Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie 

Wydział Nauk Społecznych i Sztuki 

Instytut Nauk Politycznych 

 

 

 
 

 

 

Grzegorz Onichimowski 

 

 

 

 

Wolnomularstwo jako jeden z czynników przemian 

polityczno-społecznych w Imperium Osmańskim 

na przełomie XIX i XX wieku 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Praca magisterska napisana 

pod kierunkiem 

 

Prof. dr hab. Selima Chazbijewicza 

 

 

 

 

Olsztyn 2007 

 

 

University of Warmia and Mazury in Olsztyn 

Faculty of Social Sciences and Arts 

Institute of Political Science 

 

 

 
 

 

 

Grzegorz Onichimowski 

 

 

 

 

Freemasonry as one of factors of political and  

social changes in Ottoman Empire  

at the turn of XX century 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

An MA thesis 

written under the guidance of 

 

Prof. dr hab. Selim Chazbijewicz 

 

 

 

 

Olsztyn 2007 

 

 

Spis treści: 

 
Wstęp........................................................................................................................... 5 

Rozdział 1  Klasyczne państwo osmańskie w konfrontacji z nowoczesnością 

1.1 

Społeczeństwo osmańskie............................................................................ 8 

1.2 

Nauka i edukacja w Imperium Osmańskim ............................................... 23 

1.3 

Władza, system prawny, administracja i armia w Imperium ..................... 26 

1.4 

Islamska ortodokosja a inne nurty religijne w Imperium........................... 37 

1.5 

Pozycja Imperium Osmańskiego w stosunkach międzynarodowych ........ 43 

1.6 

Przyczyny słabości Imperium Osmańskiego ............................................. 47 

Rozdział 2  Reformy i przemiany społeczne w państwie osmańskim 

2.1 

Próby reform przed epoką tanzimatu ......................................................... 57 

2.2 

Epoka tanzimatu (1839-1876).................................................................... 66 

2.3 

Czas rządów Abdülhamida II i jego reformy (1876-1909)........................ 77 

2.4 

Młodoturcy – od opozycji do dyktatury (1908-1918)................................ 85 

2.5 

Ku narodowej republice – Mustafa Kemal Atatürk (1919-1938) .............. 99 

Rozdział 3  Wolnomularstwo a osmańskie przemiany polityczno-społeczne 

3.1 

Wolnomularstwo w Imperium Osmańskim ............................................. 114 

3.2 

Wolnomularstwo a osmańskie przemiany polityczno-społeczne ............ 122 

Zakończenie ............................................................................................................ 132 

Abstract................................................................................................................... 136 

Bibliografia ............................................................................................................. 138 

 

 

 

Contents: 

 
Foreword..................................................................................................................... 5 

Chapter 1  Classical Ottoman State in Comparison to Modernity 

1.1 

Ottoman Society........................................................................................... 8 

1.2 

Science and Education in Ottoman Empire ............................................... 23 

1.3 

Power, Legal System, Administration and Army of the Empire ............... 26 

1.4 

Orthodox Islam and other Religious Groups of the Empire ...................... 37 

1.5 

Position of Ottoman Empire in International Relations............................. 43 

1.6 

Reasons for Weakness of Ottoman Empire ............................................... 47 

Chapter 2  Reforms and Social Changes of Ottoman State 

2.1 

Attempts of Reform before the Era of Tanzimat ....................................... 57 

2.2 

Era of Tanzimat (1839-1876)..................................................................... 66 

2.3 

Reign of Abdül Hamid II and his Reforms (1876-1909) ........................... 77 

2.4 

Young Turks – from the Opposition to Dictatorship (1908-1918) ............ 85 

2.5 

Towards a National Republic – Mustafa Kemal Atatürk (1919-1938)...... 99 

Chapter 3  Freemasonry and Socio-Political Changes in Ottoman Empire 

3.1 

Freemasonry in Ottoman Empire ............................................................. 114 

3.2 

Freemasonry and Socio-Political Changes in Ottoman Empire............... 122 

Conclusion............................................................................................................... 132 

Abstract................................................................................................................... 136 

Bibliography ........................................................................................................... 138 

- 5 - 

 

 

Wstęp 

 

Modernizacja  Imperium  Osmańskiego  oraz  powstanie  narodowej  Republiki 

Tureckiej  stanowi  w  ocenie  autora  niniejszej  pracy  zagadnienie  zarówno  ciekawe, 

jak  teŜ  bardzo  aktualne.  W  obecnych  czasach  problem  stosunku  między  religią 

muzułmańską a modernizacją i wartościami zachodnimi, zarówno z punktu widzenia 

Europejczyka,  jak  teŜ  w  sensie  globalnym,  nabiera  pierwszorzędnego  znaczenia. 

Argumentów uzasadniających taką tezę moŜna wyliczyć wiele – spór wokół akcesji 

Turcji  do  Unii  Europejskiej,  problem  fundamentalizmu  i  terroryzmu  islamskiego, 

konflikt  etniczny  w  Sudanie,  sytuacja  w  republikach  kaukaskich  Federacji 

Rosyjskiej,  problem  przestrzegania  praw  człowieka  w  krajach  arabskich,  wojna  w 

Iraku  i  Afganistanie  czy  zbrojenia  nuklearne  Iranu  to  tylko  kilka  przykładów.  Nie 

ulega wątpliwości, Ŝe dla osób zainteresowanych powyŜszym problemem, przypadek 

tureckiej  okcydentalizacji  ma  charakter  klasyczny  i  wzorcowy,  z  tych  teŜ  przyczyn 

autor zdecydował się opisać go w pracy.  

Szczególne  zainteresowanie  rolą  wolnomularstwa  w  procesie  modernizacji  oraz 

jego  wpływem  na  przemiany  społeczne  zachodzące  w  Imperium  Osmańskim 

wynikało  po  części  z  osobistej  ciekawości  autora,  jego  woli  przyjrzenia  się  słabo 

udokumentowanemu  w  literaturze  polskiej  zagadnieniu,  jak  teŜ  z  wraŜenia,  które 

odniósł  podczas  zapoznawania  się  z  pierwszymi  źródłami,  Ŝe  wątek  ten  ma  dla 

badanego  zagadnienia  istotne  znaczenie.  Ukazanie  roli  odegranej  przez 

stowarzyszenia  wolnomularskie  w  procesie  okcydentalizacji  osmańskiego  państwa 

stało  się  zasadniczym  celem  pracy.  Autor  uznał,  Ŝe  właściwe  zbadanie  tego  wątku 

wymaga dokładnego przyjrzenia się społeczeństwu i państwu osmańskiemu równieŜ 

w okresie poprzedzającym najistotniejsze reformy modernizacyjne. Dlatego teŜ praca 

ma następującą strukturę: 

Rozdział  pierwszy  opisuje  system  polityczno-społeczny  funkcjonujący  w 

Imperium  Osmańskim  w  jego  okresie  klasycznym  (przez  pojęcie  to  autor  rozumie 

lata  1300-1600),  a  takŜe  próbuje  odpowiedzieć  na  pytanie,  jakie  przyczyny 

zadecydowały  o  tym,  Ŝe  ottomańskie  cesarstwo  nie  tylko  w  relatywnie  szybkim 

czasie  utraciło  swój  mocarstwowy  status  w  Europie,  ale  wręcz  stanęło  w  obliczu 

zagroŜenia  utraty  suwerenności  bądź  całkowitego  unicestwienia  jego  bytu 

państwowego przez wrogie działania europejskich potęg.  

- 6 - 

 

 

Rozdział  drugi  opisuje  główne  próby  reform  polityczno-społecznych,  jakie 

podejmowali  osmańscy  sułtani,  dostojnicy  dworscy,  wielcy  wezyrowie  oraz  inne 

osoby sprawujące władzę w Imperium, a takŜe najwaŜniejsze skutki tych zmian dla 

państwa  i  społeczeństwa.  Przyjęte  ramy  czasowe  to  przełom  XVIII  i  XIX  wieku, 

kiedy podjęte zostały pierwsze powaŜne próby modernizacji ottomańskiego państwa 

oraz  rok  1938,  w  którym  zmarł  Kemal  Atatürk,  za  którego  rządów  dopełnił  się 

proces przekształcenia Imperium Osmańskiego w Republikę Turecką.  

Rozdział trzeci opisuje pokrótce czym w rozumieniu autora jest wolnomularstwo 

oraz zawiera krótką historię tego ruchu w Imperium Osmańskim od jego początków 

do roku 1935, kiedy rządząca w Republice Tureckiej Partia Republikańsko-Ludowa 

zdelegalizowała  stowarzyszenia  wolnomularskie.  Część  druga  rozdziału  jest  próbą 

ukazania  wpływu  masonerii  na  społeczeństwo  osmańskie  oraz  na  proces 

modernizacji  i  okcydentalizacji  Imperium,  ze  szczególnym  uwzględnieniem  okresu 

końcowych  lat  wieku  XIX  i  początku  wieku  XX,  kiedy  moŜna  mówić  o 

największych wpływach wolnomularstwa w państwie osmańskim. 

Pracę przygotowano w oparciu o literaturę zarówno krajową, jak i obcojęzyczną. 

Problematyka poruszona w rozdziałach pierwszym i drugim jest stosunkowo dobrze 

udokumentowana  w  literaturze  dostępnej  w  języku  polskim.  NajwaŜniejszymi 

pozycjami  były  tu  dla  autora  „Narodziny  nowoczesnej  Turcji”  Bernarda  Lewisa, 

„Imperium Osmańskie. Epoka klasyczna 1300-1600” Halila Inalcika oraz „Tureckie 

przemiany.  Dzieje  Turcji  1878-1923”  Tomasza  Witucha.  DuŜo  cennych  informacji 

na  temat  oświaty  w  klasycznym  państwie  osmańskim  zawiera  praca  „Znajomość 

edukacji Turków osmańskich w Polsce” Mariana Bałczewskiego, która tym samym 

okazała się bardzo pomocna.  

JeŜeli  chodzi  o  rozdział  trzeci,  to  autorowi  nie  udało  się  dotrzeć  do  Ŝadnych 

większych  polskojęzycznych  opracowań  na  temat  wolnomularstwa  w  Imperium 

Osmańskim.  Konieczne  stało  się  dokonanie  syntezy  ze  strzępów  informacji 

zawartych  w  posiadanych  źródłach  oraz  uŜycie  materiałów  obcojęzycznych,  w  tym 

dostępnych  na  stronach  internetowych,  m.  in.  prowadzonych  przez  wolnomularzy. 

Szczególnie  cenna  była  tu  dla  autora  ksiąŜka  Thierry  Zarcone’a  „Mystiques, 

philosophes et francs-maçons en islam”. W kwestiach związanych ogólnie z ruchem 

wolnomularskim,  wiele  informacji  zaczerpnięto  ze  strony  internetowej  „Wirtualny 

Wschód  Wolnomularski”  dostępnej  pod  adresem  www.wolnomularstwo.pl,  a  takŜe 

- 7 - 

 

 

ksiąŜki  „Sekrety  masonów.  Pierwszy  stopień  wtajemniczenia”  Tadeusza 

Cegielskiego oraz artykułów w czasopiśmie „Ars Regia”.  

Autor chciałby teŜ serdecznie podziękować wszystkim osobom, które dopomogły 

mu  w  uzyskaniu  materiałów,  bądź  w  inny  sposób  przyczyniły  się  do  powstania 

niniejszej  pracy.  Szczególne  podziękowania  naleŜą  się  tu  panu  Henrykowi 

Wierniewskiemu, bez którego pomocy w zdobyciu materiałów i w tłumaczeniach z 

języka francuskiego oraz bez którego cennych rad i uwag, praca ta z pewnością nie 

mogłaby powstać w takiej formie.  

 

- 8 - 

 

 

Rozdział 1 

 

Klasyczne państwo osmańskie w konfrontacji z nowoczesnością 

 

 

1.1

 Społeczeństwo osmańskie 

 

Szereg spostrzeŜeń na temat systemu społecznego funkcjonującego w dominium 

ottomańskim  oraz  jego  odmienności  od  systemów  europejskich  odnotował  juŜ 

Niccolò  Machiavelli.  W  „Księciu”  florencki  filozof  i  mąŜ  stanu  scharakteryzował 

„państwo tureckie” następująco: „Całą monarchią turecką rządzi jeden pan, którego 

wszyscy  są  niewolnikami;  podzieliwszy  swe  państwo  na  sandŜaki,  posyła  on  tam 

róŜnych  zarządców,  których  zmienia  i  przenosi  według  swej  woli.  (...)  Przyczyny 

trudności  podbicia  państwa  tureckiego  tkwią  w  tym,  Ŝe  zdobywca  nie  moŜe  być 

przyzwany  przez  ksiąŜąt  tego  państwa  ani  spodziewać  się,  Ŝe  bunt  stojących  przy 

rządzie  ułatwi  mu  przedsięwzięcie.  (...)  Wszyscy  oni  bowiem,  jako  niewolnicy  i 

zaleŜni,  tylko  z  największą  trudnością  dadzą  się  namówić  do  odstępstwa,  a  gdyby 

nawet  dali  się  namówić,  mało  po  tym  poŜytku  moŜna  się  spodziewać,  gdyŜ  z 

przyczyn  powyŜej  wyłoŜonych  nie  potrafią  pociągnąć  za  sobą  narodu.  OtóŜ 

ktokolwiek by uderzył na Turków, musi pamiętać o tym, Ŝe ich znajdzie w jedności i 

Ŝ

e mu wypadnie większą nadzieję pokładać we własnych siłach niŜ w rozprzęŜeniu 

przeciwnika;  lecz  gdy  raz  ich  zwycięŜy  (...)  wtedy  nie  potrzebuje  lękać  się  nikogo 

oprócz rodziny panującego (...) bo nikt inny nie ma miru u ludów...”

1

. 

Jako  przykład  państwa  zorganizowanego  w  zupełnie  odmienny  sposób 

Machiavelli  przytoczył  Francję,  gdzie  silna  pozycja  moŜnych  dysponujących 

licznymi przywilejami i cieszących się szacunkiem ludu, a tym samym skłonnych do 

samowoli, czyni państwo francuskie bardzo podatnym na zagroŜenie

2

.  

Trzeba  przyznać,  Ŝe  spostrzeŜenia  wybitnego  florentczyka  odnośnie  organizacji 

Imperium Osmańskiego są w duŜej mierze słuszne. W istocie „państwo tureckie” nie 

posiadało  warstwy  społecznej  zorganizowanej  na  kształt  europejskiej  arystokracji 

rodowej i szlachty z dziedzicznymi majątkami i przywilejami

3

.  

                                                 

1

 N. Machiavelli, KsiąŜę, Warszawa 1984, s. 46. 

2

 Ibidem. 

3

 R. Lewis, śycie codzienne w Turcji osmańskiej, Warszawa 1984, s. 82. 

- 9 - 

 

 

Tradycyjnie  społeczeństwo  osmańskie  dzieliło  się  na  dwie  zasadnicze  grupy: 

płacących podatki określanych mianem reaja (trzoda) oraz tych którzy ich nie płacili. 

Do  pierwszej  z  nich  naleŜeli  zarówno  uprawiający  ziemię  chłopi,  pasterze, 

rzemieślnicy,  jak  i  trudniący  się  handlem.  Drugą  moŜna  było  podzielić  na  dwie 

podgrupy określane mianem „ludzi miecza” i „ludzi pióra”. Do pierwszej z podgrup 

naleŜeli wszelcy wojskowi niezaangaŜowani w wytwórczość, drugą tworzyli uczeni, 

urzędnicy i duchowni, których nazywano ulemami

4

. 

W  państwie  ottomańskim  istniały  pewne  ograniczenia  prawne  utrudniające 

swobodne  przejście  z  klasy  płacących  podatki  do  „warstwy  wyŜszej”

5

,  jednak 

osmański  system  społeczny  wykazywał  daleko  większą  elastyczność  niŜ  miało  to 

miejsce  w  stanowych  monarchiach  chrześcijańskiej  Europy.  Teoretycznie  istniały 

moŜliwości  dla  zrobienia  kariery  np.  w  wojsku  nawet  przez  potomka  ubogich 

wieśniaków  czy  niewolników,  choć  nie  było  to  łatwe,  bo  wymagało  dekretu 

sułtańskiego

6

.  Z  kolei  wewnątrz  warstwy  niepłacącej  podatków,  w  zasadzie  dla 

kaŜdego muzułmanina sunnity, istniała swoboda wyboru kariery publicznej

7

. 

RównieŜ  osoby,  którym  dzięki  zdolnościom  w  handlu,  perfekcyjnemu 

opanowaniu  rzemiosła  czy  teŜ  wytęŜonej  pracy,  udało  się  znacząco  poprawić  swój 

los,  darzono  szacunkiem  bez  względu  na  ich  pochodzenie

8

.  RóŜnice  te  w  duŜej 

mierze  wynikały  z  charakterystycznego  dla  społeczności  muzułmańskich 

przeświadczenia  o  równości  wszystkich  wyznawców  islamu  i  przesiąknięcia 

społeczeństwa duchem sankcjonowanego religijnie egalitaryzmu

9

. 

RównieŜ  zapoŜyczony  przez  Osmanów  od  SeldŜuków  system  timarów

10

 

zasadniczo  róŜnił  się  od  stosowanych  w  krajach  chrześcijańskich  nadań  lennych. 

Sipahi  mimo,  iŜ  często  przyrównuje  się  ich  do  europejskich  rycerzy  feudalnych  i 

szlachty, nie stanowili stanu dziedzicznych posiadaczy ziemskich zobowiązanych do 

zbrojnego  stawienia  się  na  wezwanie  seniora.  Sipahi  zamiast  lenna  otrzymywał  od 

sułtana  jedynie  prawo  do  pobierania  stałej  sumy  podatków  (przede  wszystkim  w 

naturze)  od  ludności  wiejskiej  uprawiającej  konkretny  obszar  ziemi,  który 

                                                 

4

 H. Inalcik, Imperium Osmańskie. Epoka klasyczna 1300-1600, Kraków 2006, s. 80-81; 

M. Bałczewski, Znajomość edukacji Turków osmańskich w Polsce, Warszawa 2001, s. 42-43. 

5

 H. Inalcik, op. cit., s. 81. 

6

 Ibidem. 

7

 M. Bałczewski, op.cit., s. 43. 

8

 R. Lewis, op. cit., s. 82. 

9

 M. Bałczewski, op.cit., s. 43. 

10

 Z. śygulski jun., Sztuka turecka, Warszawa 1988, s. 27. 

- 10 - 

 

 

pozostawał  jednak  własnością  skarbu  państwa

11

.  Choć  uprawnienia  do  zbierania 

podatków  z  określonego  obszaru  zwyczajowo  przekazywano  z  ojca  na  syna

12

,  to 

jednak  sułtan  nie  był  do  tego  zobowiązany  prawnie,  a  wręcz  gdy  tylko  uznał  to  za 

stosowne, mógł „zdegradować” sipahi pozbawiając go prawa do czerpania korzyści z 

timaru

13

.  Ponadto  nawet  potomkowie  moŜnych  panów  zazwyczaj  otrzymywali  od 

sułtana jedynie niewielkie nadania, a sposobem ich poszerzenia było np. wykazanie 

się na polu walki

14

.  

System  timariocki  spełniał  w  Imperium  Osmańskim  szereg  istotnych  funkcji  – 

prócz  moŜliwości  powołania  (relatywnie  niskim  kosztem)  duŜej  ilości  konnych 

wojowników, słuŜył on utrzymaniu porządku publicznego w państwie. Sipahi był nie 

tylko Ŝołnierzem, ale teŜ „policjantem” broniącym wieśniaków przed rozbójnikami i 

wyłapującym przestępców, a nade wszystko urzędnikiem państwowym stojącym na 

straŜy prawodawstwa ziemskiego oraz poborcą podatków. Godny uwagi jest fakt, iŜ 

choć  wieśniacy  często  skarŜyli  się  na  naduŜywanie  swojej  pozycji  i  przywilejów 

przez  sipahi,  to  jednak  system  timariocki  zapewniał  chłopom  prawną  ochronę  ze 

strony centralnych organów państwa (łamanie prawa mogło zakończyć się dla sipahi 

nawet utratą timaru)

15

.  

Ponadto  w  państwie  Osmanów  rzadko  korzystano  z  pracy  i  posług 

przymusowych,  wprowadzając  tam  gdzie  to  moŜliwe  podatki  w  pieniądzu  (co  było 

rozwiązaniem  tańszym,  prostszym,  a  nade  wszystko  utrudniającym  popełnianie 

naduŜyć)

16

.  Tym  samym  system  timariocki  chronił  chłopów  przed  nadmiernym 

wyzyskiem  i  samowolą  moŜnych,  co  przynosiło  korzyści  ottomańskiej  gospodarce 

jak i zapewniało państwu stabilność. 

O  ile  jednak  w  dominium  Osmanów  urodzenie  nie  determinowało  tak  ściśle 

pozycji  jednostki  w  społeczeństwie,  jak  miało  to  miejsce  w  chrześcijańskich 

monarchiach  europejskich,  to  w  Imperium  Osmańskim  właśnie  religia  stanowiła 

sztywne  kryterium  stratyfikacji  społecznej.  To  religia  była  zasadniczą  i 

nieprzekraczalną  dla  jednostki  barierą,  o  ile  wyznawca  judaizmu  czy  chrześcijanin 

nie  zdecydował  się  na  przyjęcie  religii  muzułmańskiej.  Podkreślić  naleŜy,  Ŝe 

                                                 

11

 H. Inalcik, op. cit., s. 122. 

12

 R. Lewis, op. cit., s. 32. 

13

 H. Inalcik, op. cit., s. 127. 

14

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 155. 

15

 H. Inalcik, op. cit., s. 120-129. 

16

 Ibidem, s. 86-87. 

- 11 - 

 

 

Imperium Osmańskie z zasady nie przymuszało innowierców do zmiany religii

17

, co 

jednak  nie  zmienia  faktu,  Ŝe  niemuzułmanie  stanowili  w  społeczeństwie  drugą 

kategorię  obywateli.  Tylko  muzułmanie  sunnici  mieli  otwartą  drogę  do  kariery 

wojskowej  i  zawodu  ulema,  tylko  oni  mogli  pełnić  urzędy  we  władzach 

centralnych

18

.  Na  innowierców  państwo  nakładało  teŜ  szereg  innych  ograniczeń  i 

niedogodności,  choć  trudno  mówić  o  tym,  by  ludność  ta  była  w  Imperium 

prześladowana.  Ograniczenia,  które  obowiązywały  chrześcijan,  to  np.  obowiązek 

noszenia  odmiennej  odzieŜy  niŜ  muzułmanie,  zakaz  bicia  w  dzwony,  głośnego 

chwalenia  Boga  i  posiadania  świątyń  w  pobliŜu  meczetów

19

.  Innowiercy  płacili 

równieŜ  wyŜsze  podatki

20

  oraz  nie  byli  równi  muzułmanom  przed  obliczem 

kadiego

21

.  Ale  na  Bałkanach  administracja  osmańska  nie  tylko  nie  dąŜyła  do 

zamykania  kościołów  i  konfiskowania  majątków  kościelnych,  ale  zezwalała 

chrześcijanom  (bądź  „przymykała  oko”)  na  restaurację  świątyń  i  monasterów  czy 

nawet  na  zakładanie  nowych

22

.  W  praktyce  niemuzułmańskie  gminy  wyznaniowe 

cieszyły  się  duŜą  autonomią  i  były  rządzone  przez  ich  własnych  przywódców 

religijnych

23

.  Częstokroć  Ŝycie  wyznających  chrześcijaństwo  wieśniaków  pod 

panowaniem  Osmanów  toczyło  się  dokładnie  takim  samym  rytmem  jak  miało  to 

miejsce  za  panów  chrześcijańskich

24

.  Wiązało  się  to  z  praktyką  sułtanów  i 

administracji  ottomańskiej,  która  nie  burzyła  natychmiast  zastanego  na  podbitym 

terenie porządku prawnego i przyjętych zwyczajów – po ewentualnym dostosowaniu 

miejscowych regulacji do szariatu i kanunu zatwierdzano je i tym samym stawały się 

one  częścią  prawa  Imperium

25

.  Pozycję,  przywileje  i  prawa  dotychczasowych 

przywódców  religijnych,  w  tym  zwłaszcza  prawo  do  zbierania  podatków  oraz 

jurysdykcji religijnej i cywilnej uznawano

26

.  

Tak  naprawdę  jedyną  stałą  zorganizowaną  formą  ingerencji  państwa  w  Ŝycie 

autonomicznych milletów była branka dewszirme. Pozostałe wypadki mieszania się 

władz centralnych w działalność gmin miały miejsce sporadycznie – czasem w celu 

                                                 

17

 R. Lewis, op. cit., s. 169. 

18

 M. Bałczewski, op.cit., s. 42-43. 

19

 Sulejman Wspaniały i jego czasy. Imperium osmańskie we wczesnej epoce nowoŜytnej, pod red. M. 

Kunt, Ch. Woodhead, Wrocław 1998, s. 96. 

20

 R. Lewis, op. cit., s. 152-153. 

21

 Sulejman Wspaniały..., s. 96 

22

 Ibidem, s. 95-96. 

23

 R. Lewis, op. cit., s. 40. 

24

 Ibidem, s. 171. 

25

 H. Inalcik, op. cit., s. 84-85.  

26

 Sulejman Wspaniały..., s. 95-96. 

- 12 - 

 

 

wykazania  chrześcijanom  ich  podrzędnej  roli,  najczęściej  jedynie  symbolicznie  by 

uspokoić  jakąś  niezadowoloną  społeczność  muzułmańską,  a  czasem  w  obronie 

chrześcijańskich  poddanych  przed  niesprawiedliwością  ich  własnego  przywódcy. 

Rzeczywiste represje zdarzały się niezmiernie rzadko

27

. 

Religia muzułmańska istotnie wpływała na kształt społeczeństwa ottomańskiego 

równieŜ  w  inny  sposób  –  stanowiła  ona  najwaŜniejszy  ze  składników  toŜsamości 

Turków  zamieszkujących  w  Imperium.  Jak  pisze  Marian  Bałczewski,  „nakazy  i 

zakazy  zawarte  w  Świętym  Koranie  (...)  wraz  z  zapisem  osobliwości  biografii 

Proroka,  jego  czynów  i  okolicznościowych  wypowiedzi  (...)  stanowiły  dwa 

podstawowe  źródła  wiary  islamskiej  (całkowitego  poddania  się  Bogu)  i  przenikały 

oraz uświęcały od kolebki po grób całe Ŝycie Turków osmańskich.”

28

.  

Ich  poczucie  identyfikowania  się  z  islamem  było  tak  silne,  Ŝe  aŜ  do  początku 

XIX wieku zatracili oni swoją etniczną identyfikację i to mimo faktu pielęgnowania 

swojego  dziedzictwa  kulturowego,  posiadania  własnej  literatury,  historii,  języka  i 

państwa

29

. UwaŜali się oni przede wszystkim za muzułmanów i poddanych dynastii 

Osmanów

30

,  zaś  samo  określenie  „Turek”  nabrało  z  czasem  zabarwienia 

pejoratywnego, a dla kogoś z wyŜszych sfer mogło być wręcz obraźliwe – terminem 

tym  zaczęto  pogardliwie  określać  turkmeńskich  nomadów  bądź  ciemnych  i 

pozbawionych ogłady wieśniaków z Anatolii posługujących się językiem tureckim

31

.  

Istotną  cechą  społeczeństwa  ottomańskiego,  ukształtowaną  jak  się  wydaje  w 

równym stopniu przez religię muzułmańską, jak i militarne tradycje ludów tureckich, 

a  ugruntowywaną  przez  wieki  istnienia  Imperium  Osmańskiego,  była  jego 

wojowniczość.  Wielki  wezyr  Kara  Mustafa  w  jednej  z  rozmów  z  pewnym  posłem 

weneckim miał wypowiedzieć następujące zdanie: „Przeznaczeniem Wysokiej Porty 

jest wojna przeciwko niewiernym, a nie pokój.”

32

.  

                                                 

27

 R. Lewis, op. cit., s. 40. 

28

 M. Bałczewski, op. cit., s. 44. 

29

 Ibidem. 

30

 T. Wituch, Tureckie przemiany. Dzieje Turcji 1878-1923, Warszawa 1980, s. 7; 

B. Lewis, Narodziny nowoczesnej Turcji, Warszawa 1972, s. 13-14, 21-22. 

31

 B. Lewis, op. cit., s. 13-14; 

R. Lewis, op. cit., s. 19; 
J.-P. Roux, Historia Turków, Gdańsk 2002, s. 18. 

32

 M. Bałczewski op. cit., s. 214. 

- 13 - 

 

 

Widać  więc,  Ŝe  zdaniem  tego  osmańskiego  dostojnika  wojna  przeciwko 

innowiercom  stanowiła  w  istocie  raison  d'être  państwa  Osmanów,  na  co  zwrócił 

uwagę równieŜ Bernard Lewis

33

.  

Geneza  państwa  osmańskiego  była  silnie  związana  z  toczeniem  walk  z 

chrześcijańskim cesarstwem bizantyjskim, a walki te postrzegano jako gazę – świętą 

wojnę

34

.  Ideologia  osmańskich  gazich  (bojowników  o  wiarę)  stanowiła  na  tyle 

istotny i Ŝywotny składnik mentalności społeczeństwa, Ŝe jeszcze sułtan Abdülhamid 

II  przyjął  tytuł  gaziego  po  zwycięskiej  kampanii,  a  parlament  ankarski  nadał  go 

równieŜ Mustafie Kemalowi Paszy, po powstrzymaniu przez niego inwazji greckiej 

w 1922 roku

35

.  

Na  przestrzeni  wieków  Imperium  Osmańskie  toczyło  bardzo  wiele  wojen,  a 

dłuŜsze  okresy  pokoju,  aŜ  do  czasów  względnie  spokojnej  „epoki  tulipanów”  (za 

pacyfistycznego  Ahmeda  III  panującego  w  pierwszym  trzydziestoleciu  XVIII 

wieku), naleŜały do rzadkości.  

Wynikało to z faktu, iŜ w Imperium Osmańskim pokój rozumiano jako przerwę 

w  działaniach  wojennych  potrzebną  do  uporządkowania  swoich  spraw  i  „złapania 

niezbędnej  chwili  oddechu”,  jako  czas  potrzebny  na  przygotowanie  kolejnej 

wyprawy wojennej

36

. 

Zygmunt  Bogumił  Everhardt,  wysłannik  Stanisława  Augusta  rezydujący  w 

Stambule,  zauwaŜył,  iŜ  Turcy  osmańscy  Ŝyli  w  państwie  na  wskroś  przenikniętym 

wojowniczym  duchem,  co  wyraźnie  podkreślały  ich  instytucje  państwowe.  Jego 

zdaniem  nie  wykształcili  oni  u  siebie  rozwiniętych  norm  prawa  cywilnego,  które 

regulowałyby  współŜycie  ludności  osiadłej,  a  funkcjonujące  w  Imperium  normy, 

które  wywiedziono  bezpośrednio  z  Koranu,  stanowiły  prawa  społeczności 

wojskowych,  nie  zaś  obywateli.  Na  temat  świętej  księgi  Everhardt

 

stwierdził,  iŜ 

zawarte w niej treści sprawiają wraŜenie instrukcji opracowanych na uŜytek państwa 

militarnego

37

.  

Co więcej, w opinii licznych tak polskich jak i obcych obserwatorów, Imperium 

Osmańskie aŜ po schyłek XVII wieku nie przystosowało się do funkcjonowania bez 

                                                 

33

 B. Lewis, op. cit., s. 44. 

34

 H. Inalcik, op. cit., s. 17-18.  

35

 Sulejman Wspaniały... , s. 26. 

36

 M. Bałczewski., op. cit. s. 213. 

37

 Ibidem, s. 210-211. 

- 14 - 

 

 

toczenia  wojny

38

.  Podczas  gdy  w  Europie  wojnę  kojarzyło  się  ze  zniszczeniami, 

chaosem i niepokojami, w państwie ottomańskim działo się dokładnie na odwrót. Dla 

Turków  ogłoszenie  wojny  było  nieomal  świętem  i  powodem  do  radości,  poddani 

sułtana  „zbiegali  się  na  wojnę  niby  na  wesele”

39

.  To  raczej  długotrwały  pokój  źle 

słuŜył  państwu  ottomańskiemu  –  rosły  wpływy  dworskich  koterii  i  róŜnej  maści 

intrygantów, następowało rozprzęŜenie w armii, a brak choćby militarnego kontaktu 

ze  światem  chrześcijańskim  nie  sprzyjał  napływowi  do  Imperium  nowin  –  tak 

technicznych, jak i innej natury

40

.  

