Microsoft Word - AON Podstawy prawa 2014-2015

Akademia Obrony Narodowej

dr Wojciech Bryś

brys@amu.edu.pl

Podstawy prawa – wykład 2014/2015

1. Pojęcie prawa

2. Norma prawna i przepis prawny

3. System prawa i źródła prawa

4. Wykładnia prawa, wnioskowanie prawnicze

5. Tworzenie prawa

1. Wykład - Pojęcie prawa

NORMA SPOŁECZNA – pojęcie wieloznaczne, używane najczęściej w jednym z trzech znaczeń:

jako względnie trwały, przyjęty w danej grupie społecznej sposób zachowania jednostki społecznej;

jako wskazówka właściwego zachowania w danej sytuacji. Normy jakim podlega dana osoba są
określane przez jej pozycję społeczną i odgrywaną przez nią rolę społeczną;

jako wzorzec cech pewnego zjawiska czy przedmiotu.

Rodzaje norm społecznych

normy formalne – zasady sformułowane w postaci pisanych regulaminów lub przepisów.



normy prawne – zasady zachowania się, są oparte na przepisach. W przeciwieństwie do

innych norm są one ustanowione lub uznane za obowiązujące przez państwo. Ich
nieprzestrzeganie jest sankcjonowane przez instytucje państwowe.

II.

normy nieformalne – niespisane normy, obowiązujące zwyczajowo w ramach danej grupy
lub społeczeństwa.



normy zwyczajowe – nawyki, rodzaje zachowania charakterystyczne albo dla całego

społeczeństwa, albo dla jakichś grup społecznych.



normy religijne – w przeciwieństwie do norm prawnych, obowiązujących wszystkich

członków danej zbiorowości, mają one ograniczony zasięg i dotyczą tylko osób danego
wyznania. Często normy te, określające stosunki między ludźmi, traktowane są jako normy
moralne.



normy moralne (etyczne) – mają one charakter absolutny, co oznacza bezwzględny nakaz

lub zakaz określonego zachowania. Nie dotyczą tylko postępowania jednostki, ale mogą
dotyczyć całych grup społecznych.



normy obyczajowe – nawyki zachowania się, rytuały czy sposoby ubierania się uznane w

danej zbiorowości. Normy obyczajowe to reguły postępowania ludzi, które kształtowały się w
ich świadomości pod wpływem nawyku, w wyniku wielokrotnego powtarzania w określonych
okolicznościach tych samych zachowań (np. całowanie kobiety w rękę). Normy obyczajowe
nie oceniają zachowań ani ich nie wartościują. Określają raczej co wypada lub czego nie
wypada robić. Obyczaje kształtują się we wszystkich sferach życia. Najczęściej mają zasięg
lokalny.

PRAWO,  a  ściślej  prawo  w  ujęciu  przedmiotowym  –  system  norm  prawnych,  czyli  ogólnych,
abstrakcyjnych  i  jednoznacznych  dyrektyw  postępowania,  które  powstały  w  związku  z  istnieniem  i
funkcjonowaniem  państwa  lub  innego  uporządkowanego  organizmu  społecznego,  ustanowione  lub
uznane  przez  właściwe  organy  władzy  odpowiednio  publicznej  lub  społecznej  i  przez  te  organy
stosowane, w tym z użyciem przymusu.

Generalność (w przeciwieństwie do „aktów indywidualnych”) oznacza, iż norma nie jest skierowana do
jednego, ściśle oznaczonego adresata (np. Jana Kowalskiego), ale do grupy podmiotów określonych
przy pomocy nazwy rodzajowej (np. podatnik lub każdy człowiek).
Abstrakcyjność (przeciwieństwo „Konkretności”) oznacza, iż nakazane czy też zakazane zachowanie
jest wymagane od adresata normy w każdym przypadku, gdy ziszczą się określone w normie prawnej
okoliczności. Dotyczy to powtarzalnych zachowań, bez zbytecznego uszczegółowienia określonych
nią okoliczności.

Funkcje prawa:



służy utrzymaniu ładu, porządku i spokoju wewnętrznego



pełni funkcję ustrojową – stabilizuje lub kształtuje ustrój (np. tworzy podstawy do nowego
ustroju)



represyjno-wychowawcza – stosuje sankcje (aby karać i wychowywać)



wpływa na kulturę prawną społeczeństwa



rozstrzyganie sporów (każdego rodzaju sądy)



rozdzielcza – dokonuje podziału dóbr (gdy brakuje dóbr dla każdego) – zasady zarabiania
pieniędzy

Funkcje prawa w społeczeństwie:



służy utrzymaniu spokoju społecznego i porządku publicznego



jest czynnikiem kulturotwórczym



jest nosicielem informacji o wartościach, uczy społeczeństwo tego, co sprawiedliwe, słuszne i
celowe



służy zachowaniu istniejącej struktury społecznej



dynamizuje życie społeczne (reguluje pewne sprawy na przyszłość)



służy rozwiązywaniu konfliktów społecznych



stwarza warunki do swobodnego rozwoju jednostki ludzkiej



wywiera wpływ na świadomość społeczną, na motywy postępowania, sposób myślenia i
ocenianie



spełnia rolę integrującą społeczeństwo

PRAWO A INNE SYSTEMY NORMATYWNE

Moralność to także normy. Oceniają postępowanie i intencje wobec innych ludzi, a także

państwa.  Jest  to  dokonywanie  z  punktu  widzenia  dobra  i  zła.  Normy  moralne  to  także  wzorzec
postępowania.  Różnicą  jest  to,  że  normy  moralne  mają  dłuższą  historię.  Normy  moralne  powstały
przed państwem i prawem. Te ostatnie dwa powstały razem. Prawo pojawiło się jako pewien przymus.
Różny  jest  także  zakres  przedmiotowy.  Normy  moralne  oceniają  także  myśli  i  słowa,  a  prawo  nie
ingeruje w myśli i sposób oceniania. Na gruncie moralnym coś może być tylko dobre lub złe. Prawo
ocenia zachowanie z punktu tego, co jest zgodne z prawem lub niezgodne. Inne jest kryterium oceny
dobra i zła. Kryterium to nie wchodzi w kryterium prawa (praworządne).

