Filozoficzne źródła refleksji pedagogicznej według Karola Kotłowskiego. 

Aksjologia jako dział refleksji filozoficznej 

 

Z racji tego, że filozofia jest otwarta na całą rzeczywistośd, zjawisko wychowania i edukacji mieści się 
także w zakresie jej zainteresowao.  

Jak  piszą  Śliwierski  i  Milerski  w  swoim  Leksykonie,  filozofia  wychowania  to  refleksja  filozoficzna 
dotycząca podstaw  rzeczywistości wychowania, uprawiana często w  ramach  pedagogiki ogólnej; jej 
zadaniem  jest  ukazanie  filozoficznych  przesłanek  teorii  i  praktyki  pedagogicznej,  opracowanie 
swoistej  metateorii  edukacji,  zdefiniowanie  miejsca  pedagogiki  pośród  innych  nauk,  a  także 
sformułowanie  fundamentalnej  bazy  pojęciowej  *…+;  filozofia  wychowania  podejmuje  również 
wybrane zagadnienia metodologiczne oraz aksjologiczne i światopoglądowe. 

Karol Kotłowski twierdzi, że pedagogika wywodzi się z filozofii, toteż żaden z jej kierunków nie może 
lekceważyd  tych  korzeni.  One  bowiem  stanowią  ostateczny  punkt  odniesienia  do  eksplikacji  sensu 
wychowania. Naukowiec, usiłujący świadomie wyzwolid się w swych badaniach od wpływów filozofii, 
popada z reguły nieświadomie w zależnośd od innej filozofii. 

Według R. Schulza, w pedagogice ogólnej, interpretowanej jako zaawansowana forma świadomości 
edukacyjnej, jako forma aktywności światopoglądowej pedagogów można wyróżnid trzy podstawowe 
składniki: ontologię wychowania, aksjologię wychowania oraz epistemologię wychowania. 



 

Ontologia wychowania 

Ontologia  –  podstawowy  dział  filozofii  starający  się  badad  strukturę  rzeczywistości  i  zajmujący  się 
problematyką  związaną  z  pojęciami  bytu,  istoty,  istnienia  i  jego  sposobów,  przedmiotu  i  jego 
własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni, konieczności i możliwości. 

Istota ontologii wychowania sprowadzałaby się do  rozpatrywania oraz definiowania, w  kategoriach 
filozoficznych,  natury  zjawisk  edukacyjnych  –  na  tle  i  w  powiązaniu  z  ogólniejszymi  zjawiskami  bio-
socjo-kulturowymi. 

Ontologia wychowania określa zatem istotę ładu edukacyjnego z trzech odmiennych perspektyw: jako 
dziedziny działania, jako obszaru kierowania działaniem oraz jako obiektu poznania.  

W  próbie  „odzyskania”  z  filozofii  wychowania  Kotłowskiego  refleksji  dotyczącej  struktury 
rzeczywistości  wychowania  i  jej  znaczenia  nie  spotykamy  większych  trudności.  Jego  rozważania, 
ustalenia  odnoszące  się  do  rzeczywistości  wychowania,  a  zatem  mogące  wejśd  w  skład  ontologii 
wychowania,  stanowią  znaczną  częśd  jego  dorobku  naukowego. W  tym obszarze  pojawi  się  analiza 
zarówno  aktu  pedagogicznego  i  jego  struktury,  jak  i  ciągu  tych  aktów  składających  się  na 
oddziaływania  pedagogiczne,  ponadto  istota  współdziałania  podmiotu  i  przedmiotu  w  osiąganiu 
pedagogicznych  celów  –  czyli  proces  wychowania.  Rozpatrywane  także  będzie  znaczenie  faktu 
pedagogicznego oraz problem jego złożoności.  



 

Epistemologia wychowania 

Epistemologia  –  dział  filozofii;  nauka  o  poznaniu.  Epistemologia  zajmuje  się  analizą  procesów 
poznawczych, istotą i strukturą poznania, jego źródłami, granicami i uwarunkowaniami. 