Przekupiony  wielki  dragoman  Grzegorz  Ghica  podczas  rozmowy,  która  miała 

miejsce  w  1756  roku  w  Stambule,  doradzał  rezydentowi  rosyjskiemu,  by  Moskwa 

nie  wydawała  pochopnie  wojny  Turkom,  bo  gdy  panuje  pokój,  czas  działa  na 

korzyść caratu. Tłumaczył on, iŜ: „Nawet gdyby wojna przebiegała dla nich (Turków 

–  przyp.  G.  O.)  niekorzystnie,  to  jednak  wojenny  duch,  który  stworzył  to  potęŜne 

imperium, ponownie się  pojawi i sprawi, Ŝe Turcy  odzyskają dawną wściekłą moc. 

Dlatego  niech  oni  trwają  jak  najdłuŜej  w  obecnym  błogim  spokoju,  a  wówczas  rok 

po  roku  będą  coraz  bardziej  słabi,  a  to  na  skutek  nieudolnego  sposobu  rządzenia, 

pozbawionego  naleŜytego  porządku  i  dyscypliny.  Jeśli  ten  proces  potrwa  jeszcze 

kilka  lat,  to  dominium  osmańskie,  będące  dawniej  straszydłem  całego  świata, 

załamie się i upadnie pod własnym cięŜarem, jak zmurszały chram. Turcji nie moŜna 

osądzać  według  sytuacji  i  uwarunkowań  panujących  w  państwach  europejskich, 

które  wojna  zazwyczaj  osłabia  i  rujnuje,  a  pokój  ulepsza  i  wzmacnia.  U  Turków 

zachodzi  proces  odwrotny;  oni  w  czasie  wojny  rosną  w  siłę,  a  słabną  w  czasie 

pokoju.  A  to  dlatego,  Ŝe  od  początku  Ŝyciodajnym  dynamizującym  czynnikiem  ich 

egzystencji  i  rozwoju  był  oręŜ,  gdy  go  wypuszczają  z  rąk  nie  wiedzą  na  czym  się 

oprzeć i co ze sobą począć, miotają się jak ryba wyrzucona z wody na ziemię...”

41

. 

Trudno  o  lepszy  opis  militarnego  charakteru  państwa  osmańskiego,  niŜ 

przytoczony powyŜej wywód zdradzieckiego dragomana. 

Konkretnym  przykładem  ilustrującym,  jak  waŜną  rolę  w  Ŝyciu  Turków 

odgrywały  militarne  tradycje,  moŜe  być  zwyczaj  praktykowany  przy  wydawaniu 

córki  za  mąŜ.  Ojciec  panny  młodej  stawał  przed  córką  z  wyciągniętym  mieczem  i 

                                                 

38

 Ibidem, s. 210. 

39

 R. Lewis, op. cit., s. 36. 

40

 M. Bałczewski, op. cit., s. 211-212. 

41

 Ibidem, s. 212. 

- 15 - 

 

 

Ŝ

yczył jej by wydała na świat potomka, który będzie umiał posługiwać się mieczem 

równie sprawnie jak jego przodkowie

42

. 

Wyznawana  religia,  wojowniczość  społeczeństwa  osmańskiego,  a  takŜe  długie 

tradycje  zwycięskich  wojen  z  „niewiernymi”  z  pewnością  wpływały  na  sposób  w 

jaki Turcy postrzegali niemuzułmanów.  

Warto zauwaŜyć, Ŝe w Europie Imperium Osmańskie cieszyło się duŜym, czasem 

pomieszanym  z  obawą,  zainteresowaniem.  Powstało  sporo  ksiąŜek,  w  tym 

ilustrowanych,  opisujących  wygląd  Turków,  ich  miasta,  stroje  i  zwyczaje.  Od  XVI 

wieku  pojawiały  się  równieŜ  prace  o  osmańskim  wojsku,  polityce,  dworze  czy 

architekturze

43

. 

JeŜeli  zaś  chodzi  o  zainteresowanie  Turków  chrześcijańską  Europą,  to  sprawa 

wyglądała  zgoła  odmiennie.  Jak  pisze  Bernard  Lewis:  „Dla  muzułmanów  okresu 

klasycznego  Europa  Franków  pogrąŜona  była  w  ciemnościach  barbarzyństwa  i 

pogaństwie, a słoneczny świat islamu nie potrzebował uczyć się od Europy ani się jej 

obawiać.  Pogląd  ten  –  chociaŜ  stał  się  przestarzały  pod  koniec  średniowiecza  – 

przekazany  przez  średniowiecznych  muzułmanów  swym  osmańskim  dziedzicom 

umocnił  się  jeszcze  w  wyniku  miaŜdŜących  zwycięstw  oręŜa  osmańskiego  nad 

europejskimi przeciwnikami.”

44

. 

Funkcjonujący  w  Imperium  Osmańskim  paradygmat  postrzegania  świata  miał 

swoje  korzenie  w  religii  islamskiej  –  dominium  ottomańskie  stanowiło  część 

szczęśliwego  świata,  domu  pokoju  (dār  al-islām),  chrześcijańska  Europa  zaś  to 

skazany  na  chaos  i  unicestwienie  dom  wojny  (dār  al-harb)

45

.  Mieszkańcy  domu 

pokoju dysponowali prawdziwą wiedzą w postaci Świętego Koranu i sunny Proroka, 

nie  potrzebowali  więc  poszukiwać  mądrości  u  posługujących  się  zafałszowaną 

ś

więtą  księgą  i  bałwochwalczych  „Franków”.  Wspaniałe  zwycięstwa  Osmanów  w 

wojnach  z  „niewiernymi”  i  rozszerzanie  się  władztwa  ottomańskiego  na  dalsze 

ziemie  chrześcijańskie,  stanowiły  dla  Turków  potwierdzenie  słuszności  tego 

paradygmatu.  

Te  wszystkie  czynniki  powodowały,  Ŝe  stosunek  osmańskich  muzułmanów  do 

innowierców  charakteryzował  się  przekonaniem  o  wyŜszości  własnej  cywilizacji, 

                                                 

42

 R. Lewis, op. cit., s. 97. 

43

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 10-11. 

44

 B. Lewis, op. cit., s. 55. 

45

 Ibidem, s. 42-43. 

- 16 - 

 

 

które M. Bałczewski w moim przekonaniu trafnie określa jako „megalomańskie”

46

, a 

tym samym oznaczał lekcewaŜenie czy nawet pogardę dla jednostek spoza własnego 

kręgu  kulturowego.  Według  spostrzeŜeń  Zygmunta  Everhardta  „zarówno  prosty 

janczar jak i sprzedawca cebuli czy ogórków, a nawet zwykły tragarz, uwaŜali się za 

osoby  bardziej  godne  szacunku  niŜ  chrześcijański  ksiąŜę  czy  ambasador”

47

,  o  ile 

oczywiście  wyznawali  islam.  Ponadto  w  społeczeństwie  osmańskim  funkcjonował 

cały  szereg  pełnych  pogardy,  obelŜywych  określeń,  które  obrazują  rozmiar 

stereotypów  i  uprzedzeń  w  stosunku  do  nacji  europejskich,  jak  teŜ  do 

niemuzułmańskich  poddanych  padyszacha.  Np.  Włochów  uwaŜano  w  Imperium 

Osmańskim  za  ludzi  fałszywych  i  szalbierzy,  typowy  Francuz  był  perfidny  i  nie 

dotrzymywał  wiary,  Polaków  określano  mianem  niepotrzebnych  i  niewiernych 

chełpliwców,  a  Bośniacy,  Bułgarzy  i  Serbowie  mieli  wśród  Turków  opinię 

włóczęgów  i  rozbójników

48

.  Dodać  moŜna,  Ŝe  pomiędzy  krąŜącymi  wśród 

osmańskich wieśniaków przesądami, znajdował się równieŜ taki, iŜ jasne niebieskie 

oczy (rzadko spotykane wśród miejscowej ludności) miały magiczną, złą moc, a ich 

spojrzenie mogło sprowadzić na muzułmanina nieszczęście, co dodatkowo wpływało 

na  nieufność  i  podejrzliwość  w  stosunku  do  „Franków”

49

.  O  sile  tych  uprzedzeń 

moŜe świadczyć fakt, Ŝe znajdowały one swoje odbicie w ottomańskiej kulturze. Np. 

w  tradycyjnym  teatrze  popularnym  za  czasów  Osmanów,  obok  typowej 

karykaturalnej postaci  głupkowatego Turka – wieśniaka, często występowali chytry 

Ŝ

yd bądź Ormianin oraz prostacki „Frank”

50

. 

Fakt,  Ŝe  te  uprzedzenia  nie  naleŜały  jedynie  do  kanonu  „mądrości  ludowych”, 

lecz Ŝe oddziaływały równieŜ na osmańskie elity, świetnie obrazują sposoby w jakie 

traktowano  w  Imperium  Osmańskim  chrześcijańskich  posłów.  Pomijając  drwiny, 

kpiny, a czasem i poszturchiwania ulicznej gawiedzi czy janczarów, zdarzało się, Ŝe 

posłowie byli poniŜani, obsypywani obelgami, a nawet bici juŜ podczas przebywania 

na  komnatach  sułtańskich  –  w  tym  równieŜ  przez  dworzan.  Czasem  posłów 

więziono,  a  bywało  Ŝe  musieli  się  oni  obawiać  o  swój  dobytek,  a  nawet  Ŝycie. 

Zajadłość  tłuszczy  bywała  tak  wielka,  Ŝe  obelgi  spadały  teŜ  czasem  na  strzegących 

zagranicznych gości janczarów, których przezywano między innymi „świniopasami” 

                                                 

46

 M. Bałczewski, op. cit., s. 219-220. 

47

 Ibidem, s. 221. 

48

 Ibidem, s. 221-222. 

49

 R. Lewis, s. 53. 

50

 Ibidem, s. 121. 

- 17 - 

 

 

bądź  „straŜnikami  świń”.  Sam  dworski „ceremoniał”  Osmanów,  równieŜ  dostarczał 

przedstawicielom dyplomatycznym wielu upokorzeń – np. posłowie byli w drodze na 

audiencję po prostacku poganiani i popychani, a gdy dyplomata znalazł się juŜ przed 

obliczem  sułtana,  bezceremonialnie  ściągano  go  za  rękawy  aŜ  do  ziemi  w 

wymuszonym  głębokim  pokłonie.  Po  audiencji  posłańca  na  siłę  wyprowadzano  z 

komnaty  padyszacha,  ciągnąc  go  z  twarzą  zwróconą  w  kierunku  tronu  i  tyłem  do 

wyjścia

51

. 

Tego  typu  postawa  znacznej  części  ludności,  w  tym  równieŜ  jak  moŜna  sądzić 

większości osmańskiej elity, wpływała na to, Ŝe Imperium zamykało się na wpływy z 

zewnątrz,  z  pogardzanym  „Frengistanem”  na  czele.  Stąd  istotną  rolę,  jako  źródło 

nowości,  odgrywały  toczone  z  „niewiernymi”  wojny,  podczas  których  chętnie 

podpatrywano  stosowane  przez  przeciwników  sposoby  walki  i  uŜywany  sprzęt,  a 

takŜe  napływ  róŜnej  maści  awanturników  i  renegatów,  którzy  po  przyjęciu  islamu, 

wykorzystywali  uzyskaną  w  krajach  chrześcijańskich  wiedzę  ku  poŜytkowi 

islamskiego  Imperium.  Wielu  spośród  utalentowanych  dowódców  osmańskich, 

wliczając w to czterech największych w historii Imperium dowódców floty, było w 

istocie 

poturczeńcami, 

którzy 

zdecydowali 

się 

słuŜyć 

padyszachowi

52

. 

Oddziaływanie  zislamizowanych  Ŝydów  i  chrześcijan  nie  ograniczało  się  jednak  li 

tylko do kwestii wojskowych – wnosili oni do muzułmańskiego państwa nowe idee i 

niedostępną dla uczonych ulemów wiedzę

53

. 

Inny waŜny fakt związany z religijną segregacją społeczeństwa osmańskiego oraz 

stosunkiem  wyznawców  islamu  do  innowierców  stanowiło  to,  Ŝe  ludność 

niemuzułmańska  w  Imperium  całkowicie  zdominowała  część  tradycyjnie 

uprawianych zawodów, o których wiedzę przekazywano sobie z ojca na syna, a takŜe 

istotne  sektory  rolnictwa,  handlu  i  rzemiosła

54

.  W  pewnym  sensie,  „niewiernym” 

przypisywano  pewne  zawody,  a  lekcewaŜenie  które  dotykało  grupę  religijną, 

rozciągano równieŜ na tradycyjnie wykonywaną przez nią profesję, w tym kupiectwo 

i przemysł

55

. 

Specyficzną  i  waŜną  rolę  w  społeczeństwie  osmańskim  w  jego  erze  klasycznej 

spełniali  sułtańscy  niewolnicy.  Ci  starannie  wykształceni  w  szkołach  serajowych 

                                                 

51

 M. Bałczewski, op. cit., s. 222-224 

52

 R. Lewis, op. cit., s. 33. 

53

 H. Inalcik, op. cit., s. 194-195. 

54

 M. Bałczewski, op. cit., s. 42-43. 

55

 B. Lewis, op. cit., s. 55-56. 

- 18 - 

 

 

obejmowali  najwaŜniejsze  urzędy  we  władzach  państwowych  i  administracji,  inni 

zasilali  trzon  sułtańskiej  armii  zawodowej

56

.  Nic  nie  stało  na  przeszkodzie  by 

niewolnik  padyszacha  piastował  nawet  godność  wielkiego  wezyra

57

  i  faktycznie 

wielu  spośród  pełniących  ten  urząd  stanowili  niegdysiejsi  chrześcijanie,  którzy  po 

zislamizowaniu  oraz  otrzymaniu  stosownego  wykształcenia  stawali  się  w  pełni 

oddanymi  sługami  domu  Osmanów.  Sposoby  pozyskiwania  niewolników  przez 

sułtana  były  róŜne  –  zostawali  nimi  jeńcy  wojenni  (zgodnie  z  prawem 

muzułmańskim  jedna  piąta  brańców  przypadała  władcy)  i  zakładnicy  zabierani 

czasem z rodzin szlacheckich, zakupywano ich na targach oraz pozyskiwano poprzez 

brankę dewszirme

58

. 

Utworzenie  w  państwie  ottomańskim  systemu  dewszirme  datuje  się  na  koniec 

XIV  wieku,  zaś  ostatni  znany  pobór  miał  miejsce  w  roku  1705.  Branki  tej  nie 

przeprowadzano systematycznie, lecz zwoływano ją gdy zachodziła taka potrzeba – 

zwykle by uzupełnić stan liczbowy korpusu janczarów

59

.  

Dewszirme  obejmowało  przede  wszystkim  podbitą  ludność  chrześcijańską 

(równieŜ  muzułmańskich  Bośniaków)

60

.  Osmańscy  wyznawcy  judaizmu  oraz 

Ormianie  byli  z  niej  wyłączeni

61

.  Zabierano  nieŜonatych,  wyglądających  na 

zdrowych  i  bystrych  chłopców,  najchętniej  liczących  sobie  od  8  do  15  lat,  choć 

zdarzało się, Ŝe powoływano nawet dwudziestolatków

62

. 

Najzdolniejsi  z  brańców  od  razu  trafiali  do  szkół  serajowych,  pozostałych 

czasowo przydzielano do rodzin muzułmańskich w celu zasymilowania i islamizacji. 

Gdy  osiągali  dojrzałość  kontrolowano  ich  zdolności,  po  czym  mniej  zdolnych 

oddelegiwano do korpusu janczarów, a bardziej utalentowanych posyłano do pałacu, 

gdzie mieli stać się paziami

63

. 

W  seraju  sułtańskim  brańcy  otrzymywali  znakomite  i  wszechstronne 

wykształcenie, daleko wykraczające poza naukę islamu i fukcjonowania osmańskiej 

administracji.  Starano  się  do  maksimum  rozwinąć  i  wykorzystać  ich  zdolności  ku 

                                                 

56

 R. Lewis, op. cit., s. 23-25;  

H. Inalcik, op. cit., s. 90-91, 100. 

57

 M. Bałczewski, op. cit., s. 95. 

58

 H. Inalcik, op. cit., s. 90-91. 

59

 Leksykon wiedzy o Turcji, pod red. T. Majda, Warszawa 2003, s. 45. 

60

 R. Lewis. op. cit., s. 23-24. 

61

 Ibidem, s. 40. 

62

 Leksykon wiedzy..., s. 45. 

63

 M. Bałczewski, op. cit., s. 95. 

- 19 - 

 

 

poŜytkowi  państwa  i  rodu  Osmanów

64

.  Tym  samym  niewolnicy  stawali  się  częścią 

intelektualnej  elity  społeczeństwa,  a  sułtański  pałac  i  dwór  stawały  się  na  obszarze 

oddziaływania kultury osmańskiej nie tylko ośrodkiem władzy, ale teŜ jak pisze Halil 

Inalcik głównym ośrodkiem myśli twórczej

65

.  

Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  ta  złoŜona  z  niewolników  padyszacha  elita,  tak  jak  to 

zauwaŜył  cytowany  powyŜej  Machiavelli,  wykazywała  niemal  całkowite  oddanie  i 

lojalność  swojemu  panu.  Dworzanie  z  seraju,  których  przez  całe  Ŝycie  uczono 

całkowitego  posłuszeństwa  wobec  sułtana

66

  oraz  mający  świadomość,  Ŝe  nie  mogą 

liczyć  na  niczyje  poparcie,  nawet  wyrok  śmierci  przyjmowali  z  pokorą  i 

rezygnacją

67

.  AŜ  do  XVII  wieku,  kiedy  do  słuŜby  sułtana  powoływano  juŜ  wielu 

rodowitych  Turków

68

,  przypadki  nieposłuszeństwa  były  na  dworze  ottomańskim 

czymś całkowicie wyjątkowym i niezwykłym

69

.  

System  niewolniczy  panujący  w  państwie  ottomańskim  i  jego  przemyślność 

budziły  zainteresowanie,  a  czasem  i  podziw  w  Europie.  Historyk  Albert  Howe 

Lybyer dopatrywał się w nim nawet inspiracji myślą polityczną Platona

70

. Stanowił 

on jeden z fundamentów, na którym opierała się władza sułtana, a tym samym i całe 

państwo ottomańskie – za jego pomocą okiełznano i pozbawiono wpływów turecką 

arystokrację,  słuŜył  on  umocnieniu  władzy  państwowej  i  autorytetu  władcy

71

.  Z 

drugiej  strony,  nie  ulega  wątpliwości,  Ŝe  wielką  cenę  za  ten  fundament  płaciła 

podbita  ludność  chrześcijańska  –  system  dewszirme  stanowił  bowiem  praktykę 

okrutną i bardzo dotkliwą, czego nie mógł zmienić fakt, Ŝe Turcy postrzegali bycie 

niewolnikiem padyszacha jako przywilej i zaszczyt

72

. 

Istotną  rolę  w  społeczeństwie  ottomańskim  odgrywały  organizacje  cechowe. 

Cieszyły  się  one  w  Imperium  pełną  autonomią,  pozostawały  teŜ  w  duŜej  mierze 

niezaleŜne od zmian politycznych zachodzących w kraju. Produkcja rzemieślnicza, a 

takŜe  inne  formy  działalności  gospodarczej  w  Imperium  podlegały  monopolom  i 

uprawiane  były  na  zasadzie  koncesji.  Na  danym  obszarze  prawo  uprawiania 

konkretnej profesji posiadała określona liczba rzemieślników, w analogiczny sposób 

                                                 

64

 Ibidem, s. 97. 

65

 H. Inalcik, op. cit., s. 100. 

66

 Ibidem, s. 91-92. 

67

 Ibidem, s. 97. 

68

 M. Bałczewski, op. cit., s. 123. 

69

 H. Inalcik, op. cit., s. 97. 

70

 Ibidem, s. 97-98. 

71

 M. Bałczewski, op. cit., s. 92-93. 

72

 H. Inalcik, op. cit., s. 100. 

- 20 - 

 

 

ustalano  liczbę  sklepów  i  przedsiębiorstw  handlowych  w  regionie.  Specjalnego 

zezwolenia  cechów  wymagało  przeniesienie  praw  ojca  rzemieślnika  na  syna,  a 

przeprowadzka  do  innego  miasta  wymagała  od  rzemieślnika  odnowienia  licencji. 

Podstawowy cel stosowanych przez cechy regulacji stanowiło ustalenie i utrzymanie 

takiej sytuacji, w której przedstawiciele jednej branŜy nie konkurują ze sobą, a podaŜ 

wyrobów czy usług nie zagrozi utrzymaniu korzystnych cen

73

. 

Cechy określały teŜ ściśle zakres i rodzaj produkcji w poszczególnych gałęziach 

przemysłu,  chroniły  ustalone  wzorce  przed  zmianami.  Organizacje  cechowe  dbały 

przy  tym,  by  jakość  oferowanych  wyrobów  i  usług  posiadała  odpowiednio  wysoki 

poziom

74

. 

Przy okazji jednak mistrzowie zwalczali sklepy stosujące innowacje techniczne, 

jako Ŝe wszelkie nowości mogły zakłócić funkcjonowanie istniejącego ładu

75

. 

Swoje cechy posiadali nie tylko rzemieślnicy, ale teŜ inne grupy zawodowe jak np. 

poeci,  teologowie,  skrybowie  czy  kronikarze,  a  nawet  Ŝebracy,  złodzieje  i 

prostytutki

76

. 

Państwo osmańskie niemal zawsze wspierało starszyznę cechów w jej staraniach, 

by  utrzymać  tradycyjną  hierarchię  i  porządek.  UwaŜano,  Ŝe  wszelkie  innowacje 

mogą prowadzić do naruszenia równowagi i stabilności w systemie społecznym, co 

mistrzowie cechów chętnie podkreślali w swoich rozmowach z władzami

77

. 

Warto  powiedzieć  teŜ  parę  słów  o  tym  jak  wyglądała  w  państwie  osmańskim 

pozycja  kobiet.  Z  jednej  strony  trudno  mówić  o  sytuacji,  którą  często  sobie 

wyobraŜano  w  Europie,  iŜ  kobieta  w  Turcji  stanowiła  nieomal  niewolnicę  w  pełni 

oddaną męŜowi i gotową na spełnienie kaŜdej jego zachcianki, z drugiej  zaś strony 

konserwatywna  obyczajowość  muzułmańska  znacznie  ograniczała  swobodę 

Turczynek. 

Nie  ulega  wątpliwości,  Ŝe  to  męŜczyźni  dominowali  w  domu  tureckim  i  Ŝe 

posiadali  w  nim  pełnię  władzy

78

.  Nie  ulega  teŜ  wątpliwości,  Ŝe  rola  kobiet  w 

państwie  i  społeczeństwie  była  zdecydowanie  podrzędna  w  stosunku  do  roli 

męŜczyzn.  Rzadko  zdarzało  się  by  kobiety  uczęszczały  do  szkół  elementarnych,  a 

                                                 

73

 R. Lewis, op. cit., s. 136-137. 

74

 Ibidem, s. 137. 

75

 H. Inalcik, op. cit., s. 171. 

76

 R. Lewis, op. cit., s. 140-141. 

77

 H. Inalcik, op. cit., s. 168. 

78

 R. Lewis, op. cit., s. 83. 

- 21 - 

 

 

jeszcze  rzadziej  pobierały  nauki  w  medresach

79

.  W  przytłaczającej  większości 

przypadków  „edukacja”  kobiety  ograniczała  się  do  otrzymania  przygotowania  do 

prac  domowych  od  innych  kobiet  z  jej  rodziny

80

.  W  państwie  Osmanów 

funkcjonował teŜ następujący surowy zwyczaj: dopiero co poślubiona Ŝona, u której 

mąŜ stwierdzał iŜ nie jest dziewicą, mogła być natychmiast odesłana do rodziców, a 

małŜeństwo uniewaŜnione. Stanowiło to tak wielki afront dla rodziny dziewczyny, Ŝe 

często  kończyło  się  zabiciem  jej  przez  własnych  krewnych,  co  opinia  publiczna 

aprobowała

81

. 

W społeczeństwie osmańskim istniało ścisłe rozgraniczenie świata kobiet i świata 

męŜczyzn

82

  –  kobiety  mieszkały  w  osobnej  części  domu  i  rzadko  utrzymywały 

jakiekolwiek  kontakty  z  przedstawicielami  przeciwnej  płci.  Przykładem  tego 

rozgraniczenia  moŜe  być  fakt,  iŜ  kobiety  i  męŜczyźni  nawet  zawarcie  związku 

małŜeńskiego świętowali we własnym gronie, wliczając w to nowoŜeńców

83

. Prawo 

czy  teŜ  zwyczaje  tak  ściśle  rozgraniczały  Ŝycie  kobiet  i  męŜczyzn,  Ŝe  w  Stambule 

zakazane  było  przewoŜenie  w  jednej  łodzi  (pełniącej  funkcje  zbliŜone  do  pojazdu 

komunikacji  miejskiej)  kobiet  i  męŜczyzn  spoza  jednej  rodziny

84

.  Rozdział  ten 

przybierał  czasem  kuriozalne  i  dramatyczne  formy,  np.  gdy  chora  kobieta  musiała 

obchodzić się bez pomocy lekarza, gdyŜ ten zazwyczaj był męŜczyzną

85

. 

Myli  się  jednak  ten,  kto  sądzi,  Ŝe  kobieta  turecka  spędzała  całe  swoje  Ŝycie 

zamknięta  na  cztery  spusty  w  haremie  w  oczekiwaniu  na  nadejście  małŜonka. 

Turczynki przebywały przede wszystkim w swoim gronie, ale robiły to równieŜ poza 

domem  –  wychodząc  na  zakupy,  spacery  czy  do  łaźni,  które  stanowiły  dla  nich 

miejsca  wymiany  plotek  i  ciekawostek.  Wbrew  obiegowym  opiniom  oraz 

pragnieniom 

zatwardziałych 

konserwatystów 

muzułmańskich, 

Turczynki 

dysponowały  pewną  swobodą  obyczajową  i  towarzyską  –  szczególnie  zaś  te  z 

warstw niŜszych i średnich

86

.  Być moŜe  wynikało  to z obecności  w społeczeństwie 

osmańskim jakichś pozostałości tradycji dawnych ludów tureckich, w których status 

kobiety zasadniczo róŜnił się od modelu znanego np. w państwach arabskich – wśród 

                                                 

79

 M. Bałczewski, op. cit., s. 238. 

80

 R. Lewis, op. cit., s. 92. 

81

 M. Bałczewski, op. cit., s. 237. 

82

 Ibidem, s. 234. 

83

 R. Lewis, op. cit., s. 97. 

84

 Ibidem, s. 78. 

85

 Ibidem, s. 103. 

86

 M. Bałczewski, op. cit., s. 238 

- 22 - 

 

 

dawnych  Turków  niewiasty  cieszyły  się  wielką  swobodą  i  powaŜaniem,  a  nawet 

zdarzało się, Ŝe sprawowały władzę

87

. 

Co  ciekawe,  w  późnym  ustawodawstwie  osmańskim,  widać  próby  ograniczania 

swobody  i  roli  kobiet  w  społeczeństwie,  czasem  nawet  w  stopniu  większym  niŜ 

nakazywał  to  szariat  –  np.  zdarzały  się  próby  ograniczania  prawa  kobiet  do 

posiadania własnego majątku, czasem wbrew prawu islamskiemu kobiety zmuszano 

do pracy zarobkowej, a  zdarzało się, Ŝe sułtanowie regulowali ściśle i drobiazgowo 

kwestie  kobiecego  ubioru,  włącznie  z  określeniem  dopuszczalnego  koloru,  kroju  i 

rodzaju tkaniny dla kobiecych szat

88

. 

Odmiennie  niŜ  zwykło  się  uwaŜać  wyglądało  teŜ  Ŝycie  kobiet  w  sułtańskim 

haremie  –  wbrew  pozorom  nie  wszystkie  z  nich  stanowiły  nałoŜnice  władcy,  gdyŜ 

zaszczyt ten przysługiwał tylko nielicznym spośród odalisek. Pełniły one za to szereg 

potrzebnych funkcji słuŜebnych w domu i na dworze, a w tym celu pobierały nauki 

na poziomie nieosiągalnym dla przeciętnych Turczynek. Kobiety w seraju uczyły się 

czytania  i  pisania,  czasem  jakiegoś  rzemiosła,  albo  przysposabiały  się  do  fachu  jak 

cyrulik  czy  balwierz,  rozwijały  teŜ  swoje  talenty  artystyczne

89

.  Najzdolniejsze  z 

kobiet  w  haremie  padyszacha  uczyły  się  nawet  języków  obcych  –  arabskiego  i 

perskiego

90

.  W  późniejszych  latach  w  Imperium  Osmańskim  nader  często  zdarzały 

się  sytuacje  gdy  ambitne  i  przebiegłe  odaliski  zyskiwały  duŜy  wpływ  na  samego 

sułtana,  a  nawet  na  sprawy  państwa  bądź  wikłały  się  w  róŜnego  rodzaju  intrygi  i 

rozgrywki  w  seraju,  czego  dobrym  przykładem  jest  przypadek  Roksolany,  która 

potrafiła skutecznie omotać Sulejmana Wspaniałego

91

. 

Choć  islam  dozwalał  na posiadanie  więcej  niŜ  jednej  Ŝony  i  dodatkowo  jeszcze 

konkubin,  to  w  państwie  ottomańskim  w  praktyce  pozwolić  sobie  na  taki  luksus 

mogli  jedynie  ludzie  naprawdę  zamoŜni,  a  większość  obywateli  ograniczała  się  do 

poślubienia  tylko  jednej  kobiety

92

.  W  systemie  osmańskim  małŜeństwo  miało 

charakter świecki i istniały moŜliwości uzyskania rozwodu.  

Prawo  islamskie  dawało  tu  znacznie  więcej  praw  męŜczyźnie,  któremu 

wystarczyło  wypowiedzenie  zdania  „Rozwodzę  się  z  tobą”,  acz  w  Anatolii  nigdy 

prawa  do  rozwodu  nie  naduŜywano,  gdyŜ  byłoby  to  sprzeczne  z  dawnymi 

                                                 

87

 J.-P. Roux, op. cit., s. 145-147. 

88

 M. Bałczewski, op. cit., s. 233-234. 

89

 Ibidem, s. 239-240. 

90

 Ibidem, s. 242 

91

 Ibidem, s. 242-243 

92

 Ibidem, s. 237. 

- 23 - 

 

 

zwyczajami  tureckimi.  Prawo  religijne  dyskryminowało  kobiety  równieŜ  w 

kwestiach spadkowych

93

.  

Ponadto  dziewczyna,  zgodnie  ze  zwyczajami  osmańskimi,  nie  miała  większego 

wpływu na to kogo ma  poślubić, jako Ŝe przyszłego małŜonka dobierali jej rodzice 

lub jeden z najstarszych członków rodziny

94

. 

 

 

 

 

1.2

 Nauka i edukacja w Imperium Osmańskim 

 

NajwaŜniejszym fundamentem dla osmańskiej nauki i edukacji, a takŜe rdzeniem 

kultury stała się religia muzułmańska. Koran i sunna Proroka stanowiły dla Turków 

„fundamentalny ideał kulturowy, modelową płaszczyznę aksjologiczną, narzucającą 

oczekiwane i poŜądane wzorce zachowań...”

95

.  

Klasyczna  nauka  w  państwie  Osmanów  była  wręcz  przesiąknięta  teologią,  a  za 

podstawowy  cel  wszelkiej  wiedzy  uznawano  w  niej  poznanie  Boga

96

.  Wiedza  na 

temat  religii  muzułmańskiej  stanowiła  nieodłączny  element  studiów,  niezaleŜnie  od 

tego,  czy  student  w  przyszłości  pragnął  zostać  muzułmańskim  prawnikiem, 

nauczycielem bądź wykładowcą w medresie czy lekarzem.  

Jak  pisze  Marian  Bałczewski  „Władze  centralne  na  wszystkie  szczeble 

szkolnictwa  spoglądały  przez  pryzmat  ochrony  interesów  wiary  muzułmańskiej, 

uznawanej  za  nosicielkę  najwyŜszych  walorów  i  cnót  światopoglądowych,  tak  w 

Ŝ

yciu  jednostki,  jak  i  całej  wspólnoty.  Dlatego  wierność  zasadom,  wartościom  i 

ideałom islamu na obu tych płaszczyznach w sensie uznawania odczuć i osobistych 

przekonań  oraz  w  czynnym  zaangaŜowaniu  w  propagandę,  obronę  i  realizację  było 

przez całe dzieje naczelną dyrektywą aksjologiczno-edukacyjną.”

97

. 