Normy moralne nie są spisywane. Przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Normy prawne

są spisane i tylko te spisane obowiązują, są również skodyfikowane. Prawo w państwie jest jedno
(dotyczy to tylko państw jednolitych). System prawny jest jednakowy dla każdego mieszkańca. Normy
moralne natomiast mogą być dla każdego inne. Każda grupa społeczna posiada swoje własne normy
moralne. Kolejna różnica: różna sankcja. Normy prawne posiadają swoje własne sankcje i posiadają
przymus państwowy. Normy moralne posiadają natomiast sankcje represji czy zachowanie otoczenia
(np. presja grupy społecznej). Sankcje moralne nie są skonkretyzowane i mogą być naprawdę bardzo
różne. Kodeks etyki lekarskiej na podstawie norm moralnych.

Przykład: Normy moralne mogą być także normami prawnymi. Przykładem może być morderstwo –
potępiane moralnie i prawnie.

Może być też odwrotnie. Aborcja może być dozwolona prawnie, ale z punktu widzenia moralnego jest
niedozwolona.

Koncepcje normatywne - w jaki sposób wyznaczana jest treść normy ?
- w ramach koncepcji normatywnych współistnieją:

1) koncepcja pozytywistyczna, zgodnie z którą prawo obejmuje tylko i wyłącznie normy, które

zostały  ważnie  ustanowione  lub  uznane  przez  kompetentny  organ  władzy  publicznej,
natomiast  to,  czy  i  jak  wspomniane  normy  mają  się  do  kryteriów  pozaprawnych  (np.
przyjmowanych  przez  kogoś  ocen  moralnych),  nie  jest  przedmiotem  zainteresowania  nauki
prawa i nie ma żadnej doniosłości dla ważności i mocy tych norm;

2) koncepcja prawnonaturalna, zgodnie z którą prawo obejmuje tylko i wyłącznie te normy prawa

pozytywnego, które pozostają w zgodzie z ustanowionymi przez absolutny autorytet (tj. przez
Boga, Rozum, etc.) normami moralnymi lub innymi, dającymi się wywieść z przyjętych przez
ten autorytet ocen;

3) koncepcje niepozytywistyczne, zgodnie z którymi prawo obejmuje normy prawa pozytywnego

oraz inne elementy, które wyznaczają sposób rozumienia i stosowania norm prawa
pozytywnego;

4) koncepcje realistyczne, zgodnie z którymi przyjmuje się, że prawem jest zespół faktów

społecznych lub psychicznych, związanych ze stanowieniem, obowiązywaniem i stosowaniem
norm prawnych.

Przykład:

Ukraina – wydarzenia na Majdanie – obalenie Prezydenta wbrew przepisom Konstytucji– w zgodzie z
prawem, czy nie?

Hitlerowskie Niemcy – rozkaz zgodny z prawem, czy można odmówić jego wykonania?

GAŁĘZIE PRAWA

Gałąź prawa stanowi podzespół norm prawnych, które ze względu na wybrane kryterium konstytuują
względnie spójną całość.

Podział ze względu na metodę regulacji

Jednym z podziałów prawa jest podział na gałęzie przez uwzględnienie metody regulacji.

I. Prawo wewnętrzne jedna z najstarszych gałęzi prawa, obejmująca zespół norm

prawnych obowiązujących na terenie danego państwa lub w danej organizacji (ale
nie międzynarodowej)

1) Prawo konstytucyjne – zespół norm prawnych określających ustrojowe zasady funkcjonowania

państwa, treść i sposoby zagwarantowania praw człowieka i obywatela oraz zaspokajania
potrzeb społecznych, sposób tworzenia prawa, hierarchię źródeł prawa a także kompetencje i
wzajemne relacje pomiędzy organami władzy państwowej.

Konstytucja to akt prawny o szczególnej treści i mocy prawnej trybie uchwalania i zmiany. Nazwę
„konstytucja” może posiadać tylko akt najwyższej mocy prawnej. Szczególna moc prawna konstytucji
wynik z cech charakteryzujących źródła prawa.

Ze  względu  na  treść  wyróżniamy  konstytucję zupełną  i małą  (uchwalana  przy  zmianach  ustroju,  gdy
nie  ma  możliwości  uchwalenia  konstytucji  zupełnej).  Mała  konstytucja  powinna  obowiązywać  przez
niedługi  okres.  Mała  konstytucja  nie  zawiera  wszystkich  regulacji  a  ogranicza  się  tylko  do  tych

niezbędnych. Pełna konstytucja reguluje: wskazuje suwerena, czyli, do kogo należy władza najwyższa
oraz  sposób  realizacji  suwerenności  (czyli  demokracja  pośrednia  i  bezpośrednia),  strukturę  aparatu
państwa  (jakie  są  organy  i  jakie  są  ich  kompetencje  oraz  relacje  między  nimi),  podstawowe  prawa,
wolności  i  obowiązki  obywatelskie  oraz  przepisy  o  zmianie  konstytucji.  To  treść  minimalna  pełnej
konstytucji.

Sposób  uchwalenia  i  zmiany  konstytucji.  O  uchwaleniu  nie  ma  zapisu  w  konstytucji,  bo  istnieje
osobna  ustawa,  w  której  przewidziane  jest  referendum. W  konstytucji  są  przepisy  dotyczące  zmiany
konstytucji.  Zmiana  konstytucji  następuje  w  odmiennym trybie  niż innej jakiejkolwiek  ustawy.  Przede
wszystkim zmieniony jest krąg osób upoważnionych do inicjatywy zmiany:

2) 1/5 składu Sejmu

3) Senat

4) Prezydent

5) Inicjatywy nie posiada Rada Ministrów i obywatele.