Poszukiwanie  podstaw  epistemologicznych  polega  na  określaniu  natury  oraz  definiowaniu 
podstawowych kategorii, poziomów oraz wymiarów pedagogicznego poznania (podmiot, przedmiot, 
proces,  produkt,  funkcje).  Epistemologia  buduje  wizję  poznania  porządku  edukacyjnrgo.  Podążając 

dalej za ustaleniami Schulza możemy stwierdzid, że w ramach epistemologii wychowania winna byd 
prowadzona  dyskusja  na  temat  tożsamości  pedagogicznego  poznania  i  doświadczenia,  pedagogiki 
jako nauki, statusu teorii pedagogicznej, statusu metodologii pedagogicznej.  

W filozofii wychowania Kotłowskiego pojawiają się analizy kwestii epistemologicznych – metodologii 
badao  pedagogicznych  oraz  szczególnie  poznania  prakseologicznej  strony  oddziaływao 
wychowawczych.  

Podejmując się rozważao nad kwestią światopoglądów, wychodzi Kotłowski od ustalenia, wskazania 
ważności  i  wzajemnych  zależności  takich  narzędzi  procesu  poznawczego,  jakimi  są  działanie  i 
refleksja. Konkluzja tych rozważao wydaje się trwałym elementem postawy naukowej tegoż autora, 
twierdzi on, iż powinno się dążyd do wytworzenia i utrwalenia u wszystkich ludzi naukowej postawy 
światopoglądowej, ponieważ tylko ona może w dzisiejszym świecie nadad życiu określony sens.  

Jego wizja poznania porządku pedagogiki, porządku nauk o wychowaniu, streszcza się we fragmencie: 
Nauki  o  wychowaniu  nie  bazują  przecież  na  jakiejś  jednolitej,  zwartej  doktrynie  i  da  się  w  nich 
wyodrębnid wiele nurtów, jak np. pedagogikę personalistyczną, spirytualistyczną, perenialistyczną czy 
pedagogikę  kultury.  Trudno  jest  naukowo  udowodnid,  z  jakich  źródeł  czerpali  swoje  inspiracje 
przedstawiciele  poszczególnychnurtów,  toteż  lepiej  jest  w  badaniach  rekonstrukcyjnych  ich 
genetycznej  bazy  brad  pod  uwagę  nie  tyle  jakąś  wyodrębnioną  szkołę  filozoficzną,  ile  raczej  cały 
filozoficzny dorobek naszej cywilizacji.  



 

Antropologia wychowania 

Antropologia – nauka o człowieku. 

Odwołując  się  do  M.  Schelera,  stwierdzamy,  że  antropologia  filozoficzna  jest  nauką  o  istocie  i 
istotowej  budowie  człowieka;  o  jego  stosunku  do  dziedzin  natury  *…+  jak  też  o  jego  filozoficznym, 
psychicznym  i  duchowym  początku  w  świecie;  o  siłach  i  mocach,  które  nim  poruszają  i  które  on 
uruchamia; o podstawowych kierunkach i prawach jego rozwoju.  

Antropologię wychowania mogą zatem zajmowad wszystkie powyżej wymienione kwestie w aspekcie 
wychowalności człowieka w kierunku osiągnięcia optymalnej dojrzałości, optymalnego rozwoju.  

Kotłowski  nie  pisze  bezpośrednio  o  założeniach  antropologicznych  –  są  one  jednak  u  niego 
wszechobecne.  

Kotłowski mówi: Nie zgadzając się z ogólnymi koncepcjami człowieka współczesnego mieszczaoskiego 
humanizmu i nie akceptując  w  całości systemów  wartości, na jakich one się opierają, socjalistyczna 
filozofia wychowania nie musi jednak odrzucad wszystkich głoszonych przez nie twierdzeo i założeo.  

Kotłowski, wypowiadając się za kształceniem charakteru, czyni go wątkiem aksjologii marksistowskiej. 
Twierdzi on także, że *…+ dzieci rodzą się ze skłonnościami do czynienia zła, ale mogą byd umoralnione 
za pomocą sił transcendentnych; *…+ Stanowisko to zajmowały judaizm i chrześcijaostwo w związku z 
przyjętym mitem o dziedzictwie grzechu pierworodnego. Mimo pesymistycznych założeo przyznawały 
one  wychowaniu  dośd  dużą  rolę  i  rozwinęły  na  przestrzeni  długiej  historii  wiele  koncepcji,  a  nawet 
całych systemów pedagogicznych, które aczkolwiek dziś są już tylko ciekawymi zabytkami.  