Religia islamska miała teŜ przemoŜny wpływ na strukturalną organizację oświaty 

–  nauczanie  opierało  się  bowiem  na  wspieranych  przez  darczyńców  fundacjach 

                                                 

93

 D. Chmielowska, A. Kılıç-Eryılmaz, Społeczna i rodzinna sytuacja kobiety tureckiej, [w:] Być 

kobietą w oriencie, pod red. D. Chmielowska, B. Grabowska, E. Machut-Mendecka, Warszawa 2001, 
s. 49. 

94

 Ibidem, s. 48. 

95

 M. Bałczewski, op. cit., s. 44. 

96

 H. Inalcik, op. cit., s. 179-180. 

97

 M. Bałczewski, op. cit., s. 44. 

- 24 - 

 

 

religijnych (wakf)

98

, a szkoły funkcjonowały jako elementy większych kompleksów 

przy meczetach

99

.  

Na  kształt  nauki  osmańskiej  najistotniejszy  wpływ  wywierała  ortodoksyjna 

szkoła  islamska  Abu  Hanify,  a  takŜe  poglądy  mistyka  al-Gazalego,  które  stały  się 

obowiązującym  przez  wieki  kanonem  w  świecie  nauki  osmańskiej.  Poglądy  al-

Gazalego  charakteryzowały  się  antyracjonalizmem  oraz  powątpiewaniem  w 

moŜliwości  poznawcze  człowieka,  krytykował  on  badania  naukowe,  ze  względu  na 

ich szkodliwość moralną, gdyŜ jego zdaniem miały one osłabiać poboŜność i ufność 

w  Boga

100

.  Al-Gazali  w  swoich  pismach  zaciekle  zwalczał  wszelką  racjonalną 

filozofię,  negując  jej  podstawę  –  sam  sens  rozwaŜań  racjonalnych,  a  jako 

alternatywną  drogę  proponował  prostą  wiarę  w  słowo  Boga  zawarte  w  Świętym 

Koranie

101

. Dla zwolenników poglądów al-Gazalego szkodliwą innowację stanowiła 

zatem  nie  tylko  myśl  zrodzona  przez  „niewiernych”,  ale  teŜ  ta  która  powstała  w 

muzułmańskim  kręgu  kulturowym,  jak  np.  dzieła  Ibn  Siny  (Awicenna)  i 

Muhammada  Ibn  Ruszda  (Awerroes).  Na  paradoks  i  figiel  historii  zakrawa  fakt,  Ŝe 

„gdy awerroizm – system filozoficzny Ibn Ruszda – był studiowany we Włoszech i 

zapładniał  myśl  renesansu,  bezkompromisowy  scholastycyzm  zadomawiał  się  w 

osmańskich medresach.”

102

. 

Prowadziło  to  teŜ  do  tego,  Ŝe  w  programach  szkół  mało  uwagi  poświęcano 

przedmiotom  ścisłym,  a  nawet,  Ŝe  na  nauki  te  patrzono  z  podejrzliwością  –  np. 

według  klasyfikacji  Taszköprülüzadego  nauki  dzieliły  się  na  dobre,  które  sprzyjają 

religii, oraz na złe

103

.  

Skrępowanie  religijnym  dogmatyzmem  nauki  osmańskiej  sprawiało  teŜ,  Ŝe 

podstawową  metodę  odnajdywania  odpowiedzi  na  problemy,  było  w  pierwszej 

kolejności  szukanie  dowodów  w  Koranie  i  sunnie,  a  dopiero  w  ostateczności  za 

pomocą  dociekań  rozumowych.  Z  tych  samych  przyczyn  w  nauce  ottomańskiej 

dominowały dzieła o charakterze streszczeń, kompilacji, przypisów i komentarzy

104

. 

Prowadziło to do absurdalnych sytuacji – np. mimo Ŝe w państwie osmańskim miało 

swoje  praktyki  wielu  cenionych  Ŝydowskich  i  chrześcijańskich  lekarzy,  a  nawet 

                                                 

98

 Ibidem, s. 74. 

99

 Ibidem, s. 74, 79. 

100

 Ibidem, s. 68-69 

101

 Z. Kuksewicz, Zarys filozofii średniowiecznej, Warszawa 1982, t. 1, s. 496-500. 

102

 H. Inalcik, op. cit., s. 191. 

103

 Ibidem, s. 179-180. 

104

 Ibidem, s. 187. 

- 25 - 

 

 

mimo  Ŝe  istniały  tureckie  tłumaczenia  ksiąŜek  medycznych  z  Europy,  to  nauka 

osmańska  trzymała  się  „sprawdzonego”  traktatu  medycznego  Ibn  Siny,  który 

stanowił komentarz do prac Galena z drugiego wieku naszej ery!

105

 

Edukacja w Imperium Osmańskim miała trzy poziomy: pierwszy tworzyły szkoły 

elementarne  (mektep),  za  średni  i  wyŜszy  poziom  odpowiadały  medresy,  które 

dawały  specjalistyczne  wykształcenie  religijne,  językoznawcze,  prawnicze, 

medyczne  czy  historycznoliterackie.  Istniały  równieŜ  elitarne  instytuty  oświatowo-

wychowawcze  kształcące  zawodowe  słuŜby  wojskowe,  zawodowo-usługowe  i 

urzędnicze

106

.  

Osobną  kategorię  stanowiły  szkoły  serajowe,  w  których  tradycyjnie  uczyli  się 

brańcy  z  dewszirme  przygotowywani  do  pełnienia  kluczowych  funkcji  w  państwie. 

Poziom  nauczania  był  w  nich  wyŜszy,  zajęcia  bardziej  wszechstronne,  a  programy 

nauczania bardziej postępowe, niŜ w zwykłych szkołach. Obejmowały one równieŜ 

ć

wiczenia  fizyczne,  higienę,  estetykę,  kulturę  artystyczną,  a  takŜe  naukę  języka 

perskiego

107

.  

W medresach ze względów religijnych nauka języka perskiego była zakazana

108

, 

choć przez wieki był on językiem tureckiej literatury i poezji

109

. Arabski stanowił dla 

Turków język religii, a w duŜej mierze równieŜ nauki

110

. Ponadto ottomańscy uczeni 

i  elity  posługiwali  się  wykwintną  „osmańską”  odmianą  tureckiego  –  językiem 

pełnym 

makaronizmów 

perskich 

i 

arabskich, 

dla 

przeciętnego 

Turka 

niezrozumiałą

111

. 

Charakterystyczną cechę systemu edukacji w Imperium stanowiło jego utylitarne 

i  słuŜebne  wobec  państwa  i  religii  ukierunkowanie  –  „Szkoła  osmańska  nie  tylko 

uczyła  i  wychowywała,  ale  wprost  cementowała  porządek  publiczny,  integrując 

politycznie wokół władzy centralnej i miejscowej rozmaite Ŝywioły społeczne.”

112

. 

                                                 

105

 M. Bałczewski, op. cit., s. 154. 

106

 Ibidem, s. 42. 

107

 Ibidem, s. 98-102, 122-123. 

108

 H. Inalcik, op. cit., s. 216. 

109

 R. Lewis, op. cit., s. 19. 

110

 Ibidem. 

111

 Ibidem; 

M. Bałczewski, op. cit., s. 50. 

112

 M. Bałczewski, op. cit., s. 10. 

- 26 - 

 

 

Podkreślić  tu  trzeba,  Ŝe  na  utrzymanie  w  stabilności  ottomańskiego  systemu 

społecznego  w  większej  mierze  wpływało  same  społeczeństwo,  niŜ  organy 

państwa

113

. 

Co  więcej:  „Osmański  system  instytucji  edukacyjnych  był  genetycznie  i 

funkcjonalnie,  dwustronnie  powiązany  z  historycznymi  i  aktualnymi  warunkami 

Ŝ

ycia  kraju.  (...)  ZaleŜąc  od  pozaszkolnych  otaczających  go  struktur  rzeczywistości 

społeczno-politycznej i spełniając wobec niej wyznaczone role słuŜebne, wywierał z 

kolei  niewątpliwie  znaczący  wpływ  na  rozwój  i  trwanie  jej  Ŝywotnych  i  istotnych 

składników.”

114

. 

Zatem osmańska nauka i oświata stanowiły nad wyraz istotny element – filar na 

którym opierała się zarówno osmańska struktura społeczna, jak i całe państwo. Fakt 

ten wynikał z roli jaką odgrywała w Imperium klasa ulemów – z nich rekrutowały się 

cztery najbardziej powaŜane profesje w społeczeństwie, czyli kadra nauczycielska i 

naukowa  medres  oraz  szkół  elementarnych,  jak  równieŜ  teolodzy,  prawnicy-

administratorzy  i  muzułmańscy  sędziowie

115

.  Tworzyli  oni  niewojskową  elitę 

Imperium  Osmańskiego,  której  wpływ  na  społeczeństwo  osmańskie  był  potęŜny  i 

wielopłaszczyznowy.  Dodać  naleŜy,  Ŝe  zawód  ulema  wiązał  się  z  ogromnym 

szacunkiem  i  prestiŜem  w  społeczeństwie  islamskim  –  według  jednego  z  hadisów 

prorok  Mahomet  miał  kiedyś  powiedzieć,  Ŝe  „atrament  uczonych  męŜów  jest 

cenniejszy od krwi męczenników”

116

.  

 

 

 

 

1.3

 Władza, system prawny, administracja i armia w Imperium 

 

Mówiąc o władzy w  Imperium Osmańskim, warto powrócić do cytowanego juŜ 

Niccolò Machiavellego, który stwierdził: „Całą monarchią turecką rządzi jeden pan, 

(...)  podzieliwszy  swe  państwo  na  sandŜaki,  posyła  on  tam  róŜnych  zarządców, 

których zmienia i przenosi według swej woli...”

117

. 

                                                 

113

 Ibidem. 

114

 Ibidem, s. 42. 

115

 Ibidem, s. 92 

116

 Ibidem, s. 68. 

117

 N. Machiavelli, op. cit., s. 46. 

- 27 - 

 

 

Formalnie 

państwo 

ottomańskie 

miało 

rzeczywiście 

jednego 

i 

niekwestionowanego  władcę  jakim  był  wywodzący  się  z  dynastii  Osmanów  sułtan. 

Zajmował on wyjątkową pozycję w państwie, co wynikało zarówno z jego szerokich 

kompetencji jako organu państwa, jak i ogromnego autorytetu wśród obywateli. Jak 

wiadomo  Turcy  osmańscy  identyfikowali  się  przede  wszystkim  z  religią 

muzułmańską  oraz  z  rządzącą  dynastią.  Padyszach  w  swej  osobie  łączył  nie  tylko 

przywódcę wywodzącego się z rodu Osmanów, ale teŜ de facto lidera całego świata 

muzułmańskiego.  JuŜ  na  genezę  państwa  osmańskiego  silny  wpływ  wywierała 

ideologia  gazich  z  pogranicza,  toczących  wojny  z  „niewiernymi”,  a  ich  powaŜanie 

wśród  muzułmanów  znacznie  wzrosło  po  ostatecznym  rozprawieniu  się  z 

cesarstwem  bizantyjskim  i  zdobyciu  Konstantynopola.  Do  tych  budzących  respekt 

osiągnięć Osmanowie mieli jeszcze dodać tytuł kalifa oraz opiekuna świętych miast 

Mekki i Medyny, co oznaczało dla nich gigantyczny autorytet w świecie islamu. 

Dokonał  tego  sułtan  Selim  I,  który  w  1517  roku  ostatecznie  rozgromił  sułtanat 

mameluków

118

.  Po  rozprawieniu  się  z  siłami  swoich  egipskich  rywali,  Selim  I 

sprowadził  z  Kairu  do  Stambułu  kalifa  Al-Mutawakkila,  a  takŜe  relikwie,  w  tym 

płaszcz, który naleŜał do samego Proroka

119

. Tym symbolicznym gestem Osmanowie 

przejęli przywództwo w świecie muzułmańskim, czego ukoronowaniem była decyzja 

szeryfa  Mekki  i  Medyny  o  przekazaniu  tureckim  sułtanom  kluczy  do  świętych 

miast

120

. 

Halil  Inalcik  odnotował,  Ŝe  od  tego  czasu  w  państwie  osmańskim  nastąpił 

wyraźny wzrost znaczenia religii i szariatu

121

. 

Jako  głowa  państwa  ottomańskiego,  sułtan  miał  nieograniczony  i  wyłączny 

przywilej  wydawania  prawa

122

,  był  absolutnym  władcą  Imperium

123

.  Zgodnie  z 

podstawową  zasadą  prawną,  którą  przyjęto  u  schyłku  XV  wieku  ziemia  i 

zamieszkujący  ją  chłopi  stanowili  własność  padyszacha

124

.  Jednak  pełnienie 

godności muzułmańskiego władcy, nakładało na niego równieŜ pewne ograniczenia. 

W swoich decyzjach wiązała go religia muzułmańska oraz jej święte prawo – szariat. 

                                                 

118

 M. Bałczewski, op. cit., s. 49; 

H. Inalcik, op. cit., s. 44-46. 

119

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 25. 

120

 H. Inalcik, op. cit., s. 45. 

121

 Ibidem, s. 45-46. 

122

 Ibidem, s. 84. 

123

 R. Lewis, op. cit., s. 22. 

124

 H. Inalcik, op. cit., s. 86. 

- 28 - 

 

 

System prawny  Imperium Osmańskiego tworzyły  następujące  elementy:  szariat, 

kanun  –  czyli  prawa  uchwalone  przez  sułtana,  adet  –  czyli  zwyczaj,  który  nabrał 

mocy  prawnej  oraz  örf  –  czyli  wola  panującego  sułtana,  która  wyraŜona  pismem, 

stawała się kanunem

125

.  

Szariat  stanowił  dla  państwa  ottomańskiego  swoiste  „prawa  konstytucyjne”  – 

jego przepisy miały nadrzędny charakter nad wszelkim innym prawem w Imperium.  

Jednak między funkcjonującym w Imperium szariatem, a prawami konstytucyjnymi 

istnieją  dwie  zasadnicze  róŜnice.  Po  pierwsze  –  treść  szariatu  nie  zaleŜała  od  woli 

czy kompetencji padyszacha, a jej fundamentalne zasady nie podlegały zmianie, jako 

Ŝ

e  prawo  to  wywodziło  się  od  Boga

126

.  Zgodnie  z  muzułmańską  teorią  polityczną 

„państwo  jest  podrzędne  w  stosunku  do  religii”

127

  –  a  w  państwie  osmańskim 

uznawano,  Ŝe  realizacja  ideałów  islamu  stanowiła  najistotniejszy  z  celów,  jeśli  nie 

sens istnienia władzy sułtańskiej

128

. 

Po  drugie  –  o  ile  prawa  konstytucyjne  zazwyczaj  ograniczają  się  do  ogólnych 

przepisów  prawnych,  np.  regulujących  kwestie  ustrojowe,  to  szariat  przenika  całą 

rzeczywistość, a przy tym niektóre problemy reguluje nad wyraz drobiazgowo, aŜ do 

podawania zalecanej kary za popełnione przestępstwo włącznie

129

. 

JeŜeli  trzymać  się  porównania  szariatu  do  ustaw  konstytucyjnych,  to  moŜna 

powiedzieć,  Ŝe  państwo  ottomańskie  posiadało  równieŜ  swój  „trybunał 

konstytucyjny” w postaci najwyŜszego muftiego i zwierzchnika wszystkich ulemów 

w  Imperium  –  szejch-ul-islama.  Do  jego  kompetencji  naleŜało  stwierdzanie 

zgodności sułtańskiego kanunu z szariatem, a takŜe wydawanie opinii (fetwa), np. w 

tak  waŜnych  sprawach,  jak  to,  czy  wojna  wszczęta  przez  Imperium  jest  zgodna  z 

prawem religijnym

130

.  

Oznaczało  to,  Ŝe  choć  formalnie  dostojnik  ten  nie  posiadał  Ŝadnej  władzy 

ś

wieckiej, to w praktyce jego wpływy w teokratycznym państwie ottomańskim były 

ogromne.  Choć  nie  istniał  Ŝaden  prawny  mechanizm,  który  nakazywałby 

dostosowywać kanun do zaleceń szejch-ul-islama, to jednak specyfika społeczeństwa 

osmańskiego,  które  samo  skutecznie  się  regulowało  i  kontrolowało,  sprawiała,  Ŝe 

                                                 

125

 R. Lewis, op. cit., s. 26. 

126

 J. Danecki, Podstawowe wiadomości o islamie, Warszawa 1998, t. 1, s. 213-234. 

127

 H. Inalcik, op. cit., s. 184. 

128

 Ibidem, s. 79 

129

 J. Danecki, op. cit., s. 213-234. 

130

 R. Lewis, op. cit., s. 26-27. 

- 29 - 

 

 

ignorowanie głosu wielkiego muftiego, mogło zakończyć się dla sułtana nawet utratą 

władzy.  

Tylko  najsilniejsi  i  najbardziej  zręczni  spośród  władców  ottomańskich  potrafili 

skutecznie się oprzeć fetwie szejch-ul-islama, a czasem nawet doprowadzić do jego 

dymisji

131

. 

Jeśli chodzi o osmański kanun, to nie miał on charakteru religijnego, opierał się 

na  zasadach  racjonalistycznych,  a  dotyczył  głównie  prawa  publicznego  i 

administracyjnego

132

.  Jego  przepisy  formułowano  w  „potocznym”  tureckim,  który 

mogło  bez  kłopotu  zrozumieć  tureckojęzyczne  chłopstwo

133

,  a  w  samym  systemie 

prawnym duŜy nacisk połoŜono na ochronę ludności przed uciskiem

134

. Rzecz jasna, 

mimo  wszystko  w  państwie  ottomańskim  zdarzało  się  naduŜywanie  swojej  pozycji 

przez urzędników, zarządzających timarami sipahi, a nawet zobowiązanych do stania 

na straŜy prawa kadich. Dlatego teŜ kaŜdemu obywatelowi Imperium przysługiwało 

prawo  zwrócenia  się  do  padyszacha  ze  skargą  na  urzędnika  lub  prośbą  o  wydanie 

reskryptu (adaletname) i przyznanie zadośćuczynienia za niesprawiedliwy wyrok

135

. 

Pierwsi  sułtani  osmańscy  mieli  w  zwyczaju  zwoływać  raz  na  jakiś  czas  tzw. 

wielki  dywan  –  radę,  której  osobiście  przewodniczyli,  a  która  miała  za  zadanie 

właśnie wysłuchiwanie i rozpatrywanie skarg napływających od obywateli

136

. 

Za Mehmeda II powołano stałą radę sułtańską, zwaną dywanem, która z czasem 

rozszerzała swoje kompetencje, stając się zaląŜkiem osmańskiego rządu

137

.  

W  późniejszych  latach  rada  cesarska  działała  w  trzech  sferach  i  posiadała  trzy 

wydziały  dla  realizacji  tych  grup  zadań:  wezyrowie  dbali  o  bezpieczeństwo 

zewnętrzne i wewnętrzne państwa oraz o utrwalenie władzy państwa, kadielaskerzy 

Anatolii  i  Rumelii  reprezentowali  władzę  sądowniczą,  a  defterdarowi  podlegały 

kwestie  finansowe  Imperium.  Na  czele  kancelarii  sułtańskiej  stał  sekretarz 

(niszandŜy), który dbał o właściwe przygotowanie aktów prawnych

138

. 

Z  czasem  sułtanowie  ograniczali  swój  udział  w  posiedzeniach  rady,  a 

prowadzenie  jej  posiedzeń  zlecali  wielkiemu  wezyrowi.  Ten  urzędnik,  którego 

podstawowymi  obowiązkami  było  początkowo  kontrolowanie  bezpieczeństwa 
                                                 

131

 Ibidem, s. 22. 

132

 H.Inalcik, op. cit., s. 84. 

133

 R. Lewis, op. cit., s. 28. 

134

 H. Inalcik, op. cit., s. 85-87. 

135

 Ibidem, s. 104-106. 

136

 Ibidem, s. 103. 

137

 Leksykon wiedzy..., s. 45. 

138

 H.Inalcik, op. cit., s. 107. 

- 30 - 

 

 

stolicy, weryfikacja cen na rynku oraz referowanie wyników kontroli sułtanowi

139

, z 

upływem  czasu  miał  stać  się  drugą  osobą  w  państwie  po  sułtanie  –  absolutnym 

zastępcą  sułtana  w  zakresie  władzy  politycznej  i  wykonawczej.  Do  kompetencji 

wielkiego  wezyra  miało  naleŜeć  prowadzenie  posiedzeń  dywanu,  nadzór  nad 

wezyrami  i  odpowiedzialnymi  za  finanse  państwa  defterderami  oraz  kontrola  nad 

wszystkimi nominacjami i dymisjami, które miały miejsce w państwie. Wielki wezyr 

miał  takŜe  prawo  do  samodzielnego  podejmowania  niektórych  decyzji,  a  bez  jego 

akceptacji  praktycznie  nie  dało  się  wprowadzić  w  Ŝycie  Ŝadnego  sułtańskiego 

rozporządzenia.  Podejmując  istotne  decyzje  wielki  wezyr  musiał  się  jednak 

konsultować  z  innymi  członkami  dywanu  –  np.  w  kwestiach  finansowych  z 

defterderem.  Nie  posiadał  teŜ  władzy  nad  janczarami,  którzy  podlegali 

mianowanemu przez sułtana adze janczarów

140

. 

Choć  wielki  wezyr  był  osobistym  przedstawicielem  sułtana  i  jego  pierwszym 

ministrem oraz odpowiadał za istotne kwestie w państwie, to jednak mógł zostać w 

kaŜdej chwili z woli sułtana pozbawiony całej władzy, a nawet stracić Ŝycie

141

. 

Wraz  z  powiększaniem  się  rozmiarów  Imperium  rosła  rola  urzędników, 

administracji, a takŜe wielkiego wezyra, a znaczenie sułtana jako władcy malało. Na 

czas  panowania  Sulejmana  Wspaniałego  przypada  w  Imperium  Osmańskim  koniec 

okresu rządów bazujących na osobistym przywództwie padyszacha, a zaczynają się 

czasy  sułtanów  stanowiących  w  większym  stopniu  symbol  państwa  i  „jeden  z 

trybików w machinie władzy”, niŜ absolutnego władcę

142

. 

Za  wezyratu  Mehmeda  Köprülü  rola  urzędu  wielkiego  wezyra  i  jego  dywanu 

wzrosła  na  tyle,  Ŝe  moŜna  mówić  o  faktycznym  przeniesieniu  ośrodka  władzy  z 

pałacu  sułtańskiego  do  siedziby  wielkiego  wezyra  –  padyszach  o  działaniach  rządu 

dowiadywał się z pisemnych sprawozdań. W XIX wieku to właśnie dywan wielkiego 

wezyra,  zwany  Wysoką  Portą,  miał  stać  się  właściwym  osmańskim  rządem,  a 

urzędnicy  z  nim  związani  ministrami  –  kahja  bej  ministrem  spraw  wewnętrznych, 

czausz  baszy  ministrem  sprawiedliwości,  a  reisülküttab  ministrem  odpowiadającym 

za sprawy zagraniczne

143

.  

                                                 

139

 Ibidem, s. 106. 

140

 Ibidem, s. 108-110. 

141

 R. Lewis, op. cit., s. 25. 

142

 Sulejman Wspaniały..., s. 229-230. 

143

 H. Inalcik, op. cit., s. 113. 

- 31 - 

 

 

Imperium  Osmańskie  dzieliło  swoje  ziemie  na  sandŜaki  zarządzane  przez 

sandŜakbejów, zaś nad nimi ustalało wyŜszych rangą bejlerbejów, co prowadziło do 

wytworzenia  się  większych  jednostek  podziału  administracyjnego  zwanych 

bejlerbejlikami bądź elajetami

144

. Wywodzący się z klasy wojskowych bejowie byli 

reprezentantami  władzy  wykonawczej  sułtana  w  prowincji  i  stali  na  czele  lokalnej 

administracji  oraz  dowodzili  Ŝołnierzami  sipahi  z  podległych  im  ziem

145

.  Interes 

skarbu  państwa  reprezentował  w  prowincji  hazine  defterdary,  a  podstawę 

regionalnego  wymiaru  sprawiedliwości  stanowił  wywodzący  się  z  ulemów  sędzia 

(kadi)

146

.  

Sam system był pomyślany w taki sposób, Ŝe poszczególne urzędy wzajemnie się 

kontrolowały  i  równowaŜyły  swoje  wpływy,  by  nie  dopuścić  do  uzyskania  zbyt 

wielkich  wpływów  przez  namiestników.  Hazine  defterdary  i  kadi  posiadali 

niezaleŜność  i  mogli  kontaktować  się  bezpośrednio  ze  Stambułem,  a  sędzia 

nadzorował  przy  tym  pracę  administracji.  Z  kolei  bejlerbejowie  mogli  odwołać 

hazine defterdarego i kadiego, ale musieli poinformować o tym fakcie administrację 

centralną.  Dodatkowy  instrument  ograniczający  niezaleŜność  bejów  stanowiły 

stacjonujące  w  regionach  garnizony  janczarów,  które  pozostawały  pod  rozkazami 

sułtana

147

.  

Kadi  rozpatrując  sprawy  opierał  się  zarówno  na  prawie  religijnym,  jak  i 

kanunie

148

. Wydawał swoje wyroki na piśmie, a jako, Ŝe nie istniały sądy wyŜszych 

instancji i nie znano apelacji, to jego decyzje miały ostateczny charakter. Wymierzać 

kary skazanym mieli jednak prawo jedynie bejowie

149

. 

Stosowano bardzo rozmaite kary: np. mutylację, chłostę, kamienowanie, ścięcie, 

więzienie,  wygnanie,  skazanie  na  galery,  grzywnę  czy  naganę  publiczną  od 

kadiego

150

,  a  ich  wymierzanie  często  miało  charakter  pokazowy  i  dokonywało  się 

natychmiast po wydaniu wyroku

151

. 

By  wymusić  zeznania  władze  mogły  stosować  tortury,  a  przypadków  zgonu  w 

wyniku „śledztwa” nie badano. Państwo potrafiło teŜ karać zbiorowo – np. całą wieś, 

jeśli nie udało się ująć właściwego przestępcy. System prawny Osmanów dzielił teŜ 
                                                 

144

 Ibidem, s. 117-118. 

145

 Ibidem, s. 113, 126. 

146

 Ibidem, s. 113, 129-130. 

147

 Ibidem, s. 113, 129-131. 

148

 R. Lewis, op. cit., s. 28. 

149

 H. Inalcik, op. cit., s. 88. 

150

 R. Lewis, op. cit., s. 30. 

151

 M. Bałczewski, op. cit., s. 188-189. 

- 32 - 

 

 

ludzi ze względu na płeć, religię oraz to, czy skazanym był obywatel czy niewolnik. 

Dla kaŜdej z grup przewidywano odmienne kary

152

. 

Oprócz  pełnienia  funkcji  sędziego,  kadi  spełniali  w  prowincjach  równieŜ  inne 

zadania  –  mieli  obowiązki  podobne  do  notariuszy,  patronowali  zawieraniu  umów, 

nadzorowali majątki sierot i niepełnoletnich

153

. 

W przeciwieństwie do kadiego, lokalny mufti nie wydawał wiąŜących wyroków, 

lecz jedynie opinie na temat róŜnych spraw. O wydanie fetwy mógł zwrócić się do 

muftiego zarówno kadi, jak i zwyczajny obywatel

154

. 

Jurysdykcji kadich nie podlegały pewne grupy społeczne jak wojskowi, których 

sądziła rada cesarska (bądź sądy wojskowe), członkowie administracji centralnej czy 

objęci  kapitulacjami  wyznawcy  chrześcijaństwa  –  Europejczycy,  jak  i  poddani 

osmańscy, którym państwa europejskie nadały swoje obywatelstwo

155

. 

System prawny Osmanów stanowił jeden z powodów, dla których moŜliwe stało 

się  osiągnięcie  statusu  imperium  i  światowego  mocarstwa  przez  początkowo 

niewielkie  państwo.  Sprawność  i  pragmatyzm  osmańskiej  administracji,  jej 

scentralizowanie  i  obecność  w  systemie  prawnym  dobrych  mechanizmów 

chroniących  ludność  przed  wyzyskiem,  stanowiły  jeden  z  „sekretów”  sukcesu 

Imperium  Osmańskiego,  zapewniając  stały  dopływ  pieniędzy  z  podatków  i  spokój 

wśród  ludności.  Dla  bałkańskich  chłopów  czy  byłych  poddanych  cesarstwa 

bizantyjskiego,  administracja  Osmanów  oznaczała  większe  bezpieczeństwo  i 

mniejsze obciąŜenia, niŜ miało to miejsce za ich chrześcijańskich panów

156

. Ponadto 

przemyślnie  zorganizowana  administracja  umoŜliwiała  padyszachowi  powołanie 

silnej  armii,  której  mógł  z  powodzeniem  uŜywać  do  dokonywania  podbojów  czy 

moŜe  raczej  naleŜałoby  powiedzieć,  Ŝe  to  wojskowe  potrzeby  zmilitaryzowanego 

państwa  osmańskiego  spowodowały  konieczność  utworzenia  sprawnego  aparatu 

biurokratycznego. Tak czy inaczej, drugi filar władzy, obok sprawnej administracji, 

stanowiła dla osmańskiego sułtana silna i skuteczna armia. 

Warto tu po raz kolejny odwołać się do Niccolò Machiavellego, który stwierdził, 

Ŝ

e:  „obecnie  dla  wszystkich  ksiąŜąt,  z  wyjątkiem  Turka  i  Sułtana,  potrzebniejszą 

rzeczą jest dbać o zadowolenie ludu niŜ Ŝołnierzy, gdyŜ więcej moŜe lud niŜ oni. Od 

                                                 

152

 H. Inalcik, op. cit., s. 87. 

153

 R. Lewis, op. cit., s. 27. 

154

 Ibidem, s. 28-29. 

155

 H.Inalcik, op. cit., s. 107,109; 

W. Hale, Turkish foreign policy 1774-2000, Londyn; Portland 2002, s. 14.  

156

 H.Inalcik, op. cit., s. 22-26. 

- 33 - 

 

 

tego wyłączam Turka, mającego przy sobie 12 tysięcy piechoty i 15 tysięcy jazdy, na 

których polega bezpieczeństwo i siła jego państwa; tych więc musi on, odsuwając na 

plan drugi wszystkie inne zadania, utrzymać w przyjaźni.”

157

. 

Po  raz  kolejny  w  swych  rozwaŜaniach  florencki  filozof  przytoczył  Imperium 

Osmańskie jako modelowy przykład państwa zorganizowanego w odmienny sposób 

niŜ współczesne mu księstwa chrześcijańskie – jako przykład państwa, w którym siła 

armii  jest  tak  wielka,  Ŝe  utrzymanie  jej  w  ryzach  czy,  jak  pisze  Machiavelli,  „w 

przyjaźni”, stanowi klucz do zachowania władzy. 

W punkcie poświęconym społeczeństwu osmańskiemu pisałem juŜ nieco o jego 

wojowniczości  oraz  o  tym,  jak  istotną  dla  Imperium  rolę  odgrywała  wojna,  jako 

czynnik  spajający  strukturę  społeczną,  a  nawet  jako  raison  d'être  państwa.  JuŜ  te 

fakty  świadczą  o  tym,  Ŝe  siły  zbrojne  w  państwie  padyszacha  musiały  zajmować 

wyjątkową pozycję.  

Armię  osmańską  moŜna  podzielić  na  kapi  kulu  i  serhat  kulu  –  wojska  sułtana  i 

wojska prowincjonalne

158

. W pewnym uproszczeniu moŜna przyjąć, Ŝe podstawę sił 

prowincjonalnych stanowili sipahi, a sił sułtańskich janczarzy. Ponadto Osmanowie z 

powodzeniem  uŜywali  artylerii  polowej  i  oblęŜniczej,  posiadali  wyspecjalizowane 

oddziały  saperów  i  minerów,  słuŜby  wywiadowcze  oraz  efektywny  system 

dowodzenia

159

.  Dodatkowym  wsparciem  dla  osmańskich  oddziałów  bywały  wojska 

posiłkowe  (w  tym  równieŜ  chrześcijańskie),  które  na  wezwanie  sułtana  dosyłano  z 

wasalnych krajów bądź obdarzonych większą autonomią prowincji

160

. 

Sipahi  pod  względem  wojskowym  niewiele  róŜnili  się  od  innych  „feudalnych” 

oddziałów  kawaleryjskich  –  nie  posiadali  Ŝadnego  wyszkolenia  wojskowego,  prócz 

tego  w  czym  wyćwiczyli  się  sami

161

.  We  wczesnych  latach  Imperium  byli 

opancerzeni  cięŜko,  w  późniejszych  juŜ  tylko  lekko  bądź  wcale,  a  ich  uzbrojenie 

stanowiła przede wszystkim broń do walki wręcz – spisa, kałkan, buzdygan, szabla i 

dodatkowo łuk

162

. W związku z obowiązkami kawalerzystów sipahi jako urzędników 

i poborców podatków, nie mogli oni na zbyt długi  czas pozostawiać podlegających 

im  timarów

163

.  Dlatego  teŜ  jesienią,  ze  względu  na  odbywające  się  zbiory,  armia 

                                                 

157

 N. Machiavelli, op. cit., s. 96-97. 

158

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 155. 

