Psychologia_Społeczna_4_2009

228

ISSN 1896-1800

Rola przekona! o sobie

w planowaniu podj"cia pracy za granic#

Mariola $aguna

Instytut Psychologii, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Paw a II

Prezentowane  badania  dotycz#  roli  przekona!  o  sobie:  przekonania  o  w asnej  skuteczno%ci,  samooceny,
nadziei  i  optymizmu  w  procesie  planowania  podj"cia  pracy  za  granic#;  grup#  badan#  byli  studenci.  Po -
szukiwanie  pracy  poza  krajem  zosta o  potraktowane  jako  proces  realizacji  celu  i  wyja%niane  za  pomoc#
teorii zachowa! celowych.  Pocz#tkowe etapy tego procesu to ocena celu, formu owanie intencji wyjazdu
oraz planowanie dzia a!. Dane zosta y zebrane od 196 studentów ostatniego roku studiów. Analiza danych
z wykorzystaniem modelowania równa! strukturalnych wykaza a, &e istotn# rol" w tym procesie odgry-
waj# przekonanie o w asnej skuteczno%ci, samoocena oraz nadzieja na osi#gni"cie sukcesu.

S owa kluczowe: migracja, cele, samoocena, przekonanie o w asnej skuteczno%ci, nadzieja, optymizm

W konsekwencji przyst#pienia Polski do Unii Euro-

pejskiej i szerszego otwarcia granic wielu ludzi, zw asz-
cza m odych, podejmuje decyzj" o poszukiwaniu zatrud-
nienia poza granicami kraju. Przed tak# decyzj# staj#
niejednokrotnie osoby, które ko!cz# studia. Jak pokazuj#
statystyki, cz"%' absolwentów rozwa&a tak# mo&liwo%'
(Praca Polaków za granic!, 2007). Na ile intencja wyjaz-
du z kraju w poszukiwaniu pracy oraz planowanie dzia a!
w tej dziedzinie mog# zale&e' od przekona!, jakie m odzi
ludzie maj# na w asny temat?

Zjawisko migracji zarobkowych

Statystyki dotycz#ce podejmowania pracy poza grani-

cami  naszego  kraju  wskazuj#,  &e  ta  forma  zatrudnienia
sta a  si"  popularna  (Praca  Polaków  za  granic!,  2007).
Jak podaje GUS  (2008) w ko!cu  2006  roku na emigracji
czasowej przebywa o oko o  1 mln 950  tysi"cy Polaków;
liczba  ta  znacznie  wzros a  od  roku    2004    –  na  emigra-
cji przebywa o  wówczas 750  tysi"cy Polaków. Dane te
wskazuj# na do%' du&e nasilenie zjawiska. Jednocze%nie
w%ród wyje&d&aj#cych znaczn# grup" stanowi# osoby le-
piej wykszta cone – wed ug raportu z 2007 roku 18% tej

grupy stanowi y osoby z wykszta ceniem %rednim, a 22%
z wy&szym (Praca Polaków za granic!, 2007).

Moment, gdy osoba ko!czy studia zdaje si" sprzyja'

podejmowaniu  tego  typu  decyzji,  zw aszcza  w  sytuacji
wysokiego bezrobocia na rodzimym rynku pracy. Wyniki
bada!  obejmuj#cych  osoby  ko!cz#ce  studia  wskazuj#
na  to,  &e  cz"%'  z  nich  rzeczywi%cie  rozwa&a  mo&liwo%'
podj"cia pracy za granic#. W sonda&u przeprowadzonym
na próbie ponad tysi#ca studentów ostatnich lat studiów
(IV  i  V  rok)  w  dziesi"ciu  najwi"kszych  o%rodkach  aka-
demickich  ch"'  wyjazdu  zadeklarowa o  51%  ankieto-
wanych,  przy  czym  starania  zwi#zane  ze  znalezieniem
pracy podj" o 18% z nich (Plany studentów po studiach,
2007).  Podobnie  55%  studentów  z  województwa  lubel-
skiego  deklarowa o  ch"'  wyjazdu  zarobkowego  za  gra-
nic" (Ro&nowski, Markowski, $obocki i Konefa , 2007);
osoby w wieku nieprzekraczaj#cym 25 lat znacznie cz"-
%ciej ni& osoby starsze (37,74%) wyra&a y tak# gotowo%'.
Nale&y jednak spojrze' z pewn# ostro&no%ci# na wyniki
sonda&y  sprzed  kilku  lat,  bowiem  wyniki  z  2008  roku
wskazuj# na znacznie mniejsze zainteresowanie migracj#
zarobkow#  (Iglicka,  2009).  Zapewne  decyzje  te  i  plany
zale&#  w  du&ym  stopniu  od  aktualnej  sytuacji  na  rynku
pracy, sytuacji spo eczno-gospodarczej (por. Bera, 2008).
Czy jednak tylko od tego? Czy zmienne psychologiczne
mog# odgrywa' tu jak#% rol"?

W analizach psychologicznych wskazuje si" na to, &e

otwieranie si" na mo&liwo%' podj"cia pracy w innym kra-

Mariola $aguna, Instytut Psychologii KUL, Al. Rac awickie 14,
20-950 Lublin, e-mail: laguna@kul.pl
Bardzo dzi"kuj" Magdalenie Kiwerskiej, Agnieszce Marczak-
-Czajce i Nataszy Wojnowskiej-Flis za pomoc w zbieraniu da-
nych.

Psychologia Spo eczna
2009 tom 4 4 (12) 228–238

ROLA PRZEKONA( O SOBIE W PLANOWANIU PODJ)CIA PRACY ZA GRANIC*

229

ju  nast"puje  stopniowo.  Zdaniem  Ba!ki  (2005a)  jest  to
proces, w którym na pocz#tku pojawia si" tzw. syndrom
otwarto%ci.  Nast"puje  wewn"trzne  przeorganizowanie
skutkuj#ce  otwarciem  si"  na  my%l  o  opuszczeniu  kraju
i  rozpocz"ciu  pracy  poza  jego  granicami.  Otwarto%'  ta
jest  zale&na  od  dwóch  grup  czynników  –  od  zmiennych
zwi#zanych  z  ró&nicami  indywidualnymi  oraz  od  tzw.
zmiennych  kontekstualnych,  czyli  zwi#zanych  ze  %ro-
dowiskiem,  w  którym  osoba  funkcjonuje.  Te  pierwsze
zmienne  to  w a%ciwo%ci  osoby,  która  podejmuje  lub  nie
decyzj" o wyje+dzie w poszukiwaniu pracy – hipotetycz-
nie mog# mie' tu znaczenie np. poziom samooceny, opty-
mizmu. Zmienne zwi#zane z kontekstem, w którym funk-
cjonuje  dana  osoba,  to  np.  wzorce  podejmowania  pracy
za  granic#,  z  jakimi  spotka a  si"  dotychczas,  wsparcie
spo eczne, z którego mo&e skorzysta' zarówno w kraju,
jak i poza nim, czy cho'by dost"p do informacji (Ba!ka,
2005a).  Zgodnie  z  tym  modelem  konsekwencj#  otwar-
to%ci  na  karier"  mi"dzynarodow#  jest  podj"cie  decyzji
o  poszukiwaniu  pracy  za  granic#  i  planowanie  w  tym
kierunku  w asnej  kariery  zawodowej.  Podobnie  psycho-
logiczne uwarunkowania migracji ujmuje tzw. koncepcja
osobowo%ci  migracyjnej  (Boneva  i  Frieze,  2001),  ak-
centuj#c potrzeby, warto%ci oraz cechy osobowo%ci jako
istotne  zmienne.  Czynniki  psychologiczne  maj#  wp yw
na ch"' migracji, a ta z kolei prowadzi do zachowa! mi-
gracyjnych, realizacja których zale&y tak&e od czynników
%rodowiskowych. Mimo skupienia si" na zmiennych oso-
bowo%ciowych,  model  ten  zarysowuje  uj"cie  zjawiska
podejmowania  pracy  za  granic#  jako  pewnego  procesu,
co jest bliskie podej%ciu proponowanemu w omawianych
tu badaniach.

