzieć, poddając i siebie

krytyce, Ŝe rasa ludzka a szczególnie jej zachodnia część nie powinna była w ogóle powstać.

Mamy zwyczaj myśleć, Ŝe prorocy Ŝydowscy wieszczyli coś strasznego, coś przeraŜającego

jednak w porównaniu z proroctwem Nietzschego, który jest przekonany o konieczności

zniszczenia dotychczasowych podstaw kultury i cywilizacji wydają się oni być łagodni.

Wszystkie wartości cywilizacji w jej dotychczasowej postaci muszą być przezwycięŜone by

umoŜliwić nadczłowieka. Cel ostateczny filozofii Nietzschego jest na wskroś pozytywny, to

powstanie nadczłowieka i przekroczenie człowieka dotychczasowego jako przeszkody na

drodze do tego celu.

RównieŜ, i ten aspekt jest takŜe waŜny, musimy zrozumieć, Ŝe gdy mówimy o negacji

pewnych wartości zewnętrznych czy teŜ wartości Ŝyciowych, pewnego sposobu bycia nie

chodzi bynajmniej o jakąś powszechną przemianę, lecz o indywidualne wysiłki w celu

przezwycięŜenia dotychczasowej egzystencji, dlatego teŜ Nietzsche opisuje ten proces

językiem walki, określa go mianem bitwy.

Oczywiście ten styl pisarski został takŜe źle zinterpretowany. JeŜeli Nietzsche pisze o

wojnie to tylko o wojnie z samym sobą. To wojna wewnętrzna, jak mówi filozof. To

przeciwko sobie trzeba walczyć by się przemagać, sami dla siebie jesteśmy największymi

przeciwnikami : Podbijcie tysiąc razy, tysiące ludzi na polu bitwy, jednak prawdziwym

zwycięstwem jest zwycięstwo nad samym sobą. Oto ja, który jestem największą przeszkodą

dla nadczłowieczeństwa- to słowa Dhammapada. To były słowa Buddy. Czas więc przystąpić

do porównania buddyzmu i koncepcji nadczłowieka. Kilka porównań juŜ uczyniłem

mimochodem. Czas jednak by całkowicie odsłonić podobieństwa i róŜnice. Jednak przedtem

doprecyzujmy pewną kwestię. Nietzsche pisał o buddyzmie, jednak nie znał go na tyle by być

sprawiedliwym w swych ocenach. W czasach, w których Ŝył teksty buddyjskie były słabo

rozpowszechnione, niewiele z nich przetłumaczono, i chociaŜ to, co pisał on na temat

buddyzmu bazowało na pewnej wiedzy to jednak wiedza ta była cząstkowa i sprzyjała złemu

pojmowaniu istoty tej doktryny. Nie będę jednak w tym miejscu wypominał błędów filozofa

popełnionych przy okazji jego rozwaŜań na temat buddyzmu.

Ewolucja ku wyŜynom (superieure – nie podejmuje się tego tłumaczyć, patrz

uwaga na początku tekstu) i nadczłowiek.

Jestem pewny, Ŝe jest teraz oczywistym fakt występowania podobieństwa pomiędzy z

jednej strony koncepcją ewolucji wyŜszej i nowego człowieka z drugiej zaś do

nietzscheańskiej koncepcji nadczłowieka. Nie chcemy przez to powiedzieć, Ŝe obie koncepcje

są jednakowe. W porównaniu z ideałem buddyjskimi, nietzscheańskiemu nadczłowiekowi

brakuje pewnej treści pozytywnej, to jednak nie jest zaskoczeniem, w końcu koncepcja

nadczłowieka jest produktem myśli, myśli co prawda genialnej lecz tylko myśli, czymś

intelektualnym, owszem, jest w tym coś z przenikliwej intuicji, jednak wszystko odbywa się

na poziomie umysłu, obszar duchowy i transcendentalny pozostaje nie wykorzystany. Z tego

powodu jak juŜ wspomniałem brak tutaj pewnej specjalnego rodzaju treści pozytywnej.

Trzeba przyznać jednak, Ŝe Nietzsche wyraŜa swą myśl w sposób jasny, nadczłowiek nie jest

człowiekiem takim, jakim go znamy, nadczłowiek przekracza człowieka i jego prawa w taki

sam sposób jak człowiek przekracza małpę. Jest więc jasne, « «stanowczo jasne » jakbyśmy

mogli rzec, Ŝe człowiek jest przejściem. Człowiek jest liną rozpięta pomiędzy zwierzęciem a

nadczłowiekiem, jak pisał Nietzsche. Nie myślcie, Ŝe chcę powiedzieć, iŜ buddyjska

człowieka oświeconego jest tym samym, co koncept nadczłowieka, jednak zmierzają one w