159

 M. Bałczewski, op. cit., s. 42. 

160

 H. Inalcik, op. cit., s. 25-26. 

161

 R. Lewis, op. cit., s. 32-33. 

162

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 155. 

163

 R. Lewis, op. cit., s. 32-33. 

- 34 - 

 

 

imperialna 

przedstawiała 

najniŜszą 

gotowość 

bojową, 

co 

skrupulatnie 

wykorzystywali  ci  sprytniejsi  spośród  adwersarzy  Osmanów,  którzy  najchętniej 

atakowali właśnie w tym okresie

164

. 

Korpus  janczarów  jako  pierwsza  regularna  armia  utworzona  w  Europie, 

niewątpliwie  dawał  osmańskim  wojskom  przewagę  na  polach  bitew,  podobnie  jak 

fakt bardzo szybkiego zaadaptowania przez nich broni palnej i artylerii. JuŜ podczas 

oblęŜenia Konstantynopola w 1453 roku kluczową rolę odgrywały tureckie armaty, a 

ś

wieŜo  wyekwipowani  w  ręczną  broń  palną  janczarzy  potrafili  z  łatwością  rozbić 

armię mameluków w roku 1517

165

. 

Janczarzy  z  pewnością  stanowili  nowy  element  na  europejskich  polach  bitew  – 

zawodowa  Ŝołdowa  piechota,  posiadająca  nowoczesną  broń,  dobre  wyszkolenie  i 

wyjątkową karność, niewątpliwie był to trzon i chluba sił zbrojnych padyszacha. 

Wpływała  na  to  równieŜ  specyficzna  organizacja  korpusu,  który  pod  pewnymi 

względami  przypominał  zakon  rycerski.  Janczar  nie  posiadał  innego  domu  niŜ 

koszary,  nie  mógł  zawrzeć  małŜeństwa  ani  podjąć  pracy.  Był  na  stałe  związany  ze 

swoim  oddziałem  i  towarzyszami  z  regimentu,  z  którymi  łączyła  go  wyjątkowa, 

braterska więź. Sens jego Ŝyciu nadawała religia muzułmańska oraz walka w słuŜbie 

sułtana-kalifa i Imperium

166

.  

Europejczyków,  którzy  mieli  sposobność  widzieć  na  własne  oczy  obóz 

janczarów,  uderzał  panujący  w  nim  porządek  oraz  niemal  całkowita  cisza  i  spokój. 

Byli oni Ŝołnierzami nie tylko bardzo karnymi i zdyscyplinowanymi, ale teŜ stronili 

od  typowych  Ŝołnierskich  rozrywek,  jak  trunki,  zabawianie  się  z  dziewczętami  czy 

hazard, jako Ŝe potępiał je islam

167

. 

Janczarzy słynęli jako wojownicy bitni i szaleńczo odwaŜni, ale teŜ mieli opinię 

osobników  okrutnych  i  brutalnych  wobec  pokonanych  wrogów,  a  takŜe  wyjątkowo 

aroganckich w stosunku do cywilów

168

. 

Wraz  z  upływem  lat  i  powiększaniem  się  liczebności  korpusu,  rosła  takŜe  jego 

samowola  i  buntowniczość.  Wywrócenie  przez  janczarów  kotłów  z  jedzeniem 

stanowiło  sygnał,  Ŝe  Ŝołnierze  sułtana  są  niezadowoleni  i  Ŝe  trzeba  jakoś  ich 

udobruchać. W dodatku od czasów Bajezyda II, który w 1481 roku dzięki poparciu 

                                                 

164

 H. Inalcik, op. cit., s. 126. 

165

 Ibidem, s. 23, 33-35, 43. 

166

 R. Lewis, op. cit., s. 34-35. 

167

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 156. 

168

 Ibidem, s. 21. 

- 35 - 

 

 

korpusu  janczarskiego  przejął  władzę,  janczarzy  przyznawali  sobie  prawo  do 

zatwierdzenia  wstąpienia  na  tron  kolejnych  sułtanów,  a  takŜe  oczekiwali 

„podarunków” od kaŜdego nowego padyszacha

169

. 

Ponadto ich garnizony stanowiły prawdziwe utrapienie dla okolicznej ludności – 

np.  Ŝołnierze  domagali  się  od  cywilów  jedzenia  i  picia,  a  często  równieŜ  tzw. 

„zębowego”,  czyli  opłaty  za  ścierające  się  podczas  konsumpcji  uzębienie.  Jak 

nietrudno sobie wyobrazić, prośbie janczarów nie sposób było odmówić

170

. 

Początkowo korpus zasilali jeńcy, a w późniejszych latach, jak juŜ wiadomo, w 

pełni  zasymilowani  i  zislamizowani  brańcy  z  dewszirme.  Jednak  w  połowie  XVI 

wieku  w  szeregi  janczarów  zaczęto  dopuszczać  równieŜ  rodowitych  Turków,  co 

negatywnie wpłynęło na jakość i charakter tej doborowej formacji

171

. Do oddziałów 

napłynęły  w  ten  sposób  równieŜ  jednostki  o  wątpliwym  poziomie  moralnym,  a 

rozluźnienie dyscypliny wraz z wydaniem zezwolenia na zakładanie przez janczarów 

rodzin  (co  zachęcało  do  poszukiwania  dodatkowych  źródeł  dochodu)  sprawiło,  Ŝe 

stali  się  oni  organizacją  skorumpowaną  i  chciwą

172

.  JuŜ  w  czasach  Sulejmana 

Wspaniałego  janczarzy  chętnie  dorabiali  stosując  iście  mafijne  sposoby,  jak 

nielegalny  handel  czy  ściąganie  haraczu  z  rzemieślników  i  sklepikarzy

173

,  a  z 

upływem  czasu  sytuacja  się  pogarszała.  Dodatkowo  rozzuchwalał  ich  fakt,  Ŝe  nie 

podlegali  kadim  lecz  specjalnym  sądom  wojskowym  –  złoŜonym  z  janczarskich 

oficerów

174

. 

Z czasem z elitarnego oddziału janczarzy przeistoczyli się w zazdrośnie strzegącą 

swojej  pozycji  i  przywilejów  klikę,  która  mogła  pochwalić  się  sukcesami  co 

najwyŜej w nielegalnych interesach, a nie na polu walki. Najgroźniejsze dla państwa 

stało  się  uwikłanie  korpusu  w  walkę  polityczną  –  janczarzy  wynosili  sułtanów  na 

tron  lub  pozbawiali  sułtanów  władzy,  brali  aktywny  udział  w  dworskich  grach  i 

spiskach, nie  wahali się  równieŜ mordować swoich przeciwników politycznych. To 

wszystko sprawiło, Ŝe ostateczna likwidacja korpusu janczarskiego (w duŜej mierze 

fizyczna),  która  miała  miejsce  w  1826  roku,  przez  reformatorów  została  nazwana 

„pomyślnym wydarzeniem” (vaka-i-hayriye)

175

. 

                                                 

169

 R. Lewis, op. cit., s. 35. 

170

 Ibidem, s. 35-36. 

171

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 155. 

172

 R. Lewis, op. cit., s. 39. 

173

 Ibidem, s. 140. 

174

 Ibidem. 

175

 B. Lewis, op. cit., s. 108-109. 

- 36 - 

 

 

Jeśli chodzi o marynarkę wojenną Imperium, to była ona mniej spoistą formacją 

niŜ  armia  lądowa.  Jej  największą  bolączką  był  brak  odpowiednio  wyszkolonych 

Ŝ

ołnierzy  i  Ŝeglarzy  –  często  jedyne  przygotowanie  jakie  miały  kadry  słuŜące  w 

osmańskiej  marynarce,  stanowiła  piracka  praktyka.  RównieŜ  większość  okrętów 

tureckich,  szczególnie  w  późniejszych  latach,  nie  dorównywała  europejskim  – 

dominowały  niewielkie  galery,  których  przydatność  wojskowa  i  dzielność  morska 

nie były  wystarczające do nawiązania równorzędnej walki z nowoczesnymi flotami 

Europejczyków.  Z  czasem  dodatkowych  kłopotów  z  marynarką  wojenną  Osmanów 

dostarczało zjawisko kupowania stanowisk w dowództwie formacji – prowadziło to 

do  upadku  jej  sprawności  i  gotowości  bojowej,  czasem  do  takiego  stopnia,  Ŝe  flota 

miała trudności z opuszczeniem portu

176

.  

Szczyt  potęgi  osmańskiej  floty  przypada  na  czasy  panowania  Sulejmana 

Wspaniałego, a od czasu gigantycznej klęski pod Lepanto (w roku 1571), nigdy nie 

odzyskała ona swojej dawnej siły i wpływów w basenie Morza Śródziemnego

177

. 

Istotne  usługi  oddawali  marynarce  wojennej  Osmanów  róŜnej  maści  renegaci, 

awanturnicy czy teŜ skuszeni korzyściami wynikającymi ze współpracy z Imperium 

morscy  rabusie,  z  których  bodaj  najsłynniejszym  był  poturczeniec  narodowości 

greckiej  Chajr-ad-Din  Barbarossa.  Osiągnął  on  wielkie  sukcesy  –  otrzymał  od 

padyszacha tytuł paszy, załoŜył w Afryce swoje własne pirackie państwo, a w końcu 

został przez Sulejmana Wspaniałego nominowany na głównego admirała osmańskiej 

floty i walczył w imieniu Imperium z potęŜną armadą Hiszpanów dowodzoną przez 

Andrea  Dorię.  Zuchwały  korsarz  cieszył  się  łaską  i  uznaniem  sułtana,  aŜ  do  swojej 

ś

mierci w 1546 roku, która dopadła go dopiero w jego własnym pałacu w Stambule, 

kiedy cieszył się juŜ zasłuŜoną „emeryturą”

178

.  

 

 

 

 

 

 

 

                                                 

176

 R. Lewis, op. cit., s. 37-39. 

177

 Leksykon wiedzy..., s. 159. 

178

 J. Machowski, Pod czarną banderą, Warszawa 1970, s. 70-80. 

- 37 - 

 

 

1.4

 Islamska ortodokosja a inne nurty religijne w Imperium  

 

Jak  wiadomo,  religię  oficjalną  Imperium  Osmańskiego,  religię  sułtana,  dworu, 

aparatu  urzędniczego,  ulemów  i  społeczeństwa  teoretycznie  stanowiła  sunnicka 

odmiana  islamu  opierająca  się  na  szkole  hanafickiej  –  oficjalnej  szkole  dynastii 

Abbasydów,  SeldŜuków,  a  po  nich  Osmanów

179

.  Miała  ona  przemoŜny  wpływ  na 

kształt  osmańskiego  systemu  prawnego,  państwa  i  społeczeństwa.  Jednak  nie 

oznacza  to,  Ŝe  opisując  Ŝycie  religijne  w  państwie  ottomańskim,  nawet  jedynie  w 

sposób  uproszczony  i  ogólny,  wystarczy  ograniczyć  się  do  wymienienia  tej  jednej 

szkoły. 

Przede  wszystkim  w  Imperium  Osmańskim  Ŝyła  równieŜ  duŜa  ilość  „ludzi 

księgi”  –  tj.  wyznawców  chrześcijaństwa  i  judaizmu.  Ich  gminy  i  organizacje 

religijne cieszyły się autonomią i były zarządzane przez własnych przywódców, a ich 

duchowieństwo zostało nawet zwolnione z podatków

180

. 

Jednak  równieŜ  społeczność  islamska  w  Imperium  daleka  była  od  monolitu.  Po 

pierwsze  sama  szkoła  hanaficka,  jak  na  sunnicką  szkołę  prawa  muzułmańskiego, 

cechuje  się  niemałym  pragmatyzmem  i  elastycznością

181

.  Zwłaszcza  we 

wcześniejszych  latach  istnienia  Imperium,  aparat  państwa  i  ulemowie  wykazywali 

pewną otwartość i tolerancję.  

Przykładem tego moŜe być wyrozumiałość administracji Osmanów jeśli chodzi o 

prawa  milletów  chrześcijańskich  –  np.  w  wielu  z  nich  całkowicie  legalne  było 

pędzenie  alkoholu,  a  Imperium  Osmańskie  ściągało  podatki  z  tej  działalności.  W 

niektórych 

bałkańskich 

sandŜakach 

przez 

lata 

funkcjonował 

„podatek 

boŜonarodzeniowy”,  pamiętający  czasy  chrześcijańskich  panów,  który  dotyczył 

uboju świń przed zbliŜającym się świętem

182

.  

Nie  ulega  wątpliwości,  Ŝe  zatwardziały  konserwatysta  islamski  najchętniej 

zakazałby  obu  bezboŜnych  procederów,  a  tym  samym  spowodował  przeniesienie 

działalności  do  „szarej  strefy”  i  wywołał  protesty  ludności.  Państwo  osmańskie 

zamiast tego czerpało zyski z podatków i unikało szerzenia niepokojów społecznych. 

                                                 

179

 J. Danecki, op. cit., s. 222-223. 

180

 R. Lewis, op. cit., s. 15 

181

 J. Danecki, op. cit., s. 222-223; 

H. Inalcik, op. cit., s. 193-199. 

182

 Sulejman Wspaniały..., s. 100-101. 

- 38 - 

 

 

Imperium  w  bardzo  szybkim  czasie  przyswoiło  teŜ  wywodzące  się  z  „Frengistanu” 

wynalazki jak artyleria, ręczna broń palna, starało się równieŜ przez lata naśladować 

osiągnięcia Wenecjan w budowie okrętów wojennych. 

Za  czasów  Mehmeda  Fatiha,  między  zwolennikami  al-Gazalego  i  ulemami 

popierającymi  tezy  Ibn  Ruszda,  toczyły  się  debaty  naukowe,  a  w  państwie 

ottomańskim  działali  wybitni  uczeni  specjalizujący  się  w  naukach  ścisłych  – 

matematycy i astronomowie

183

. Dopiero w późniejszych latach  Imperium osmańscy 

uczeni zaczęli przejawiać obsesyjną niechęć do wszelkich innowacji i fanatyzm. 

Po  drugie  wśród  mas  ottomańskich  chłopów,  tak  chrześcijan  jak  muzułmanów, 

istniały  silne  tradycje  religii  ludowej  w  postaci  rozmaitych  przesądów,  zwyczajów 

czy  kultu  świętych  miejsc  jak  głazy,  prastare  drzewa  czy  źródła,  a  takŜe  budowle, 

rzeźbione  głazy,  kopce  czy  groby  świętych  męŜów,  derwiszów  bądź  pustelników. 

Niektóre  spośród  miejsc  świętych  dla  muzułmańskich  wieśniaków,  były  za  takie 

uwaŜane  równieŜ  przez  chłopów  wyznających  chrześcijaństwo,  a  nawet  przez 

społeczności przedchrześcijańskie, pogańskie

184

.  

Po  trzecie  w  Ŝyciu  religijnym  osmańskich  Turków  ogromną  rolę  odgrywały 

muzułmańskie  bractwa  mistyczne  oraz  róŜnego  rodzaju  islamskie  sekty. 

Funkcjonowało  ich  w  Imperium  bardzo  wiele  –  dało  się  je  liczyć  w  setkach,  a 

poszczególne  zrzeszenia  znacznie  się  od  siebie  róŜniły  –  zarówno  pod  względem 

wyznawanych  poglądów,  organizacji,  charakteru  bractwa,  aŜ  po  stosunek  do 

oficjalnej religii i państwa ottomańskiego.  

Niektóre  z  bractw  sufickich  zyskały  sobie  tak  wielką  popularność  i  wpływy,  Ŝe 

stały  się  powaŜnymi  partnerami,  a  nawet  rywalami  dla  oficjalnych  struktur 

religijnych i władz państwowych

185

. 

Raphaela  Lewis  opisuje  znaczenie  bractw  sufickich  następująco:  „Większość  z 

nich  powstała  w  XII  i  XIII  wieku  z  inspiracji  mistyków,  którzy  pragnęli  nawiązać 

bardziej  intymny  kontakt  z  Bogiem  i  tworzyli  bractwa  mające  za  cel 

rozpowszechnianie  ‘sekretnych  nauk’  Muhammada  –  wiązanych  z  Prorokiem  dla 

nadania im autorytetu – jako wiedzy innej niŜ ta, którą zawierały hadisy dostępne dla 

wszystkich wyznawców islamu. Na naukach tych opierały się reguły organizacyjne i 

obrządki rozmaitych zakonów, a oschła bezosobowość ortodoksyjnego islamu z jego 

                                                 

183

 H. Inalcik, op. cit., s. 189-191. 

184

 R. Lewis, op. cit., s. 49-53, 160. 

185

 Ibidem, s. 48. 

- 39 - 

 

 

prostą  doktryną  podporządkowania  się  dalekiemu,  despotycznemu  Bogu 

powodowała, iŜ chętnie przyłączano się do tych zwartych, braterskich stowarzyszeń. 

Będąc  czymś  pośrednim  między  sektą,  klubem  a  stowarzyszeniem  tajemnym 

pozyskiwały one ogromną liczbę zwolenników (...) Ta popularność zakonów czyniła 

je tak potęŜnymi, Ŝe określano je jako ‘religię w religii i państwo w państwie’...”

186

. 

Bractwa  derwiszów  spełniały  w  społeczeństwie  osmańskim  dwojaką  rolę  – 

religijno-filozoficzną oraz społeczno-polityczną.  

Rola  religijno-filozoficzna  oznaczała  w  wielkim  skrócie  poszukiwanie 

odmiennych  od  oficjalnych  interpretacji  prawd  wiary  oraz  alternatywnych  wizji 

rzeczywistości,  dąŜenie  do  Boga  inną  drogą  (tarikat),  niŜ  czyniono  to  w  religii 

oficjalnej.  W  praktyce  oznaczało  to  często  włączanie  do  religii  muzułmańskiej  (i 

twórcze  rozwijanie)  rozmaitych  tradycji  i  wierzeń  np.  elementów  szamanizmu, 

tradycji  i  wierzeń  pogańskich,  pewnych  wątków  zaczerpniętych  z  chrześcijaństwa 

czy judaizmu, a takŜe godzenie z islamem rozmaitych poglądów natury filozoficznej 

oraz rozwijanie muzułmańskich nauk ezoterycznych.  

Ponadto  bractwa  sufickie,  które  cechowały  się  tolerancją  i  synkretyzmem  oraz 

nie  posiadały  surowego  dogmatycznego  oblicza  sunnickiej  ortodoksji,  sprzyjały 

pełnej szacunku i zrozumienia koegzystencji ze społecznościami niemuzułmańskimi, 

jak równieŜ nawróceniom na islam

187

. 

Rola polityczno-społeczna zakonów mistycznych i sekt wyraŜała się w pełnieniu 

przez nie w osmańskim społeczeństwie podobnych zadań jak stowarzyszenia, ruchy 

społeczne i partie polityczne np. we współczesnych społeczeństwach europejskich. Z 

pewnymi  ruchami  religijnymi  najchętniej  łączyły  się  określone  grupy  społeczne,  a 

ich  odmienność  religijna  od  oficjalnego  prądu,  mogła  tak  naprawdę  oznaczać  np. 

niezadowolenie 

z 

podejmowanych 

przez 

administrację 

osmańską 

prób 

centralizacyjnych.  

Dobrym  tego  przykładem  są  powstania  ludowe  w  Anatolii  –  w  znacznej  ilości 

buntów  brali  udział  turkmeńscy  nomadzi,  których  tradycyjny  styl  Ŝycia  stale 

próbowała  zmieniać  i  regulować  osmańska  biurokracja.  Jak  pisze  Halil  Inalcik 

„powstania  ludowe  w  Anatolii,  których  zasadnicze  podłoŜe  miało  charakter 

                                                 

186

 R. Lewis, op. cit., s. 47-48. 

187

 Sulejman Wspaniały..., s. 32. 

- 40 - 

 

 

społeczny  i  polityczny,  niemal  zawsze  przybierały  formę  heretyckich  ruchów 

religijnych...”

188

. 

Zaznaczyć naleŜy, Ŝe w świecie islamu przybieranie religijnej formy przez ruchy 

o charakterze społecznym i politycznym nie było niczym niezwykłym – juŜ pierwsze 

rozłamy  w  ummie  i  narodziny  szyizmu  zostały  zainspirowane  przez  mający 

charakter polityczny spór o sukcesję po proroku Mahomecie i pierwszym kalifie Abū 

Bakrze

189

. 

Oczywiście  rola  społeczno-polityczna  zakonów  nie  ograniczała  się  do 

działalności antypaństwowej i siania zamętu. Marian Bałczewski opisuje rolę bractw 

sufickich następująco: „Kultura i edukacja Osmanów wiele zawdzięczała społecznej 

posłudze religijnej derwiszów, modelujących swoim Ŝyciem i obyczajami poboŜne i 

głęboko  ludzkie  wzorce  osobowe.  Sufi  współtworzyli  i  upowszechniali  bogaty 

dorobek  umysłowy  Arabii,  Iranu  i  Turanu  w  dziedzinie  literatury,  poezji,  filozofii, 

sztuki,  kaligrafii,  architektury  i  muzyki,  integrując  go  i  wzbogacając  na  rozległych 

drogach  terytorialnej  i  duchowej  komunikacji  obszernego  dominium  osmańskiego. 

Te  zdobycze  i  osiągnięcia  przenosili  i  krzewili  nie  tylko  w  gronie  wykształconej 

elity,  ale  takŜe  rozpropagowywali  je  wśród  prostego  ludu  muzułmańskiego.  Tym 

samym spełniali rolę oŜywczego sprzęŜenia zwrotnego między dorobkiem luminarzy 

i erudytów islamskich, a owocną twórczością środowiskowych wykonawców wraz z 

ich  zapleczem  świeckim  i  religijnym.  Wychodząc  naprzeciw  potrzebom  i 

oczekiwaniom  szerokich  mas  muzułmańskich  i  konfrontując  nieortodoksyjny  islam 

ludowy  i  mistyczny  z  ortodoksyjnym,  rutynowym  i  oficjalnym  zapełniali  lukę 

wyznaniową  i  edukacyjną,  której  nie  udało  się  zagospodarować  ulemom  i 

meczetom”

190

. 

Dobrym 

przykładem 

synkretycznego 

tarikatu, 

który 

mimo 

wybitnie 

heterodoksyjnego  charakteru,  miał  przez  wiele  lat  uznanie  dworu  sułtańskiego,  jest 

bractwo bektaszije. W tarikacie tym łączy się islam o wyraźnie szyickim zabarwieniu 

oraz elementy zapewne zaczerpnięte z szamanizmu, pogaństwa i chrześcijaństwa. W 

zakonie  nie  stosowano  się  ściśle  do  nakazów  szariatu  –  np.  jego  członkowie  pijali 

wino,  w  bektaszyckich  naboŜeństwach  dŜem  na  zasadach  pełnej  równości  brały 

                                                 

188

 H. Inalcik, op. cit., s. 202. 

189

 J. Danecki, op. cit., s. 268-271. 

190

 M. Bałczewski, op. cit., s. 73. 

- 41 - 

 

 

udział  kobiety

191

,  a  elementem  rytuału  był  równieŜ  taniec

192

.  Bractwo  cieszyło  się 

ogromną  popularnością  wśród  ludności  wiejskiej  oraz  turkmeńskich  nomadów,  jak 

równieŜ pewnymi wpływami wśród pozostałych grup społecznych. Co interesujące i 

nieco  zaskakujące,  bektaszije  stało  się  równieŜ  uznanym  przez  władze  państwowe 

oficjalnym  tarikatem  oddziałów  janczarskich,  od  1591  roku  derwisze  bektaszyccy 

zostali  włączeni  do  99  orty  korpusu  pełniąc  w  nim  funkcje  „kapelanów”,  a  szejch 

bractwa został oficerem janczarów (tzw. „zupowym”)

193

.  

Jakie  były  motywy  powiązania  tego  zakonu  z  elitą  armii  osmańskiej,  nie  jest 

sprawą do końca jasną. Trudno orzec, czy zawaŜył na tym fakt, Ŝe jego tolerancyjny, 

otwarty  i  niedogmatyczny  charakter,  jakŜe  odmienny  od  surowości  ortodoksji 

sunnickiej,  a  takŜe  obecność  w  nim  pewnych  zapoŜyczeń  z  chrześcijaństwa,  mogły 

być  atrakcyjniejsze  dla  chrześcijańskich  brańców,  z  których  formowano  oddziały 

janczarskie

194

.  Z  pewnością  z  punktu  widzenia  sunnitów  zakon  ten  musiał  być  co 

najmniej kontrowersyjny – choćby ze względu na nieprzestrzeganie szariatu lub jeśli 

wziąć  pod  uwagę,  Ŝe  odłam  bractwa  złoŜony  z  Turkmenów,  zwanych  czasem 

pogardliwie  kyzyłbaszami  (czerwone  głowy  –  od  noszonych  charakterystycznych 

czapek), cechował fanatyczny szyizm i silne sympatie prosafawidzkie

195

.  

Zakon  bektaszije  słynął  jako  niepokorny  i  wesoły,  czego  najlepszy  dowód 

stanowi  przyjęcie  przez  bektaszyckich  derwiszów  za  jednego  ze  swoich  patronów 

funkcjonującego  w  tureckim  folklorze  HodŜy  Nasreddina

196

  –  filuta  i  niesfornego 

wesołka,  którego  główną  bronią  przeciw  niesprawiedliwości  i  niedorzecznościom 

ś

wiata jest kpina i Ŝart.  

Tarikat  o  innym  charakterze  powstał  z  inspiracji  twórczością,  poglądami  i 

osobowością perskiego poety i mistyka oraz miłośnika sztuki DŜelaleddina Rumiego. 

Od przydomku swojego twórcy (Mewlana - „nasz mistrz”) zakon wziął swoją nazwę 

– mewlewije. 

Wpływy i popularność tego bractwa były  w  Imperium Osmańskim tak znaczne, 

Ŝ

e jego zwierzchnicy (czelebi) brali udział w ceremonii przepasania sułtana mieczem 

Osmana Gaziego. Jego członkowie charakteryzowali się wysoką ogładą towarzyską 

                                                 

191

 R. Lewis, op. cit., s. 48. 

192

 S. Guliński, Alewizm i bektaszyzm. Historia i rytuał, Kraków 1999, s. 140-142. 

193

 R. Lewis, op. cit., s. 36. 

194

 S. Guliński, op. cit., s. 85.  

195

 H. Inalcik, op. cit., s. 209-210. 

196

 Ibidem, s. 213. 

- 42 - 

 

 

oraz  zamiłowaniem  do  muzyki  i  poezji.  Słynęli  oni  teŜ  z  wielkiej  tolerancji 

ś

wiatopoglądowej, poboŜności i filantropii

197

.  

W swoim postępowaniu naśladowali swojego mistrza, którego tolerancja była tak 

wielka i powszechnie znana, Ŝe jego pogrzeb w 1273 roku ściągnął prawdziwe tłumy 

– tak muzułmanów, jak i wyznawców chrześcijaństwa i judaizmu

198

. 

Sam  DŜelaleddin  Rumi  opisał  w  swoich  wierszach  doświadczenie  mistycznej 

ekstazy,  w  której  wszelkie  róŜnice  rasy,  religii  i  światopoglądu  zniknęły,  a  on  sam 

wzniósł  się  ponad  zasady  szariatu.  Za  najskuteczniejszy  sposób  dla  osiągnięcia 

mistycznego  zbliŜenia  z  Bogiem  uznał  muzykę  oraz  taniec,  co  praktykowali  jego 

kontynuatorzy,  dzięki  czemu  na  zachodzie  zostali  nazwani  „wirującymi 

derwiszami”

199

. 

Głównym  dziełem  Rumiego  było  „Masnavi-ye  Ma’navi”  („Mesnewi 

mistyczne”),  które  stanowi  swego  rodzaju  encyklopedię  czy  biblię  sufizmu, 

składającą  się  z  sześciu  ksiąg  i  27  tysięcy  wierszy  o  treści  filozoficznej,  etycznej  i 

religijnej

200

. 

Bractwo  miało  typowo  miejski  charakter,  cieszyło  się  popularnością  wśród 

uczonych,  urzędników,  poetów  i  muzyków,  a  jego  siedziby  (tekke)  były 

prawdziwymi  centrami  kultury  i  sztuki,  a  takŜe  waŜnymi  ośrodkami  nauki  języka 

perskiego,  poezji  i  literatury.  Twórczość  i  działalność  derwiszów  mewlewije 

odegrała  ogromną  rolę  dla  narodzenia  się  osmańskiej  literatury,  a  takŜe  miała 

zasadniczy wpływ na osmańską sztukę

201

. 

Stosunek  władz  do  tarikatów  nie  był  jednoznaczny.  W  społeczeństwie 

osmańskim  derwisze  i  rozmaici  święci  męŜowie  cieszyli  się  powszechnie 

szacunkiem  i  Ŝyczliwością  prostego  ludu,  a  równieŜ  wyŜsze  warstwy,  a  w  tym 

sułtani odnosili się do nich przyjaźnie i z respektem. Derwiszów zapraszano czasem 

do  pałacu,  gdzie  udzielali  swoich  rad,  błogosławieństw  oraz  wznosili  modły  za 

powodzenie  róŜnych  przedsięwzięć  podejmowanych  przez  padyszacha  i  jego 

wezyrów

202

. 

Jednak charyzmatyczni derwisze, szejchowie i babowie mogli równieŜ stwarzać 

dla  władz  powaŜne  zagroŜenie.  Czasem  ich  jedno  słowo  starczało  by  wzniecić 

                                                 

197

 M. Bałczewski, op. cit., s. 71. 

198

 Historia literatury perskiej i tadŜyckiej, pod red. J. Rypka, Warszawa 1970, s. 134-135. 

199

 H. Inalcik, op. cit., s. 214-215. 

200

 Historia literatury..., s. 135. 

201

 H. Inalcik, op. cit., s. 214-216. 

202

 R. Lewis, op. cit., s. 49. 

- 43 - 

 

 

groźne  antyrządowe  demonstracje,  a  nawet  powstanie.  Niektóre  bractwa  posiadały 

przy  tym  dostatecznie  duŜe  wpływy  i  bogactwo,  by  być  potencjalnie 

niebezpiecznymi  przeciwnikami.  Dlatego  teŜ  władze  starały  się  uzaleŜniać  zakony 

od siebie bądź je poskromić, a takŜe potrafiły być bardzo nieprzyjemne w stosunku 

do  szejchów,  których  popularność  przekraczała  tolerowane  granice,  nawet  jeŜeli 

naleŜeli do „propaństwowych” zakonów jak nakszbendije. Zdarzało się, Ŝe derwisze 

tacy byli przenoszeni bądź przeganiani z miasta, więzieni, a nawet skazywani przez 

władze na śmierć

203

. 

 

 

 

 

1.5

 Pozycja Imperium Osmańskiego w stosunkach międzynarodowych 

 

Dominium  osmańskie  z  niewielkiego  i  mało  znaczącego  państewka  połoŜonego 

w  Azji  Mniejszej  z  czasem  przekształciło  się  w  rozległe  imperium  i  światowe 

mocarstwo.  Za  symboliczny  moment  uzyskania  przez  to  państwo  statusu 

mocarstwowego  moŜna  przyjąć  zdobycie  Konstantynopola  przez  Mehmeda 

Zdobywcę  w  1453  roku.  Wydarzenie  to  autentycznie  wstrząsnęło  światem 

chrześcijańskim (a nie tak odległe w czasie wyczyny łacińskich krzyŜowców w tym 

samym  mieście  zostały  zapomniane),  a  nadało  teŜ  nowy  rozpęd  ekspansji 

muzułmańskiego „cesarstwa rzymskiego”.  

Chrześcijański  zachód  ronił  nieco  krokodyle  łzy  nad  losem  umęczonych 

wyznawców  Chrystusa  znajdujących  się  teraz  pod  panowaniem  „niewiernego” 

sułtana,  choć  nie  zrobił  praktycznie  nic  by  temu  scenariuszowi  zapobiec.  Warto 

przypomnieć,  Ŝe  wszelką  pomoc  dla  zagroŜonego  miasta  papiestwo  uzaleŜniało  od 

proklamowania unii Kościołów. Ostatecznie została ona ogłoszona w 1452 roku (na 

marginesie wzbudziło to wielkie oburzenie i niepokoje wśród poddanych cesarstwa), 

a  jakŜe  potrzebna  pomoc  papieska  nie  nadeszła,  nie  licząc  śmiesznie  małej  liczby 

Ŝ

ołnierzy – 200 piechurów

204

. 