Senat może zaproponować wprowadzenie zmiany, ale możliwa jest zmiana tylko przy jednomyślności
z Sejmem (nie może odrzucić). Musi być do tego większość 2/3 w Sejmie + bezwzględna większość w
Senacie. Pierwsze czytanie po 30 dniach po złożeniu projektu. Prace w Senacie mogą trwać
maksymalnie 60 dni. Gdy propozycje zmian dotyczą ustroju państwa, praw i obowiązków i wolności
lub rozdziału „Zmiana konstytucji” może być zorganizowane referendum zatwierdzające.

2) Prawo cywilne reguluje relacje między podmiotami prawa w relacji poziomej, czyli żaden z

podmiotów pozostających w stosunku prawnym nie jest władny narzucić swojej woli drugiej
stronie (cywilnoprawna metoda regulacji).

–  gałąź  prawa  obejmująca  zespół  norm  prawnych  regulujących  stosunki
cywilnoprawne  między  podmiotami  prawa  prywatnego  (osobami  fizycznymi,
osobami  prawnymi  oraz  jednostkami  organizacyjnymi  niebędącymi  osobami
prawnymi, którym ustawy przyznały zdolność prawną), a także sytuację prawną osób i
rzeczy  jako  podmiotów  i  przedmiotów  stosunków  cywilnoprawnych  oraz  treść
stosunków  prawnych,  na  którą  składają  się  uprawnienia  i  obowiązki  podmiotów  tych
stosunków.

-  normy  prawa  cywilnego  wyróżniają  się  spośród  innych  norm  prawnych  zwłaszcza
tym,  że  regulują  stosunki  między  autonomicznymi  podmiotami.  Oznacza  to,  że  nie
występuje  charakterystyczny  dla  prawa  publicznego  stosunek  podporządkowania
jednego  podmiotu  innemu  podmiotowi.  Ze  stosunków  cywilnoprawnych  wynika  więc
zasada  autonomiczności  podmiotów,  która  oznacza,  iż  samodzielnie  kształtują  one
relacje  między  sobą.  Normy  prawa  cywilnego  wyznaczają  tylko  ogólne  granice
autonomii  podmiotów  uwzględniając  interes  powszechny  (zasady  współżycia
społecznego, niewspółmierność świadczenia i in.)

Przykład: umowa najmu, umowa sprzedaży

3) Prawo pracy reguluje stosunki między pracodawcą a pracownikiem, a także organizacjami

pracowników (związki zawodowe) metodą w zasadzie cywilnoprawną, jednak z dużym
zakresem norm semiimperatywnych służących wyznaczeniu minimalnego poziomu ochrony
pracownika. Zobacz też: Kodeks pracy.

4) Prawo karne jest zbiorem norm mających na celu eliminację zachowań aspołecznych

najcięższej wagi poprzez zastosowanie sankcji kary. (karnoprawna metoda regulacji).

5) Prawo administracyjne reguluje relacje między podmiotami w stosunku pionowym, tj. wówczas

gdy jeden z podmiotów może władczo kształtować sytuację prawną drugiego podmiotu.
(administracyjnoprawna metoda regulacji).

-  normy  te  oddziałują  zarówno  bezpośrednio  poprzez  ustanawianie  w  nich
obowiązków  i  uprawnień,  których  realizacja  podlega  kontroli  organów  administracji
publicznej  jak  i  pośrednio  przez  stosowanie  norm  w  drodze  decyzji  administracyjnej
organu.  Jedną  z  charakterystycznych  cech  norm  prawa  administracyjnego  jest
możliwość zastosowania przymusu państwowego w celu jego wykonania.

- decyzja w sprawie podatku od nieruchomości – na wniosek lub z urzędu ale w
ramach władztwa administracyjnego

6) Prawo rodzinne i opiekuńcze - wyspecjalizowany dział prawa cywilnego regulujący stosunki

prawne w rodzinie (zarówno niemajątkowe i majątkowe), jej istnienie i funkcjonowanie,
stosunki wewnątrz rodziny jak i z osobami trzecimi.

7) Prawo finansowe- normuje gospodarkę finansową państwa (podatki, finanse publiczne)

8) Prawo handlowe - jedna z gałęzi prawa prywatnego, wyrosła z prawa cywilnego na skutek

potrzeby odrębnego uregulowania cywilnoprawnego obrotu profesjonalnego.

II. Prawo międzynarodowe - zespół norm prawnych regulujący stosunki między

państwami, organizacjami międzynarodowymi, a także innymi podmiotami prawa
międzynarodowego.

2. Wykład - Norma prawa i przepis prawny

Akt prawodawczy zbudowany jest z przepisów prawnych, czyli jednostek redakcyjnych tekstu
prawnego w postaci zdań w sensie gramatycznym (jak: artykuł, paragraf, punkt, ustęp, czy też zdanie
nie mające odrębnego określenia numerycznego)!

Jako  przykład  przepisu  prawnego można  wskazać  wypowiedzi:  „Odpowiedzialności  karnej  podlega
tylko ten, kto dopuszcza się czynu społecznie niebezpiecznego, zabronionego pod groźbą kary przez
ustawę  obowiązującą w czasie jego popełnienia" (art. 1 kodeksu karnego); „Roszczenia o zniesienie
współwłasności  nic  ulega  przedawnieniu"  (art.  220  kodeksu  cywilnego);  „Organ  może  w  każdym
stadium

postępowania

zmienić,

uzupełnić lub

uchylić

swoje

postanowienie

dotyczące

przeprowadzenia dowodu" (art. 77 par. 2 kodeksu postępowania administracyjnego).

Norma  prawna  to  norma  postępowania  generalna  oraz  abstrakcyjna  w  odpowiedni  sposób
ustanowiona  bądź  uznana  przez  odpowiedni  organ  państwowy.  Jak  wynika  z  przedstawionych
przykładów przepisy prawne nie zawierają często słów wskazujących na normatywny charakter danej
wypowiedzi  („musi",  „powinien",  Jest  mu  zakazane").  Zwykle  przepisy  prawne  nie  zawierają
jednoznacznych  i  w  pełni  rozwiniętych  norm  postępowania,  normy  takie  należy  dopiero  w  określony
sposób odtworzyć.