Podejmowanie pracy za granic

jako aktywno!" celowa

Zamiar migracji zarobkowej mo&na potraktowa' jako

przyk ad  dzia ania  intencjonalnego,  a  proces,  który  pro-
wadzi do podj"cia pracy w innym kraju, analizowa' jako
proces realizacji celu. Osi#gni"cie tego celu wymaga nie
tylko wyra&enia pragnienia „Chc" wyjecha' do pracy za
granic"”,  lecz  tak&e  zaplanowania  dzia a!,  a  nast"pnie
wytrwa o%ci  w  ich  urzeczywistnianiu.  Do  analizy  prze-
biegu  procesu  poszukiwania  pracy  mo&na  zatem  wyko-
rzysta' modele teoretyczne z obszaru psychologii zacho-
wa! celowych (Van Hoye i Saks, 2008).

Proponowany tu model stanowi integracj" teorii doty-

cz#cych zachowa! celowych opracowanych przez Rot tera
(1954), Ajzena (1988; Ajzen i Fishbein, 2000) oraz Heck-
hausena i Gollwitzera (Gollwitzer, Heckhausen i Stel ler,
1990; Heckhausen i Gollwitzer, 1987). W przy j"tym
modelu procesu realizacji celu wyró&nionych zosta o kil-

ka  etapów.  Pierwszy  z  nich  to  subiektywna  ocena  celu.
Zgodnie  z  teori#  oczekiwanie – warto%'  (Rotter,  1954),
podstawowymi kryteriami oceny danego celu, które maj#
wp yw na decyzj" o zaanga&owaniu si" w jego realizacj",
jest  ocena  warto%ci  celu,  czyli  subiektywnej  wa&no%ci,
jak# ma dane dzia anie dla osoby, a tak&e oczekiwania co
do wyniku, czyli subiektywnie spostrzegane szanse reali-
zacji celu. Je%li cel jest oceniany jako po&#dany i mo&liwy
do  osi#gni"cia,  mo&e  to  wyzwala'  gotowo%'  do  dzia a!
na  rzecz  jego  urzeczywistnienia  (por.  Zaleski,  1991).
Odnosz#c  to  do  podejmowania  pracy  za  granic#  –  je%li
osoba pozytywnie ocenia warto%' takiej formy zatrudnie-
nia  oraz  oczekuje,  &e  jest  mo&liwe    jej  podj"cie,  b"dzie
sk onna sformu owa' intencj" wyjazdu z kraju w poszu-
kiwaniu pracy.

Pozytywna ocena celu mo&e prowadzi' do sformu o-

wania  intencji  jego  realizacji.  Sformu owanie  intencji,
jako  konieczny  i  najwa&niejszy  wyznacznik  podj"cia
dzia ania,  podkre%la  szczególnie  Ajzen  (1988,  1991).
Przyjmuje  on,  &e  im  mocniejszy  zamiar  podj"cia  okre-
%lonego zachowania, tym wi"ksze prawdopodobie!stwo
jego  efektywnego  zrealizowania.  Kolejny  etap  procesu,
wychodz#cy poza sformu owanie intencji, to planowanie
dzia a!, czyli formu owanie tzw. intencji implementacyj-
nej  (Gollwitzer,  1999;  Gollwitzer,  Heckhausen  i  Steller,
1990; Heckhausen i Gollwitzer, 1987). Mo&e ona przyj-
mowa' posta' planu okre%laj#cego, kiedy, gdzie i w jaki
sposób zrealizowa' dane zachowanie. W odniesieniu do
podejmowania pracy za granic# mo&e to by' plan okre%la-
j#cy do jakiego kraju wyjecha', jaki rodzaj pracy podj#',
kiedy zrealizowa' ten zamiar. Proponowany model zak a-
da, &e intencja stanowi zmienn# po%rednicz#c# pomi"dzy
ocen#  celu  a  planowaniem  dzia a!  oraz  samym  dzia a-
niem, które mo&e prowadzi' do osi#gni"cia celu.

Aby cel zosta zrealizowany, musi nast#pi' etap fak-

tycznego dzia ania. O ile trudniej jest wprost uj#' dzia a-
nie, o tyle zarówno sposób oceny celu, jak i intencj" oraz
sprecyzowanie planów mo&na potraktowa' jako mierzal-
ne zmienne. Ich analiza pozwala na badanie gotowo%ci do
podejmowania dzia ania zanim jeszcze dzia anie to nast#-
pi. Na ile przebieg tego procesu realizacji celu mo&e by'
zale&ny od przekona! na temat samego siebie – wiary we
w asne si y, w skuteczno%' dzia ania, optymizm?

Przekonania o sobie i ich rola

w procesie realizacji celów

Przedmiotem zainteresowania w tym badaniu by a rola

takich przekona!, jak samoocena, przekonanie o w asnej
skuteczno%ci, nadzieja na sukces oraz optymizm – na ile
mog# one mie' znaczenie dla inicjowania procesu poszu-
kiwania pracy poza krajem. Poj"cie Ja oraz przekonania

230

MARIOLA $AGUNA

na  w asny  temat  uznawane  s#  za  centralne  konstrukty
w systemie wiedzy cz owieka (por. Ole% i Drat-Ruszczak,
2008;  Reykowski,  1986).  Przekonania  te  s#  traktowane
jako istotne elementy osobowo%ci, które wchodz# w inte-
rakcje z celami ustanawianymi przez dan# osob" i wp y-
waj#  na  zachowanie  w  konkretnej  sytuacji  (Mischel,
2004; Mischel i Shoda, 1995).

W dotychczasowych badaniach nad zachowaniami

celowymi uwzgl"dniane by o przede wszystkim przeko-
nanie o w asnej skuteczno%ci w danej dziedzinie dzia a-
nia, czyli prze%wiadczenie o umiej"tno%ci radzenia sobie
z  okre%lonymi  zadaniami  (Bandura,  1986).  Okaza o  si",
&e przekonanie to ma istotny wp yw na ustanawiane cele
i  ich  realizacj"  (Bandura  i  Locke,  2003;  Locke,  2001).
Mo&e ono mie' znaczenie tak&e dla gotowo%ci do podej-
mowania pracy za granic#. Wed ug Tharenou (2003) w a-
sno%ci#  osób  otwartych  na  karier"  mi"dzynarodow#  jest
w a%nie przekonanie o w asnej skuteczno%ci, daj#ce wiar"
w powodzenie podj"tych przedsi"wzi"' oraz otwarto%' na
niekonwencjonaln# realizacj" swego &ycia zawodowego.
Przekonanie to mo&e sprzyja' orientacji na dzia anie, któ-
ra  traktowana  jest  jako  jeden  z  wyznaczników  efektyw-
no%ci  w  karierze  mi"dzynarodowej  (Van  Der  Zee  i  Van
Oudenhoven, 2000).

Rodzi si" jednak pytanie, czy tylko przekonanie o sku-

teczno%ci mo&e mie' znaczenie dla przebiegu procesu re-
alizacji celu. Podkre%lane w teoriach osobowo%ci (Mischel
i Shoda, 1995) powi#zanie mi"dzy celami a systemem Ja
mo&e sugerowa', &e tak&e inne przekonania na w asny te-
mat  mog#  odgrywa'  tu  jak#%  rol".  Jednocze%nie  analizy
ró&nych stopni ogólno%ci poczucia w asnej skuteczno%ci
(Scholz, Gutiérrez-Doña, Sud i Schwarzer, 2002) wskazu-
j# na to, &e warto analizowa' nie tylko bardzo specyÞczne
przekonanie o mo&liwo%ci poradzenia sobie z okre%lonym
zadaniem,  jak  deÞniowa   je  Bandura  (1986),  lecz  tak&e
szersze, bardziej uogólnione przekonania na swój temat.
Uogólnione przekonanie o w asnej skuteczno%ci to rodzaj
zgeneralizowanego prze%wiadczenia, &e jest si" zdolnym
podj#'  potrzebne  dzia anie,  staj#c  wobec  ró&nych  wy-
zwa!  i  sytuacji  trudnych  (Jerusalem  i  Schwarzer,  1992;
Luszczynska, Scholz i Schwarzer, 2005).

Jeszcze szerszy charakter ma samoocena, czyli global-

na  ocena  siebie,  odzwierciedlaj#ca  poziom  przekonania
o  w asnej  warto%ci,  szacunku  i  akceptacji  samego  sie-
bie  (Rosenberg,  1989;    por.  Dzwonkowska,  Lachowicz-
-Tabaczek  i  $aguna,  2008).  Jak  pokazuje  przegl#d  ba-
da!  dokonany  przez  Baumeistera  i  wspó pracowników
(Baumeister,  Campbell,  Krueger  i  Vohs,  2003),  oso-
by  o  wysokiej  samoocenie  stawiaj#  sobie  ambitne  cele,
wysoko ustalaj# standardy osi#gni"', d#&#c do trudnych
celów. Poniewa& uwa&aj# si" za osoby kompetentne, po-

twierdzaj#c  w asn#  wysok#  warto%',  wykazuj#  wytrwa-
o%'  w  realizacji  zada!  i  nie  zniech"caj#  si"  w  sytuacji
pora&ki (Shrauger i Sorman, 1977). W dotychczasowych
badaniach  nad  gotowo%ci#  do  migracji  wy&szy  poziom
samooceny sprzyja  gotowo%ci do poszukiwania pracy za
granic#  przez  studentów  medycyny  (Jarosz,  Wiechetek
i  Pawlikowski,  2008),  nie  okaza   si"  natomiast  istotny
w przypadku uczniów (Wiechetek, 2007).

