DZIECKO ŁAMIĄCE PRAWO (NIELETNI) 

 
 
1. Kodeks karny 
 

Na  zasadach  określonych  w  kodeksie  karnym  odpowiadają  osoby,  które  popełniły  czyn 

zabroniony po ukończeniu 17 lat.  

Wyjątkowo  na  gruncie  kodeksu  karnego  może  odpowiadać  osoba,  która  ukończyła 

jedynie 15 lat. Aby było to możliwe muszą być spełnione następujące warunki:  

-  dopuściła się ona czynów zabronionych szczegółowo wymienionych w art. 10 § 2 kodeksu 

karnego, takich jak: zamach na życie Prezydenta RP (art. 134 k.k.), zabójstwo (art. 148 § 1, 

2  lub  3  k.k.),  umyślne  ciężkie  uszkodzenie  ciała  (art.  156  §  1  lub  3  k.k.),  umyślne 

spowodowanie niebezpiecznych zdarzeń (art. 163 § 1 lub 3 k.k.), piractwo (art. 166 k.k.), 

umyślne  spowodowanie  katastrofy  w  komunikacji  (art.  173  §  1  lub  3  k.k.),  zgwałcenie 

wspólnie z inną osobą (art. 197 § 3 k.k.), wzięcie zakładnika (art. 252 § 1 lub 2 k.k.), rozbój 

(art. 280 k.k.)  

-  w  ocenie  sądu  okoliczności  sprawy  oraz  stopień  rozwoju  sprawcy,  jego  właściwości  i 

warunki  osobiste  za  tym  przemawiają,  a  w  szczególności,  jeżeli  poprzednio  stosowane 

środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne.  

Kara orzeczona wobec osoby między 15 a 17 rokiem życia, która odpowiada na zasadach 

określonych  w  kodeksie  karnym,  nie  może  przekroczyć  dwóch  trzecich  górnej  granicy 

ustawowego  zagrożenia  przewidzianego  za  przypisane  sprawcy  przestępstwo,  sąd  może 

zastosować także nadzwyczajne złagodzenie kary.  

 

 

2. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich 

 

Ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (u.p.n.) reguluje 

zasady odpowiedzialności osób 



 

które  dopuściły  się  czynu  karalnego  (rozumianego  jako  przestępstwa,  przestępstwa 

skarbowego  i  niektóre  wymienione  w  ustawie  wykroczenia)  po  ukończeniu  lat  13,  a  przed 

ukończeniem lat 17, 



 

które nie ukończyły lat 18 – w zakresie ich demoralizacji.  

Ponadto  ten  akt  prawny  reguluje  wykonywania  środków  wychowawczych  lub 

poprawczych  w  stosunku  do  osób,  względem  których  środki  te  zostały  orzeczone,  nie  dłużej 

jednak niż do ukończenia przez te osoby lat 21 

Wyjątkowo  sąd  zamiast  kary  określonej  w  kodeksie  karnym  może  stosować  środki 

wychowawcze,  lecznicze  albo  poprawcze  przewidziane  dla  nieletnich  wobec  osoby,  która 

popełniła występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18. Jest to możliwe jedynie 

w przypadku, gdy  sąd uzna, że  za tym przemawiają okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju 

sprawcy oraz jego właściwości i warunki osobiste. 

 

Według  art.  3  u.p.n.  organy  prowadzące  postępowanie  w  sprawie  nieletniego  powinny 

kierować  się  przede  wszystkim  jego  dobrem,  dążąc  do  osiągnięcia  korzystnych  zmian  w 

osobowości  i  zachowaniu  się  nieletniego  oraz  zmierzając  w  miarę  potrzeby  do  prawidłowego 

spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy 

tym  interes  społeczny.  Zobowiązane  są  one  w  postępowaniu  z  nieletnim  brać  się  pod  uwagę 

osobowość  nieletniego,  a  w  szczególności  jego  wiek,  stan  zdrowia,  stopień  rozwoju 

psychicznego  i  fizycznego,  cechy  charakteru,  a  także  zachowanie  się  oraz  przyczyny  i  stopień 

demoralizacji, charakter środowiska oraz warunki wychowania nieletniego 

 

Sąd  rodzinny  i  nieletnich  rozpoznający  sprawy  do  których  stosuje  się  ustawę  o 

postępowaniu w sprawach nieletnich może zastosować wobec nieletniego trzy rodzaje środków: 



  wychowawcze  



  poprawcze 



  leczniczo-wychowawcze 

 

Środki  wychowawcze  mogą  być  orzeczone  przez  sąd  w  razie  demoralizacji  nieletniego 

lub  popełnienia  przez  niego  czynu  karalnego.  Obejmują  m.in.  upomnienie,  zobowiązanie  do 

określonego  postępowania:  do  naprawienia  wyrządzonej  szkody,  do  wykonania  określonych 

prac,  nadzór  odpowiedzialny  rodziców  lub  opiekuna,  nadzór  kuratora,  skierowanie  do  ośrodka 

kuratorskiego, przepadek rzeczy, umieszczenie w rodzinie zastępczej, w młodzieżowym ośrodku 

wychowawczym,  w  młodzieżowym  ośrodku  socjoterapii  albo  w  ośrodku  szkolno-

wychowawczym.  

Za demoralizację uważane jest np. naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie 

czynu  zabronionego,  systematyczne  uchylanie  się  od  obowiązku  szkolnego  lub  kształcenia 

zawodowego, używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, 

uprawianie nierządu, włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych.  