Stosunek  wzajemny  między  przepisem  prawnym  i  normą  prawną  jest  taki,  że  w  jednym  przepisie
może być zawarta jedna norma postępowania, mogą być zawarte dwie i więcej norm, zawarta może
być też jedynie część normy. Niekiedy w przepisie prawnym ustanawia się jedynie reguły znaczeniowe
dla  wyrażeń  zawartych  w  tekście  prawnym,  czyli  tzw.  definicje  ustawowe  (np.  „Użyte  w  ustawie
określenia oznaczają:

...

skrzyżowanie

przecięcie

się

jednym

poziomie

dróg

mających

jezdnię, ich połączenie lub rozwidlenie, łącznic z powierzchniami utworzonymi przez
takie przecięcia, połączenia lub rozwidlenia; określenie ło nie dotyczy skrzyżowania drogi twardej z
drogą

gruntową

lub

stanowiącą

podjazd

obiektu

znajdującego

się

przy drodze" - art. 4.1 ustawy prawo o ruchu drogowym).

Konkurują ze sobą dwie koncepcje budowy normy prawnej.

W myśl dawniejszej, wzorcowym schematom normy jest wypowiedź:

„Każdy  A  w  okolicznościach  B  powinien  C  pod  sankcją  S".  Z  dwóch  powodów  koncepcja  ta  nie
przekonuje: po pierwsze trudno jest znaleźć przepisy przypominające takie wzorcowe  sformułowanie
normy,  a  po  drugie  według  tej  koncepcji  jedna  norma  miałaby  dotyczyć  dwóch  różnych  działań
dwóch  różnych  adresatów  w  innych  okolicznościach  (adresat  pierwotny  A  w  okolicznościach  B
powinien

czynić

oraz

jakiś

adresat

wtórny

powinien

zrealizować

sankcję S wtedy, gdy czyn C nie zostanie spełniony przez adresata A).

II.

W myśl innej koncepcji budowy normy prawnej rozróżnić można dwie normy:

(1) sankcjonowaną, która adresatowi pierwotnemu A w

okolicznościach B nakazuje

czynić

także

normę

sankcjonującą,

która

nakazuje,

adresat

wtórny

(organ państwa) wymierzył sankcję adresatowi pierwotnemu A, gdy w okolicznościach B nie spełni
czynu C. Każda z tych norm składa się z hipotezy (kto i kiedy) oraz dyspozycji (co czynić powinien).
Jeśli organowi państwa nakazane jest wymierzyć sankcję w imieniu państwa, to rozumie się to
skądinąd jako upoważnienie do dokonania takiej czynności.

Norma prawna znajduje zastosowanie, gdy znajdzie się określony przez nią adresat i zaktualizują się
przewidziane przez nią okoliczności. Norma prawna jest realizowana;, gdy adresat zachowa się
zgodnie z jej dyspozycją, a jest przestrzegana, gdy adresat czyni to w sposób świadomy.

Niekiedy odpowiednikiem obowiązku adresata normy jest uprawnienie innego podmiotu, zwanego
podmiotem uprawnionym, bądź recypientem zachowania adresata normy. Obowiązek związany jest z
normą postępowania w każdym przypadku, gdy znajduje ona zastosowanie; uprawnienie występuje
jedynie niekiedy jako konsekwencja czyjegoś obowiązku do spełnienia czegoś wobec uprawnionego.

Państwo  reaguje  w  różnorodny  sposób  na  niezrealizowanie  norm  prawnych.  Pierwszą  z  możliwości
jest  sankcja  kary  polegająca  na  wymierzeniu  w  imieniu  państwa  określonej  dolegliwości  osobie
przekraczającej normę prawną (np. pozbawienia wolności, grzywny, konfiskaty narzędzia pomocnego
w  popełnieniu  czynu  zabronionego,  przepadku  mienia,  zakazu  prowadzenia  pojazdów
mechanicznych,  itp.).  Państwo  wprowadzając  sankcję  kary,  stawia  adresata  normy  w  sytuacji
przymusowej, w której musi rozważyć, co jest dla niego bardziej dotkliwe: czy przestrzeganie normy,
czy dotkliwość grożąca za jej nieprzestrzeganie.

Sankcja egzekucji polega na zmuszeniu adresata normy, który jej nie przestrzega, do posłuszeństwa i
zrealizowania takiego stanu rzeczy, który powstałby, gdyby norma była przestrzegana dobrowolnie.
Celem egzekucji jest pomoc w zrealizowaniu stanu rzeczy wskazanego w normie prawnej, aczkolwiek
zazwyczaj w sposób bardzo dolegliwy dla adresata normy.

Przykładowo,  jeśli  zasądzono  kogoś  na  opróżnienie  i  wydanie  mieszkania  (np.  w  sprawie  o  podział
majątku  dorobkowego  stron  w  wyniku  rozwodu),  a  gdy  on  tego  w  przewidzianym  czasie  nic  czyni,
wyspecjalizowany  organ  państwa  osobę  taką  eksmituje  -  czyli  usuwa  siłą  fizyczną.  Jak  dotąd
egzekucja  taka  jest  w  RP  utrudniona,  gdyż  wierzyciel  powinien  wskazać  adres,  pod  który  można
dłużnika wyeksmitować (nie można „wyrzucić" nikogo na „ulicę"). Innym przykładem może być zajęcie
wynagrodzenia  za  pracę  do  wysokości  zasądzonego,  a  zaległego  świadczenia  pieniężnego,  z
dotkliwym obciążeniem dodatkowymi kosztami - kosztami komornika sądowego.