Dwa kolejne przekonania – nadzieja i optymizm – od-

wo uj# si" do sposobu spostrzegania zdarze! przysz ych.
Nadzieja w uj"ciu Snydera (1993, 2002) deÞniowana jest
jako  powi#zane  ze  sob#  przekonania  o  silnej  woli  oraz
o umiej"tno%ci znajdowania rozwi#za!, planowania dróg
do osi#gni"cia celu. Tak rozumiana nadzieja stanowi jed-
no z przekona! na w asny temat i okre%lana jest nadziej#
na sukces, poniewa& odnosi si" do si y oczekiwania pozy-
tywnych  efektów  w asnych  dzia a!  ($aguna, Trzebi!ski
i  Zi"ba,  2005).  Osoby  z  wysokim  poziomem  nadziei
podchodz# do celów jak do wyzwania i wysoko oceniaj#
prawdopodobie!stwo  ich  osi#gni"cia.  W  toku  wielolet-
nich  bada!  prowadzonych  przez  Snydera  i  jego  zespó
zgromadzono  du&#  liczb"  danych  %wiadcz#cych,  &e  si a
tak rozumianej nadziei wp ywa na efektywno%' zachowa!
osoby,  na  sposób  pokonywania  przeszkód  i  wytrwa o%'
w dzia aniu (przegl#d bada! w Snyder, 2002; por. $aguna
i in., 2005). Okaza o si", &e sprzyja ona tak&e gotowo%ci
do  migracji  u  studentów  medycyny  (Jarosz  i  in.,  2008)
oraz u uczniów (Wiechetek, 2007).

Z kolei optymizm traktowany jest jako uogólnione

oczekiwanie  pozytywnych  zdarze!,  rodzaj  zgeneralizo-
wanego  oczekiwania  co  do  przysz o%ci  (Scheier  i  Ca-
rver,  1985;  Scheier,  Carver  i  Bridges,  1994).  Optymi%ci
oczekuj#, &e sprawy u o&# si" po ich my%li, spodziewaj#
si"  raczej  dobrych  ni&  z ych  zdarze!.  Je%li  osoba  ocze-
kuje pozytywnych wyników, prowadzi to do wznowienia
wysi ków  w  drodze  do  realizacji  celu  (przegl#d  bada!
Scheier i Carver, 1985; por. Czapi!ski, 1985). Optymizm
i  nadziej"  na  sukces  mo&na  traktowa'  jako  konstrukty
zbli&one  do  tzw.  proaktywnej  osobowo%ci,  która  z  kolei
sprzyja  otwarto%ci  na  karier"  mi"dzynarodow#  (Major,
Tuner  i  Fletcher,  2006),  ma  tak&e  znaczenie  dla  sukce-
su  w  poszukiwaniu  pracy  przez  absolwentów  (Brown,
Cober, Kane, Levy i Shalhoop, 2006).

Wszystkie omówione tu przekonania wykazuj# wiele

podobie!stw, jednak zarówno w analizach teoretycznych
(por.  Snyder,  2002),  jak  i  w  badaniach  empirycznych
wskazuje  si"  na  ich  odr"bno%'  i  traktuje  jako  osobne
zmienne  (Bryant  i  Cvengros,  2004;  Magaletta  i  Oliver,
1999).  Mo&na  uzna'  je  za  przejaw  pozytywnego  nasta-
wienia  warto%ciuj#cego,  tzw.  inklinacji  pozytywnej,  ro-
zumianej  jako  sk onno%'  do  odbierania  rzeczywisto%ci

ROLA PRZEKONA( O SOBIE W PLANOWANIU PODJ)CIA PRACY ZA GRANIC*

231

raczej w kategoriach pozytywnych ni& negatywnych
(Czapi!ski, 1985).

Przedstawione w dalszej cz"%ci artyku u badania zmie-

rza y do ustalenia, w jakim stopniu przekonania dotycz#-
ce  samego  siebie  mog#  przyczynia'  si"  do  oceny  celu
jako  bardziej  lub  mniej  warto%ciowego,  mo&liwego  do
osi#gni"cia  lub  nieosi#galnego,  a  tak&e  do  sformu owa-
nia  intencji  wyjazdu  do  pracy  za  granic"  oraz  planów
jej  realizacji.  Hipotetycznie  ka&de  z  czterech  badanych
przekona!  mo&e  mie'  wp yw  na  sposób  oceny  warto%ci
celu i szans jego realizacji, a przez ocen" celu, ale tak&e
bezpo%rednio,  na  sformu owanie  intencji  wyjazdu  oraz
planowanie dzia a! w tej dziedzinie. Ka&da z tych zale&-
no%ci mi"dzy zmiennymi ma charakter pojedynczej hipo-
tezy weryÞkowanej w testowanym modelu zale&no%ci.

Metoda bada#

W badaniach, które zosta y przeprowadzone w pa+-

dzierniku 2007 r., uczestniczy o 196 studentów ostatniego
roku studiów dziennych z ró&nych miast Polski. Byli to
studenci m.in. pedagogiki, farmacji,

Þlologii angielskiej,

informatyki, telekomunikacji, socjologii. W grupie tej
znalaz o si" 121 kobiet (61,7%) i 75 m"&czyzn (38,3%),
%rednia wieku 23,76 (SD = 1,74). Ponad po owa z nich
(55,9%) godzi a studiowanie z dorywcz# b#d+ sta # prac#
zarobkow#, a 75 osób (38,3%) mia o wcze%niej do%wiad-
czenie pracy za granic#.

Do pomiaru samooceny wykorzystana zosta a Skala

Samooceny SES Rosenberga (1989) w polskiej adaptacji
$aguny,  Lachowicz-Tabaczek  i  Dzwonkowskiej  (2007).
Sk ada  si"  ona  z  10  twierdze!  (np.  „Uwa&am,  &e  posia-
dam wiele pozytywnych cech”), odpowiedzi s# udzielane
na skali czterostopniowej od 1 do 4, mo&liwe do uzyska-
nia  wyniki  wynosz#  od  10  do  40  punktów;  im  wy&szy
wynik, tym wy&szy poziom samooceny.

Uogólnione przekonanie o skuteczno%ci by o mierzone

za  pomoc#    polskiej  wersji  Skali  Uogólnionej  W asnej
Skuteczno%ci  GSES  Schwarzera,  Jerusalema  i  Juczy!-
skiego (Juczy!ski, 2001). Sk ada si" ona z 10 twierdze!
(np. „Gdy jestem w k opotliwej sytuacji, na ogó  wiem,
co zrobi'”), wszystkie maj# charakter diagnostyczny, od-
powiedzi s# udzielane na skali czterostopniowej. Mo&liwe
do  uzyskania  wyniki  mieszcz#  si"  w  przedziale  10–40
punktów.

Do pomiaru specyÞcznego przekonania o skutecz-

no%ci  wykorzystana  zosta a  podskala  Zaufania  do
W asnych  Kompetencji  Zawodowych  ze  Skali  Poczucia
Samoskuteczno%ci  w  Karierze  Mi"dzynarodowej  Ba!ki
(2005b).  Pozwala  ona  mierzy'  zaufanie  do  w asnych
kwaliÞkacji  i  kompetencji  zawodowych  w  odniesieniu
do  podejmowania  pracy  poza  granicami  swojego  kraju.

Sk ada si" z siedmiu twierdze! (np. „Z moim wykszta ce-
niem mam prawo marzy' o karierze mi"dzynarodowej”),
na które badany udziela odpowiedzi na skali siedmio-
stopniowej. Mo&liwe do uzyskania wyniki mieszcz# si"
w przedziale 7–49 punktów.