                                                 

203

 H. Inalcik, op. cit., s. 113, 201-216. 

204

 R. Lewis, op. cit., s. 14; 

F. Babinger, Z dziejów imperium Osmanów. Sułtan Mehmed Zdobywca i jego czasy, Warszawa 1977, 
s. 90-91;  
S. Runciman, Upadek Konstantynopola 1453, Warszawa 1994, s. 70-73, 152-153. 

- 44 - 

 

 

Późniejsze  próby  zwoływania  krucjaty  przeciw  Mehmedowi  Zdobywcy  nie 

przynosiły rezultatu. Tym samym Imperium Osmańskie rozrastało się bez większych 

przeszkód  podbijając  kolejne  kraje  bałkańskie,  a  większy  opór  napotykało  głównie 

ze strony Węgier. W 1517 roku Imperium Osmańskie uzyskało rangę kalifatu wraz z 

pokonaniem  sułtanatu  mameluckiego  w  Egipcie.  Jednak  i  opór  Węgier  został 

złamany  i  tam  zatrzymała  się  zachodnia  granica  państwa.  Na  północy  Imperium 

Osmańskie  opanowało  wybrzeŜa  Morza  Czarnego,  które  tym  samym  stało  się  jego 

morzem  wewnętrznym,  na  południu  rozciągnęło  zwierzchność  na  niemal  cały 

Maghreb,  a  jego  floty  wypłynęły  na  Morze  Czerwone.  Na  wschodzie  Imperium 

dotarło  do  Persji,  gdzie  toczyło  ze  zmiennym  szczęściem  wojny  z  safawidzkimi 

szachami, aŜ i oni zostali pobici.  

Na  wiek  XVI  przypada  apogeum  potęgi  osmańskiego  państwa  oraz  jego 

ekspansji terytorialnej

205

. W czasach tych siła Osmanów była na tyle wielka, Ŝe nie 

musieli  się  oni  szczególnie  obawiać  zagroŜenia  ze  strony  państw  europejskich, 

których  partykularne  interesy  i  niesnaski  dość  skutecznie  uniemoŜliwiały 

przedsięwzięcie  większej  wspólnej  akcji  zbrojnej  przeciwko  Turkom.  Ostatecznie 

jednak pochód Osmanów został powstrzymany (czego symbolem moŜe być odparcie 

wojsk Sulejmana Wspaniałego pod Wiedniem), a ich flota utraciła swoją dominującą 

pozycję  na  wodach  Morza  Śródziemnego,  czego  początek  stanowiła  fatalna  klęska 

pod Lepanto.  

W  ciągu  kolejnych  dwóch  setek  lat  pozycja  Imperium  Osmańskiego  na  arenie 

międzynarodowej  miała  ulec  diametralnej  zmianie.  Z  państwa,  które  postrzegano 

początkowo jako zagroŜenie dla całego świata chrześcijańskiego, stopniowo stać się 

ono  miało  jednym  z  mocarstw  rywalizujących  o  wpływy  w  Europie,  a  wreszcie 

państwem duŜym rozmiarami, ale juŜ niebędącym w stanie skutecznie konkurować z 

rosnącymi  w  siłę  rywalami.  Pod  koniec  XVIII  wieku  sytuacja  Imperium 

Osmańskiego  stawała  się  naprawdę  trudna.  Z  jednej  strony  państwo  to  nadal 

sprawowało  formalną  kontrolę  nad  olbrzymim  obszarem  rozciągającym  się  od 

Mołdawii, Wałachii i Bałkanów (Węgry zostały bezpowrotnie stracone) po Egipt na 

południu  i  terytoria  dzisiejszego  Iraku  i  Kuwejtu  na  południowym  wschodzie. 

Zwierzchność  sułtanów  osmańskich  rozciągała  się  teŜ  na  niemal  całą  Afrykę 

Północną oraz aŜ po północne wybrzeŜa Morza Czarnego i tatarski Krym. Z drugiej 

                                                 

205

 B. Lewis, op. cit, s. 40. 

- 45 - 

 

 

jednak  strony  w  okresie  tym  coraz  silniej  dawały  o  sobie  znać  słabości  i  zacofanie 

tego ogromnego wielokulturowego i wieloetnicznego tworu. Podczas gdy mocarstwa 

europejskie  przeŜywały  okres  wzmoŜonego  rozwoju  i  postępu  cywilizacyjnego,  w 

państwie  Osmanów  dynamicznych  zmian,  mających  miejsce  w  krajach 

chrześcijańskich,  zdawano  się  nie  dostrzegać.  Pod  koniec  XVIII  wieku  Imperium 

było juŜ daleko w tyle za państwami europejskimi tak pod względem gospodarczym, 

technologicznym jak i militarnym

206

. 

W  wieku  XVIII  głównymi  przeciwnikami  Imperium  Osmańskiego  byli 

Habsburgowie, a jego partnera stanowiła Francja. Jednak ostatnim wielkim zrywem 

osmańskiego  państwa  przeciw  Europie  była  druga  wyprawa  wiedeńska  w  1683 

roku

207

,  której  finał  jest  zapewne  kaŜdemu  Polakowi  dobrze  znany,  z  racji  waŜnej 

roli,  jaką  odegrała  w  nim  armia  dowodzona  przez  króla  Jana  Sobieskiego.  W 

późniejszych  latach  państwo  ottomańskie  juŜ  wielokrotnie  zmieniało  sojuszników  i 

przeciwników  –  wobec  narastającej  słabości  nie  mogło  ono  w  pełni  polegać  na 

pomocy  Ŝadnego  z  mocarstw,  a  musiało  obawiać  się  zakusów  kaŜdego  z  nich.  Od 

północy  postępowała  ekspansja  rosyjska  w  rejonie  Morza  Czarnego,  a  carat  rościł 

sobie  prawo  do  „opieki  nad  chrześcijańskimi  poddanymi  sułtana”,  co  w  praktyce 

miało  oznaczać  wtrącanie  się  w  wewnętrzne  sprawy  Imperium.  Francja  i  Wielka 

Brytania  przejawiały  zainteresowanie  Egiptem  oraz  w  mniejszym  stopniu  innymi 

prowincjami

208

.  

Z mocarstwa, które dwa wieki wcześniej budziło pomieszany z lękiem podziw u 

chrześcijańskich  adwersarzy,  Imperium  z  czasem  miało  się  stać  państwem,  które  w 

polityce  europejskich  mocarstw  przestało  być  postrzegane  jako  pełnoprawny 

podmiot  i  jednocześnie  areną,  na  której  ścierały  się  wpływy  rywalizująych  ze  sobą 

potęg. JuŜ wojny toczone z Rosją pod koniec XVIII wieku wykazały, Ŝe bez pomocy 

z zewnątrz państwo ottomańskie nie jest w stanie skutecznie się bronić przed agresją 

jednego  z  europejskich  mocarstw

209

.  Kluczem  do  przetrwania  stawało  się  zręczne 

wykorzystywanie  wzajemnych  animozji  pomiędzy  pięcioma  głównymi  potęgami  – 

Anglią,  Francją,  Rosją,  Austrią  i  Prusami,  z  których  tylko  te  ostatnie  nie  zagraŜały 

powaŜnie integralności terytorialnej osmańskiego państwa. 

                                                 

206

 W. Hale, op. cit., s. 13-14. 

207

 B. Lewis, op. cit., s. 43. 

208

 W. Hale, op. cit., s. 18-21. 

209

 Ibidem, s. 22. 

- 46 - 

 

 

W  tych  latach  pojawiły  się  równieŜ  pierwsze  realne  projekty  mówiące  o 

pozbawieniu  państwa  osmańskiego  suwerenności,  a  nawet  jego  całkowitym 

unicestwieniu, które jednak nigdy nie zostały zrealizowane. Podkreślić trzeba, Ŝe w 

większym  stopniu  zadecydowała  o  tym  rywalizacja  zazdrosnych  mocarstw  niŜ 

faktyczna siła Osmanów

210

. 

Ciekawostką jest, Ŝe jako pierwszy plan rozbioru Turcji wysunął bodajŜe papieŜ 

Pius  II  w  10  lat  po  upadku  Konstantynopola,  acz  trudno  nazwać  jego  pomysł 

realnym

211

. 

Faktem  o  kapitalnym  znaczeniu  dla  Imperium  Osmańskiego  było  teŜ  zrodzenie 

się toŜsamości narodowej i etnicznej oraz ideologii nacjonalistycznych u bałkańskich 

chrześcijan,  a  w  późniejszych  latach  równieŜ  u  niebędących  Turkami  wyznawców 

islamu,  jak  Albańczycy  czy  Arabowie

212

.  Na  początku  wieku  XIX  bezpośrednie 

zagroŜenie  interwencją  mocarstw  utraciło  na  znaczeniu  wobec  zyskujących  na  sile 

wystąpień mniejszości narodowych wspieranych przez europejskie potęgi

213

. Kolejne 

prowincje  osmańskie  w  Europie  wybijały  się  na  niepodległość,  wobec  czego 

Imperium było bezradne.  

Słabość  rządu  centralnego  w  Stambule  sprawiała,  Ŝe  coraz  większą 

samodzielność  zyskiwali  teŜ  osmańscy  gubernatorzy  i  wasale.  Muhammad  Ali, 

gubernator  Egiptu  od  1805  roku,  w  ciągu  swojego  40  letniego  urzędowania 

prowadził faktycznie niezaleŜną od Imperium politykę (w 1841 roku uzyskał prawo 

dziedziczenia Egiptu), a nawet toczył wojnę z sułtanem, który by go pokonać musiał 

uciekać się do pomocy zagranicznej. Jego pozycja była tak silna, Ŝe całkiem realna 

wydawała się moŜliwość przejęcia przez niego władzy w dominium ottomańskim, do 

czego jednak wobec włączenia się w konflikt mocarstw europejskich nie doszło. Na 

uwagę  zasługuje  śmiały  program  reform  modernizacyjnych  w  armii,  gospodarce  i 

administracji przeprowadzony przez Muhammada Alego przy wsparciu francuskim, 

który miał się stać wzorcem dla tureckiego tanzimatu

214

. 

W  wieku  XIX  dla  europejskiej  dyplomacji  Imperium  Osmańskie  było  juŜ  tylko 

„chorym  człowiekiem  Europy”  –  zacofanym,  biednym  i  w  gruncie  rzeczy 

                                                 

210

 Ibidem, s. 2-3, 22-23. 

211

 F. Babinger, op. cit., s. 241-242. 

212

 W. Hale, op. cit., s. 16. 

213

 Ibidem, s. 23. 

214

 Ibidem, s. 23-25. 

- 47 - 

 

 

barbarzyńskim  państwem,  godnym  zainteresowania  głównie  ze  względu  na  swoje 

wartościowe prowincje

215

. 

Jego  agonia  zakończyła  się  wraz  z  klęską  państw  centralnych  w  I  wojnie 

ś

wiatowej,  po  których  stronie  Imperium  Osmańskie  przystąpiło  do  wojny.  Coraz 

bardziej realne stawało się całkowite wymazanie tureckiego państwa z mapy świata 

bądź uczynienie go okrojonym terytorium zaleŜnym jednego z mocarstw. Jednak ten 

czarny  scenariusz  nie  ziścił  się.  Turcy  prowadzeni  przez  charyzmatycznego  lidera  i 

dowódcę  wojskowego  Mustafę  Kemala  Paszę,  wywalczyli  własne  niepodległe  i 

wolne państwo, które miało się stać narodową Republiką Turecką.  

 

 

 

 

1.6

 Przyczyny słabości Imperium Osmańskiego 

 

Przyczyn  dla  których  Imperium  Osmańskie  zmieniło  się  w  państwo  słabe  i 

bezradne  nie  tylko  wobec  zagroŜenia  zewnętrznego,  ale  teŜ  w  duŜej  mierze  wobec 

wystąpień  narodowowyzwoleńczych  własnych  obywateli  istniało  bardzo  wiele  i 

miały  one  róŜnorodny  charakter.  Przyczyny  te  moŜna  podzielić  na  zewnętrzne  i 

wewnętrzne, choć w gruncie rzeczy przyczyny pierwszego i drugiego typu zaleŜały 

od  siebie  wzajemnie,  a

 

prawdziwie  destrukcyjny  wpływ  na  potęgę  osmańskiego 

państwa wywierały one jako system czynników. 

Bernard  Lewis  wyróŜnił  w  swojej  klasycznej  pracy  „Narodziny  nowoczesnej 

Turcji” trzy przemiany, jak mówi „głównie o charakterze zewnętrznym”, które miały 

kapitalny  wpływ  na  sytuację  Imperium  Osmańskiego.  Pierwszą  z  nich  stanowiło 

powstrzymanie  ekspansji  Osmanów  w  Europie,  o  którym  wybitny  orientalista 

napisał:  „Wydarzenie  to  moŜna  do  pewnego  stopnia  porównać  z  ‘zamknięciem 

granicy  Stanów  Zjednoczonych’,  ale  tutaj  o  wiele  bardziej  rujnującym  w  skutkach. 

(...)  Granica  dostarczała  państwu  osmańskiemu,  jego  wojownikom  i  ludziom  religii 

pracy,  a  w  głębszym  sensie  była  raison  d'être  osmańskiej  państwowości.  (...)  W 

państwie  osmańskim  system  organizacji  wojskowości,  cywilnej  administracji, 

podatkowy,  posiadania  ziemi  był  nastawiony  na  potrzeby  kraju  rozszerzającego  się 

                                                 

215

 D. Kołodziejczyk, Turcja, Warszawa 2000, s. 11-12. 

- 48 - 

 

 

drogą  podboju  i  kolonizacji  na  ziemie  niewiernych.  Gdy  granica  zatrzymała  się,  a 

nawet  zaczęła  się  cofać,  istniejący  system  nie  odpowiadał  juŜ  więcej  poprzednim 

wymogom”

216

.  

Po drugie Bernard Lewis zwraca uwagę na rolę wielkich odkryć geograficznych, 

których  dokonywali  Europejczycy  oraz  na  ich  wpływ  na  handel  międzynarodowy. 

Imperium Osmańskie czerpało znaczne korzyści z międzynarodowego handlu, który 

w Europie zwykło określać się mianem handlu lewantyńskiego. Polegał  on na tym, 

Ŝ

e  towary  z  Indii  i  dalekiego  wschodu,  docierały  statkami  bądź  drogą  lądową  do 

obszaru zwanego Lewantem (obszar obejmował terytoria dzisiejszych Syrii, Jordanu, 

Libanu  i  Izraela  z  Autonomią  Palestyńską,  a  w  szerszym  znaczeniu  tego  słowa 

równieŜ  Turcję  i  Egipt

217

),  a  z  niego  za  pośrednictwem  kupców  z  miast  włoskich 

dobra  przewoŜono  dalej  na  rynki  Europy

218

.  Ekspansja  Osmanów  na  ziemię 

mameluków sprawiła, Ŝe przejęli oni kontrolę nad całym terytorium Lewantu, a tym 

samym  stali  się  pośrednikami  w  lukratywnym  handlu  międzynarodowym.  Podbój 

ziem  mameluckiego  sułtana  sprawił,  Ŝe  dochody  osmańskiego  państwa  uległy 

podwojeniu

219

.  

Wielkie odkrycia geograficzne oraz ekspansja handlowa i kolonialna Portugalii, a 

następnie Anglii i Holandii miały stopniowo zakończyć erę osmańskiego prosperity 

w handlu międzynarodowym – Morze Śródziemne miało stać się, jak pisze Bernard 

Lewis, „martwymi wodami”, a na miejscu bogactwa i rozwoju w regionie pojawiła 

się stagnacja

220

.  

Po  trzecie,  równieŜ  za  zasługą  odkryć  geograficznych  „Franków”,  Imperium 

Osmańskie  doświadczyło  groźnego  kryzysu  monetarnego.  Napływ  kruszców  z 

Nowego  Świata,  który  wcześniej  dotkliwie  dał  się  we  znaki  ekonomice  Hiszpanii, 

bardzo boleśnie ugodził równieŜ społeczeństwo ottomańskie, w którym tradycyjnym 

problemem  były  raczej  braki  metali  szlachetnych,  niŜ  ich  niekontrolowany, 

nadmierny  napływ.  Raptowna  i  bardzo  znaczna  dewaluacja  waluty  osmańskiej 

wywołała  prawdziwy  chaos  w  gospodarce  i  społeczeństwie  Imperium,  a  władze 

kompletnie nie wiedziały, jak sobie poradzić z narastającym kryzysem

221

. 

                                                 

216

 B. Lewis, op. cit., s. 44-45. 

217

 Lewant [online], Dostęp: 5.6.2007, Dostępne w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Lewant. 

218

 J. Sołdaczuk, J. Misala, Historia handlu międzynarodowego, Warszawa 2001, s. 36-37. 

219

 H. Inalcik, op. cit., s. 46. 

220

 B. Lewis, op. cit., s. 46-47. 

221

 Ibidem, s. 47-48. 

- 49 - 

 

 

Nie  ulega  jednak  wątpliwości,  Ŝe  trudno  zrzucić  całą  odpowiedzialność  za  złą 

sytuację  w  Imperium  na  zestaw  obiektywnie  od  niego  niezaleŜnych  czynników 

globalnych. Ciągłe zmienianie się sytuacji na świecie jest przecieŜ rzeczą całkowicie 

normalną,  a  zachodzące  przemiany  nie  dotykały  jedynie  Imperium  Osmańskiego. 

Dlaczego  właśnie  dla  państwa  Osmanów  skutki  tych  zmian  miałyby  się  okazać  aŜ 

tak  dalece  fatalne?  JeŜeli  ich  wpływ  miałby  być  tak  znaczny,  to  niewątpliwie 

wynikało to ze specyfiki ottomańskiego państwa, społeczeństwa i jego instytucji.  

W  Imperium  Osmańskim  nigdy  nie  wytworzyła  się  rodzima  warstwa 

przypominająca  zachodnią  burŜuazję,  która  odegrała  ogromną  rolę  w  rozwoju 

europejskiego  handlu,  manufaktur,  a  wreszcie  przemysłu.  Przyczyna  tego  faktu  jest 

bardzo  prosta  –  znaczna  część  bogatych  kupców  w  Imperium  Osmańskim  nie 

wyznawała  islamu,  a  tym  samym  zawsze  stanowiła  drugą  kategorię  obywateli  w 

społeczeństwie

222

.  Nie  mogli  oni  uzyskać  wpływu  na  politykę  państwa,  ani 

skutecznie  rozwijać  swojej  działalności  w  kraju  rządzonym  przez  muzułmańskich 

ulemów  i  wojskowych.  Osmańskie  cechy  i  monopole  równieŜ  stanowiły  bardzo 

powaŜny  hamulec  rozwoju  gospodarczego.  Brak  konkurencji  oraz  niechęć  tych 

instytucji  do  innowacji  technicznych  prowadziły  do  tego,  Ŝe  gdy  Wielka  Brytania 

wkraczała  w  erę  rewolucji  przemysłowej,  w  Imperium  Osmańskim  rzemieślnicy 

produkowali  nadal  praktycznie  tak  jak  w  średniowieczu.  Rzecz  jasna  nie  mogli  oni 

wytrzymać  konkurencji  z  wielokrotnie  tańszymi  towarami  pochodzącymi  z 

europejskich  fabryk,  co  w  XIX  wieku  doprowadziło  osmańskie  cechy  do 

katastrofy

223

. 

Podobny  zastój  i  minimalizm  przez  wieki  panował  w  osmańskim  rolnictwie,  a 

sytuacja zdecydowanie pogorszyła się po załamaniu się systemu timariockiego. Nie 

ulega wątpliwości, Ŝe wraz ze wzrostem znaczenia regularnych armii, artylerii i broni 

palnej, kawalerzysta sipahi stał się na polach bitew mało przydatny i anachroniczny. 

Jednak w klasycznym ustroju osmańskim pełnił on równieŜ funkcję urzędnika, który 

pozytywnie wpływał na sytuację ottomańskiej wsi oraz nie eksploatował nadmiernie 

jej mieszkańców, a takŜe dbał o jej rozwój

224

. 

Państwo  starało  się  uzupełnić  lukę  w  armii  powstałą  po  kawalerzystach  sipahi 

dopuszczając do korpusu janczarów rodowitych Turków (co negatywnie wpłynęło na 

                                                 

222

 Ibidem, s. 51. 

223

 H. Inalcik, op. cit., s. 168. 

224

 R. Lewis, op. cit., s. 155-156; 

B. Lewis, op. cit., s. 49-50. 

- 50 - 

 

 

korpus oraz osłabiło instytucję dewszirme) oraz powołując do wojska wieśniaków i 

tworząc z nich zarówno konne, jak i piesze oddziały Ŝołdowe uŜywające broni palnej 

– sarydŜa i sejmenów

225

.  

Rozwiązanie  okazało  się  skuteczne,  oddziały  Ŝołdowe  złoŜone  z  chłopów 

sprawdzały  się  znakomicie,  ale  ich  utrzymanie  okazało  się  kosztowne.  Państwo 

poszukując  nowych  źródeł  dochodów  przejmowało  timary  i  próbowało  zarządzać 

nimi  samo,  a  takŜe  zreformowało  system  podatkowy.  Podatki  od  chłopów 

przejmowano  w  pieniądzu,  co  jednak  oznaczało  wyraźne  zwiększenie  obciąŜeń, 

szczególnie dla chrześcijan

226

.  

W  praktyce  często  w  miejsce  sipahi  ziemię  przejmowali  faworyci  sułtańscy, 

spekulanci  bądź  osoby,  które  wykupiły  sobie  prawo  do  ściągania  podatków  z 

określonego  areału.  Ci  nowi  panowie,  w  przeciwieństwie  do  sipahi,  nie  mieli 

Ŝ

adnego  interesu  w  dobrobycie  wieśniaków  i  często  woleli  bezlitośnie  ich 

eksploatować. Część z nich skupiła w swych rękach wielkie latyfundia, którymi nie 

była w stanie kompetentnie zarządzać

227

.  

W efekcie liczni wieśniacy porzucali swoje ziemie i próbowali szukać szczęścia 

w  miastach

228

,  a  takŜe  przyłączali  się  do  rozbójniczych  band,  w  których  swoje 

miejsce  znajdowali  równieŜ  byli  sipahi  oraz  ...  Ŝołnierze  z  nowych  oddziałów, 

którym państwo zalegało z wypłatą Ŝołdu

229

. 

Rozmieszczane  na  prowincji  dla  stłumienia  niepokojów  oddziały  janczarów,  a 

takŜe  rzesze  pozyskujących  ziemię  dworaków,  szybko  miały  się  upodobnić  do 

ś

redniowiecznego  ziemiaństwa.  Dorabiali  się  oni  prawdziwych  fortun  na 

pozbawionej skrupułów eksploatacji chłopów, a sytuacja wieśniaków na osmańskiej 

wsi bardzo upodobniła się do tej, jaka panowała w średniowiecznej Europie

230

. 

Z tych przyczyn taki rozwój rolnictwa, jaki miał miejsce np. w Wielkiej Brytanii, 

gdzie  eksperymenty  angielskich  farmerów  spowodowały  prawdziwą  rolniczą 

rewolucję, na gruncie osmańskim po prostu nie mógł zaistnieć

231

. 

Przy  słabym  rozwoju  gospodarczym  Imperium  tym  większego  znaczenia 

nabierały  dochody  z  handlu.  Jednak  praktyki  stosowane  tu  tradycyjnie  przez 

                                                 

225

 H. Inalcik, op. cit., s. 60. 

226

 Ibidem, s. 60-62. 

227

 B. Lewis, op. cit., s. 49-50. 

228

 Sulejman Wspaniały..., s. 223. 

229

 H. Inalcik, op. cit., s. 62. 

230

 Ibidem, s. 62-63. 

231

 B. Lewis, op. cit., s. 50-53. 

- 51 - 

 

 

Osmanów miały przynieść opłakane skutki. W Imperium bardzo często posługiwano 

się  róŜnego  rodzaju  przywilejami  handlowymi,  jako  instrumentem  polityki 

zagranicznej,  co  przynosiło  nienajlepsze  efekty  dla  rodzimych  kupców  i 

wytwórców

232

.  Przyznawane  europejskim  państwom  ulgi  handlowe  i  wolności 

kupieckie, zwane bezterminowymi i wieczystymi kapitulacjami, sprawiały, Ŝe kupcy 

zagraniczni  zyskiwali  coraz  większą  rolę  w  Ŝyciu  gospodarczym  Imperium, 

przejmując od drugiej połowy XVI wieku nawet fracht między śródziemnomorskimi 

portami  Imperium

233

. Przywileje te wraz ze wzrostem siły  ekonomicznej mocarstw, 

stawały  się  coraz  niebezpieczniejszym  instrumentem,  za  pomocą  którego  państwa 

europejskie  penetrowały  osmańską  gospodarkę

234

.  Beztroska  polityka  Osmanów 

(wynikająca  ze  stosowania  tradycyjnych  doktryn  handlowych  nie  przystających  do 

nowych  warunków

235

)  polegająca  na  swobodnym  dopuszczaniu  na  własny  rynek 

wewnętrzny  tanich  towarów  z  merkantylistycznych  krajów  europejskich,  z  czasem 

uzaleŜniła  gospodarkę  Imperium  od  Europy,  a  w  XIX  wieku  doprowadziła  do 

załamania się osmańskiego przemysłu

236

. 

Jednak  słabnąca  gospodarka  nie  tłumaczy  całkowicie  głębi  zacofania  w  jakim 

znalazło  się  Imperium  Osmańskie  w  porównaniu  z  krajami  europejskimi,  nie 

tłumaczy dlaczego to bogate i potęŜne państwo, w którym tak wielką rolę odgrywali 

uczeni,  nie  potrafiło  samo  się  rozwijać  i  dokonywać  ulepszeń  i  wynalazków  oraz 

dlaczego  nie  mogło  się  uczyć  od  krajów,  w  których  dynamiczny  rozwój  miał 

miejsce.  

Jedną  z  cech  muzułmańskiej  części  społeczeństwa  osmańskiego  było 

lekcewaŜenie, a nawet pogarda dla wyznawców innych religii niŜ islam, a uznawany 

przez  nią  militarno-religijny  paradygmat,  tworzył  kuszącą  iluzję  światłego  domu 

islamu  oraz  pogrąŜonego  w  chaosie  i  ciemnocie,  skazanego  na  upadek  świata 

innowierców.  Niewątpliwie  tego  typu  poglądy  nie  sprzyjały  wymianie  kulturowej  i 

intelektualnej  między  oboma  światami.  Jednak  owa  wizja  szczęśliwej,  oświeconej 

przez  Boga  krainy,  którą  obywatele  Imperium  Osmańskiego  oczywiście  dostrzegali 

w  swoim  państwie,  ogólnie  rzecz  biorąc  nie  sprzyjała  równieŜ  innowacyjności. 

                                                 

232

 M. Bałczewski, op. cit., s. 52. 

233

 H. Inalcik, op. cit., s. 63. 

234

 M. Bałczewski, s. 25-26. 

235

 H. Inalcik, op. cit., s. 63. 

236

 Ibidem, s. 152. 

- 52 - 

 

 

Ulepszanie  i  reformowanie  oświeconej  przez  Boga  krainy  jest  przecieŜ  absurdem, 

jeśli nie herezją i świętokradztwem.  

Zdają  się  to  potwierdzać  fakty  –  tradycyjne  osmańskie  elity  uwaŜały,  Ŝe  dla 

przezwycięŜenia kryzysu targającego państwem,  konieczne jest przywrócenie mocy 

dawnym  instytucjom  i  sposobom  rządzenia

237

.  W  przeszłości  poszukiwano  recepty 

na całkowicie nowe i dawniej nieistniejące wyzwania bądź wręcz nie potrafiono tych 

wyzwań  dostrzec,  jak  choćby  w  przypadku  napływu  towarów  z  przeŜywających 

rewolucję przemysłową  państw europejskich. Brak zainteresowania „barbarzyńskim 

Frengistanem” i studiowanie teologii nie mogły uświadomić licznym ulemom faktu, 

Ŝ

e  idealne  rozwiązania  społeczne  z  przeszłości  (chętnię  przyjmowano  za  idealny 

wzorzec  państwo  Sulejmana  Wspaniałego

238

)  juŜ  dawno  straciły  rację  bytu,  Ŝe  ich 

przywrócenie  wobec całkowitej zmiany sytuacji, jest po pierwsze niemoŜliwe, a po 

drugie, nawet gdyby się to udało, fakt ten niczego nie zmieni, bo instytucje te stały 

się całkowicie anachroniczne i nieprzydatne wobec wyzwań współczesności. Choć z 

pewnością  istniały  w  Imperium  Osmańskim  jednostki,  które  dostrzegały 

przynajmniej  częściowo  ten  problem,  to  nie  one  miały  zyskać  decydujący  głos  w 

państwie. 

Marian Bałczewski zwrócił uwagę, Ŝe w społeczeństwie osmańskim, a zwłaszcza 

wśród  muzułmańskich  ulemów,  pod  koniec  XVI  wieku  narastał  religijny  fanatyzm, 

dogmatyzm,  konserwatyzm  i  nietolerancja  światopoglądowa.  Dodać  trzeba,  Ŝe 

wobec  obniŜającego  się  stale  poziomu  nauczania,  ulemów  cechowała  teŜ  coraz 

większa ignorancja, na co narzekali równieŜ współcześni

239

. 

W  wyniku  tej  tendencji,  w  programach  medres  coraz  mniejszą  uwagę 

poświęcano  „niestosownym  i  szkodliwym”  dziedzinom  wiedzy  –  jak  nauki  ścisłe  i 

przyrodnicze,  a  środowisko  naukowe  przejawiało  coraz  większą  niechęć  wobec 

wszelkich nowinek i innowacji, jako Ŝe mogłyby one naruszyć tradycyjny porządek.  

Zdaniem  Halila  Inalcika  na  narastanie  religijnego  fanatyzmu  i  dogmatyzmu 

mogły wpłynąć zanik tradycji pogranicza, rosnąca świadomość rangi Imperium jako 

kalifatu  oraz  niepokoje  związane  z  heretyckim  i  prosafawidzkim  ruchem 

kyzyłbaszów

240

. 

                                                 

237

 M.Bałczewski, op. cit., s. 26. 

238

 Ibidem, s. 41. 

239

 M. Bałczewski, op. cit., s. 89. 

240

 H. Inalcik, op. cit., s. 195-196. 

- 53 - 

 

 

Wydaje się jednak, Ŝe w równym stopniu wpłynęły na to zabiegi ulemów, którzy 

dąŜyli  do  utrzymania  swojego  uprzywilejowanego  statusu  społecznego  w  sytuacji 

postępującej  degeneracji  ich  środowiska  –  tak  pod  względem  fachowym,  jak  i 

etycznym.  W  tym  sensie  warstwa  ulemów  upodobniła  się  do  całkiem 

zdeprawowanego korpusu jaczarów. 

Trzeba  przy  tym  dodać,  Ŝe  osmański  system  hierarchi  i  awansów  uczonych 

sprzyjał  nasilaniu  się  korupcji  i  protekcji,  które  z  biegiem  lat  stawały  się  coraz 

większą zmorą w tym środowisku. Droga do najwyŜszych stanowisk wśród ulemów 

była  bardzo  długa  i  Ŝmudna.  By  zostać  wykładowcą  jednej  z  najlepszych  medres 

uczony musiał odbyć nawet 40 lat studiów! Nic dziwnego, Ŝe niektórzy poszukiwali 

sposobów „na skróty” do zrobienia kariery dla siebie lub swoich dzieci.  Znany  jest 

przypadek,  gdy  szejch-ul-islam  Menteşezade  Abdürrahim  Efendi  mianował 

profesorem jednej z medres dziesięcioletniego chłopca

241

. 

Konkretnym  przykładem  poŜałowania  godnych  efektów  narastającego  w 

Imperium  Osmańskim  fanatyzmu  religijnego  moŜe  być  zburzenie  zbudowanego  w 

Konstantynopolu  obserwatorium  astronomicznego  w  1580  roku.  W  tym  akcie 

główną  rolę  sprawczą  odegrali  konserwatywni  ulemowie  oraz  ówczesny  szejch-ul-

islam,  który  miał  twierdzić,  Ŝe  zbudowanie  przez  sułtana  obserwatorium 

astronomicznego (miało ono zdaniem muftiego słuŜyć bezboŜnemu czarnoksięstwu) 

sprowadziło  na  miasto  zarazę.  Budynek  został  zrównany  z  ziemią  przez 

janczarów

242

.  