Całkowicie  odmienny  charakter  ma  sankcja  nieważności,  związana  z  tym,  że  kto  nic  przestrzega
normy  prawnej  regulującej  sposób  dokonania  czynności  umownej  (czynności  konwencjonalnej
doniosłej  prawnie)  ten  nie  osiąga  przez  swoje  zachowanie  zamierzonych  skutków  prawnych,  a  w
szczególności  traci  możność  uzyskania  ochrony  prawnej  ze  strony  państwa.  Działania  dotknięte
sankcją  nieważności  z  punktu  widzenia  prawa  w  zasadzie  po  prostu  się  nie  liczą,  traktowane  są  za
niebyłe,  „nieważne".  Przykładowo,  nieważny  jest  egzamin  przeprowadzony  przez  osobę
nieupoważnioną,  czy  też  bez  uzyskania  przez  studenta  karty  egzaminacyjnej.  Niekiedy  ustanawiane
są  normy  prawne  bez  połączenia  ich  z  normami  nakazującymi  sankcjonowanie  ich  przekroczenia.
Takie  normy  nazywa  się  normami  i  niedoskonałymi. Powodem może  być  brak  możliwości  czynnego
reagowania przez państwo na przekraczanie danych norm (np. nakazujących wierność małżeńską).

Nieprzestrzeganie prawa rodzi niekiedy reakcję niezorganizowaną, np. reakcję opinii publicznej. Mówi
się wtedy o sankcji rozsianej, co jest jednak przedmiotem rozważań socjologii, a nie nauk prawnych.

BUDOWA NORMY PRAWNEJ

HIPOTEZA + DYSPOZYCJA + SANKCJE
HIPOTEZA – warunki, jakie muszą być spełnione
DYSPOZYCJA – pożądany/postulowany sposób zachowania. To może być zakaz/nakaz lub
przyzwolenie/dozwolenie.
SANKCJE – konsekwencje zachowania się niezgodnego z dyspozycją.
Przykład
(Hipoteza) Jeżeli pada deszcz (Dyspozycja) trzeba nosić parasolkę (Sankcja), bo się zmoknie.

3. Wykład - system prawa i źródła prawa

Źródła prawa – prawotwórcza działalność upoważnionych do tego organów państwa, polega na
tworzeniu norm prawnych.

Źródłami powszechnie obowiązującego prawa polskiego są:

1.  konstytucja
2.  ustawy
3.  ratyfikowane umowy międzynarodowe
4.  rozporządzenia
5.  akty prawa miejscowego

System źródeł prawa – całokształt aktów normatywnych ze wzajemnych ich powiązaniem.

Cechy systemu prawnego (polskiego):

1. system zamknięty – źródłem prawa są tylko te akty normatywne, o których stanowi

konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe i rozporządzenia, akty prawa
miejscowego, np. uchwały rady miasta. Tylko na podstawie norm powszechnie
obowiązujących mogą być nałożone obowiązki i uprawnienia na osobę.

2. bezwzględny prymat konstytucji – wszystkie akty prawne muszą być zgodne z konstytucją.

Dotyczy to również umów międzynarodowych.

3. hierarchiczność źródeł prawa – o możliwości wydawania aktów niższego rzędu przesądzają

akty wyższego rzędu, np. rozporządzenie można wydać na podstawie upoważnienia
ustawowego. O treści aktu niższego rzędu przesądza akt wyższego rzędu.

System prawny ma charakter zmienny, powstają wciąż nowe ustawy itp.

Źródła prawa

Prawo wywodzi się z wielu źródeł. Podstawowym i często mylonym podziałem źródeł prawa jest
podział na:

1. źródła prawa sensu stricto (z łac. fontes iuris oriundi) – źródła prawa oznacza akty normatywne,

czy też inaczej akty prawne zawierające przepisy prawa oraz tryb tworzenia takich aktów.

2. źródła poznania prawa (z łac. fontes iuris cognoscendi). – źródła poznania prawa obejmuje

wszelkie materiały służące poznaniu prawa oraz wszelkie formy przekazu o prawie (dokumenty,
publikacje, nawet Internet).

Rodzaje systemów prawnych

Ze względu na dopuszczalność istnienia różnych źródeł prawa, można wyróżnić w kulturze zachodniej
dwa systemy prawne:



anglosaski system common law i



kontynentalny system prawa.

Podstawową różnicą między nimi (przynajmniej ze względu na źródła prawa) jest to że system
common law dopuszcza tworzenie prawa przez sądy w wyniku precedensowych rozstrzygnięć.

Pamiętając o tym, że również w wielu kontynentalnych systemach prawnych wyroki sądów (zwłaszcza
najwyższych) mają znaczenie przy późniejszych interpretacjach prawa stanowionego (i mogą
zapoczątkować jakąś "linię" orzecznictwa), zwrócić należy uwagę że wyroki sądów w kontynentalnych

systemach prawa mają jednak o wiele mniejsze znaczenie niż wyroki sądów w systemach common
law. Te ostatnie bowiem tworzą prawo, a te pierwsze tylko je interpretują.

Fakt,  że  w  systemach  typu  common  law  sądy  biorą  udział  w  tworzeniu  prawa  nie  oznacza  jednak
braku wpływu normalnych demokratycznych władz na tworzenie prawa  w państwach stosujących ten
system.  Bowiem  obok  prawa  precedensowego  (czyli  właśnie  common  law)  egzystuje  również  tzw.
statute law czyli prawo stanowione przez organ przedstawicielski (parlament).

Źródła powstania prawa

Art. 87. Konstytucji RP

1. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy,
ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.

2. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są na obszarze działania
organów, które je ustanowiły, akty prawa miejscowego.

Źródła  polskiego  prawa  można  podzielić  na  źródła  powszechnie  obowiązujące  i  źródła
wewnętrznie  obowiązujące.  Obowiązująca  Konstytucja  z  1997  roku  do  źródeł  powszechnie
obowiązujących  zalicza  Konstytucję,  ustawy,  ratyfikowane  umowy  międzynarodowe,  rozporządzenia
oraz  akty  prawa  miejscowego  (z  zastrzeżeniem  że  obowiązują  one  tylko  na  obszarze  działania
organów, które je ustanowiły).

Oprócz  tego  Konstytucja  w  art.  234  przewiduje  kolejny  akt  powszechnie  obowiązujący  –
rozporządzenie  z  mocą  ustawy,  wydawane  przez  prezydenta  RP,  wyłącznie  w  ściśle  określonych
przez  Konstytucję  wypadkach.  Nadto  źródłami  powszechnie  obowiązującego  prawa  są  przepisy
stanowione  przez  organizację  międzynarodową,  jeśli  umowa  międzynarodowa  konstytuująca  tę
organizację przewiduje taką skuteczność prawną tych przepisów w prawie wewnętrznym.