Pomiar nadziei by dokonany za pomoc# Kwestionariu-

sza Nadziei na Sukces KNS (Snyder i in., 1991) w polskiej
adaptacji  $aguny,  Trzebi!skiego  i  Zi"by  (2005).  Skala
sk ada si" z 12 twierdze!, w tym o%miu diagnostycznych
(np. „PotraÞ" rozwa&a' wiele sposobów wyj%cia z k opo-
tu”), odpowiedzi udzielane s# na skali o%miostopniowej.
Mo&liwe  wyniki  mieszcz#  si"  w  przedziale  8–64  punk-
ty  –  im  wy&szy  wynik,  tym  wy&szy  poziom  nadziei  na
sukces.

Optymizm mierzony by za pomoc# Testu Orientacji

,yciowej LOT-R  opracowanego przez Scheiera i wspó -
pracowników  (1994)  w  adaptacji  polskiej  Poprawy
i  Ju  czy!skiego  (Juczy!ski,  2001).  Metoda  sk ada  si"
z  10 twierdze!,  w  tym  sze%ciu  diagnostycznych  (np.
„Ogólnie  oczekuj",  &e  przytraÞ  mi  si"  wi"cej  dobrego
ni& z ego”), odpowiedzi udzielane s# na skali pi"ciostop-
niowej. Mo&liwe wyniki mieszcz# si" w przedziale 0–24
punkty  –  im  wy&szy  wynik,  tym  wy&szy  poziom  opty-
mizmu.

W badaniu wykorzystano tak&e dwie jednoczynnikowe

podskale  Kwestionariusza  Celów  KCEL  II  Zaleskiego
(1991),  wype nianego  w  odniesieniu  do  celu,  jakim  jest
podj"cie  pracy  za  granic#  (zmodyÞkowana  instrukcja
„Pomy%l teraz o celu, jakim mo&e by' podj"cie pracy za
granic#  i  spróbuj  odpowiedzie'  na  poni&sze  pytania”).
Podskala Wa&no%' Celu (pi"' pyta!, np. „Jak wa&ny jest
dla Ciebie ten cel”) u&yta zosta a do pomiaru oceny war-
to%ci celu, podskala Szanse Realizacji (cztery pytania, np.
„Jak mocno jeste% przekonany, &e osi#gniesz ten cel”) –
jako miara oczekiwania osi#gni"cia sukcesu. Odpowiedzi
udzielane  s#  na  skali  siedmiostopniowej,  a  mo&liwe  do
uzyskania wyniki mieszcz# si" w przedziale 4–28 punk-
tów  dla  podskali  Szanse  Realizacji  oraz  5–35  punktów
dla podskali Wa&no%' Celu.

Do pomiaru intencji podj"cia pracy za granic# oraz

planu dzia ania zosta y zbudowane dwie skale ($aguna,
Kiwerska, Marczak-Czajka i Wojnowska-Flis, 2007)

Skala Intencji Podj"cia Pracy za Granic# sk ada si"
z trzech stwierdze! (np. „Zamierzam wyjecha' za granic"
i poszuka' tam pracy”), natomiast skala Planu Dzia ania
z sze%ciu pozycji (np. „Wiem ju&, jakie dokumenty s# mi
potrzebne, aby podj#' prac" za granic#”), którym osoba
badana przypisuje ocen" od 1 do 7. Mo&liwe do uzyska-
nia wyniki wahaj# si" od 3 do 21 dla skali intencji oraz od
6 do 42 dla skali planu. Obie skale wykazuj# jednoczyn-
nikow# struktur".

232

MARIOLA $AGUNA

Wspó czynniki rzetelno%ci - Cronbacha dla wszystkich

opisanych metod uzyskane w badanej próbie zosta y po-
dane w Tabeli 1. S# one wysokie z wyj#tkiem skali oceny
szans powodzenia w realizacji celu, która osi#gn" a po-
ziom akceptowalny, cho' niski (- = 0,65) (DeVellis, 1991
za: Bryant, King i Smart, 2007).

W analizie wyników bada! wykorzystana zosta a hie-

rarchiczna analiza %cie&ek (Kline, 2005; por. Gaul i Ma-
chowski,  1987)  z  zastosowaniem  programu  Amos  7.0
(Arbuckle,  2006). Analizy  wykonane  zosta y  na  danych
surowych,  czyli  wynikach  w  poszczególnych  skalach.
Poniewa&  dane  nie  spe nia y  za o&enia  o  wielowymia-
rowej  normalno%ci  rozk adu,  zastosowano  estymacj"
ADF (Asymptotically Distribution-Free). W wyj%ciowym
modelu  pe nym  (just-identiÞed)  uwzgl"dnione  zosta y
wszystkie  badane  przekonania:  samoocena,  uogólniona
skuteczno%', przekonanie o skuteczno%ci w karierze mi"-
dzynarodowej, nadzieja na sukces oraz optymizm, a tak-
&e  wszystkie  etapy  realizacji  celu:  ocena  warto%ci  celu
i oczekiwa! co do jego osi#gni"cia, intencja podj"cia pra-
cy za granic# i plan dzia ania w tej dziedzinie. Testowane
by y  hipotetyczne  modele,  w  których  przekonania  o  so-
bie  maj#  wp yw  na  poszczególne  etapy  procesu  realiza-
cji celu, a jednocze%nie wcze%niejsze etapy procesu maj#
wp yw na etapy kolejne (ocena celu ma wp yw na inten-
cj" oraz na planowanie dzia a!, intencja tak&e wp ywa na
planowanie).

Wychodz#c od modelu pe nego (df = 0), wykorzystuj#c

hierarchiczn# analiz" %cie&ek, testowano modele zagnie&-
d&one,  w  których  by y  usuwane  kolejne  %cie&ki  (Kline,
2005), tak aby doj%' do modelu uproszczonego (parsimo-
nious model), który by by dobrze dopasowany do danych,
a  wszystkie  jego  %cie&ki  by yby  istotne  statystycznie  na
poziomie  co  najmniej  p  <  0,05  (model  trimming).  Je%li
jaka%  zmienna  przestawa a  mie'  istotny  wp yw  na  inne
zmienne  w  modelu  (warto%ci  wspó czynników  wszyst-
kich  jej  %cie&ek  nie  osi#gn" y  przyj"tego  poziomu  istot-
no%ci),  j#  tak&e  usuwano  z  modelu.  Brak  danej  %cie&ki
w  modelu  uproszczonym  oznacza  odrzucenie  hipotezy
o istnieniu istotnej statystycznie zale&no%ci mi"dzy dan#
par# zmiennych.

Jako miary dopasowania modeli przyj"te zosta y staty-

styki chi

, chi

/df , RMSEA i GFI (Kline, 2005). Nieistotne

statystycznie (p > 0,05) warto%ci chi

mog# wskazywa'

na to, &e proponowany model jest dobrze dopasowany do
danych. Warto%' miary chi

/df mniejsza ni& 2 wskazuje na

dobre dopasowanie do danych (Bohlen, 1989; za: Kline,
2005). Z kolei warto%ci RMSEA (Root Mean Square Error
of Approximation) mniejsze od 0,05 wskazuj# na dobre
dopasowanie modelu (Arbuckle 2006; Brown i Cudeck,
1993). Dla miary GFI (Goodness of Fit Index) warto%ci

wy&sze od 0,90 pozwalaj# uzna' model za dobrze dopa-
sowany do danych (Arbuckle 2006; Kline, 2005).

Wyniki bada#

.redni poziom zarówno intencji podj"cia pracy za gra-

nic#, jak i planów w tej dziedzinie jest w badanej próbie
stosunkowo niski (Tabela 1). Obydwa wyniki mieszcz#
si" znacznie poni&ej arytmetycznego %rodka skali, co
wskazuje na stosunkowo niewielkie zainteresowanie tego
rodzaju %cie&k# kariery zawodowej w%ród badanych stu-
dentów.

Korelacje parami dla wszystkich zmiennych uj"tych

w badaniu s# dodatnie (Tabela 1). Samoocena oraz opty-
mizm nie s# istotnie powi#zane z &adnym z etapów pro-
cesu  realizacji  celu,  cho'  warto%'  korelacji  samooceny
i oceny szans podj"cia pracy za granic# zbli&a si" do po-
ziomu istotno%ci (p = 0,056). Pozosta e badane przekona-
nia koreluj# nieco wy&ej z ocen# szans powodzenia w po-
szukiwaniu  pracy  za  granic#  ni&  z  ocen#  warto%ci  tego
celu. Przekonania o sobie nie s# natomiast istotnie powi#-
zane z intencj# podj"cia pracy poza granicami kraju, cho'
wykazuj# istotnie statystycznie, ale niezbyt wysokie po-
wi#zania z planowaniem dzia a! w tej dziedzinie. Sposób
oceny celu, jego warto%ci i szans powodzenia w realizacji
koreluje  istotnie  z  intencj#  oraz  planowaniem.  Te  dwie
ostatnie zmienne s# tak&e silnie powi#zane ze sob#.