 

Aksjologia wychowania 

Aksjologia – (gr. αξιοs - godny, cenny + λογοs - nauka) nauka o wartościach, ogólna teoria wartości, 
która  zajmuje  się  badaniem  istoty  i  typów  wartości  oraz  tym,  co  i  jak  wartościowad;  aksjologię 
zajmują takie pojęcia, jak dobro, piękno i prawda oraz ich miejsce w życiu człowieka. 

Aksjologia  wychowania  to  teoria  przyjmująca  wartośd  jako  zasadniczy  czynnik  w  procesie 
wychowania; z pedagogiką normatywną łączy ją problem ideału wychowania. 

Za  pierwsze  zadanie  aksjologii  można  uznad  zdefiniowanie  wartości  wychowania.  Zdaniem 
Kotłowskiego,  opracowanie  sensownej  definicji  wartości  nie  jest  bynajmniej  rzeczą  łatwą,  inaczej 
będzie  ją  formułował  idealista,  inaczej  materialista  lub  spirytualista,  a  wśród  nich  inaczej  socjolog, 
psycholog, filolog, ekonomista, historyk czy wreszcie pedagog. Aksjologia wychowania będzie zatem 
przyjmowad  odmienne  orientacje,  a  za  każdym  razem  ten  kierunek  wskażą  wartości  naczelne, 
niezależnie  od  tego,  czy  są  uświadomione,  zwerbalizowane  czy  też  nie  ujawnia  się  ich  do  kooca 
samym zainteresowanym.  

Właściwe  rozumienie  pojęcia  „wolnośd”  uznał  Kotłowski  za  klucz  do  rozumienia  współczesnej  mu 
problematyki,  wchodzącej  w  zakres  marksistowskiej  pedagogiki  wartości.  Stwierdza  to  mówiąc,  że 
gdy  wychowujemy,  staramy  się  zawsze  osiągnąd  jakiś  cel,  przedstawiający,  naszym  zdaniem,  jakąś 
wartośc dla społeczeostwa lub jednostki, albo też jednego i drugiego. W tym sensie nie ma pedagogiki 
„bezwartościowej”,  może  ona  ujmowad  dany  cel  błędnie  i  przypisywad  mu  wartości,  których  nie 
posiada,  niemniej  w  założeniach  każdej  z  nich  tkwi  realizowanie  czy  osiąganie  wartości,  bo  inaczej 
żadna działalnośd wychowawcza nie miałaby sensu.  

Zdaniem  Kotłowskiego,  nie  należy  lekceważyd  wartości  przebrzmiałych,  gdyż  swego  czasu  bywały 
osiągnięciem  ludzkości  i  stawały  się  na  kolejnych  etapach  rozwoju  kulturowego  glebą,  na  której 
wyrastały  nowe  ideały,  także  „nasze  współczesne  ideały”.  Kotłowski  mówi:  Optymizm 
teoriopoznawczy  i  moralny  perfekcjonizm,  w  imię  których  i  marksizm  przewartościowuje  zastane 
wartości,  obowiązuje  każdego  wychowawcę,  jeżeli  nie  chce  szerzyd  zamętu  w  niedojrzałych  jeszcze 
umysłach wychowanków i cynizmu w sercach.  

Kotłowski ubolewał nad stanem internalizacji wartości w społeczeostwie, pisał bowiem: wydawałoby 
się,  że  nastąpi  u  nas  jakiś  renesans  wychowania  negatywnego,  jakiś  lesseferyzm  wychowawczy. 
Przyczyn  tego  stanu  rzeczy  jest  wiele,  a  nie  najmniej  ważną  z  nich  jest  utrata  wiary  starszego 
pokolenia w prawo do wychowywania własnych dzieci na dobrach kulturalnych przez siebie dawniej 
akceptowanych,  która  płynie  z  faktu,  że  znaleźliśmy  się  na  zakręcie  historii,  w  epoce 
przewartościowywania wartości, której trwanie wciąż się przedłuża.  