Jako  źródła  prawa  wewnętrznie  obowiązujące  Konstytucja  wymienia  uchwały  i  zarządzenia  Rady
Ministrów. Należy przy tym podkreślić, że o ile katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego jest
w  zasadzie  zamknięty  i  nie  może  być  rozszerzany  to  katalog  źródeł  prawa  wewnętrznie
obowiązującego  jest  otwarty  i  istnieją  również  inne  akty  prawne  wewnętrznie  obowiązujące  nie
wymienione w Konstytucji (okólniki, zalecenia itp.).

Prawo zwyczajowe

Kwestią  kontrowersyjną  jest  czy  w  Polsce  do  źródeł  prawa  należy  zaliczyć  prawo  zwyczajowe.
Konstytucja  nie  zalicza  prawa  zwyczajowego  do  źródeł  prawa.  W  doktrynie  polskiego  prawa
konstytucyjnego  przyjmuje  się  jednak,  że  Konstytucja  wymienia  jedynie  katalog  źródeł  prawa
stanowionego przez państwo i nie wyklucza istnienia obok prawa stanowionego prawa zwyczajowego.
Konsekwencją  uznania  zwyczaju  prawnego  za  źródło  prawa  powszechnie  obowiązującego  w  Polsce
jest  możliwość  oparcia  na  nim  rozstrzygnięcia  organu  państwowego.  Pamiętać  jednak  należy,  że
system  źródeł  prawa  powszechnie  obowiązującego  według  polskiej  Konstytucji  opiera  się  na  prawie
stanowionym,  a  wykształcenie  się  zwyczaju  prawnego,  regulującego  jakąś  kategorię  stosunków
społecznych jest obecnie raczej tylko potencjalną możliwością. W każdym razie zwyczaj taki nie może
się  nigdy  ukształtować  contra  legem,  to  znaczy  może  on  stanowić  źródło  prawa  pod  warunkiem
zgodności z powszechnie obowiązującymi aktami prawnymi wymienionymi przez Konstytucję.

Obok prawa zwyczajowego źródłem prawa powszechnie obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej
jest  również  zbiorowe  prawo  pracy.  Dzieje  się  tak  pomimo  niezaliczenia  go  do  źródeł  prawa  przez
Konstytucję.  Jednak  zbiorowe  prawo  pracy  (regulaminy  pracy,  układy  zbiorowe  pracy)  zaliczone  jest
do  źródeł  prawa  powszechnie  obowiązującego  przez  art.  9  Kodeksu  pracy.  Takiej  regulacji

kodeksowej nie stoi na przeszkodzie Konstytucja, gdyż wymienia ona w kontekście źródeł prawa tylko
akty normatywne pochodzące od państwa.

Źródła poznania prawa – art. 88 Konstytucji

1. Warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich
ogłoszenie.

2. Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa ustawa.

3. Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie są ogłaszane w
trybie wymaganym dla ustaw. Zasady ogłaszania innych umów międzynarodowych określa ustawa.

4. Wykład - wykładnia prawa, wnioskowanie prawnicze

Interpretacja tekstu prawnego

Litera prawa pisanego może być interpretowana w różny sposób, i często prawo de facto zmienia się z
czasem, pomimo iż formalnie cały czas ma się do czynienia z tym samym tekstem prawa. Ewolucję
taką widać na przykład w przypadku Konstytucji USA, w której wiele zapisów było reinterpretowanych
w sposób, który uczynił ich odmiennym od znaczenia jakie miały one w chwili powstania – pomimo iż
nie została zmieniona ich treść. Koncepcja dynamicznej (zmieniającej się w czasie) interpretacji prawa
znajduje szerokie uznanie w szybko zmieniających się współcześnie realiach.

Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki od daty uchwalenia w 1787 r. doczekała się dopiero 27
poprawek.

Wykładnia prawa – proces myślowy polegający na odkodowaniu przepisu prawnego – czyli ustaleniu
nie  budzącej  wątpliwości  treści  normy  prawnej.  Jest  to  potrzebne  przede  wszystkim  z  powodu
rozbieżności  między  językiem  prawnym  i  potocznym.  Jest  to  również  skutek  wieloznaczności  słów  i
użycia  pojęć  nieostrych  lub  nieokreślonych.  Największy  problem  występuje,  gdy  ustawodawca  w
różnych ustawach ten sam zwrot używa w różnych znaczeniach.

Rodzaje wykładni



Ze względu na dokonującego:

1. Autentyczna – przez prawodawcę (np. forma słownika w ustawie)

Art. 5 § 2 pkt 4 kpa, Ilekroć w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego jest mowa o
ministrach - rozumie się przez to Prezesa i wiceprezesa Rady Ministrów pełniących funkcję ministra
kierującego określonym działem administracji rządowej, ministrów kierujących określonym działem
administracji rządowej, przewodniczących komitetów wchodzących w skład Rady Ministrów,
kierowników centralnych urzędów administracji rządowej podległych, podporządkowanych lub
nadzorowanych przez Prezesa Rady Ministrów lub właściwego ministra, a także kierowników innych
równorzędnych urzędów państwowych załatwiających sprawy, o których mowa w art. 1 pkt 1 i 4;

2. Formalna – przez organy państwa (np. znające uzasadnienie dla potrzeb tworzenia regulacji)
3. Legalna – przez organ upoważniony przez prawodawcę (w pewnych sytuacjach Trybunał

Konstytucyjny lub sądy)

4. Operatywna – przez organ stosujący prawo (np. sądy)

Art. 153 ppsa. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu
wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie
postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

5. Doktrynalna – przez przedstawiciela nauk prawniczych
6. Nieoficjalna – przez prawników dla potrzeb różnych podmiotów



Ze względu na metodę:

1. Językowa – polega na analizie gramatycznej, analiza ukrytych słów i znaków

interpunkcyjnych. Interpretowanemu tekstowi na samym początku nadaje się takie znaczenie,
jakie te słowa mają w języku potocznym. Jeżeli już się nada jakieś znaczenie to trzeba
identycznie interpretować w całym tekście prawnym.