W analizie równa! strukturalnych wykorzystane zo-

sta y  niewykazuj#ce  &adnych  braków  dane  190  osób.
Wykorzystuj#c  hierarchiczn#  analiz"  %cie&ek,  testowano
kolejne  modele  zagnie&d&one  powsta e  przez  usuwanie
%cie&ek z modelu pe nego (just-identiÞed), czyli zawiera-
j#cego wszystkie uwzgl"dnione w badaniu zmienne oraz
wszystkie %cie&ki  #cz#ce przekonania z kolejnymi etapa-
mi procesu realizacji celu, a tak&e %cie&ki od oceny celu
do intencji i planowania oraz od intencji do planowania
dzia a!.

Przyj"ty model C – najprostszy model (parsimonious

model) uwzgl"dniaj#cy jedynie istotne statystycznie rela-
cje mi"dzy zmiennymi (wszystkie %cie&ki istotne na po-
ziomie co najmniej p < 0,05), jest dobrze dopasowany do
danych (Tabela 2). Jest on istotnie lepiej dopasowany ni&
alternatywne modele zagnie&d&one – zarówno lepiej ni&
model A z pomini"ciem wszystkich %cie&ek prowadz#-
cych od przekona! do oceny celu (ró&nica chi

= 26,682;

df = 1; p < 0,001), jak i lepiej dopasowany w porówna-
niu z modelem B, w którym pomini"to wszystkie %cie&ki
prowadz#ce od przekona! do intencji wyjazdu i planowa-
nia dzia a! w tej dziedzinie (ró&nica chi

= 4,981; df = 1;

p < 0,05). Ten ostatni model wykazuje wprawdzie dobre
dopasowanie do danych, jednak wiele jego %cie&ek nie jest
istotnych statystycznie, co sugeruje mo&liwo%' uprosz-

ROLA PRZEKONA( O SOBIE W PLANOWANIU PODJ)CIA PRACY ZA GRANIC*

233

abela 1.

(

)

Zmienne

Samoocena

30,73

4,76

0,85

***

Uogólniona skuteczno

29,69

4,42

0,45

***

0,88

***

Skuteczno

w karierze

"dzynarodowej

33,99

10,22

0,36

***

0,49

***

0,92

***

Nadzieja

47,04

9,24

0,55

***

0,73

***

0,55

***

0,90

***

Optymizm

16,47

4,47

0,52

***

0,50

***

0,39

***

0,51

***

0,80

arto

wyjazdu

17,13

8,13

0,07

***

0,17

0,12

***

0,25

***

0,05

0,90

***

Szanse wyjazdu

15,81

6,98

0,14

***

0,22

0,27

***

0,12

0,89

***

0,65

***

Intencja wyjazdu

8,26

3,70

0,00

***

0,10

***

0,13

***

0,10

***

0,04

0,43

***

0,51

***

0,98

***

Plan wyjazdu

14,85

7,23

0,06

***

0,16

0,21

0,17

0,01

0,45

***

0,53

***

0,78

***

0,92

***

< 0,001;

< 0,01;

< 0,05 (dwustronnie)

Na przek

#tnej (zaznaczone kursyw

#) podane zosta

y warto

%ci wspó

czynnika rzetelno

%ci

Cronbacha.

abela 2.

)

estowane modele

Miary dopasowania modeli

chi

/df

RMSEA

GFI

Model

33,419

0,001

3,342

0,1

0,967

Model B

1,718

0,304

1,172

0,030

0,989

Model C

6,737

0,664

0,749

0,001

0,992

GFI

– Goodnes o Fit Index;

RMSEA

– Root Mean Square Error of

Approximation.

234

MARIOLA $AGUNA

czenia  modelu.  Przekonania  o  sobie  maj#  wi"c  istotne
znaczenie dla oceny celu – pomini"cie powi#za! mi"dzy
tymi  zmiennymi  skutkuje  z ym  dopasowaniem  modelu.
Jednocze%nie jest mo&liwe pomini"cie bezpo%rednich re-
lacji pomi"dzy przekonaniami a intencj# i planowaniem
wyjazdu – przekonania o sobie mog# wi"c oddzia ywa'
za po%rednictwem oceny celu. Model taki jest dobrze do-
pasowany  do  danych,  cho'  jednocze%nie  istotnie  gorzej
ni& przyj"ty model uproszczony powsta y w wyniku usu-
wania %cie&ek nieistotnych statystycznie.

Spo%ród pi"ciu badanych przekona!, w ostatecznym

modelu uproszczonym znalaz y si" tylko trzy (Rysunek 1).
Ani uogólniona skuteczno%', ani te& optymizm nie okaza-
y si" istotnie powi#zane z procesem poszukiwania pracy
za granic#. Model ten pozwala w 26% wyja%ni' intencj"
podj"cia pracy za granic# oraz a& w 68% planowanie
zwi#zanych z tym dzia a!.

Mimo &e badania mia y charakter korelacyjny, analiza

%cie&ek  pozwala  na  testowanie  hipotez  o  zale&no%ciach
przyczynowo-skutkowych (Kline, 2005; por. Gaul i Ma-
chowski,  1987).  Dlatego,  zachowuj#c  ostro&no%'  zwi#-
zan# z formu owaniem tego rodzaju wniosków, opisuj#c
przyj"ty  model  mo&na  jednak  powiedzie',  &e  uwzgl"d-
nione  w  nim  przekonania  oddzia uj#  przede  wszystkim
na ocen" szans znalezienia pracy poza krajem, co z kolei
ma  bezpo%redni  wp yw  zarówno  na  intencj",  jak  i  plan
dzia ania  (warto%ci  standaryzowanych  wspó czynników
%cie&ek dla efektów bezpo%rednich mo&na odczyta' z Ry-
sunku 1). Przekonanie o skuteczno%ci w karierze mi"dzy-

narodowej  oraz  samoocena  podwy&szaj#  subiektywn#
ocen"  szans  na  zrealizowanie  celu,  jakim  jest  znalezie-
nie pracy za granic#. Natomiast wzrost poziomu nadziei
obni&a nieznacznie ocen" tych szans, cho' jednocze%nie
podnosi  ocen"  warto%ci  celu.  W  efekcie  po%rednio  pod-
wy&sza  nieco  poziom  intencji  wyjazdu  (efekt  ca kowity
0,06)  oraz  planowania  zwi#zanych  z  tym  dzia a!  (efekt
ca kowity 0,06).

Wp yw wszystkich trzech uwzgl"dnionych w modelu

przekona!  oraz  oceny  warto%ci  celu  na  intencj"  i  pla-
nowanie  dzia a!  dokonuje  si"  za  po%rednictwem  oce-
ny  szans  powodzenia  w  poszukiwaniu  pracy  za  granic#
(Rysunek  1).  Wzrost  przekonania,  &e  istniej#  szanse  na
zrealizowanie tego celu o jedno odchylenie standardowe
podnosi intencj" migracji zarobkowej o 0,51 odchylenia
standardowego.  Oczekiwanie  co  do  mo&liwo%ci  zreali-
zowania celu wraz z przekonaniem o skuteczno%ci w ka-
rierze  mi"dzynarodowej,  a  przede  wszystkim  z  intencj#
dzia ania (efekt bezpo%redni 0,71), przyczynia si" do for-
mu owania planów w tej dziedzinie. Warto zwróci' tak&e
uwag" na bardzo silne powi#zanie mi"dzy ocen# warto%ci
celu  a  ocen#  szans  powodzenia  w  jego  realizacji  (efekt
bezpo%redni 0,89).