podobnym kierunku. Lina Nietzschego w ogólnym znaczeniu jest tym, czym szlak ewolucji

wyŜszej, która wiedzie ku przekroczeniu siebie samego. Naturalnie sam człowiek jest tym

szlakiem, pod warunkiem, iŜ nie pozostaje w bezruchu, lecz wciąŜ ewoluuje, jest byciem w

ciągłym rozwoju. Zarówno Nietzsche jak i doktryna buddyjska zgadzają się z ogólnym

systemem ewolucji ku co raz to wyŜszemu stopniowi rozwoju poprzez przekraczanie samego

siebie. Łączy się z tym w sposób oczywisty koncepcja woli mocy, to znaczy wola osiągania

coraz wyŜszych poziomów rozwoju poprzez przezwycięŜanie samego siebie. Powracając do

tego pojęcia zaproponuję tezę, która wielu wyda się nazbyt śmiała. OtóŜ wola mocy, w

najbardziej ogólnych zarysach, jest tym, czym wola oświecenia. Obie są czynnikami

aktywnymi. Obie są rodzajem woli. Nie są one takŜe jedynie przedmiotem myśli, lecz

czynnikiem pobudzającym do działania, popychającym ku wyŜszemu ideałowi, z jednej

strony jest nim nadczłowiek z drugiej zaś buddyjskie oświecenie ku dobru, jest wzrokiem

skierowanym ku pomyślności kaŜdej Ŝywej istoty. Oba te ideały wymagają teŜ tego samego,

przezwycięŜania własnej małości. Podobieństwo jest więc widoczne.

Istnieją jednak takŜe róŜnice. Wola oświecenia u Bodhisatwy jest skierowana ku

innemu, jest wolą kosmiczną rozpatrywaną z kosmicznej perspektywy. Tymczasem wola

mocy jest na wskroś indywidualistyczna, skoncentrowana na własnej osobie jako materiale, z

którego stworzyć moŜna nadczłowieka. Jednak chcąc oddać sprawiedliwość Nietzschemu

dodać naleŜy, iŜ rys altruistyczny pojawia się takŜe tutaj; gdy Zaratustra schodzi z gór by

podzielić się swym oświeceniem z innymi ludźmi. Chce by kaŜdy uczestniczył w mądrości

nauki o nadczłowieku. Dochodzimy tutaj do najsłabszego ogniwa w filozofii Nietzschego.

Filozof wzywa nas do przekraczania nas samych, konieczność przekraczania podyktowana

jest chęcią powstania nadczłowieka, by owo przekraczania mogło zajść trzeba być

niezadowolonym z siebie, trzeba odczuwać niedostatek własnej istoty, i to jest jasne. Jednak

Nietzsche nie wskazuje, i to jest jego poraŜka, chociaŜ nie odbiera mu ona wielkości to jednak

stanowi rysę na jego filozofii, otóŜ Nietsche mówi „PrzezwycięŜaj samego siebie!”, nie

pokazuje jednak drogi, nie mówi jak to uczynić, nie daje praktycznych wskazówek. Jesteśmy

pozostawieni samym sobie. MoŜemy tutaj porównać ten aspekt z myślą buddyjska, która

stanowi wielka tradycję duchową wskazującą wiele metod, ćwiczeń i praktyk

ukierunkowanych na przekraczanie samego siebie. Nie jest trudnym zrozumienie choroby

człowieka, gdy widzimy go pogrąŜonego w gorączce, wijącego się w bólach. Nietzsche daje

nam właśnie obraz takiego chorego człowieka, stawia diagnozę : Ludzkość jest chora. Opisuje

takŜe stan zdrowia, efekt wyleczenia, jakim jest nadczłowiek, nie udziela jednak

praktycznych wskazówek jak tego dokonać, nie daje nam konkretnej metody wyzdrowienia.

Człowiek zachodu cierpi więc nadal. Lecz to, czego u Nietzschego nie ma, odnajdziemy w

tradycji buddyjskiej, która obejmuje nie tylko abstrakcyjny ideał, lecz takŜe środki, które

pomogą w jego osiągnięciu. Abstrakcyjność myślenia, myślenie akademickie, myślenie

oderwane od Ŝycia charakteryzuje całą zachodnią tradycję filozoficzną.. Nietzsche zbliŜył się

nieco do Ŝycia jednak pozostał w obrębie zachodniego sposobu myślenia. TakŜe marksizm i

egzystencjalizm to próba zbliŜenia filozofii do Ŝycia, oba te kierunki zawierają elementy

praktyczne. Jednak to temat na zupełnie inny wykład. Dotychczasowe rozwaŜania utwierdzają

w przekonaniu, Ŝe konieczne jest połączenie elementów filozofii zachodniej z wielka tradycją

Wschodu.