Kotłowskiemu trudno jest odejśd od pedagogiki kultury, gdy np. powiada, że naiwna, wywodząca się z 
russoizmu,  wiara  w  to,  że  dzieci,  jako  istoty  „dobre  z  natury”,  potrafią  bez  żadnej  z  naszej  strony 
ingerencji  stworzyd  doskonalszy  od  obecnego  system  wartości  i  doskonalszą  nową  kulturę,  jest 
czystym  nonsensem.  Aby  tego  dokonad,  trzeba  wpierw  poznad  i  przejąd  starą  kulturę  z  rąk  starszej 
generacji,  następnie  poddad  ją  krytycznej  weryfikacji,  tego  zaś  nie  da  się  uskutecznid  bez  udziału 
wewnętrznej dyscypliny i uciążliwej pracy. Dzieci pozostawione samopas, nie wdrożone do duchowej 
dyscypliny  i  przyzwyczjone  do  ślizgania  się  po  łatwiznach  życiowych,  zdolne  byłyby  po  dorośnięciu 
jedynie  do  wychwytywania  ze  starej  kultury  pewnych  tylko,  najmniej  wartościowych  elementów, 
tworząc  jakąś  żałosną,  a  jednocześnie  tragiczną  parodię  systemu  wartości,  co  oznaczałoby  koniec 
cywilizacji.  

Kotłowski  uważa,  że  mimo  że  wartości  ulegają  różnym  zmianom  na  przestrzeni  historycznej,  to 
świadomośd  tego  faktu  nie  powinna  skłaniad  wychowawcy  do  zajmowania  stanowiska 

aksjologicznego relatywizmu. Obecnośd relatywizmu w  wychowaniu jest według niego ewidentnym 
złem – w tym miejscu pozostawał on wierny pedagogice kultury.  

Odnośnie  do  obecności  systemów  wartości  w  wychowaniu,  Kotłowski  wyraża  przekonanie,  że 
niezależnie od osobistych poglądów, każdy wychowawca musi w swej pracy z młodzieżą uwzględnid 
właściwy dla narodu, wytworzony w ciągu jego historii, powszechnie akceptowany system wartości, 
który decyduje o jego odrębności i wewnętrznej spoistości.  

Oddalając się zupełnie od marksistowskiej filozofii wychowania, Kotłowski wypowiada pogląd: Czy nie 
należy dążyd do tego, aby każdy nasz wychowanek posiadał indywidualny model własnej osobowości 
do realizowania, oparty z jednej strony na jego wrodzonych zarodkach zdolności, z drugiej na owym 
indywidualnym systemie etycznym, będącym odblaskiem ogólnie obowiązującego? 

Analizując  stosunek  ideologii  do  etyki,  Kotłowski  dochodzi  do  optymistycznego  w  swojej  ocenie 
wniosku.  Twierdzi,  że  chociaż  każda  ideologia  jako  baza  wartościowania  akceptuje  jakieś  normy  i 
zwalcza  normy  akceptowane  przez  inne  ideologie,  to  jednak  istnieją  tak  zwane  normy 
elementarne,wspólne dla pewnych kręgów kulturowych, a nawet dla wszystkich ludzi, które trwają w 
przestrzeni historycznej i geograficznej niezależnie od zmieniających się ustrojów, chod zmienia się ich 
geneza i sposób uzasadniania.  

Kotłowski  pisze,  że  w  klasach  starszych,  gdzie  młodzież  głębiej  rozumie  problematykę  moralną, 
wychowawca powinien wpajad cały system etyczny, rozwiązywad nasuwające się dylematy etyczne w 
świetle  ideologii  marksistowskiej  i  wyraźnie  określid  swoje  stanowisko,  właśnie  stanowisko 
ideologiczne. Rodzice są więc obowiązani dla dobra swojego dziecka nie tylko nie stronid od ideologii, 
lecz akceptowad ideologię, którą reprezentuje szkoła.  

Podsumowując, można stwierdzid, że aksjologia wychowania jest najszerszym i głównym obszarem w 
filozofii wychowania Kotłowskiego. Aksjologii właśnie nadał on najwyższą rangę, rozumiejąc, że  bez 
wartości  żadna  działalnośd  wychowawcza  nie  ma  sensu,  nie  może  zaistnied.  Rozumiał  ponadto,  jak 
wiele  zależy  od  uznawanego  przez  człowieka  systemu  wartości,  także  w  wymiarze  społecznym  i 
narodowym.