 

Środki poprawcze, czyli umieszczenie w zakładzie poprawczym, można orzec jedynie w 

razie popełnienia przez nieletniego czynu karalnego po ukończeniu przez niego 13 roku życia.  

Jeśli  czynu  karalnego  dopuszcza  się  dziecko  zanim  osiągnie  wiek  13  lat,  można  orzec 

wobec niego jedynie środki wychowawcze.  

 

Środki  leczniczo-wychowawcze  sąd rodzinny  i  nieletnich orzeka w razie stwierdzenia u 

nieletniego  upośledzenia  umysłowego,  choroby  psychicznej  lub  innego  zakłócenia  czynności 

psychicznych  bądź  nałogowego używania alkoholu albo innych  środków w celu wprowadzenia 

się w  stan odurzenia. Sąd rodzinny  może umieścić  nieletniego w szpitalu psychiatrycznym  lub 

innym  odpowiednim  zakładzie  leczniczym.  Jeżeli  zachodzi  potrzeba  zapewnienia  nieletniemu 

jedynie  opieki  wychowawczej,  sąd  może  orzec  umieszczenie  go  w  młodzieżowym  ośrodku 

wychowawczym  lub  w  młodzieżowym  ośrodku  socjoterapii,  a  w  przypadku  gdy  nieletni  jest 

upośledzony  umysłowo  w  stopniu  głębokim  i  wymaga  jedynie  opieki  -  w  domu  pomocy 

społecznej. 

 

Sąd rodzinny może także: 

1.  zobowiązać  rodziców  lub  opiekuna  do  poprawy  warunków  wychowawczych,  bytowych  lub 

zdrowotnych  nieletniego,  a  także  do  ścisłej  współpracy  ze  szkołą,  do  której  nieletni 

uczęszcza,  poradnią  psychologiczno-pedagogiczną  lub  inną  poradnią  specjalistyczną, 

zakładem pracy, w którym jest zatrudniony, oraz lekarzem lub zakładem leczniczym, 

2. zobowiązać rodziców lub opiekuna do naprawienia w całości lub w części szkody wyrządzonej 

przez nieletniego, 

3. Sąd może zwrócić się do właściwych instytucji państwowych lub społecznych oraz jednostek 

samorządowych  o  udzielenie  niezbędnej  pomocy  w  poprawie  warunków  wychowawczych, 

bytowych lub zdrowotnych nieletniego. 

 

W postępowaniu w sprawie nieletniego stronami są: 

1)   nieletni, 

2)   rodzice lub opiekun nieletniego, 

3)   prokurator. 

Osoby te są zawiadamiane o terminach rozprawy, doręcza się im pisma sądowe.  

Nieletni ma prawo mieć obrońcę.  

 

O  wszczęciu  i  ukończeniu  postępowania  w  sprawie  nieletniego  sąd  rodzinny  może 

zawiadomić  także  szkołę,  do  której  nieletni  uczęszcza,  odpowiednią  instytucję  państwową, 

społeczną  lub  jednostkę  samorządową,  w  szczególności  powiatowe  centrum  pomocy  rodzinie 

właściwe ze względu na miejsce zamieszkania nieletniego. 

 

Sąd rodzinny prowadząc postępowanie będzie przesłuchiwał nieletniego i jego rodziców. 

Sąd  może  zwrócić  się  też  o  opinię  do  rodzinnego  ośrodka  diagnostyczno-konsultacyjnego  lub 

innej  specjalistycznej  placówki.  Może  również  zwrócić  się  do  kuratora  sądowego  o 

przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.  

 

Pierwsza  faza  postępowania  nazywa  się  postępowaniem  wyjaśniającym.  Ma  na  celu 

ustalenie, czy  istnieją okoliczności świadczące o demoralizacji  nieletniego, a w sprawie o czyn 

karalny, czy rzeczywiście został on popełniony przez nieletniego, a także ustalenie, czy zachodzi 

potrzeba zastosowania wobec nieletniego środków przewidzianych w ustawie.  

Jeżeli  na  podstawie  zebranych  materiałów  sędzia  rodzinny  uzna,  że  ze  względu  na 

okoliczności  i charakter sprawy oraz osobowość nieletniego celowe  jest zastosowanie środków 

wychowawczych lub leczniczych, wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu 

opiekuńczo-wychowawczym. Jeżeli natomiast w jego ocenie zachodzą warunki do umieszczenia 

nieletniego  w  zakładzie  poprawczym,  wydaje  on  postanowienie  o  rozpoznaniu  sprawy  w 

postępowaniu poprawczym.  

W  trakcie  toczącego  się  postępowania  nieletniego  można  umieścić  w  schronisku  dla 

nieletnich.  Jest  to  możliwe  jeżeli  zostaną  ujawnione  okoliczności  przemawiające  za 

umieszczeniem  go  w  zakładzie  poprawczym,  a  zachodzi  uzasadniona  obawa  ukrycia  się 

nieletniego  lub  zatarcia  śladów  czynu  karalnego,  albo  jeżeli  nie  można  ustalić  tożsamości 

nieletniego 

Postępowanie  opiekuńczo  –  wychowawcze  kończy  się  orzeczeniem  środków 

wychowawczych,  a  postępowanie  poprawcze  orzeczeniem  środków  wychowawczych  lub 

poprawczych.  

 

Kosztami  postępowania  w  sprawie  nieletniego  sąd  rodzinny  może  obciążyć  rodziców, 

inne osoby zobowiązane do jego alimentacji albo nieletniego.