2. Systemowa – na podstawie systemu prawa, w którym funkcjonuje przepis, oznacza, że

badamy gdzie, w jakim miejscu, w pobliżu jakich przepisów znajduje się budzący nasze
wątpliwości przepis. Nie należy wyrywać artykułu z kontekstu.

3.  Celowościowa – (teleologiczna) na podstawie celu, jaki ma realizować przepis
4.  Funkcjonalna – na podstawie funkcji przepisu
5.  Prowspólnotowa – w oparciu o treść prawa Unii Europejskiej (wykładnia prowspólnotowa)
6.  Logiczna – na podstawie zasad logiki, poprzez zastosowanie wnioskowań prawniczych

(porównanie)

7. Historyczna – na podstawie kontekstu historycznego
8. Porównawcza - na podstawie porównania podobnych przepisów z innych krajów



Ze względu na uzyskany na podstawie różnych wykładni efekt:

1. Literalna – zakres zastosowania przepisu będzie taki sam jak w przypadku użycia wykładni

językowej

2. Rozszerzająca – wybrane zostanie szersze znaczenie przepisu niż w przypadku

zastosowania wykładni językowej

3. Zawężająca – wybrane zostanie węższe znaczenie przepisu niż w przypadku zastosowania

wykładni językowej



Reguły wnioskowań prawniczych:

1. Rozumowanie a contrario – przeciwnie, odwrotnie, nie stosowanie przepisu do sytuacji, do

których nie odnosi się on wprost

2. Rozumowanie per analogiam –poprzez analogie, porównanie - zastosowanie do sytuacji

nieregulowanych przez przepisy – przepisów regulujących podobne sytuacje

3. Rozumowanie z celu na środki – jeśli dozwolony jest cel, dozwolone są także prowadzące do

niego środki

4. Wnioskowanie reductio ad absurdum – Dowód nie wprost, sprowadzenie do absurdu;

zaniechanie  rozumowania  w  przypadku  uzyskania  nonsensownych  wniosków,  to  forma
dowodu  logicznego,  w  którym  z  założenia  o  nieprawdziwości  tezy  wyprowadza  się
sprzeczność  ze  zdaniem  prawdziwym  (założenie  nieprawdziwości  twierdzenia  prowadzi  do
sprzeczności),  co  pozwala  przyjąć,  że  zaprzeczenie  tezy  jest  fałszywe,  a  sama  teza
prawdziwa.

5. Wnioskowanie a fortiori - aby dowód jakiegoś twierdzenia wyrazić przez już udowodnione

mocniejsze twierdzenie. Wnioskowanie logiczne według tej metody określane jest też jako
wnioskowanie "tym bardziej" (przykład: jeżeli zakazana jest jazda rowerem we dwoje, tym
bardziej zakazana jest jazda rowerem we troje). We wnioskowaniu "tym bardziej" rozróżnia się
wnioskowanie:



a maiore ad minus : wnioskowanie z większego na mniejsze. Jeżeli wolno więcej, to tym

bardziej wolno mniej. Jeżeli ktoś jest uprawniony do czynienia czegoś większego, to tym
bardziej jest uprawniony do czynienia czegoś mniejszego (charakter uprawniający)

Przykład: skoro organ ma prawo odrzucić podanie, to może je też przyjąć warunkowo.



a minore ad maius : wnioskowanie z mniejszego na większe. Jeżeli zabronione jest to,

co mniejsze, to tym bardziej nie wolno czynić tego, co sięga jeszcze dalej (charakter
zakazujący)

Przykład: jeżeli zakazano przekraczać prędkość 50 km/h, to tym bardziej nie można jechać z
prędkością 100 km/h.

Klauzula derogacyjna – norma prawna uchylająca odpowiedni przepis, bądź cały akt. Stosowana w
celu uniknięcia sprzeczności lub kolizji w prawie.
Najczęściej przybiera postać następującą: Traci moc rozporządzenie z dn. 27 sierpnia 1997.
Zwrot traci moc oznacza, iż dany przepis/akt traci moc obowiązującą w systemie prawa. Żaden
przedmiot ani podmiot już mu nie podlega jak i nie może się na niego powoływać
W sytuacji, gdy normy nie zostaną uchylone (pomyłka prawodawcy), stosuje się reguły kolizyjne:

 lex specialis derogat legi generali - zasada prawna oznaczająca: prawo o większym stopniu

szczegółowości (pochodzące z aktów prawnych o tej samej mocy, np. z dwóch ustaw,
obowiązujące w tym samym czasie) należy stosować przed prawem ogólniejszym.

 lex superior derogat legi inferiori - zasada prawna przyjmująca, że norma prawna o wyższej

mocy prawnej uchyla normę prawną o niższej mocy prawnej. Przykładowo, jeżeli norma
zawarta w rozporządzeniu jest sprzeczna z normą zawartą w ustawie, należy stosować normę
zawartą w ustawie.

 lex posterior derogat legi priori - zasada prawna, jedna z reguł kolizyjnych, oznaczająca że:

prawo ustanowione później (pochodzące z aktów prawnych o tej samej mocy, np. z dwóch
ustaw i tym samym stopniu szczegółowości) należy stosować przed prawem ustanowionym
wcześniej.

5. Wykład - tworzenie prawa

TWORZENIE PRAWA.

1. Etap wstępny – rozpoznanie i określenie stanu stosunków społecznych w interesującej nas

dziedzinie.