Dyskusja wyników

Wbrew oczekiwaniom wynikaj#cym z analizy sonda-

&y (np. Praca Polaków za granic!, 2007) badana grupa
studentów wykazuje do%' niski poziom intencji oraz pla-
nów podj"cia pracy za granic#. Jedn# z przyczyn niskiego

Rysunek 1.
Model zale&no%ci mi"dzy przekonaniami o sobie a procesem poszukiwania pracy za granic# przez studentów ostatnich lat
studiów (Model C, wspó czynniki standaryzowane) (N = 190)

ROLA PRZEKONA( O SOBIE W PLANOWANIU PODJ)CIA PRACY ZA GRANIC*

235

poziomu intencji wyjazdu do pracy za granic" mo&e by'
zmiana tendencji na rynku pracy w Polsce w 2007 roku,
nieznaczny  spadek  poziomu  bezrobocia  w  porównaniu
z rokiem poprzednim (Stopa bezrobocia w latach 1990–
–2009,  2009).  Poprawi o  to  sytuacj"  osób  wchodz#cych
na rynek pracy. Jednocze%nie kryzys %wiatowej ekonomii
móg  odbi' si" na sytuacji imigrantów, którzy podczas re-
cesji mog# by' postrzegani jako rywale w walce o miej-
sca pracy. Decyzja o wyje+dzie jawi si" wi"c raczej jako
konieczno%' ni& preferowany wybór.

Celem bada! by o poszukiwanie odpowiedzi na pytanie

o rol" przekona! na w asny temat w procesie poszukiwa-
nia  pracy  za  granic#.  Wyniki  pokaza y,  &e  przekonania
te maj# istotny zwi#zek przede wszystkim z ocen# szans
powodzenia  w  realizacji  tego  celu.  Bardziej  po%rednio,
przez  ocen"  celu,  ni&  bezpo%rednio  przyczyniaj#  si"  do
sformu owania  intencji  podj"cia  pracy  za  granic#  oraz
planowania dzia a! w tej dziedzinie. Okazuje si", &e naj-
wi"ksz# rol" odgrywa przekonanie o skuteczno%ci w re-
alizacji kariery mi"dzynarodowej. Sprzyja ono nie tylko
wy&szym oczekiwaniom, &e uda si" znale+' prac" za gra-
nic#, ale przek ada si" tak&e na planowanie dzia a! w tym
kierunku. Z innych bada! wiemy, &e osoby, które dok ad-
nie planuj#, jak b"dzie przebiega' realizacja celu, znacz-
nie cz"%ciej go osi#gaj#  (Gollwitzer, 1999). Przekonanie
to  mo&e  wi"c  sprzyja'  faktycznemu  podejmowaniu  ka-
riery zawodowej poza krajem, podobnie jak przekonanie
o skuteczno%ci w poszukiwaniu pracy sprzyja jej faktycz-
nemu poszukiwaniu (Zikic i Saks, 2009). Jednym z wa&-
nych  +róde   kszta towania  przekonania  o  skuteczno%ci,
w  jakiej%  dziedzinie  s#  uprzednie  do%wiadczenia  oraz
uczenie  si"  na  podstawie  obserwacji  dzia ania  innych
osób  (Bandura,  1986).  Dlatego  mo&na  przypuszcza',  &e
zwi"kszone  mo&liwo%ci  podj"cia  cho'by  czasowej  pra-
cy za granic#, a tak&e cz"stsze kontakty z osobami, które
wybra y tak# drog" rozwoju zawodowego, b"d# sprzyja y
podwy&szaniu przekonania o w asnej skuteczno%ci w ka-
rierze  mi"dzynarodowej,  a  co  za  tym  idzie  planowaniu
dzia a! prowadz#cych do migracji.

Uogólnione przekonanie o w asnej skuteczno%ci, cho'

istotnie  skorelowane  ze  zmiennymi  ujmuj#cymi  proces
realizacji celu, po uwzgl"dnieniu w modelu innych prze-
kona!  nie  odgrywa o  znacz#cej  roli.  Tak  wi"c  zgodnie
z sugestiami Bandury (1986), to raczej przekonanie o sku-
teczno%ci w konkretnej dziedzinie odgrywa wi"ksz# rol",
ni&  uogólnione  poczucie  radzenia  sobie  z  ró&nymi  wy-
zwaniami – w ka&dym razie w pocz#tkowej fazie procesu
realizacji celu, poprzedzaj#cej zainicjowanie dzia ania.

Ogólna samoocena nie wykazywa a wprawdzie istot-

nych zwi#zków ze zmiennymi odnosz#cymi si" do pro-
cesu realizacji celu w analizie prostych korelacji parami,

okaza o si" jednak, &e ma znaczenie po uwzgl"dnieniu in-
nych przekona! w modelu. Osoby prze%wiadczone o w a-
snej warto%ci dostrzegaj# wi"ksze szanse na znalezienie
pracy za granic#. By' mo&e znajduje tu odzwierciedlenie
tendencja do przeceniania w asnych mo&liwo%ci i wspar-
cia otoczenia dla w asnych planów, charakterystyczna
dla osób o wysokiej samoocenie (Baumeister, Campbell,
Krueger i Vohs, 2003).

Okaza o si" tak&e, &e nadzieja, mimo istotnych pozy-

tywnych  korelacji  z  obydwoma  wymiarami  oceny  celu,
po uwzgl"dnieniu w modelu wp ywu innych zmiennych,
przyczyniaj#c  si"  do  podwy&szenia  oceny  warto%ci  za-
trudnienia  za  granic#,  obni&a  jednocze%nie  ocen"  szans
na zrealizowanie tego celu. By' mo&e nale&a oby szuka'
wyja%nienia  tego  wyniku  w  preferencjach  studentów  co
do przysz ego zatrudnienia – wi"kszo%' z nich chcia aby
zosta'  w  Polsce,  cho'  nie  wyklucza  podj"cia  pracy  za
granic# (Szczebiot-Knoblauch i Kisiel, 2007). By' mo&e
wi"c osoby o wy&szym poziomie nadziei na osi#gni"cie
sukcesu  w  realizacji  celów  dostrzegaj#  wi"cej  szans  na
znalezienie pracy w kraju, co mo&e stanowi' ich g ówny
cel, ani&eli szans na realizacj" celu alternatywnego, jakim
mo&e by' emigracja zarobkowa.

Zupe nie nieistotna natomiast okaza a si" rola opty-

mizmu.  Oczekiwanie  pozytywnych  zdarze!  w  przysz o-
%ci nie przek ada si" wi"c ani na inicjowanie, ani te& na
powstrzymywanie  si"  od  dzia a!  celowych  zwi#zanych
z poszukiwaniem pracy w innym kraju. Optymizm okaza
si" nie odgrywa' wi"kszej roli w planowaniu migracji za-
robkowej przez studentów. Spo%ród badanych przekona!
jedynie optymizm mo&e odnosi' si" nie tylko do Ja – mo&-
na  oczekiwa',  &e  sprawy  potocz#  si"  pomy%lnie  nieko-
niecznie za spraw# w asnego dzia ania, lecz tak&e dzi"ki
pomocy innych ludzi, sprzyjaj#cych okoliczno%ci lub si
wy&szych (por. Carver i Scheier, 2002). Wynik ten wska-
zuje na to, &e dla dzia a! zwi#zanych z migracj# wi"ksze
znaczenie  maj#  przekonania,  które  bardziej  odnosz#  si"
do Ja, zak adaj# wi"ksz# rol" osobistego sprawstwa.

Podsumowuj#c, do wyznaczników otwierania si" stu-

dentów na karier" mi"dzynarodow# (Ba!ka, 2005a) mo&-
na zaliczy' takie przekonania o sobie, jak przekonanie
o w asnej skuteczno%ci w podejmowaniu pracy poza kra-
jem, samoocen" i nadziej" na sukces, natomiast nie opty-
mizm.

Jak przewidywa przyj"ty model teoretyczny przebiegu

procesu realizacji celu, istnieje silny zwi#zek intencji ce-
lowej i intencji implementacyjnej – maj#c intencj" wyjaz-
du z kraju, osoby podejmuj# kolejne kroki, formu uj# plan
dzia ania. Wyniki te potwierdzaj# koncepcj" teoretyczn#
Gollwitzera (1999): plan dzia ania jest %ci%le zale&ny od
intencji celowej. Bez zdeÞniowania i u%wiadomienia pra-

236

MARIOLA $AGUNA

gnie! nie mo&e doj%' do planowania, a nast"pnie realizacji
celu. Nie nale&y jednak zapomina', &e nawet silne powi#-
zanie intencji i planowania nie oznacza ich równie silnego
prze o&enia na realne podejmowanie dzia a!. Metaanalizy
wyników dotychczasowych bada! wskazuj# na to, &e in-
tencja pozwala wyja%ni' oko o 27% wariancji w zakresie
zachowania (Armitage i Conner, 2001), natomiast sformu-
owanie planów dzia ania wi#&e si" na poziomie r = 0,33
z faktycznym podj"ciem zachowania (Sheeran, 2002, za:
Webb  i  Sheeran,  2005).  Jednocze%nie  zarówno  intencja,
jak  i  planowanie  dzia a!  zwi#zanych  z  podj"ciem  pracy
za granic# zwi#zane s# przede wszystkim  z  ocen# szans
na  jej  znalezienie.  Spo%ród  dwu  komponentów  modelu
oczekiwanie – warto%'  (Rotter,  1954),  to  w a%nie  oczeki-
wania co do wyniku okaza y si" mie' bezpo%rednie prze-
o&enie na dalsze etapy procesu realizacji celu.