Innym  przykładem  tego,  jak  absurdalne  efekty  przynosił  ten  skrajny 

konserwatyzm  ulemów,  moŜe  być  fakt,  Ŝe  ze  względu  na  niechętny  stosunek  tego 

ś

rodowiska, aŜ do XVIII wieku w Imperium nie zezwalano na drukowanie ksiąŜek w 

języku arabskim i tureckim. Dopiero w 1727 roku Ibrahim Müteferrika otrzymał od 

sułtana  zezwolenie  na  załoŜenie  pierwszej  w  Imperium  Osmańskim  drukarni  z 

arabskimi czcionkami

243

.  

W  czasach  kiedy  radykalne  ugrupowania  fundamentalistów  muzułmańskich 

propagują swój dŜihad za pomocą internetu i filmu video, fakt ten moŜe wydawać się 

zabawny,  ale  wcześniej  w  Imperium  Osmańskim  korzystano  wyłącznie  z  ksiąg 

                                                 

241

 M. Bałczewski, op. cit., s. 88-89. 

242

 H. Inalcik, op. cit., s. 193. 

243

 M. Bałczewski, op. cit., s. 80-81. 

- 54 - 

 

 

pracowicie przepisywanych przez zawodowych  kopistów – ręcznie. Konieczność tę 

uzasadniano oczywiście względami religijnymi

244

.  

Marian  Bałczewski  skomentował  konserwatyzm  osmańskich  uczonych 

następująco:  „W  ten  sposób  rodzima  elita  umysłowa,  która  miała  swój 

niepodwaŜalny,  twórczy  udział  w  przekształceniu  przygranicznego  bejlika  w 

ś

wiatowe  mocarstwo  (...)  jednocześnie  strzegąc  zazdrośnie  i  umacniając  swój 

uprzywilejowany i przewodni status społeczny w wewnętrznej strukturze imperium, 

utrzymywała całą wspólnotę muzułmańską w rozprzęgającym zastoju...”

245

. 

NaleŜy jeszcze tylko dodać, Ŝe upadek kondycji moralnej oraz rosnąca ignorancja 

ottomańskich  uczonych  nie  dotykały  wyłącznie  nauki  i  oświaty  –  w  takim  samym 

stopniu  wpływały  na  funkcjonowanie  urzędów,  które  tradycyjnie  obsadzali 

członkowie tej waŜnej warstwy, nie wyłączając wymiaru sprawiedliwości

246

. 

RównieŜ  system  władzy  osmańskiej  przeŜywał,  a  zarazem  powodował  spore 

trudności dla państwa.  Formalnie autokratyczną  władzę posiadał padyszach, ale jak 

juŜ wiadomo, w praktyce rządy sprawowali jego urzędnicy i dworzanie.  

Poczet władców osmańskich od czasu Sulejmana Kanuni moŜe budzić zdumienie 

bądź  wręcz  przeraŜać  swoją  niekompetencją  (pomijając  pojedyczne  chwalebne 

wyjątki).  Same  przydomki  nadane  tym  sułtanom  przez  historię  bądź  stambulską 

ulicę,  sporo  mówią  o  kalibrze  i  zdolnościach  ówczesnych  osmańskich  władców  – 

„śpioch”, „opój”, „szalony” czy „przekupień” to kilka przykładów takich określeń

247

.  

Obejmowanie  władzy  przez,  delikatnie  mówiąc,  dość  przeciętnie  uzdolnionych 

sułtanów,  trudno  jednak  zrzucić  na  karb  pecha  prześladującego  Imperium 

Osmańskie.  Winę  ponosi  za  to  sposób  zorganizowania  sułtańskiego  dworu  oraz 

stosowane zwyczaje sukcesyjne.  

Jeśli chodzi o te ostatnie, to w państwie ottomańskim po prostu nie uregulowano 

prawnie  kwestii  sukcesji  po  sułtanie.  Wierzono,  Ŝe  to  Bóg  winien  zadecydować  o 

tym,  który  z  pretendentów  do  tronu  uzyska  ostatecznie  władzę.  W  praktyce 

kandydaci  musieli  toczyć  ze  sobą  walkę  i  rywalizować  o  poparcie  ulemów, 

urzędników,  dworaków,  a  zwłaszcza  janczarów.  Dodatkową  zachętę  do  rywalizacji 

stanowił usankcjonowany prawnie przez Mehmeda II zwyczaj, który polegał na tym, 

                                                 

244

 Ibidem. 

245

 Ibidem, s. 92. 

246

 Sulejman Wspaniały..., s. 223. 

247

 M. Bałczewski, op. cit., s. 52-60. 

- 55 - 

 

 

Ŝ

e  nowy  sułtan  po  objęciu  władzy  miał  prawo  wymordować  swoich  braci,  czyli 

pozostałych pretendentów do tronu

248

. 

Ten  prawdziwie  barbarzyński  system  miał  jednak  swoją  zaletę  –  ksiąŜęta 

osmańscy  w tych czasach wcześnie otrzymywali w zarząd prowincje, dzięki czemu 

szkolili się w sprawowaniu władzy i polityce.  

Za Mehmeda III pod koniec XVI wieku formalnie zniesiono okrutny zwyczaj (w 

praktyce przypadki uśmiercania przez sułtanów własnych braci nadal się zdarzały), a 

na jego miejsce wprowadzono inny. KsiąŜęta mieli być odtąd przetrzymywani w tzw. 

kafesie  (klatka)  –  specjalnym  pawilonie,  którego  nie  mogli  opuszczać,  a  nawet 

utrzymywać z niego kontaktów ze światem zewnętrznym

249

. 

Pomysł  ten  teoretycznie  miał  ograniczyć  chaos,  jaki  mogli  powodować 

rywalizujący  ze  sobą  o  władzę  ksiąŜęta,  ale  jak  pokazuje  historia  nie  spełniał  on 

dobrze tej roli. 

W praktyce zwyczaj trzymania pretendentów do tronu w „klatce” nie był o wiele 

bardziej  humanitarny  od  poprzedniego,  a  konsekwencje,  które  przynosił  kafes  dla 

państwa,  trudno  nazwać  korzystnymi.  KsiąŜęta  nie  tylko  utracili  moŜliwość 

poznawania  spraw  polityki,  ale  teŜ  trzymanie  ich  w  zamknięciu  i  ciągłym  strachu, 

negatywnie odbijało się na ich umiejętnościach, zdrowiu i kondycji psychicznej.  

Sulejman II gdy urzędnicy z seraju przyszli oznajmić mu, Ŝe ma objąć tron, miał 

ponoć zanosząc się łkaniem powiedzieć: „Jeśli zasądzono śmierć moją, powiedzcie, 

Ŝ

e tak jest. Pozwólcie mi zmówić modlitwę, a potem czyńcie swoją powinność. Od 

dzieciństwa  przecierpiałem  w  więzieniu  40  lat.  Lepiej  umrzeć  natychmiast,  niŜ 

umierać po trochu kaŜdego dnia. JakąŜ trwogę gotowi jesteśmy znieść dla kolejnego 

oddechu”

250

.  

Ponadto  kafes  wzmógł  wpływ  na  sprawy  państwa  oraz  na  obsadę  stanowiska 

sułtana  janczarów,  dworzan,  serajowych  koterii,  eunuchów  i  kobiet  haremowych,  a 

zwłaszcza  królowych  matek  (valide  sultan).  Grupy  i  jednostki  te  zaciekle  ze  sobą 

rywalizowały,  knuły  rozmaite  spiski,  a  obsadzany  na  tronie  sułtan,  często  bywał 

zwyczajnym  figurantem.  Silny  i  charyzmatyczny  przywódca  mógł  stanowić 

zagroŜenie dla pałacowych intrygantów oraz ich interesów, trudno zatem się dziwić, 

Ŝ

e tak często na osmańskim tronie zasiadali mało wybitni osobnicy.  

                                                 

248

 H.Inalcik, op. cit., s. 71. 

249

 Ibidem, s. 72. 

250

 Ibidem. 

- 56 - 

 

 

Za panowania miernego sułtana, mógł jakoś jeszcze uratować sytuację Imperium 

wielki  wezyr,  jeŜeli  oczywiście  potrafił  kompetentnie  pokierować  sprawami 

państwa. Dobrym tego przykładem są wezyraty Mehmeda Sokollu Paszy za Selima 

II czy znanego z twardości charakteru Mehmeda Köprülü za Mehmeda IV

251

. 

Jednak  równie  często  bywało,  Ŝe  o  obsadzie  stanowiska  wielkiego  wezyra 

decydował  przypadek,  układy  sił  między  dworskimi  koteriami,  intrygi,  a  takŜe 

kaprysy faworytów, haremowych kobiet bądź samego sułtana

252

. 

Widać  więc,  Ŝe  przemiany  zewnętrzne  rzeczywiście  dogłębnie  wstrząsnęły 

osmańską  strukturą  społeczną  i  państwową.  Nie  ulega  teŜ  wątpliwości,  Ŝe  to 

charakter i specyfika tej struktury sprawiły, Ŝe wstrząs ten okazał się aŜ tak dotkliwy. 

Niewielka elastyczność i zdolność adaptacji osmańskiego państwa, a takŜe bazujący 

na  dogmatach  i  przesądach  konserwatyzm  oraz  wywodzący  się  z  niego  brak 

innowacyjności,  zamknięcie  społeczeństwa  oraz  zanik  zdolności  do  wchłaniania 

dorobku  innych  kultur,  stanowiły  główne  przyczyny,  dla  których  juŜ  przy 

pierwszych  powaŜniejszych  wstrząsach  gmach  ten  niemal  całkowicie  się  rozsypał. 

Doraźne próby naprawiania tego gmachu, które starano się podejmować, nie mogły 

uratować  sytuacji,  jako  Ŝe  fundamenty  na  których  opierało  się  Imperium  stały  się 

zbyt  zmurszałe  i  niepewne  –  rozpadły  się  bądź  wypaczyły  główne  filary 

podtrzymujące  całą  konstrukcję.  Tym  samym  konieczna  stała  się  gruntowna 

przebudowa państwa oraz nadanie mu nowego kształtu. 

                                                 

251

 M.Bałczewski, op. cit., s. 64. 

252

 Ibidem, s. 66. 

- 57 - 

 

 

Rozdział 2 

 

Reformy i przemiany społeczne w państwie osmańskim 

 

 

2.1

 Próby reform przed epoką tanzimatu 

 

Przed przystąpieniem do omawiania najwcześniejszych prób gruntownej reformy 

systemu społecznego i struktur władzy w Imperium, warto przypomnieć, Ŝe wpływy 

ś

wiata chrześcijańskiego były w państwie ottomańskim obecne od samego początku 

jego  istnienia.  Nie  dotyczy  to  jedynie  wpływów  podbitego  przez  Mehmeda  II 

Bizancjum, ale równieŜ świata zachodniego, choćby poprzez Cesarstwo  Łacińskie i 

jego  instytucje  utworzone  przez  uczestników  IV  krucjaty.  Bernard  Lewis  zauwaŜa, 

Ŝ

e  na  kształt  osmańskiego  systemu  nadań  lennych  wpłynęły  zarówno  kultura 

bizantyjska, jak i zachodnia. Przez wiele wieków Osmanowie potrafili się uczyć od 

swoich  rywali,  czego  innym  przykładem  moŜe  być  zaadaptowanie  przez  nich  broni 

prochowej  oraz  wzorowanie  się  osmańskich  stoczni  na  weneckich  osiągnięciach  w 

dziedzinie budownictwa okrętowego

253

.  

Co jednak istotne, o ile Turcy osmańscy dość chętnie uczyli się od niewiernych 

ich sposobów walki (by później uŜyć ich przeciw nim), to nader rzadko znajdowały u 

nich uznanie wynalazki i pomysły innej natury. Społeczeństwo osmańskie, nawet w 

sytuacji gdy juŜ wyraźnie podupadło, nadal uparcie broniło się przed „szkodliwym” 

wpływem  osiągnięć  kultury  „Franków”,  wierząc  w  wyŜszość  własnej  cywilizacji  i 

wytworzonych przez nią instytucji

254

. 

Warto  przypomnieć,  Ŝe  od  XVI  wieku  społeczeństwo  osmańskie  począł 

stopniowo ogarniać narastający fanatyzm i konserwatyzm. Prowadziło to do tego, Ŝe 

podejmowane  przez  pojedynczych  dygnitarzy,  często  przy  udziale  poturczeńców, 

inicjatywy  zmierzające  do  zaszczepienia  pewnych  europejskich  wynalazków  na 

gruncie  osmańskim,  napotykały  liczne  i  powaŜne  trudności.  Dwoma  głównymi 

grupami,  które  często  skutecznie  torpedowały  podejmowane  przez  trzeźwo 

myślących  dostojników  wysiłki  modernizacyjne,  byli  janczarzy  oraz  ulemowie. 

                                                 

253

 B. Lewis, op. cit., s. 64-67. 

254

 Ibidem, s. 64-65. 

- 58 - 

 

 

RównieŜ  przekonanie  urzędników  pałacowych  i  sułtana  do  „nowomodnych” 

inicjatyw, nie zawsze naleŜało do rzeczy łatwych. 

Dochodziło  czasem  do  dość  zabawnych  sytuacji  –  np.  gdy  wielki  wezyr  Topal 

Osman  Pasza,  druga  osoba  w  państwie,  chcąc  otworzyć  nowoczesną  szkołę 

osmańskiej  artylerii  (pomagał  mu  w  tym  poturczeniec  de  Bonneval),  musiał 

zakładając  ją  działać  nieomal  w  konspiracji,  tak  by  o  projekcie  nie  usłyszeli 

janczarzy. Ci ostatni jednak jakoś się o niej dowiedzieli i wymusili jej zamknięcie

255

. 

Istotnym wydarzeniem stała się równieŜ wojna z Rosją, która toczyła się w latach 

1787-1792.  Choć  wojska  osmańskie  i  wcześniej  ponosiły  poraŜki  w  starciach  z 

Europejczykami,  to  w  tym  konflikcie  przewaga  wojsk  rosyjskich  okazała  się  tak 

miaŜdŜąca,  Ŝe  wywołała  w  Imperium  prawdziwy  wstrząs.  Jeden  z  tureckich 

dygnitarzy  miał  po  niej  powiedzieć:  „Nas  było  sto  dwadzieścia  tysięcy  a  Rosjan 

osiem  tysięcy.  Ale  oni  nas  zaatakowali  i  rozbili”.  Klęska  tych  rozmiarów  dosadnie 

obnaŜyła  ogromną  dysproporcję  między  sprawnością  bojową  sił  padyszacha  i 

Europejczyków

256

. 

W  tych  niełatwych  czasach  obejmował  rządy  sułtan,  który  z  pewnością  był 

osobowością  nieprzeciętną  –  jeszcze  przebywając  w  kafesie  spiskował  z  grupą 

postępowych dygnitarzy skupionych wokół wielkiego wezyra Halila Hamida Paszy, 

w celu przejęcia władzy. Choć podstęp został wykryty, a wielu spiskowców zapłaciło 

głową za swoje intrygi, to młody arystokrata nie został skazany na śmierć

257

.  

Na  uwagę  zasługuje  teŜ  fakt,  Ŝe  w  młodym  wieku  zaczął  on  za  pośrednictwem 

swojego  wysłannika  prowadzić  korespondencję  z  królem  francuskim  oraz  Ŝe 

przejawiał duŜe zainteresowanie sprawami Europy

258

.  

W 1789 roku zasiadł na tronie sułtańskim jako Selim III. Przeszedł on do historii 

jako pierwszy z sułtanów – wielkich reformatorów Imperium Osmańskiego.  

Naglącą potrzebą państwa było oczywiście unowocześnienie i zreorganizowanie 

podupadłych  sił  zbrojnych,  ale  problemów  było  znacznie  więcej.  Sułtan  Selim  III, 

bodaj  jako  pierwszy  z  późnych  władców  osmańskich,  nie  próbował  poszukiwać 

inspiracji  dla  przezwycięŜenia  kryzysu  państwa  w  Koranie  i  sunnie,  a  takŜe  w 

tradycji  i  „złotym  wieku  Sulejmana”,  lecz  raczej  starał  się  poznać  instytucje  i 

                                                 

255

 Ibidem, s. 71-72. 

256

 J. Reychman, Dzieje Turcji od końca XVIII wieku, Warszawa 1970, s. 6. 

257

 M. Bałczewski, op. cit., s. 61-62. 

258

 B. Lewis, op. cit., s. 62. 

- 59 - 

 

 

rozwiązania  utworzone  przez  tych,  którzy  odnosili  spektakularne  sukcesy  – 

Europejczyków.  

W  tym  celu  sułtan  wysłał  w  1791  roku  swojego  specjalnego  wysłannika  Ebu 

Bekira  Ratiba  Efendiego  do  Austrii  i  innych  państw  europejskich  z  misją 

przeprowadzenia  studiów  nad  zachodnią  organizacją  wojska  i  władz  oraz  na  temat 

społeczeństwa  i  myśli  politycznej  Europy.  Wysłannik  wywiązał  się  z  zadania  i 

przedstawił sułtanowi szczegółowy raport ze swoich obserwacji

259

. 

Osmański  monarcha  nakazał  równieŜ  przetłumaczenie  na  własny  uŜytek 

nowouchwalonej Konstytucji 3 Maja

260

. 

Na  Selima  III,  osmańskich  dygnitarzy,  a  takŜe  w  pewnym  stopniu  ludność 

Imperium  miały  równieŜ  wywrzeć  swój  wpływ  idee  jakie  niosła  ze  sobą  wielka 

rewolucja  francuska. Jak stwierdził B.  Lewis: „  W okresie rewolucji francuskiej po 

raz  pierwszy  wielki  ruch  ideowy  przeniknął  barierę  oddzielającą  „dom  islamu”; 

znalazł on łatwe przyjęcie wśród muzułmańskich przywódców i myślicieli i poruszył 

w  większym  lub  mniejszym  stopniu  wszystkie  warstwy  muzułmańskiego 

społeczeństwa”

261

.  

Sugeruje  on  teŜ,  Ŝe  kluczowym  czynnikiem  pozwalającym  właśnie  ideom 

niesionym  przez  wielką  rewolucję  na  wywarcie  tak  wyjątkowego  w  historii 

Imperium  wpływu  na  islamskie  społeczeństwo,  był  jego  niechrześcijański,  a  nawet 

antychrześcijański  charakter,  co  pozwalało  muzułmanom  na  ich  poznanie,  bez 

podrywania powagi własnej religii i tradycji

262

. 

Choć w kręgach władzy osmańskiego państwa nie mogło być mowy o poparciu 

dla ruchu, który splamił swoje dłonie krwią własnego monarchy oraz mimo tego, Ŝe 

wśród ludności tureckiej nie istniała warstwa burŜuazji skłonna przyjąć rewolucyjne 

hasła  za  swoje,  to  jednak  nie  wykluczało  to  zainteresowania  zmianami  ustroju 

państwowego  oraz  organizacją  budzącą  podziw  armii  Francuzów,  a  takŜe 

zapłodnienia myśli Osmanów nowymi dla niej koncepcjami

263

.  

NajwaŜniejsze  zmiany,  które  zaszły  w  myśleniu  społeczeństwa  ottomańskiego 

pod wpływem rewolucji, moŜna wyrazić za pomocą trzech idei.  

                                                 

259

 Ibidem, s. 83. 

260

 D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 14. 

261

 B. Lewis, op. cit., s. 78. 

262

 Ibidem, s. 79-80. 

263

 J. Reychman, op. cit., s. 6-7. 

- 60 - 

 

 

Pierwsza  z  nich  to  wolność,  którą  wcześniej  w  Imperium  Osmańskim 

pojmowano prosto – jako przeciwieństwo bycia niewolnikiem. W wieku XIX pojęcie 

to  miało  nabrać  nowego  znaczenia  –  przeciwieństwa  zniewolenia  zarówno  przez 

obce siły, jak teŜ przez rodzimy despotyzm i autokrację

264

.  

Druga  idea  to  równość.  W  państwie  osmańskim  w  pewnym  sensie  znana  i  na 

swój  sposób  realizowana  poprzez  muzułmańskie  niestanowe  i  egalitarne 

społeczeństwo.  Jednak  rozpatrywanie  idei  równości  w  kontekście  grup  społeczno-

religijnych  i  narodowych,  stanowiło  w  stosunku  do  tradycyjnych  muzułmańskich 

koncepcji niemałą nowość

265

. 

Trzecia idea to narodowość. Jak wiadomo w  Imperium Osmańskim przez wieki 

funkcjonowała idea wspólnoty wyznawców jednej religii i poddanych dynastii, choć 

idea  narodu  nie  była  całkiem  nieznana

266

.  Idee  niesione  przez  rewolucję  francuską 

miały  równieŜ  wpłynąć  na  rodzenie  się  toŜsamości  narodowej  wśród  licznych  grup 

etnicznych Ŝyjących w Imperium, w tym Turków. 

Selim III z grupą proreformatorskich dygnitarzy zabrał się za uporządkowywanie 

panującego  w  kraju  bałaganu.  Jego  program  reform  został  nazwany  „nowym 

porządkiem” (nizam-i cedid), a jego nazwa przylgnęła równieŜ do powołanych przez 

sułtana nowych oddziałów wojskowych

267

. 

Program był ambitny – jego głównym załoŜeniem było stworzenie nowoczesnej 

armii  posiadającej  dorównujące  europejskiemu  wyszkolenie  i  wyposaŜenie,  a  takŜe 

naprawa osmańskiej administracji i wzmocnienie rządu centralnego

268

. 

Sformowano 

całkowicie 

nowe 

oddziały 

wojskowe. 

Ich 

uzbrojenie, 

umundurowanie,  szkolenie,  a  takŜe  musztra  i  regulaminy,  którym  je  poddano 

wzorowane 

były 

na 

rozwiązaniach 

europejskich. 

W 

podobnym 

duchu 

przeorganizowano osmańską flotę

269

.  

Istotną  rolę  w  programie  odgrywały  nowe  szkoły  wojskowe  i  morskie,  które 

zakładał  sułtan.  Zatrudniano  w  nich  jako  wykładowców  i  instruktorów  głównie 

oficerów  z  Francji,  jako  Ŝe  w  kraju  było  bardzo  niewielu  tego  typu  specjalistów. 

Zakupiono  teŜ  około  400  europejskich  pozycji  (głównie  francuskich)  na  potrzeby 
                                                 

264

 B. Lewis, op. cit., s. 80. 

265

 Ibidem, s. 80-81. 

266

 Ibidem, s. 81. 

267

 Ibidem, s. 84-87. 

268

 Ibidem; 

J. Reychman, op. cit., s. 7-8; 
M. Bałczewski, op. cit., s. 62. 

269

 J. Reychman, op. cit., s. 8. 

- 61 - 

 

 

nowej  biblioteki.  Wszyscy  studenci  pobierający  nauki  w  nowych  szkołach  musieli 

nauczyć się i biegle posługiwać językiem francuskim

270

.  

Z polecenia sułtana przetłumaczono na turecki wiele prac poświęconych technice 

wojskowej, strategii i taktyce

271

. 

Sułtan  wydał  równieŜ  szereg  przepisów  usprawniających  pracę  osmańskiej 

administracji. Powołano specjalną kasę skarbową ds. finansowania reform. Państwo 

odbierało lenna wojskowe tym, którzy nie spełniali naleŜycie swoich powinności, a 

takŜe  wprowadziło  nowe  podatki  (np.  na  tytoń,  wino,  wódkę  czy  bawełnę). 

Powołano  tzw.  radę  dwunastu  –  osmański  pierwowzór  centralnej  instytucji 

kontrolnej

272

.  

Zasługą  Selima  III  było  równieŜ  zerwanie  z  nieroztropnym  zwyczajem 

osmańskim,  który  polegał  na  posługiwaniu  się  w  kontaktach  z  obcymi  państwami 

wyłącznie  obcymi  ambasadorami  w  Stambule  i  pośrednictwem  niemuzułmańskich 

tłumaczy  –  dragomanów.  Sułtan  powołał  stałe  przedstawicielstwa  dyplomatyczne 

Imperium Osmańskiego w Londynie, ParyŜu, Wiedniu i Berlinie

273

.  

Ambasadorom nakazano poznawanie języka i kraju do którego zostali wysłani, a 

takŜe  przyswajanie  sobie  wiedzy  i  nauk  uŜytecznych  dla  Imperium.  Mimo 

przydzielenia  im  do  pomocy  greckich  dragomanów  oraz  młodych  tureckich 

sekretarzy,  ci  wywodzący  się  głównie  z  konserwatywnych  ulemów  i  urzędników 

pałacowych,  nieznający  zachodnich  języków  ambasadorowie,  nie  byli  w  stanie  ani 

się zbyt wiele nauczyć, ani uzyskać wielu przydatnych informacji

274

. 

Trudność  sprawiało  im  równieŜ  radzenie  sobie  z  europejskim  protokołem 

dyplomatycznym

275

. 

Program reform Selima III od samego początku budził zdecydowany sprzeciw, w 

tym równieŜ wśród dostojników skupionych wokół pałacu. Wielu z nich wyznawało 

tradycyjny  osmański  pogląd  o  konieczności  przywrócenia  dawnego  ładu  oraz 

głęboką pogardę dla innowacji zainspirowanych pomysłami „niewiernych”

276

.  

Selim  III  i  jego  wąska  grupa  dostojników-reformatorów  byli  w  istocie 

osamotnieni w swoich działaniach. Ponadto ich posunięcia mogły naruszyć interesy i 

                                                 

270

 B. Lewis, op. cit., s. 82, 87. 

271

 J. Reychman, op. cit., s. 8. 

272

 Ibidem, s. 7-8. 

273

 B. Lewis, op. cit., s. 88-90. 

274

 Ibidem, s. 89. 

275

 J. Reychman, op. cit., s. 8. 

276

 B. Lewis, op. cit., s. 84. 

- 62 - 

 

 

przywileje niektórych grup społecznych – szczególnie zaś korpusu janczarów. TakŜe 

gubernatorzy  prowincji  i  osmańscy  nowi  feudałowie  (w  Anatolii  zwani  „panami 

doliny”, a w Rumelii ajanami)

277

, którzy wobec osłabienia władzy centralnej, cieszyli 

się zwiększoną niezaleŜnością, nie byli zainteresowani zmianą tego korzystnego dla 

siebie  stanu  rzeczy.  Niechętnie  spoglądali  na  projekty  sułtana  równieŜ  ulemowie 

(choć  część  bardziej  światłych  uczonych  je  popierała),  a  ludność  dawało  się  dość 

łatwo omamić występując w roli obrońcy wiary i tradycji

278

. 

Pretekstem  do  wybuchu  buntu  przeciwko  Selimowi  III  było  ogłoszenie  przez 

niego zaciągu do wojsk nizam-i cedid. Prowodyrami antyrządowego wystąpienia byli 

janczarzy,  ale  szybko  dołączył  do  nich  stambulski  tłum,  jak  moŜna  przypuszczać 

podjudzony  przez  fanatycznych  ulemów.  Janczarzy  nie  zadowolili  się  odwołaniem 

przez sułtana proreformatorskich członków rządu, nominowaniem agi janczarów na 

stanowisko  wielkiego  wezyra,  ani  nawet  decyzją  o  rozwiązaniu  nowego  wojska. 

Zmówili  się  z  szejch-ul-islamem,  który  wydał  fetwę  sankcjonującą  zrzucenie 

sułtana-reformatora z tronu. W 1807 roku Selim III  utracił władzę, a w rok później 

został zamordowany

279

. 

Jednak nowy sułtan Mustafa IV cieszył się zasiadaniem na tronie zaledwie jeden 

rok.  Zastąpił  go  Mahmud  II,  który  bywa  czasem  określany  mianem  osmańskiego 

Piotra Wielkiego

280

. 

Sułtan  ten  rozpoczął  swoje  działania  od  przywrócenia  porządku  i  wpływów 

władzy centralnej w osmańskich prowincjach oraz ukrócenia samowoli miejscowych 

notabli.  Jego  wysiłki  przyniosły  dobre  efekty  zwłaszcza  w  Anatolii  oraz  Rumelii, 

natomiast  nie  udało  mu  się  podporządkować  samozwańczego  i  niepokornego 

gubernatora Egiptu Muhammada Alego

281

.  

Niekorzystny  obrót  jaki  przybierały  dla  Imperium  Osmańskiego  powstania 

greckie,  skłonił  Mahmuda  II  do  powrotu  do  pomysłu  Selima  III  –  utworzenia 

nowoczesnej  armii.  Sułtan  jednak  wykazał  ogromną  ostroŜność  i  powołując  nowy 

korpus, de facto identyczny z wojskami nizam-i cedid, zadbał o uzyskanie dla tej idei 

akceptacji najwyŜszych ulemów. Uciekł się przy tym do podstępu, gdyŜ przedstawił 

                                                 

277

 Ibidem, s. 60-61. 

278

 J. Reychman, op. cit., s. 8-10. 

279

 B. Lewis, op. cit., s. 99-103. 

280

 Ibidem, s. 104. 

281

 Ibidem, s. 107-108. 

- 63 - 

 

 

powołanie  tych  nowych  sił  jako  powrót  do  porządku  z  czasów  Sulejmana.  Nowym 

pomysłem było przesunięcie części Ŝołnierzy janczarskich do formowanej armii

282

.  

Jak moŜna było przypuszczać, janczarzy nie pogodzili się z tą próbą pozbawienia 

ich uprzywilejowanej pozycji w państwie. Po raz kolejny zbuntowali się przeciwko 

sułtanowi,  acz  tym  razem  miała  ich  spotkać  przykra  niespodzianka.  Mahmud  II 

najwyraźniej  pomny  losu  Selima  III,  dobrze  się  przygotował  na  ich  rebelię. 

Zbuntowani  janczarzy  stanęli  naprzeciw  wiernym  sułtanowi  Ŝołnierzom  (dla 

pewności  wyposaŜonym  w  działa),  a  jako  Ŝe  nie  mieli  poparcia  tłumu  i 

konserwatywnych  ulemów,  zostali  dość  łatwo  rozgromieni.  Tych  spośród  nich, 

którzy nie zginęli w walce wymordowano

283

.  

Tym  sposobem  w  roku  1826  Imperium  Osmańskie  pozbyło  się  jednej  z 

najbardziej  zachowawczych  i  destabilizujących  sytuację  w  kraju  grup  społecznych. 

Ponadto  mając  wierną  i  dostatecznie  silną  armię  Mahmud  II,  nie  musiał  się  juŜ 

więcej  obawiać  rozruchów  wywoływanych  przez  fanatycznych  ulemów

284

.  Był  to 

niewątpliwie  przełomowy  moment  w  historii  Imperium  –  główne  grupy 

zachowawcze w państwie utraciły swoje przemoŜne wpływy. 

Mahmud II kontynuował rozbudowę sił zbrojnych, a zarząd nad nimi powierzył 

nowo  mianowanemu  urzędnikowi  i  oficerowi  w  jednym  –  seraskerowi.  Wobec 

rosnących  rozbieŜności  między  Imperium  a  Francją,  o  dosłanie  instruktorów 

poproszono Austrię i Prusy

285

.  

Ze względu na potrzeby wojska, sułtan zakładał równieŜ nowe szkoły oraz mimo 

protestów  zdecydował  się  na  wysłanie  pierwszych  tureckich  studentów  do  szkół 

zagranicznych. Choć działania Mahmuda II w sferze

 

edukacji podporządkowane były 

przede  wszystkim  rozwojowi  armii,  to  miały  one  znaczny  wpływ  na 

upowszechnienie osiągnięć europejskich w nauce osmańskiej. Np. Ataullah Mehmed 

– ulema znający zachodnie języki i posiadający ogromną wiedzę z róŜnych dziedzin, 

dzięki  swoim  pracom  i  tłumaczeniom  zrewolucjonizował  osmańską  medycynę.  Z 

kolei  poturczeniec  Hoca  Đshak  Efendi  napisał  tureckie  kompendium  nauk 

matematycznych,  które  umoŜliwiło  osmańskim  studentom  poznanie  podstaw 

europejskiej matematyki, fizyki i mechaniki

286

.  

                                                 

282

 Ibidem, s. 108. 

283

 J. Reychman, op. cit., s. 20. 

284

 B. Lewis, op. cit., s. 109-110. 

285

 Ibidem, s. 111-112. 

286

 Ibidem, s. 114-118. 

- 64 - 

 

 

Mahmud  II  miał  równieŜ  zmienić  zwyczaj  korzystania  przez  Wysoką  Portę  z 

usług  greckich  dragomanów,  powołując  Izbę  Tłumaczeń  przy  osmańskim  rządzie 

(później 

utworzono 

teŜ 

analogiczne 

instytucje 

przy 

poszczególnych 

ministerstwach)

287

.  

Sułtan  włoŜył  równieŜ  sporo  wysiłku  w  usprawnienie  osmańskiej  administracji. 