2.  Określenie modelu docelowego, czyli jak ma być.
3.  Określenie wariantów możliwości osiągnięcia zamierzonego celu.
4.  Rozpoczęcie pracy nad ustawą:

a.  należy ocenić istniejący stan prawny
b.  należy ocenić skutki tych istniejących już rozwiązań prawnych
c.  przygotować wariantowe rozwiązanie (alternatywy)
d.  wybrać alternatywę tą, która jest najlepsza i ocenić jej skutki (finansowe,  społeczne i

polityczne)

e. ocenić skutki uboczne
f.

znaleźć sposoby realizacji planu/celu prawnego

5. Podstawowe zasady ustrojowe w Polsce:

zasada demokratycznego państwa prawa

  społeczna gospodarka rynkowa
  zasada podziału władzy
  władza ustawodawcza – Sejm + Senat
  władza wykonawcza – Prezydent + Rada Ministrów
  władza sądownicza – sądy + trybunały

Każda grupa ma własne kompetencje i inna grupa nie może ich modyfikować, chyba, że

pozwolą na to przepisy.

WŁADZA USTAWODAWCZA

Art. 10 Konstytucji RP

1. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej,

władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.

2. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent

Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i trybunały.

Postępowanie ustawodawcze (procedura ustawodawcza):

 zasada rozpatrywania ustaw na posiedzeniu Sejmu w trybie trzech czytań, zróżnicowanie

zakresu uprawnień Senatu w procesie uchwalania ustaw.

 zasada jedności obrad izb, uchwalanie ustaw zwykłą większością głosów w obecności, co

najmniej połowy ogólnej liczby posłów.

Elementy postępowania:
Wykonanie praw inicjatywy ustawodawczej, obrady w Sejmie i jego organach, prace nad ustawą w
Senacie i ewentualne ustosunkowanie się Sejmu do stanowiska Senatu zakończone głosowaniem
oraz uprawnienia prezydenta związane z podpisaniem i ogłoszeniem ustawy.

Tryb uchwalania ustawy:

 Inicjatywa ustawodawcza: Rada Ministrów, Sejm, Senat, Prezydent, 100 000 obywateli. Prace

nad ustawą (4 pierwsze przypadki) kończą się z końcem kadencji (gdy jedna kadencja kończy
się to druga zaczyna od początku), wyjątkiem jest inicjatywa obywatelska. W piątym przypadku
prace kontynuuje nowy Sejm.

 Projekt składa się do laski marszałkowskiej, ale to prezydium Sejmu nadaje mu bieg. Nie ma

wymogu  jak  długo  projekt  ma  leżeć  w  szufladzie,  chyba,  że  jest  to  projekt  bardzo  pilny.
Natomiast  projekt  obywatelski  musi  być  przeczytany  po  3  miesiącach  od  złożenia.  Nie  ma
ograniczenia w ilości wniosków. Każde 100 000 osób może złożyć wniosek.
Należy  ustanowić  Komitet Organizacyjny,  który  zatwierdza  marszałek.  Po  akredytacji (czyli  po
zebraniu 1000 podpisów i przyjęciu wniosku przez marszałka) należy zebrać 100 000 podpisów,
by Sejm rozpoczął pracę nad projektem. Nie wiadomo jednak czy ten pierwszy tysiąc wlicza się
do tych pozostałych stu tysięcy. Marszałek może odrzucić projekt z powodu błędów formalnych,
wtedy można odwołać się do Sądu Najwyższego.

 Projekt ustawy budżetowej może pochodzić tylko od Rady Ministrów – Rządu.

Ograniczenia prawa inicjatywy dotyczą: ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym,
ustawy o zaciąganiu długu publicznego, ustawy o udzieleniu gwarancji finansowych przez
państwo.

 Do projektu dołączamy uzasadnienie.

 Czytania (trzy)

•

Pierwsze czytanie – zapoznanie się posłów z celem i ogólnymi założeniami ustawy. Może

odbyć się na plenarnym posiedzeniu, projektodawca może wprowadzić propozycje zmian,
wycofać projekt, Sejm może go odrzucić. Projekt trafia do komisji sejmowej.

•

Drugie czytanie – sprawozdane komisji (stałej lub nadzwyczajnej) – debata nad

poszczególnymi zmianami. Znowu wraca do komisji, która pracuje nad zgłoszonymi
poprawkami (wnioski mniejszości)

•

Trzecie czytanie – końcowa praca zakończona głosowaniem – najpierw głosuje się wnioski

najdalej idące (odrzucenie zmiana). To jest koniec pewnego etapu pracy nad ustawą.

 Kończą się prace Sejmu i ustawa w ten sposób uchwalona trafia do Senatu (ma on 30 dni na

wprowadzenie zmian lub jego odrzucenie), gdy nic nie powie to zgadza się, może chcieć
zmiany lub odrzucić.

 Jeżeli nie ma zmian to wędruje do prezydenta (21 dni na decyzje). Może on podpisać, zwrócić

się do Trybunału Konstytucyjnego (Trybunał ma brak ograniczenia czasowego), aby sprawdzić
zgodność z konstytucją (ustawa budżetowa – obowiązek zajęcia stanowiska - 2 miesiące).

 Tylko prezydent może złożyć wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie nie podpisanej

ustawy.  Po  uchwaleniu  może  więcej  osób  i  nie  ma  ograniczenia  czasu  tj.  kiedy  kierujemy
ustawę  do  trybunału.  Jeżeli  nie  ma  zgodności  to  nie  podpisuje.  Jeżeli  jest  zgodność  to
prezydent  musi  podpisać  w  ciągu  7  dni.  Jeśli  błędy  nie  rzutują  zasadniczo  na  konstytucję  to
prezydent  może  po  zaciągnięciu  opinii  Marszałka  Sejmu  również  podpisać  z  pominięciem
wadliwych przepisów lub tez może zwrócić ją Sejmowi w celu usunięcia niezgodności.

 Prezydent tez może zastosować veto zawieszające ustawę - kolejne głosowanie w Sejmie, ale

tym razem musi być 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

 Senat może zaproponować zmiany i wtedy ustawa trafia do Sejmu gdzie by odrzucić musi być

większość bezwzględna (połowa całości +1), liczba liczona od obecnych. Co najmniej połowa
musi być. Sejm może odrzucić veto prezydenta i ustawa będzie obowiązywała.

PROMULGACJA – pospisywanie ustawy przez prezydenta