Zalet# przedstawionych bada! jest fakt przeprowadze-

nia ich na grupie osób, które w a%nie wchodz# na rynek
pracy, s# na etapie podejmowania realnych decyzji o dal-
szym kierunku kariery zawodowej. Dzi"ki temu badania
te  s#  wolne  od  b "du,  jakim  obci#&one  s#  porównania
osób,  które  podj" y  prac"  za  granic#,  z  tymi,  które  tego
nie zrobi y. Trudno wtedy oceni' na ile uchwycone ró&ni-
ce stanowi# przyczyn", a na ile konsekwencj" podj"tych
dzia a!.  Taki  dobór  próby  stanowi  jednak  tak&e  ograni-
czenie dla mo&liwo%ci uogólniania uzyskanych wyników
–  mówi#  one  o  zale&no%ciach  odnosz#cych  si"  do  osób
m odych, studentów. Ograniczenie to powoduje, i& trud-
no jest uogólnia' wyniki bada! na inne grupy spo eczne,
poniewa& nie by y dotychczas replikowane na innej pró-
bie. Inne ograniczenie wi#&e si" z du&# dynamik# zjawi-
ska migracji zarobkowych, jego zale&no%ci# od kontekstu
spo eczno-gospodarczego. Ka&e to ostro&nie podchodzi'
do wyników uzyskanych w konkretnym momencie: trak-
towa'  je  nie  jako  ostateczne  rozstrzygni"cia,  lecz  jako
punkt wyj%cia dla dalszych analiz, które pozwol# na we-
ryÞkacj"  uzyskanego  modelu  w  innych  warunkach  ma-
krosystemowych.

Badania te koncentruj# si" na czynnikach, które mog#

prowadzi' do zainicjowania procesu realizacji celu, inten-
cji i planowania podj"cia dzia ania. Nie analizuj# dalszych
etapów  procesu,  podtrzymywania  zachowania,  ró&nych
form  zaniechania  dzia ania,  rezygnacji  czy  osi#gni"cia
celu  (por.  Maruszewski,  Doli!ski,  $ukaszewski  i  Mar-
sza -Wi%niewska,  2008;  Schwarzer,  2008).  Wskazuj#c
mo&liwe  obszary  dalszych  bada!,  warto  zwróci'  uwag"
na wyd u&enie ich perspektywy czasowej, po to, by prze-
analizowa' rzeczywisty wp yw poziomu zmiennych oso-
bowo%ciowych nie tylko na intencj" czy te& planowanie
dzia a!, ale na realizacj" celu – faktyczne podj"cie pracy
w innym kraju.

LITERATURA CYTOWANA

Ajzen, I. (1988). Attitudes, personality, and behavior. Home-

wood, IL: Dorsey Press.

Ajzen, I. (1991). Theory of planned behavior. Organizational

Behavior and Human Decision Processes, 50, 179–211.

Ajzen, I., Fishbein, M. (2000). Attitudes and the attitude-

behavior relation: Reasoned and automatic processes. W:
W. Stroebe, M. Hewstone (red.), European review of social
psychology (t. 11, s. 1–33). Chichester: John Wiley & Sons.

Arbuckle, J. L. (2006). Amos 7.0 users’ guide. Chicago, IL:

Amos Development Corporation.

Armitage, C. J., Conner, M. (2001). EfÞcacy of the theory of

planed behaviour: A meta-analytic review. British Journal of
Social Psychology, 40, 471–500.

Ba!ka, A. (2005a). Otwarto#$ na karier% mi%dzynarodow!.

Podstawy teoretyczne oraz struktura czynnikowa Skali Ot -
warto#ci na Karier% Mi%dzynarodow!. Pozna!, Warszawa:
PRINT-B, Instytut Rozwoju Kariery.

Ba!ka, A. (2005b). Poczucie samoskuteczno#ci. Konstrukcja

i struktura czynnikowa Skali Poczucia Samoskuteczno#ci
w Karierze Mi%dzynarodowej. Pozna!, Warszawa: PRINT-B.

Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action:

A social cognitive theory. Englewood Cliffs, New York:
Prentice Hall.

Bandura, A., Locke, E. A. (2003). Negative self-efÞcacy and

goal effects revisited. Journal of Applied Psychology, 88,
87–99.

Baumeister, R. F., Campbell, J. D., Krueger J. I., Vohs, K. D.

(2003). Does high self-esteem cause better performance,
interpersonal success, happiness, or healthier lifestyles?
Psychological Science in the Public Interest, 4, 1–44.

Bera, R. (2008). Aksjologiczny sens pracy a poczucie jako#ci

ycia m odych emigrantów polskich. Lublin: Wydawnictwo

Uniwersytetu Marii Curie-Sk odowskiej.

Boneva, B. S., Frieze, I. H. (2001). Toward a concept of a

migrant personality. Journal of Social Issues, 57, 477–492.

Brown, D., Cober, R., Kane, K., Levy, P., Shalhoop, J. (2006).

Proactive personality and the successful job search: A Þeld
investigation with college graduates. Journal of Applied
Psychology, 91, 717–726.

Brown, W. M., Cudeck, R. (1993). Alternative ways of assessing

model Þt. W: K. A. Bolen, J. S. Long (red.), Testing structural
equation models (s. 136–162). Newbury Park, CA: Sage.

Bryant, F. B., Cvengros, J. A. (2004). Distinguishing hope and

optimism: Two sides of a coin, or two separate coins? Journal
of Social and Clinical Psychology, 23, 273–302.

Bryant, F. B., King, S. P., Smart, C. M. (2007). Multivariate

statistical  strategies  for  construct  validation  in  positive
psychology.  W:  A.  D.  Ong,  M.  H.  M.  van  Dulmen  (red.),
Oxford  handbook  of  methods  in  positive  psychology  (s.  61–
–82). New York: Oxford University Press.

Carver, Ch. S., Scheier, M. F. (2002). The hopeful optimist.

Psychological Inquiry, 13, 288–290.

Czapi!ski, J. (1985). Warto#ciowanie – zjawisko inklinacji pozy-

tywnej (o naturze optymizmu). Wroc aw: Zak ad Narodowy
im. Ossoli!skich.

ROLA PRZEKONA( O SOBIE W PLANOWANIU PODJ)CIA PRACY ZA GRANIC*

237

Dzwonkowska, I., Lachowicz-Tabaczek, K., $aguna, M. (2008).

Samoocena i jej pomiar. Skala samooceny SES M. Rosenberga.
Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych.

Gaul, M., Machowski, A. (1987). Elementy analizy %cie&ek. W:

J. Brzezi!ski (red.), Wielozmiennowe modele statystyczne w
badaniach psychologicznych (s. 82–112). Warszawa: PWN.

Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong

effects of simple plans. American Psychologist, 54, 493–503.

Gollwitzer, P. M., Heckhausen, H., Steller, B. (1990).

Deliberative vs. implemental mind-sets: Cognitive tuning
toward congruous thoughts and information. Journal of
Personality and Social Psychology, 59, 1119–1127.

GUS (2008). Materia y na konferencj% prasow! w dniu

30 stycznia 2008. Strona internetowa: http://www.stat.gov.pl/
cps/rde/xbcr/gus/PUBL_Sytuacja_demograÞczna_2007.pdf

Heckhausen, H., Gollwitzer, P. M. (1987). Thought contents and

cognitive functioning in motivational versus volitional states
of mind. Motivation and Emotion, 11, 101–120.

Iglicka, K. (2009). Powroty Polaków w okresie kryzysu gos-

podarczego. W p%tli pu apki migracyjnej. Raport z bada'.
Warszawa: Centrum Stosunków Mi"dzynarodowych. Strona
internetowa: http://www.csm.org.pl/images/rte/File/CSM_Ra -
porty_i_Analizy_09%20kiglickao.pdf

Jarosz, M., Wiechetek, M., Pawlikowski, J. (2008). Podmiotowe

i #rodowiskowe wyznaczniki gotowo#ci do migracji – badania
studentów medycyny. Poster prezentowany na konferencji
„Migracje po wej%ciu Polski do Unii Europejskiej: Per-
spektywa psychologiczna i socjologiczna”, Warszawa, 29–30
maja.