Zniósł  on  pozostałości  feudalizmu  i  systemu  timariockiego,  a  przedstawiających 

wartość  sipahi  przeniósł  do  oddziałów  kawalerii  Ŝołdowej.  Przeprowadzono  teŜ 

powszechny  spis  ludności  oraz  dokonano  pomiarów  ziemi.  Działania  te  usprawniły 

dokonywanie  poboru  do  wojska  oraz  zbieranie  podatków.  Innym  osiągnięciem 

Mahmuda  II  było  objęcie  kontrolą  centralną  muzułmańskich  fundacji  religijnych,  z 

których  ogromne  korzyści  tradycyjnie  czerpali  ulemowie.  Choć  próba  przejęcia  ich 

dochodów nie została zakończona całkowitym powodzeniem, to niewątpliwie sułtan 

uczynił krok w dobrym kierunku

288

. 

W  centralizacyjnej  polityce  padyszacha  swoją  rolę  odegrała  utworzona  za  jego 

rządów  gazeta  (pierwsza  na  świecie  gazeta  tureckojęzyczna),  a  takŜe  powołana  z 

sułtańskiego  polecenia  słuŜba  pocztowa.  W  gazecie  tej  ukazywały  się  głównie 

informacje  na  temat  zarządzeń  władz  oraz  wyjątków  z  procesów  sądowych,  co 

sprawiło, Ŝe stała się ona pozycją przeznaczoną głównie dla urzędników. Za rządów 

Mahmuda II rozpoczęto równieŜ rozbudowę osmańskiej sieci dróg

289

. 

Reformy sułtana objęły równieŜ ottomański rząd. Dywan został przekształcony w 

Radę  Państwa,  wielki  wezyr  miał  stać  się  premierem

290

,  na  miejscu  tradycyjnych 

urzędów stworzono ministerstwa oraz ustanowiono specjalną radę ds. reform, a takŜe 

rzecznika  rządu.  JednakŜe  struktura  zreformowanych  organów  centralnych  w 

praktyce nie została istotnie zmieniona. Sułtan powoływał i dymisjonował członków 

gabinetu  wedle  własnego  uznania.  Wprowadzono  za  to  administrację  cywilną  – 

oddzielono  ją  od  komend  wojskowych  oraz  od  powiązań  z  lennami  i  administracją 

dóbr  oddawanych  w  dzierŜawę.  Za  Mahmuda  II  zaczęto  teŜ  wprowadzać  zwyczaj 

płacenia stałych uposaŜeń urzędnikom państwowym. Niestety pensje te były bardzo 

                                                 

287

 Ibidem, s. 120. 

288

 Ibidem, s. 121-126. 

289

 Ibidem, s. 127-128. 

290

 Zmiana ta obowiązywała bardzo krótko – po niecałych 15 miesiącach przywrócono nazwę „wielki 

wezyr”. Ibidem, s. 434. 

- 65 - 

 

 

niewielkie,  co  nie  wpływało  dobrze  na  poziom  fachowy  i  etyczny  urzędników,  a  o 

doborze kadr nadal często decydowały układy i protekcja

291

. 

WaŜnym z punktu widzenia państwa krokiem było stworzenie urzędu podległego 

wielkiemu  muftiemu.  Był  to  pierwszy  krok  w  kierunku  przemianowania  w  duŜej 

mierze niezaleŜnych od władzy sułtańskiej ulemów na urzędników państwowych. Z 

czasem  kompetencje  korporacji  uczonych  do  mianowania  sędziów  i  nauczycieli 

przejęły  odpowiednie  ministerstwa,  a  sporządzanie  fetw  powierzono  komitetowi 

specjalistów  funkcjonującemu  w  urzędzie  wielkiego  muftiego.  Sam  wielki  mufti 

miał  posiadać  jedynie  głos  doradczy  (choć  jeśli  cieszył  się  autorytetem,  mógł  to 

wykorzystać).  Te  kroki  sułtana  były  ewidentnie  wymierzone  w  ulemów 

stanowiących potencjalną opozycję dla reform oraz dla samego władcy

292

. 

Podobnie  jak  Piotr  Wielki,  który  pozbawił  rosyjskich  bojarów  ich  bród  oraz 

upowszechnił  stroje  zachodnie,  równieŜ  sułtan-reformator  wprowadził  tu  pierwsze 

zmiany.  Za  jego  decyzją,  obowiązkowymi  dla  wszystkich  stały  się  ubiory 

europejskie  z  podkreślającym  muzułmański  charakter  obywateli  dodatkiem  – 

fezem

293

. 

Nie  da  się  jednak  ukryć,  Ŝe  dokonana  za  Mahmuda  II  reforma  rządu  (a  takŜe 

wielu  innych  instytucji)  miała  dość  powierzchowny  charakter.  Wynikało  to  z 

niepełnego  zrozumienia  europejskich  instytucji  oraz  zasad  na  jakich  one  powinny 

funkcjonować, a które próbowano przenosić na grunt osmański. Do właściwego ich 

funkcjonowania  byli  potrzebni  ludzie  posiadający  fachową  wiedzę,  a  przede 

wszystkim  dobrze  rozumiejący  na  czym  polega  ich  rola  i  stanowisko.  Starzy 

urzędnicy  pałacowi  ze  swoim  tradycyjnym  wykształceniem  i  światopoglądem  nie 

mogli tego rozumieć i nie radzili sobie, podobnie jak pierwsi ambasadorzy osmańscy 

wysłani do Europy przez Selima III. Instytucje stworzone przez Mahmuda II dopiero 

z  czasem  oraz  wraz  z  napływem  nowej  generacji  urzędników  miały  zacząć  realnie 

funkcjonować

294

.  

Nie ulega jednak Ŝadnej wątpliwości, Ŝe Imperium Osmańskie, które pozostawił 

po sobie Mahmud II (zmarł w 1839 roku) było juŜ innym państwem niŜ to, w którym 

rządy obejmował.  Instytucje powołane przez sułtana, choć dalekie od doskonałości, 

                                                 

291

 Ibidem, s. 436-439; 

J. Reychman, op. cit., s. 24. 

292

 B. Lewis, op. cit., s. 129-130. 

293

 J.-P. Roux, op. cit., s. 248. 

294

 B. Lewis, op. cit., s. 128-131. 

- 66 - 

 

 

oznaczały  jednak  ostateczne  zerwanie  ze  skostniałą  i  anachroniczną  przeszłością. 

Elity  osmańskie  mogły  teŜ  w  duŜo  większym  stopniu  otworzyć  się  na  Europę, 

poznawać ją oraz uczyć się jej „tajemnic”. WaŜnym osiągnięciem Mahmuda II było 

uporządkowanie  kraju,  centralizacja  władzy  sułtańskiej,  a  takŜe  skuteczne 

rozprawienie się z najbardziej reakcyjnymi środowiskami w państwie.  

 

 

 

 

2.2

 Epoka tanzimatu (1839-1876) 

 

Tureckie  słowo  tanzimat  oznacza  reorganizację.  Pod  mianem  epoki  tanzimatu 

miał  być  znany  okres  między  rokiem  1839  a  1876,  podczas  którego  wprowadzono 

zmiany w niemal wszystkich sferach i dziedzinach Ŝycia państwowego i społecznego 

w Imperium. Głównym architektem tego ambitnego planu był wielki wezyr Mustafa 

Reşid Pasza. Realizacją projektu początkowo zajmował się on sam, a po jego śmierci 

kontynuowali dzieło uczniowie – Ali Pasza i Fuad Pasza

295

. 

Za  symboliczny  początek  tego  okresu  reform  przyjmuje  się  moment  ogłoszenia 

przez  sułtana  Abdülmecida  Manifestu  z  Gülhane  w  1839  roku.  Zawierał  on 

postanowienia  iście  rewolucyjne  dla  teokratycznego  państwa  osmańskiego. 

Padyszach  w  Manifeście  nadał  swoim  poddanym  prawa  do  bezpieczeństwa  Ŝycia, 

honoru  i  mienia  oraz,  co  zapewne  było  najbardziej  szokującą  nowością  dla 

muzułmanów,  zrównał  obywateli  bez  względu  na  wyznawaną  religię.  Ponadto 

dokument  znosił  dzierŜawy  podatków  (które  prowadziły  do  licznych  naduŜyć), 

zapowiadał  uregulowanie  poboru  do  wojska  oraz  wprowadzenie  publicznych  i 

uczciwych procesów sądowych dla wszystkich obywateli

296

.  

Jak  sugeruje  Tomasz  Wituch,  uroczyste  deklaracje  sułtana  w  kwestii  nadania 

praw obywatelskich niemuzułmanom, w duŜej mierze pozostały jedynie uroczystymi 

deklaracjami, jako Ŝe ich ogłoszenie było nakierowane raczej na wywarcie wraŜenia 

na Europejczykach, niŜ na rzeczywistą zmianę tradycyjnego połoŜenia chrześcijan i 

Ŝ

ydów w Imperium

297

. 

                                                 

295

 T. Wituch, op. cit., s. 12-13. 

296

 B. Lewis, op. cit., s. 140-142. 

297

 T. Wituch, op. cit., s. 13-14. 

- 67 - 

 

 

Nie  ulega  jednak  wątpliwości,  Ŝe  samo  ogłoszenie  tego  typu  pomysłu  przez 

kalifa-sułtana  musiało  być  nie  lada  wydarzeniem  dla  wyznawców  islamu.  Ponadto 

Manifest zerwał ze stosowaną przez Mahmuda II fasadą odbudowy porządku złotego 

wieku Sulejmana mówiąc wprost o nowych instytucjach, reformach i innowacjach

298

. 

Tym  samym  nie  moŜna  mówić  o  tym,  Ŝe  Manifest  nie  odegrał  większej  roli. 

Stanowił  on  drastyczne  przecięcie  tradycyjnie  uformowanych  poglądów  na  świat  i 

ottomańską  teokratyczną  monarchię.  NiezaleŜnie  od  intencji  ogłaszającego  go 

sułtana,  Manifest  stał  się  kamieniem  milowym  w  procesie  przemiany  osmańskich 

poddanych  w  obywateli.  Jego  zasadnicze  tezy  zostały  dodatkowo  potwierdzone  i 

wzmocnione memorandum sułtańskim z roku 1856. 

Reformy  wprowadzone  podczas  okresu  tanzimatu  obejmowały  rozmaite 

dziedziny  społecznej  rzeczywistości.  Istotnym  elementem  była  modernizacja,  a 

raczej  stworzenie  nowego  prawa  w  dziedzinach,  które  dotychczas  pozostawały 

nieuregulowane. Opracowano kodeks administracyjny i handlowy

299

 (wzorowane na 

rozwiązaniach  francuskich),  a  takŜe  nowy  kodeks  karny,  który  stanowiąc  syntezę 

prawa francuskiego i szariatu, jednocześnie zakładał równość wszystkich poddanych 

osmańskich wobec prawa

300

.  

W  epoce  tanzimatu  zniesiono  równieŜ  podatek  pogłówny  płacony  zgodnie  z 

szariatem  przez  niemuzułmanów,  acz  równocześnie  wprowadzono  dodatkowe 

obciąŜenie  podatkowe  dla  osób  nie  słuŜących  w  wojsku.  Zmiana  ta  miała  więc 

charakter raczej symboliczny

301

. 

Skodyfikowano  teŜ  prawo  gruntowe  oraz  powołano  prowincjonalne  katastry, 

rejestrujące  zmiany  własności  gruntów.  Zmiana  ta  zrewolucjonizowała  panujące  w 

Imperium stosunki społeczne, a miała teŜ wpływ na sposób myślenia społeczeństwa 

osmańskiego,  choćby  poprzez  wprowadzenie  nie  znanego  wcześniej  pojęcia 

własności prywatnej gruntów

302

.  

W  latach  1870-76  opracowano  nowy  kodeks  cywilny,  który  był  nowoczesny  w 

formie, acz w treści oparł się na muzułmańskim prawie religijnym

303

. 

Reforma prawa zapoczątkowała tworzenie nowych sądów cywilnych, karnych, a 

takŜe trybunałów handlowych, które nie podlegały tradycyjnemu nadzorowi ulemów. 

                                                 

298

 B. Lewis, op. cit., s. 141-142. 

299

 Z. śygulski jun., op. cit., s. 29. 

300

 B. Lewis, op. cit., s. 144. 

301

 J. Reychman, op. cit., s. 34. 

302

 T. Wituch, op. cit., s. 16. 

303

 B. Lewis, op. cit., s. 158-159. 

- 68 - 

 

 

Równocześnie nie zlikwidowano tradycyjnych sądów religijnych funkcjonujących w 

milletach, co miało powodować bałagan i dokonywanie naduŜyć

304

. 

Jednak to, Ŝe nie zdecydowano się na radykalne zerwanie z sądami religijnymi i 

zwyczajowymi  oraz,  Ŝe  nowe  przepisy  prawne,  nie  wszystkie  były  na  wskroś 

„europejskie”,  jest  zrozumiałe.  W  ówczesnym  społeczeństwie  osmańskim  nadal 

istniała bardzo wąska grupa ludzi, którzy posiadali jakie takie pojęcie o europejskich 

instytucjach,  podczas  gdy  zdecydowana  większość  swoją  umysłowością, 

przyzwyczajeniami,  poglądami  i  mentalnością  nadal  głęboko  tkwiła  w  tradycyjnym 

państwie islamskich kalifów.  

Nagłe  unicestwienie  starego  systemu  i  postawienie  na  jego  miejscu  zupełnie 

nowego (czego w istocie oczekiwało wielu Europejczyków), mogło wywołać jedynie 

poczucie alienacji społeczeństwa wobec nieznanych i obcych instytucji. 

Kluczem do poznania Europy i zdobycia pewnej orientacji na temat jej kultury, 

polityki  i  społeczeństwa  była  znajomość  zachodnich  języków  obcych,  która 

umoŜliwiała nie tylko obracanie się w posługujących się nimi środowiskach, ale teŜ 

dawała dostęp do zagranicznej literatury. Stąd tę wąską część społeczeństwa zasilali 

głównie  oficerowie,  urzędnicy  i  personel  dyplomatyczny  –  sekretarze  ambasad  i 

muzułmańscy dragomani oraz członkowie rządowej Izby Tłumaczeń.  

Znamienne,  Ŝe  właśnie  z  tych  środowisk  wywodzili  się  trzej  główni  autorzy 

planu reform tanzimatu

305

. 

Podstawę  systemu  edukacji  nadal  stanowiły  podlegające  ulemom  szkoły 

religijne,  które  dawały  uczniom  i studentom  nie tylko  kiepskie,  ale  i  nieprzystające 

do współczesności, tradycyjne wykształcenie. Większość nowoczesnych szkół, które 

istniały  w  Imperium,  stanowiły  uczelnie  wojskowe.  W  epoce  tanzimatu  ten 

niekorzystny stan rzeczy zaczął się wreszcie zmieniać.  

W  celu  zmodernizowania  tej  sfery  rzeczywistości  powołano  Radę  Oświecenia 

Publicznego  (w  1846  r.),  która  z  czasem  miała  się  przekształcić  w  ministerstwo  (w 

1847  r.).  ZałoŜenia  były  bardzo  ambitne  –  chciano  utworzyć  system  państwowych 

szkół  podstawowych  i  średnich,  a  nawet  pierwszy  osmański  uniwersytet.  Sułtan  i 

jego  proreformatorscy  urzędnicy  nie  zdecydowali  się  wprawdzie  na  tym 

początkowym  etapie  modernizacji  systemu  oświaty  na  zerwanie  z  prymatem  religii 

                                                 

304

 T. Wituch, op. cit., s. 16-17. 

305

 B. Lewis, op. cit., s. 152-153. 

- 69 - 

 

 

w  sprawach  edukacyjnych,  ale  podjęli  próbę  skończenia  z  tradycyjnym 

nadzorowaniem edukacji przez islamskich uczonych

306

.  

W  tym  celu  w  1846  roku  Abdülmecid  wydał  dekret,  którym  formalnie  odbierał 

korporacji  ulemów  kontrolę  nad  systemem  szkolnictwa  oraz  przekazywał  szkoły 

elementarne państwu

307

. 

JednakŜe realizacja tego ambitnego planu okazała się bardzo trudna i kosztowna. 

Jej  początkowe  efekty  nie  były  szczególnie  imponujące  jeśli  chodzi  o  ilość 

zakładanych szkół i kształconych uczniów

308

. 

W  praktyce  w  szkołach  elementarnych  wszystko  zostało  „po  staremu”,  a  nowe 

szkoły  średnie  pierwszego  stopnia  (rüşdiye)  zakładano  w  dość  powolnym  tempie. 

Dopiero w drugiej połowie XIX wieku zaczęło powstawać ich więcej. Utworzono teŜ 

szereg  nowych  szkół  wyŜszych  stopni  (między  innymi  elitarne  liceum  w  Galacie, 

Szkołę  Nauk  Wojskowych,  Szkołę  Sztabu  Generalnego,  Szkołę  Pedagogiczną, 

Cesarską  Szkołę  Administracji,  Cesarską  Szkołę  Prawniczą,  Cesarską  Szkołę 

Medyczną,  Szkołę  Sztuk  Pięknych,  Szkołę  Handlową,  Szkołę  Rolniczą,  Szkołę 

Rzemiosł). Jeśli chodzi o uniwersytet, to został on wprawdzie otwarty w 1870 roku, 

ale notoryczne braki wykwalifikowanej kadry powodowały, Ŝe nie mógł on na dobre 

ruszyć  aŜ  do  1900  roku.  Według  danych  osmańskich  (trudno  ocenić  na  ile 

wiarygodnych) w 1895 roku do państwowych szkół róŜnych stopni uczęszczało juŜ 

33,5  tys.  chłopców,  co  oznaczało,  Ŝe  w  kwestiach  edukacji  poczyniono  wielkie 

postępy

309

. 

Posiadanie  kadr  wykształconych  w  nowych  szkołach  oraz  przeprowadzenie 

reformy prawa umoŜliwiło zwolennikom modernizacji przebudowanie administracji 

centralnej i prowincjonalnej państwa. Wreszcie stało się moŜliwe zorganizowanie w 

Imperium Osmańskim nowoczesnych urzędów państwowych

310

. 

Stworzono  nowy  podział  administracyjny  terytorium  państwa  dzieląc  je  na  27 

duŜych  jednostek  zwanych  wilajetami,  a  na  ich  czele  stawiając  obdarzonych 

znacznymi kompetencjami gubernatorów (wali)

311

. 

Ottomańscy  reformatorzy  z  epoki  tanzimatu  przykładali  duŜą  uwagę  do  spraw 

armii,  co  biorąc  pod  uwagę  ciągłe  zagroŜenie  zewnętrzne  i  wewnętrzne  oraz  liczne 

                                                 

306

 Ibidem, s. 148-149. 

307

 J. Reychman, op. cit., s. 29-30. 

308

 B. Lewis, op. cit., s. 148-149. 

309

 T. Wituch, op. cit., s. 14-15. 

310

 Ibidem, s. 14. 

311

 B. Lewis, op. cit., s. 452-455. 

- 70 - 

 

 

wojny  (głównie  obronne)  toczone  przez  Imperium,  nie  było  z  ich  strony  Ŝadną 

ekstrawagancją,  lecz  Ŝywotną  potrzebą  państwa.  Podczas  epoki  tanzimatu 

ujednolicono  podział  na  jednostki  w  armii,  a  takŜe  hierarchię  i  stopnie.  Kraj 

podzielono na okręgi wojskowe, w kaŜdym z nich lokując osobny korpus. Dbano o 

regularne  dostawy  wyposaŜenia  oraz  wypłacanie  Ŝołdu,  a  takŜe  podejmowano 

wysiłki by poprawiać uzbrojenie

312

.  

Czasy  tanzimatu  przyniosły  równieŜ  pierwsze  powaŜne  usprawnienia  w 

dziedzinie  komunikacji,  do  czego  niezbędna  była  pomoc  zagranicznych  spółek. 

Pojawiły  się  pierwsze  stałe  połączenia  morskie  między  Stambułem,  a  innymi 

portami, a takŜe rozpoczęto budowę pierwszych linii kolei Ŝelaznej. W tych czasach 

miał  się  równieŜ  pojawić  w  państwie  ottomańskim  telegraf.  Natomiast  dość  wolno 

przebiegała rozbudowa sieci drogowej

313

.  

Sytuacja  w  przemyśle  poprawiała  się  wolno,  jako  Ŝe  przestarzałe  rodzime 

zakłady rzemieślnicze miały wielką trudność z nawiązaniem konkurencji z towarami 

europejskimi. Pozytywną zmianą było zniesienie reglamentacji towarów dla cechów, 

co  stworzyło  warunki  dla  swobodniejszego  rozwoju  produkcji  rzemieślniczej

314

.  W 

połowie  wieku  XIX  niektóre  wytwórnie  dywanów  zatrudniały  nawet  ok.  1000 

robotników,  ale  sposoby  produkcji  pozostawały  w  nich  zacofane.  Próby  zakładania 

fabryk  dekretami  sułtańskimi  przez  Abdülmecida,  mimo  dobrych  chęci, 

ekonomicznie  w  większości  okazały  się  niewypałami

315

.  Głównymi  produktami 

eksportowymi  Imperium  były  w  tym  czasie  wytwory  rolnictwa,  rzemiosła  i 

hodowli

316

.  Państwa  europejskie  chętnie  importowały  z  Imperium  równieŜ  surowce 

mineralne

317

. 

W  epoce  tanzimatu  podjęto  równieŜ  śmiałą  próbę  zreformowania  i 

unowocześnienia  finansów  państwowych,  a  takŜe  utworzono  bank  centralny,  który 

nazwano  Bankiem  Osmańskim.  Był  on  spółką  kapitałową,  w  której  przewaŜające 

udziały miał kapitał zagraniczny – największe kapitał francuski

318

.  

                                                 

312

 T. Wituch, op. cit., s. 13. 

313

 Ibidem, s. 17-18. 

314

 J. Reychman, op. cit., s. 35. 

315

 B. Lewis, op. cit., s. 529-530. 

316

 T. Wituch, op. cit., s. 18. 

317

 J. Reychman, op. cit., s. 30. 

318

 T. Wituch, op. cit., s. 16. 

- 71 - 

 

 

Bank  ten  wyemitował  pierwszy  w  historii  Imperium  pieniądz  papierowy,  który 

miał raczej charakter obligacji skarbowych

319

.  

Mimo  podjętej  próby  reformy,  finanse  Imperium  stawały  się  coraz 

powaŜniejszym  problemem.  Przebudowa  kraju  rodziła  duŜe  koszty,  rósł  deficyt 

budŜetowy  i  zadłuŜenie  zagraniczne.  Fortunę  pochłaniały  administracja  i  wojsko, 

edukacja,  jak  równieŜ  prowadzona  w  całości  przez  zagraniczne  spółki  rozbudowa 

linii  kolejowych.  Państwo  osmańskie  podjęło  wielki  wysiłek  by  doścignąć  Europę, 

ale  nadal  nie  posiadało  ono  sprawnej  i  dynamicznej  europejskiej  gospodarki, 

przemysłu,  nowoczesnego  rolnictwa,  handlu,  które  mogłyby  ten  wysiłek 

sfinansować. W roku 1871 spłata zaciągniętych poŜyczek i procentów wyniosła 34% 

dochodów  państwa.  Narastający  kryzys  finansowy  sprawiał,  Ŝe  pieniądze  z 

opóźnieniem otrzymywali urzędnicy i armia

320

.  

Dodatkowy  kłopot  reformatorów  miał  wynikać  z  jednego  powaŜnego 

zaniedbania,  którego  się  dopuścili  –  realizując  swoje  projekty  modernizacyjne, 

usprawniając  administrację  i  ograniczając  wpływy  niechętnych  nowościom  grup 

społecznych,  jednocześnie  w  Ŝaden  sensowny  sposób  nie  zreformowali  systemu 

władzy Imperium. Co więcej, w związku z osłabieniem tradycyjnie ograniczających 

władzę  sułtana  grup  i  instytucji  (jak  janczarzy,  ulemowie  czy  nawet  haremowe 

piękności

321

)  oraz  wraz  z  dostarczeniem  władcy  nowych,  sprawnych  instrumentów 

kontroli  i  nadzoru,  nieświadomie  przygotowali  miejsce  pod  uformowanie  się 

despotyzmu i tyranii

322

.  

Choć  Mahmud  II  przemianował  wielkiego  wezyra  na  premiera  i  dworskich 

dostojników  na  ministrów,  a  tanzimat  usprawnił  te  urzędy  i  upodobnił  je  do  ich 

odpowiedników  funkcjonujących  w  Europie,  to  w  Imperium  Osmańskim  nie 

powstały Ŝadne instytucje kontrolujące bądź ograniczające samego padyszacha. Jego 

jedna  decyzja  wystarczyła,  by  np.  odwołać  cały  rząd  lub  obsadzić  na  stanowisku 

wielkiego wezyra nawet całkowitego ignoranta. 

Pierwszym sygnałem ostrzegawczym było objęcie tronu przez Abdülaziza, który 

w  przeciwieństwie  do  swojego  brata  Abdülmecida,  okazał  się  człowiekiem 

gwałtownym,  upartym,  popędliwym  i  kapryśnym.  Dość  szybko  jego  poczynania 

                                                 

319

 B. Lewis, op. cit., s. 145-146. 

320

 T. Wituch, op. cit., s. 18, 28-30. 

321

 Wbrew pozorom ich wpływy bywały równieŜ pozytywne – np. niektóre z nich potrafiły przekonać 

sułtana do łagodniejszego traktowania chrześcijan.  

322

 B. Lewis, op. cit., s. 155-156. 

- 72 - 

 

 

zaczęły utrudniać pracę reformatorom, choć Ali Pasza i Fuad Pasza potrafili jakoś się 

z nim ułoŜyć i kontynuować modernizację

323

. 

Sytuacja  uległa  wyraźnej  zmianie  na  gorsze  po  śmierci  obu  wielkich 

reformatorów. Sułtan nie chcąc się znaleźć w cieniu kolejnego wybitnego wielkiego 

wezyra,  obsadzał  to  stanowisko  dość  miernymi  osobnikami  (wyjąwszy  Midhata 

Paszę, który jednak utracił to stanowisko juŜ po dwóch miesiącach urzędowania), a 

na  dodatek  często  ich  zmieniał.  Oznaczało  to,  Ŝe  w  sytuacji  narastania  powaŜnego 

kryzysu  finansowego,  w  państwie  nikt  nie  próbował  się  z  nim  uporać,  bo  na 

kluczowych  stanowiskach  zasiadały  osoby  o  dość  skromnych  kwalifikacjach.  Te 

rozgrywki  Abdülaziza  doprowadziły  do  tego,  Ŝe  państwo  znalazło  się  na  krawędzi 

bankructwa. Sam sułtan został zrzucony z tronu

324

. 

Bardzo ciekawe i znamienne są przy tym okoliczności w jakich Abdülaziz utracił 

władzę.  Przypadek  ten  pokazuje,  jak  bardzo  zmieniły  ówczesne  społeczeństwo 

ottomańskie dotychczasowe wysiłki modernizatorów. Abdülaziz został pierwszym w 

historii sułtanem Imperium Osmańskiego, którego pozbawiła tronu liberalna i dąŜąca 

do dalszych reform opozycja.  

Podejmowane  przez  reformatorów  wysiłki  modernizacyjne  odnosiły  równieŜ 

skutki, których nie przewidywali ich twórcy. Choć próbowali oni naśladować przede 

wszystkim  techniczne  i  organizacyjne  osiągnięcia  kultury  europejskiej,  to  otwarcie 

się  państwa  wyłącznie  na  „uŜytkowe”  sfery  Ŝycia  „Franków”  nie  było  moŜliwe. 

Wraz  z  poznawaniem  przez  część  społeczeństwa  zachodnich  języków  oraz 

nawiązywaniem  przez  nich  znajomości  oraz  obracaniem  się  w  towarzystwie 

Europejczyków,  w  „kurtynie  ideowej”  która  tradycyjnie  odgradzała  „dom  pokoju” 

od  „domu  wojny”  pojawiły  się  szczeliny,  którymi  napływały  nowe  myśli,  pojęcia  i 

idee.  

Pierwsi  reformatorzy,  w  tym  równieŜ  twórcy  tanzimatu,  europeizowali  swoje 

instytucje  i  urzędy  czasem  dość  powierzchownie,  kopiując  pewne  zewnętrzne, 

widoczne  dla  nich  aspekty  instytucji  zachodnich.  Tworzyli  ich  swoiste  obrazy,  nie 

wgłębiając  się  dostatecznie  w  treść  i  sens  tych  nowych  rozwiązań,  co  często 

wynikało  z  woli  wywarcia  za  granicą  wraŜenia,  Ŝe  Imperium  jest  krajem 

nowoczesnym.  

                                                 

323

 Ibidem, s. 156. 

324

 T. Wituch, op. cit., s. 28-36. 

- 73 - 

 

 

Jak  napisał  Tomasz  Wituch:  „Większość  ustanawianych  (w  epoce  tanzimatu  – 

przyp. G. O.) instytucji była jakby obcymi ciałami wszczepionymi w społeczeństwo. 

ś

adna ze zmian nie zapowiadała nawet moŜliwości podwaŜenia teokracji sułtańskiej. 

Spowodowało  to  z  czasem  przepaść  między  wąską  elitą  ludzi  wykształconych  juŜ 

według  nowych  reguł  i  w  obrębie  nowych,  o  europejskim  programie  szkół,  a 

zdecydowaną  większością  społeczeństwa  Ŝyjącego  nadal  w  zamkniętym  kręgu 

teokracji muzułmańskiej”

325

. 

W sytuacji tej miał zrodzić się ruch dość sceptycznie oceniający obecną politykę 

władz. Początkowo miał on charakter głównie intelektualny i literacki. Za ojców tego 

prądu  uwaŜa  się  Đbrahima  Şinasiego,  Ziyę  Paszę  i  Namıka  Kemala.  Te  trzy  osoby 

miały teŜ się stać pionierami tureckiej nowej literatury i dziennikarstwa

326

. 

W  roku  1865  z  tego  ruchu  intelektualistów  i  pisarzy  wyłoniła  się  niewielka 

zorganizowana  grupa  opozycjonistów,  która  później  miała  być  znana  jako 

młodoosmanie

327

.  

W  ogólnym  zarysie  jej  członkowie  uznawali  konieczność  przyspieszonej  i 

gruntownej  europeizacji  Imperium  Osmańskiego,  do  czego  niezbędna  miała  być 

reforma  systemu  politycznego  państwa.  Autokratyczne  i  teokratyczne  rządy  sułtana 

miały  zostać  ograniczone  poprzez  wprowadzenie  świeckiej  i  parlamentarnej 

monarchii konstytucyjnej

328

.  

Nie oznaczało to jednak, Ŝe ruch ten potępiał i negował wartość kultury, tradycji i 

dorobku dawnego Imperium Osmańskiego. Przeciwnie – młodoosmanie krytykowali 

reformatorów  epoki  tanzimatu  między  innymi  ze  względu  na  ich  ślepe  zapatrzenie 

we wzorce europejskie i poszukiwali inspiracji w źródłach własnej kultury – np. Ziya 

Pasza  szydził  z  niezgodnego  z  duchem  osmańskim  naśladownictwa  wzorców 

zachodnich, a Namık Kemal starał się łączyć idee europejskie (w tym Monteskiusza i 

Rousseau)  z  religią  muzułmańską  i  szariatem,  a  uzasadnienia  dla  konieczności 

utworzenia rządów parlamentarnych poszukiwał w Koranie

329

. 

Na  czasopisma  wydawane  przez  członków  tego  nowego  ruchu  intelektualno-

literackiego  spadły  pierwsze  w  historii  Imperium  Osmańskiego  ograniczenia 

działalności  prasy.  Późniejsza  aktywność  polityczna  grupy  młodoosmanów  miała 

                                                 

325

 Ibidem, s. 13. 

326

 B. Lewis, op. cit., s. 171-183. 

327

 Ibidem, s. 190. 

328

 T. Wituch, op. cit., s. 19-20. 

329

 B. Lewis, op. cit., s. 173-182. 

- 74 - 

 

 

ś

ciągnąć na nich represje – zesłania, więzienie. Z tych powodów przez pewien czas 

młodoosmanie zmuszeni byli działać na emigracji

330

.  

Znaczenie  ruchu,  z  którego  wyłonili  się  młodoosmanie,  było  dla  Imperium 

ogromne, choć sama organizacja spiskowa nie miała odegrać wielkiej roli politycznej 

w  procesie  modernizacyjnym  Imperium.  Członkowie  ruchu,  w  tym  pisarze  i 

dziennikarze,  wprowadzili  i  spopularyzowali  w  świadomości  społecznej  Osmanów 

szereg wcześniej nieznanych pojęć i idei.  