Jerusalem, M., Schwarzer, R. (1992). Self-efÞcacy as a resource

factor in stress appraisal processes. W: R. Schwarzer (red.),
Self-efÞcacy. Thought control of action (s. 195–213). Wa -
shington: Hemisphere Publishing Corp.

Juczy!ski, Z. (2001). Narz%dzia pomiaru w promocji i psycholo-

gii zdrowia. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych
PTP.

Kline, R. B. (2005). Principles and practice of Structural

Equation Modeling. New York, London: The Guilford Press.

Locke, E. A. (2001). Self-set goals and self-efÞcacy as mediators

of incentives and personality. W: M. Erez, U. Kleinbeck,
H. Thierry (red.), Work motivation in the context of a glo balizing
economy (s. 13–26). London: Lawrence Erlbaum Ass.

Luszczynska, A., Scholz, U., Schwarzer, R. (2005). The general

self-efÞcacy scale: Multicultural validation studies. The
Journal of Psychology, 139, 439–457.

$aguna, M., Kiwerska, M., Marczak-Czajka, A., Wojnowska-

-Flis, N. (2007). Skale intencji podj%cia pracy za granic!.
Maszynopis niepublikowany, SWPS, Warszawa.

$aguna, M., Lachowicz-Tabaczek, K., Dzwonkowska, I. (2007).

Skala samooceny SES Morrisa Rosenberga – polska adaptacja
metody. Psychologia Spo eczna, 2, 164–176.

$aguna, M., Trzebi!ski, J., Zi"ba, M. (2005). Kwestionariusz

Nadziei na Sukces. Warszawa: Pracownia Testów Psycho-
logicznych PTP.

Magaletta, P. R., Oliver, J. M. (1999). The hope construct,

will, and ways: The relations with self-efÞcacy, optimism,

and general well-being. Journal of Clinical Psychology, 55,
539–551.

Major, D. A., Turner, J. E., Fletcher, T. D. (2006). Linking

proactive personality and the Big Five to motivation to learn
and development activity. Journal of Applied Psychology, 91,
927–935.

Maruszewski, T., Doli!ski, D., $ukaszewski, W., Marsza -

-Wi%niewska, M. (2008). Emocje i motywacje. W: J. Strelau,
D. Doli!ski (red.), Psychologia (t. 1, s. 511–649). Gda!sk:
Gda!skie Wydawnictwo Psychologiczne.

Mischel, W. (2004). Toward an integrative science of the person.

Annual Review of Psychology, 55, 1–22.

Mischel, W., Shoda, Y. (1995). A cognitive-affective system

theory of personality: Reconceptualizing situations, dispo-
sitions, dynamics, and invariance in personality structure.
Psychological Review, 102, 246–268.

Ole%, P. K., Drat-Ruszczak, K. (2008). Osobowo%'. W: J. Strelau,

D. Doli!ski (red.), Psychologia (t. 1, s. 651–764). Gda!sk:
Gda!skie Wydawnictwo Psychologiczne.

Plany studentów po studiach (2007). Strona internetowa: http://

www.studentnews.pl/serwis.php?s=1937pok=5674

Praca Polaków za granic! (2007). Komunikat z bada! Centrum

Badania Opinii Spo ecznej. Warszawa: CBOS.

Reykowski, J. (1986). Motywacja, postawy prospo eczne a oso-

bowo#$. Warszawa: PWN.

Rotter, J. B. (1954). Social learning and clinical psychology.

New York: Prentice Hall.

Rosenberg, M. (1989). Society and adolescent self-image. Re -

vised edition. Middletown, CT: Wesleyan University Press.

Ro&nowski, B., Markowski, K., $obocki, J., Konefa , K. (2007).

Postawy i zachowania uczestników lokalnego rynku pracy.
Lublin: Instytut Rynku Pracy – Fundacja Nowy Staw.

Scheier, M. F., Carver, Ch. S. (1985). Optimism, coping, and

health: Generalized outcome expectancies. Health Psycho-
logy, 4, 219–247.

Scheier, M. F., Carver, Ch. S., Bridges, M. W. (1994). Dis-

tinguishing  optimism  from  neuroticism  (and  trait  anxiety,
self-mastery,  and  self-esteem):  A  reevaluation  of  the  Life
Orientation Test.  Journal  of  Personality  and  Social  Psycho-
logy, 67, 1063–1078.

Scholz, U., Gutiérrez-Doña, B., Sud, S., Schwarzer, R. (2002).

Is general self-efÞcacy a universal construct? Psychometric
Þndings from 25 countries. European Journal of Psychological
Assessment, 18, 242–251.

Schwarzer, R. (2008). Modeling health behavior change: How

to predict and modify the adoption and maintenance of health
behaviors. Applied Psychology: An International Review, 57,
1–29.

Shrauger, J. S., Sorman, P. B. (1977). Self-evaluations, initial

success and failure, and improvement as determinants of
persistence. Journal of Consulting and Clinical Psychology,
45, 784–795.

Snyder, C. R. (1993). Hope for the journey. W: A. P. Turnbull,

J. M. Patterson, S. K. Behr, D. L. Murphy, J. G. Marquis,
M. J. Blue-Banning (red.), Cognitive coping, families, and
disability (s. 271–286). Baltimore: Paul H. Brooks.

238

MARIOLA $AGUNA

Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind.

Psychological Inquiry, 13, 249–275.

Snyder, C. R., Harris, Ch., Anderson, J. R., Holleran, S. A., Ir -

ving, L. M., Sigmon, S. T., Yoshinobu, L., Gibb, J., Langelle,
Ch., Harney, P. (1991). The will and ways: Development
and validation of an individual-difference measure of hope.
Journal of Personality and Social Psychology, 60, 570–585.

Stopa bezrobocia w latach 1990-2009 (2009). Strona interneto-

wa: http://www.stat.gov.pl/gus/45_677_PLK_HTML.htm

Szczebiot-Knoblauch, L., Kisiel, R. (2007). Sk onno#$ do

emigracji zarobkowej studentów Uniwersytetu Warmi'sko-
-Mazurskiego. Olsztyn: Uniwersytet Warmi!sko-Mazurski
w Olsztynie. Katedra UNESCO.

Tharenou, P. (2003). The initial development of receptivity to

working abroad: Self-initiated international work opportunities
in young graduate employees. Journal of Occupational and
Organizational Psychology, 76, 489–515.

Van der Zee, K., Van Oudenhoven, J. (2000). The multicultural

personality questionnaire: A multidimensional instrument of
multicultural effectiveness, European Journal of Personality,
14, 291–309.

Van Hoye, G., Saks, A. M. (2008). Job search as goal-directed

behavior: Objectives and methods. Journal of Vocational Be -
havior, 73, 358–367.

Webb, T. L., Sheeran, P. (2005). Integrating concepts from goal

theories to understand the achievement of personal goals.
European Journal of Social Psychology, 35, 69–96.

Wiechetek, M. (2007). Psychospo eczne korelaty gotowo#ci

do migracji. Referat wyg oszony na IV Zje+dzie Polskiego
Stowarzyszenia Psychologii Spo ecznej, Wroc aw, 21–23
wrze%nia.

Zaleski, Z. (1991). Psychologia zachowa' celowych. Warszawa:

PWN.

Zikic, J., Saks, A. M. (2009). Job search and social cognitive

theory: The role of career-relevant activities. Journal of Vo -
cational Behavior, 74, 117–127.

PRZYPISY

1. Pe na wersja skali jest dost"pna u autorki.

Self-referent beliefs in the process of planning to work abroad

Mariola $aguna

Institute of Psychology, The John Paul II Catholic University of Lublin

Abstract

The study focuses on the role of self-referent beliefs: self-efÞcacy, self-esteem, hope and optimism in the
process of planning to work abroad among students. Seeking work abroad was described as the process of
goal completion and explained with the help of goal theories. Initial phases of this process include evalua-
tion of the goal, formation of intention to work abroad, and formulation of a plan. Data were collected from
196 Polish students, during the last year before graduation. Structural equation modeling showed that self-
efÞcacy, self-esteem and hope play the most important role in the process of seeking work abroad.

Key words: migration, goals, self-esteem, self-efÞcacy, hope, optimism

Z o&ono: 30.06.2009
Z o&ono poprawiony tekst: 25.09.2009
Zaakceptowano do druku: 29.09.2009