Mieli  swój  znaczny  wkład  w  stworzenie  nowej  literatury  tureckiej  –  zerwali  z 

kwiecistym, sztucznym i dla większości narodu  niezrozumiałym stylem  osmańskim 

w  pisarstwie,  a  wprowadzili  do  niego  i  oŜywili  wcześniej  uznawany  za  wulgarny  i 

potoczny  język  turecki.  Dokonali  teŜ  wielu  przekładów  klasycznych  dzieł 

europejskich  z  róŜnych  dziedzin  na  turecki,  dzięki  czemu  umoŜliwili  poznanie 

kultury  „Franków”  równieŜ  osobom  nieznającym  języka  obcego.  W  kwestiach 

politycznych  ruch  domagał  się  przede  wszystkim  przekształcenia  Imperium 

Osmańskiego  w  monarchię  konstytucyjną  i  parlamentarną,  przy  czym  występowała 

tu  pewna  naiwność  –  część  młodoosmanów  patrzyła  na  wprowadzenie  konstytucji 

nieco jak na idealną receptę, która uzdrowi wszelkie dolegliwości państwa

331

.  

Za  sprawą  członków  ruchu  młodoosmanów  miał  się  równieŜ  ukształtować  prąd 

intelektualny zwany osmanizmem, który postulował wytworzenie w wieloetnicznym 

i  wieloreligijnym  społeczeństwie  Imperium  solidarności  opartej  na  lojalności  i 

przywiązaniu  do  ottomańskiego  państwa.  Intelektualiści  uwaŜali,  Ŝe  dzięki 

powołaniu  parlamentu  oraz  zapewnieniu  mniejszościom  reprezentacji,  uda  się 

połączyć  te  róŜnorodne  Ŝywioły  religijne  i  etniczne  w  jedną  wspólnotę  obywateli 

Imperium

332

. 

Pomysł  ten  w  dobie  wzrastania  wśród  mniejszości  religijnych  świadomości 

etnicznej  i  narodowej  okazał  się  mało  realny,  co  stało  się  jasne  w  latach 

późniejszych.  

Idee  młodoosmańskie  były  popularne  m.  in.  wśród  grupy  współpracowników  i 

urzędników  związanych  z  osobą  sprawnego  administratora  i  liberała  Midhata 

Paszy

333

. 

                                                 

330

 Ibidem, s. 185-193. 

331

 T. Wituch, op. cit., s. 27-28. 

332

 Ibidem, s. 25-26. 

333

 Ibidem, s. 34-35.  

- 75 - 

 

 

Grupa  ta  miała  odegrać  swoją  rolę  w  toku  wydarzeń  z  roku  1876,  który 

przyjmuje  się  często  za  symboliczny  koniec  epoki  tanzimatu.  Był  to  okres  bardzo 

burzliwy,  nawet  jak  na  warunki  państwa  osmańskiego.  Narastający  kryzys 

finansowy,  do  którego  przyczynił  się  swoją  polityką  kadrową  równieŜ  sułtan 

Abdülaziz, powodował coraz większy chaos w państwie. Buntowało się chłopstwo, a 

szczególnie  chrześcijanie,  którym  zwiększony  ucisk  fiskalny  dawał  się  mocno  we 

znaki.  Rosła  teŜ  presja  zagraniczna  mocarstw,  szczególnie  po  rzeziach  bałkańskich 

dokonanych  przez  osmańskie  quasi-wojskowe  oddziały  utworzone  ad  hoc  do 

wygaszenia buntów

334

. 

Równocześnie  wzrastały  niepokoje  wśród  ludności  muzułmańskiej.  Uaktywnili 

się fanatyczni ulemowie, którym osłabienie władzy centralnej, umoŜliwiło wyraŜenie 

swojego niezadowolenia. Ich gromy spadały przede wszystkim na wielkiego wezyra, 

ale  pośrednio  teŜ  na  sułtana,  który  miał  poprzez  swoje  zgubne  innowacje 

doprowadzić  kraj  do  chaosu.  Sytuacja  padyszacha  stawała  się  coraz  bardziej 

dramatyczna,  zaś  w  tej  sytuacji  na  pierwszy  plan  wysunął  się  Midhat  Pasza  i  jego 

liberalne stronnictwo

335

.  

W wyniku inspirowanego przez nich przewrotu, Abdülaziz został obalony, a miał 

go  zastąpić  Murad  V,  który  znany  był  ze  swoich  liberalnych  poglądów  i  sympatii. 

KsiąŜę  jeszcze  za  rządów  Abdülaziza  utrzymywał  kontakty  z  organizacją 

młodoosmanów, w tym równieŜ z uciekinierami przebywającymi na emigracji

336

. 

JednakŜe  w  związku  z  objawami  choroby  psychicznej,  które  miał  ponoć 

przejawiać  nowy  sułtan,  ogłoszono,  iŜ  jest  on  niezdolny  do  kierowania  państwem. 

Został on pozbawiony władzy, a na tronie Imperium Osmańskiego zasiadł jego brat 

Abdülhamid II

337

. 

Midhat Pasza uzgodnił w poufnych rozmowach z sułtanem, iŜ ten nie sprzeciwi 

się  wprowadzeniu  w  Imperium  Osmańskim  konstytucji.  Jednak  Abdülhamid  II  nie 

miał  zamiaru  być  tłem  dla  poczynań  innego  polityka,  ani  tym  bardziej  figurantem. 

Nie  zamierzał  tym  samym  wydać  konstytucji,  która  miałaby  faktycznie  ograniczyć 

jego władzę. Dlatego teŜ, mimo Ŝe ustawa zasadnicza została ostatecznie ogłoszona 

                                                 

334

 Ibidem, s. 31-34. 

335

 Ibidem, s. 34-35. 

336

 B. Lewis, op. cit., s. 200-201. 

337

 Ibidem.  

- 76 - 

 

 

23 grudnia 1876 roku, to jej kształt w praktyce oznaczał, Ŝe dąŜący do wprowadzenia 

rządów parlamentarnych Midhat Pasza poniósł w swych planach klęskę

338

.  

W  praktyce  osmańska  konstytucja  zamiast  ograniczyć  jedynie  zatwierdziła 

autokrację monarchy – mógł on w kaŜdej chwili rozwiązać parlament, a wyłaniana w 

całości  z  sułtańskiej  nominacji  izba  wyŜsza,  mogła  skutecznie  zawetować  kaŜdą 

uchwałę  izby  niŜszej,  która  wywodziła  się  z  wyborów.  Wysoka  Porta  odpowiadała 

wyłącznie  przed  monarchą,  a  sam  monarcha  nie  odpowiadał  przed  nikim.  Ponadto 

sułtan stawał się najwyŜszym autorytetem w kwestiach świętego prawa i wyłącznie 

on decydował, które z przepisów są z nim zgodne. De facto oznaczało to, Ŝe kaŜde 

prawo  wymagało  jego  aprobaty.  Choć  konstytucja  mówiła  sporo  o  swobodach  i 

prawach obywatelskich, to w praktyce sułtan miał wg. ustawy zasadniczej posiadać 

prawo  do  uwięzienia  lub  zesłania  kaŜdego  obywatela,  którego  uznał  za 

niebezpiecznego dla państwa. Podobnie fasadowy charakter miała deklarowana przez 

ustawę 

równość 

obywateli 

wobec 

prawa, 

którą 

obwarowano 

licznymi 

ograniczeniami.  Jedynym  faktycznym  ograniczeniem  władzy  głowy  państwa  było 

nadanie parlamentowi wyłącznego prawa zatwierdzania budŜetu

339

.  

Choć  konstytucja  ta  przeszła  do  historii  pod  mianem  „Konstytucji 

Midhatowskiej”,  to  była  ona  raczej  kpiną  z  jego  liberalnych  i  reformatorskich 

poglądów, którą jednak zgodził się uznać. Później zaś miało stać się jasne, Ŝe sułtan 

zdecydował  się  uchwalić  ustawę  zasadniczą  tylko  ze  względu  na  chęć  wywarcia 

wraŜenia  na  Europejczykach  i  pod  naciskiem  liberałów,  nie  zaś  z  woli  dokonania 

faktycznej reformy.  

Nie  mniej,  dokument  ten  miał  swoje  znaczenie  –  dzięki  niemu  Imperium 

Osmańskie  odbyło  swój  pierwszy  eksperyment  z  funkcjonowaniem  parlamentu, 

który  mimo,  Ŝe  posłowie  nie  zostali  wyłonieni  w  prawdziwych  wyborach  (wybory 

przypominały  bardziej  nominację  niŜ  elekcję

340

)  oraz  nie  mieli  szczególnych 

kwalifikacji,  ani  zrozumienia  dla  funkcji  jaką  mieli  pełnić,  przyniósł  pewne 

pozytywne rezultaty. Parlament stał się forum, na którym delegaci z całego państwa 

mogli  wymienić  się  uwagami  na  temat  sytuacji  w  ich  prowincjach,  co  czasem 

prowadziło do interesujących i konstruktywnych dyskusji

341

. 

                                                 

338

 T. Wituch, op. cit., s. 38-41. 

339

 Ibidem, s. 39-40. 

340

 Ibidem, s. 42. 

341

 B. Lewis, op. cit., s. 207-208. 

- 77 - 

 

 

Nowością  był  równieŜ  sam  fakt,  Ŝe  władza  sułtana  została  ograniczona  przez 

najwyŜszy akt prawny państwa, podczas gdy wcześniej teoretycznie nie istniały dla 

niej  Ŝadne  ograniczenia.  Jak  pisze  Tomasz  Wituch:  „Ogłoszenie  konstytucji  było, 

ogólnie mówiąc, uznaniem, iŜ państwo jest instytucją odrębną w stosunku do władcy 

i Ŝe wola władcy nie staje się automatycznie prawem wyznaczającym jego losy”

342

. 

Trudno  powiedzieć  co  dokładnie  zadecydowało  o  tym,  Ŝe  Abdülhamid  II 

zdecydował się zakończyć Ŝywot osmańskiego parlamentu i konstytucji juŜ 14 lutego 

1878  roku.  Czy  były  to  właśnie  powyŜej  wymienione  względy,  czy  raczej 

zadecydował  fakt,  Ŝe  posłowie  ośmielali  się  korzystać  z  jedynego  prawa,  jakie 

faktycznie  im  przysługiwało  podczas  sesji  parlamentarnych  –  prawa  do  wyraŜania 

krytycznych  dla  poczynań  sułtana  i  jego  ministrów  poglądów?  Trudno  orzec  co 

przewaŜyło,  ale parlament i konstytucja osmańska zostały zniesione,  a Abdülhamid 

II zabrał się za rządzenie na swój własny sposób.  

 

 

 

 

2.3

 Czas rządów Abdülhamida II i jego reformy (1876-1909) 

 

Gdy  Abdülhamid  II  mianował  Midhata  Paszę  wielkim  wezyrem,  niektórzy  z 

liberałów  być  moŜe  jeszcze  się  łudzili,  Ŝe  nowy  sułtan  okaŜe  się  przychylny  ich 

ideom.  Jednak  ten  władca  Imperium  Osmańskiego  miał  przejść  do  historii  jako 

cyniczny  i  bezwzględny  autokrata,  który  nie  zamierzał  się  z  nikim  dzielić 

sprawowaną władzą.  

Okazało  się,  Ŝe  nominowanie  Midhata  Paszy  –  reformatora  cenionego 

szczególnie przez Anglików, było z jego strony jedynie zagrywką taktyczną, mającą 

wywrzeć  wraŜenie  na  zagranicy,  w  związku  z  mającą  się  odbyć  konferencją 

międzynarodową

343

.  

Koniec  konferencji  miał  równieŜ  oznaczać  rychły  koniec  urzędowania  Midhata 

Paszy, który został odwołany ze stanowiska i skazany na banicję

344

. 

                                                 

342

 T. Wituch, op. cit., s. 39-40. 

343

 B. Lewis, op. cit., s. 205-206. 

344

 Ibidem. 

- 78 - 

 

 

Wydarzenie  to  nie  spotkało  się  w  tym  czasie  z  głośniejszymi  protestami 

młodoosmanów,  gdyŜ  większość  z  nich  podchodziła  krytycznie  do  zbytniej 

ustępliwości Midhata Paszy wobec sułtana i dworu

345

.  

Tymczasem Abdülhamid  II, jako Ŝe jego władza juŜ okrzepła, nie miał zamiaru 

dłuŜej  tolerować  obecności  liberałów  w  stolicy.  Gdy  tylko  nadarzyła  się  okazja  w 

postaci  spisku  związanego  z  młodoosmańską  opozycją  Alego  Suaviego,  zarówno 

zwolennicy Midhata Paszy jak i młodoosmanie zostali skazani na zesłanie

346

. 

Sam ojciec pierwszej osmańskiej konstytucji wrócił do kraju, po przyznaniu mu 

pod  naciskiem  brytyjskim  zezwolenia,  ale  niemal  natychmiast  został  aresztowany  i 

oskarŜony o udział w zabójstwie sułtana Abdülaziza, a w efekcie skazany na śmierć. 

Nacisk  zagranicy  wymógł  zmianę  wyroku  na  zesłanie,  ale  w  HidŜazie  dokąd  trafił 

Midhat Pasza i tak zginął zamordowany w okrutny sposób

347

. 

Choć młodoosmanie często krytykowali rządy twórców tanzimatu Fuada Paszy i 

Alego  Paszy  jako  despotyczne,  to  jednak  nie  ulega  wątpliwości,  Ŝe  dopiero  za 

Abdülhamida  II,  który  miał  zostać  nazwany  przez  przeciwników  i  Europejczyków 

„krwawym sułtanem”, nastały w Imperium Osmańskim prawdziwie cięŜkie czasy dla 

ś

rodowisk opozycyjnych i liberalnych. 

W  pewnym  sensie  Abdülhamid  II  powrócił  do  najdawniejszych  zwyczajów 

sprawowania  władzy  w  Imperium  Osmańskim  –  tzn.  osobistego  przewodzenia 

państwu przez sułtana, z pośrednictwem swoich urzędników, ale w nowych czasach i 

warunkach  oraz  w  związku  z  wykorzystaniem  przez  niego  nowoczesnych  środków 

technicznych  i  organizacyjnych,  rządy  te  bardziej  przypominają  nowoczesną 

totalitarną  dyktaturę,  niŜ  monarchię  dawnych  Osmanów.  Abdülhamid  II  przejawiał 

prawdziwie  chorobliwą  podejrzliwość  i  nieufność  wobec  wszystkich  i  wszystkiego, 

dlatego  teŜ  starał  się  sam  kontrolować  i  ręcznie  sterować  wszelkimi  sferami  Ŝycia 

państwa.  Za  jego  czasów  rządy  Wysokiej  Porty  w  istocie  skończyły  się  i  ustąpiły 

miejsca  wszechwładzy  wąskiej  grupki  najbliŜszych  współpracowników  monarchy 

(których  oficjalne  funkcje  nie  pokrywały  się  z  ich  faktyczną  działalnością), 

całkowicie od niego zaleŜnych, a tym samym, zabiegających o jego łaskę, nie zaś o 

interes  państwa.  Złowrogiego  obrazu  tych  czasów  dopełnia  utworzenie  i  rozrost 

sułtańskiej tajnej policji oraz sieci szpiegów w całym kraju. W praktyce sułtan dławił 

                                                 

345

 T. Wituch, op. cit., s. 41-42. 

346

 Ibidem, s. 46. 

347

 B. Lewis, op. cit., s. 217; 

J. Reychman, op. cit., s. 42. 

- 79 - 

 

 

wszelką  inicjatywę  i  samodzielność  państwowych  organów,  czym  je  degenerował  i 

demoralizował, drastycznie ograniczał swobodę i hamował rozwój społeczeństwa, a 

tym  samym  utrudniał  faktyczne  unowocześnianie  się  państwa  i  powaŜnie  szkodził 

procesowi modernizacji, choć nie było to jego zamierzeniem

348

. 

Rządy  Abdülhamida  II  oznaczały  równieŜ  zmianę  w  podbudowie  ideologicznej 

jego władzy i państwa osmańskiego. Za jego czasów szczególnej siły w stosowanej 

przez  państwo  ideologii  miały  nabrać  pierwiastki  panislamizmu.  Ta  doktryna, 

czerpiąca  swoje  źródła  bezpośrednio  z  Koranu  i  sunny  Proroka,  zakłada  jedność 

wspólnoty  muzułmańskiej  oraz  wyŜszość  tej  religijnej  więzi  ponad  wszelkimi 

podziałami i więziami o innym charakterze, jak więzi etniczne, narodowe czy nawet 

rodzinne

349

. 

Podobne  pierwiastki  moŜna  odnaleźć  w  oficjalnej  doktrynie  dawniejszego 

Imperium Osmańskiego. Sułtani osmańscy, szczególnie odkąd zaczęli pełnić funkcje 

kalifów  i  opiekunów  świętych  miast  islamu,  odwoływali  się  do  tego  typu  uczuć 

muzułmanów  w  swej  polityce.  Jednak  wraz  z  wkroczeniem  na  drogę  reform 

europeizacyjnych  i  słabnięciem  tradycyjnych  podstaw  władzy  sułtana,  równieŜ  ta 

religijna  retoryka  musiała  stracić  na  znaczeniu.  Nie  sprzyjała  jej  równieŜ  sytuacja 

międzynarodowa i ingerencja mocarstw europejskich w sprawy Imperium. Wyrazem 

tej tendencji było ogłoszenie Manifestu z Gülhane, który zrównywał innowierców z 

muzułmanami,  jak  teŜ  uchwalenie  konstytucji  z  roku  1876,  która  choć  zatwierdziła 

władzę sułtana-kalifa, to jednak formalnie stała się nad nim nadrzędna, co oznaczyło 

zerwanie  z  tradycyjną  pozycją  władcy  osmańskiego  na  szczycie  społeczeństwa,  z 

racji samego bycia sułtanem-kalifem.  

Abdülhamid  II,  zapewne  częściowo  pod  wpływem  narastania  fanatycznych 

nastrojów  w  społeczeństwie,  które  były  podsycane  przez  ciągłe  postępy  wojsk 

europejskich, zdecydował się podnieść nieco juŜ zakurzony sztandar kalifa islamu i 

ponownie  wznieść  go  wysoko  do  góry,  a  nawet  wyŜej  niŜ  czynili  to  wcześniejsi 

sułtani osmańscy.  

Panislamizm  dostarczał  Abdülhamidowi  II  równieŜ  uŜytecznego  instrumentu  w 

polityce zagranicznej – swoistego straszaka dla mocarstw kolonialnych, które mogły 

obawiać  się  wezwania  do  świętej  wojny,  skierowanego  przez  najwyŜszego 

                                                 

348

 T. Wituch, op. cit., s. 50-53. 

349

 S. Chazbijewicz, Islam a polityka, [w:] „Dziś. Przegląd społeczny”, nr 8/2005 [online], Dostęp: 

10.6.2007, Dostępne w Internecie: http://www.dzis.com.pl/archiwum_all.php3?nr=08_2005. 

- 80 - 

 

 

przywódcę  islamu  do  muzułmanów  zamieszkujących  ich  terytoria  zaleŜne  i 

prowincje. Tomasz Wituch zastanawia się wręcz, czy ta forma szantaŜu politycznego 

nie stanowiła głównej przyczyny, dla której Imperium Osmańskie za Abdülhamida II 

mogło cieszyć się tak długo relatywnym spokojem ze strony mocarstw

350

. 

Panislamska  polityka  sułtana  miała  teŜ  swoje  szkodliwe  z  punktu  widzenia 

interesu  państwa  konsekwencje,  a  przy  tym  równieŜ  tragiczne.  Narastający  i 

dodatkowo  podsycany  przez  Abdülhamida  II  fanatyzm  religijny  muzułmanów  w 

późniejszych  latach  obrócił  się  na  niespotykaną  dotąd  skalę  przeciwko  ludności 

niemuzułmańskiej. Polityka ta zaogniła, a gdzieniegdzie rozpaliła konflikty religijne 

między poddanymi osmańskimi róŜnych wyznań (sprzyjała im rosnąca świadomość 

narodowa  i  etniczna  chrześcijan)  prowadząc  do  buntów  i  okrutnych  akcji 

odwetowych  ze  strony  osmańskiej  armii  i  muzułmańskich  milicji  formowanych 

przez  władze  doraźnie  dla  wygaszenia  niepokojów.  Najgłośniejszy  oddźwięk  miały 

rzezie  dokonywane  na  ludności  ormiańskiej,  gdzie  liczba  ofiar  miała  sięgnąć 

dziesiątek  tysięcy.  Konflikty  te  miały  równieŜ  fatalnie  wpłynąć  na  wizerunek 

Imperium Osmańskiego i samego sułtana, a takŜe wyraźnie osłabić jego pozycję na 

arenie międzynarodowej

351

. 

Przy  tym  wszystkim  Abdülhamida  II  nie  moŜna  jednak  nazwać  fanatycznym 

wrogiem  przemian  europeizacyjnych,  ani  konserwatywnym  reakcjonistą.  Sułtan 

chciał  unowocześnienia  kraju,  ale  uwaŜał,  Ŝe  trzeba  je  zaprowadzić  odgórnie  i  w 

duŜej mierze za pomocą siły.  

W  praktyce  kontynuował  on  wiele  spośród  reform,  które  rozpoczęły  się  za 

czasów  epoki  tanzimatu  –  jak  stwierdził  Bernard  Lewis:  „Pomijając  politykę, 

pierwszy  okres  panowania  Abdülhamida  był  tak  samo  okresem  waŜnych  zmian  i 

reform,  jak  kaŜdy  inny  okres  od  początku  stulecia.  Zrealizowano  wówczas  wiele 

spraw,  które  były  ledwie  rozpoczęte  lub  zarysowane  za  czasów  poprzednich 

władców, bardziej znanych ze swego reformatorskiego zapału. Nie będzie przesady 

w stwierdzeniu, Ŝe właśnie w owych wczesnych latach panowania Abdülhamida cały 

ruch tanzimatu – prawna, administracyjna i oświatowa reforma – osiągnął dojrzałość 

i punkt kulminacyjny”

352

. 

                                                 

350

 T. Wituch, op.cit., s. 80-81. 

351

 Ibidem, s. 59-66, 89. 

352

 B. Lewis, op. cit., s. 218. 

- 81 - 

 

 

Główną rolę w procesie modernizacji za czasów Abdülhamida II odgrywał wielki 

wezyr  Mehmed  Said  Pasza.  W  swoim  memorandum  poświęconym  potrzebnym 

państwu reformom, które przedstawił sułtanowi  w 1880 roku, zwrócił on uwagę na 

dwa  główne  problemy  hamujące  proces  unowocześniania  –  oświatę,  jako  kwestię 

najwaŜniejszą  oraz  na  wymiar  sprawiedliwości.  Wielki  wezyr  szczególny  nacisk 

połoŜył równieŜ na problem finansów państwa

353

. 

Ten  ostatni  kłopot,  który  Abdülhamid  II  odziedziczył  po  poprzednikach,  był 

najbardziej  naglący.  W  1879  roku  Imperium  było  zmuszone  ogłosić  swoją 

niewypłacalność wobec zagranicznych wierzycieli – innymi słowy ottomański skarb 

państwa zbankrutował

354

.  

W 1881 roku ustanowiono Zarząd Długu Publicznego, w którego skład wchodzili 

przedstawiciele państw, którym Imperium Osmańskie zalegało ze spłatami poŜyczek. 

Instytucja ta miała na celu zapewnienie państwom-wierzycielom odzyskanie długów, 

a dla realizacji tego zadania przyznano jej szerokie kompetencje

355

. 

Zarząd  przejął  dochody  z  monopoli  państwowych  oraz  w  znacznym  stopniu  z 

ceł, a takŜe naleŜności od lenników sułtańskich (np. z Egiptu i Bułgarii), zapewniając 

wierzycielom spłatę zobowiązań. Wprawdzie spłaty te miały być niŜsze niŜ wynikało 

to z warunków zaciągniętych poŜyczek, ale za to regularne i pewne

356

. 

Choć  tym  samym  finanse  ottomańskie  i  gospodarka  popadły  w  znaczną 

zaleŜność  od  zagranicy,  to  było  to  konieczne  posunięcie  dla  wyjścia  państwa  z 

kryzysu finansowego, w którym się znalazło. Na pewno była to lepsza sytuacja, niŜ 

gdyby  europejscy  wierzyciele  zdecydowali  się  na  odebranie  naleŜności  za  pomocą 

armii. 

Ponadto Zarząd Długu Publicznego miał odegrać jedną bardzo pozytywną rolę – 

jego  zorganizowana  administracja  dostarczyła  wzorców  i  impulsu  dla  porządnej 

modernizacji ottomańskiego systemu finansowego, za co wcześniej z nienajlepszym 

skutkiem  próbowali  się  zabierać  autorzy  tanzimatu.  Zarząd  wymusił  równieŜ  na 

Wysokiej Porcie prowadzenie rozsądnej i ostroŜnej polityki finansowej

357

. 

Ustabilizowanie  sytuacji  finansowej  państwa,  choć  kosztowne,  stanowiło  na 

pewno sukces sułtana (choć moŜna stwierdzić, Ŝe w równym stopniu była to zasługa 

                                                 

353

 Ibidem, s. 219-220. 

354

 T. Wituch, op. cit., s. 54-55. 

355

 J. Reychman, op. cit., s. 48. 

356

 T. Wituch, op. cit., s. 55. 

357

 Ibidem, s. 55-56. 

- 82 - 

 

 

Zarządu Długu Publicznego). Za czasów Abdülhamida II dokonano równieŜ innych 

istotnych dla państwa i społeczeństwa ottomańskiego zmian. Zgodnie z załoŜeniami 

Mehmeda Saida Paszy, czyniono starania dla polepszenia systemu oświaty.  

Największe  osiągnięcia  zanotowano  w  poprawie  szkolnictwa  wyŜszego,  czego 

ukoronowaniem  było  otwarcie  uniwersytetu.  ZałoŜono  łącznie  18  nowych  i 

jednocześnie  nowoczesnych  szkół  wyŜszych  i  zawodowych  (choć  niektóre  z  nich 

funkcjonowały  dość  krótko).  Modernizowano  teŜ  juŜ  działające  szkoły,  w  tym 

zmieniono  program  nauczania  Liceum  w  Galacie  na  bardziej  „turecki”. 

Wybudowano  równieŜ  wiele  nowych  szkół  typu  rüşdiye  oraz  sieć  nowych  szkół 

ś

rednich  pierwszego  i  drugiego  stopnia  (idadi).  Prócz  szkół  cywilnych,  w  czasie 

rządów Abdülhamida II powstała duŜa ilość uczelni o charakterze wojskowym

358

. 

Znacznie 

mniej 

spektakularnie 

przebiegało 

reformowanie 

wymiaru 

sprawiedliwości,  który  stanowił  drugi  waŜki  problem  z  memorandum  Mehmeda 

Saida Paszy. W 1879 roku wydano cztery grupy przepisów prawnych – dwie z nich 

traktowały  o  organizacji  systemu  sprawiedliwości  i  sądach,  dwie  o  procedurze 

prawnej.  Ministerstwo  Sprawiedliwości  objęło  zarząd  nad  nowymi  instytucjami 

sądowniczymi. 

W 

istocie 

reformy 

te 

stanowiły 

zakończenie 

procesu 

modernizacyjnego, który zapoczątkowano w epoce tanzimatu. Dalsze działania w tej 

sferze  trudno  jednak  uznać  za  pomyślne  –  rozwiązano  specjalny  komitet 

przygotowujący  nowe  akty  prawne,  który  powstał  jeszcze  w  czasach  tanzimatu,  a 

którego  dziełem  były  m.  in.  nowy  kodeks  prawa  cywilnego  oraz  kodeks  procedury 

cywilnej. Nie zlikwidowano teŜ przywilejów kapitulacyjnych dla Europejczyków, co 

sprawiało,  Ŝe  pozostawali  oni  poza  jurysdykcją  sądownictwa  osmańskiego.  Mimo 

podejmowanych  prób  rozbudowy  i  usprawniania  sądów  świeckich,  proces  ten  nie 

przynosił konkretnych  rezultatów. Jedną z głównych przyczyn takiego stanu rzeczy 

była  oczywiście  despotyczna  forma  rządów,  która  nie  sprzyjała  powstawaniu 

kompetentnych, uczciwych i niezaleŜnych instytucji tego typu

359

. 

Za  rządów  Abdülhamida  II  miał  natomiast  miejsce  spory  postęp  w  dziedzinie 

rozwoju komunikacji, a takŜe do pewnego stopnia w przemyśle i rolnictwie.  

W  trakcie  rządów  sułtana  ilość  linii  kolejowych  (licząc  ich  łączną  długość  w 

kilometrach) wzrosła z kilkuset w roku 1876 do prawie sześciu tys. km w roku 1907. 

Dość  dobre  rezultaty  osiągnięto  równieŜ  w  rozbudowie  osmańskiej  sieci  drogowej, 

                                                 

358

 B. Lewis, op. cit., s. 221-222. 

359

 Ibidem, s. 223-224, 434. 

- 83 - 

 

 

która  jednak  nadal  nie  była  wystarczająca  jeśli  wziąć  pod  uwagę  potrzeby 

ogromnego  państwa.  Za  Abdülhamida  II  rozwinęła  się  równieŜ  nieco  osmańska 

słuŜba pocztowa, acz wciąŜ silną konkurencję stanowiły dla niej poczty prowadzone 

przez  Europejczyków.  Dobrze  za  to  prezentował  się  rozwój  osmańskiej  sieci 

telegraficznej,  co  było  związane  z  praktycznymi  korzyściami  jakie  niósł  on  dla 

centralnych  organów  państwowych  –  umoŜliwiał  on  daleko  idące  scentralizowanie 

władzy

360

.  

Natomiast,  jak  sugeruje  Tomasz  Wituch,  z  powodu  osobistej  awersji  sułtana  do 

telefonu,  za  jego  rządów  Imperium  Osmańskie  nie  uzyskało  własnej  sieci 

telefonicznej

361

. 

W rolnictwie i przemyśle postęp nie był aŜ tak znaczny, jednak i tu coś zaczęło 

się  w  państwie  osmańskim  zmieniać.  Utworzono  odrębne  Ministerstwo  Lasów, 

Kopalń i Rolnictwa oraz Bank Rolny, które podjęły pewien wysiłek dla modernizacji 

zaniedbanego  osmańskiego  rolnictwa.  Mimo  wszystko  pod  koniec  panowania 

Abdülhamida  II, choć produkty rolne stanowiły  duŜą część ottomańskiego eksportu 

oraz stanowiły podstawę utrzymania większości ludności, to produkcja ta nadal była 

na tak kiepskim poziomie, Ŝe Imperium musiało importować Ŝywność z zagranicy

362

. 

Jeśli  chodzi  o  osmański  przemysł,  zmieniło  się  niewiele.  Za  panowania 

Abdülhamida  II  ruszyła  wprawdzie  przemysłowa  eksploatacja  złóŜ  mineralnych, 

którą prowadziły zagraniczne spółki, ale jeśli chodzi o produkcję, to wciąŜ działały 

jedynie  małe  zakłady  przetwórcze  i  tekstylne  w  Stambule  oraz  w  Izmirze,  a  w 

dodatku nie było ich wiele

363

. 

W  Imperium  Osmańskim  cenzurę  wprowadzono  jeszcze  za  Abdülaziza,  ale 

Abdülhamid II rozszerzył jej zasięg z gazet na wszelkie słowo drukowane w kraju, w 

tym  ksiąŜki.  Ponadto  cenzurę  na  tyle  zaostrzono,  Ŝe  prowadziło  to  czasem  do 

groteskowych  sytuacji  –  np.  obowiązujący  zakaz  wymieniania  w  prasie  imienia 

zrzuconego  z  tronu  Murada  V,  miał  spowodować,  Ŝe  kiedy  pisano  w  gazetach  o 

restauracji  meczetu  sułtana  Murada  II,  to  mówiono  o  nim  jako  o  meczecie  ojca 

Mehmeda Zdobywcy. Unikano teŜ wzmianek o zamachach stanu i zabójstwach głów 

państw, stąd osmańska prasa informowała, Ŝe nagła śmierć króla Serbii Aleksandra I 

                                                 

360

 Ibidem, s. 224-228; 

T. Wituch, op. cit., s. 56-57. 

361

 T. Wituch, op. cit., s. 57. 

362

 Ibidem, s. 57-58. 

363

 Ibidem, s. 58. 

- 84 - 

 

 

i jego małŜonki w 1903 roku została spowodowana przez niestrawność, cesarzowej 

austriackiej ElŜbiety zapaleniem płuc, a prezydenta Carnot apopleksją

364

.  

Mimo  tak  zdecydowanych  działań  cenzorów  Abdülhamida  II,  druk  w  czasach 

jego rządów rozwijał się. W okresie gdy sułtan wstępował na tron, drukarni w kraju 

nie  było  wiele,  pod  koniec  jego  panowania  działało  ich  juŜ  99.  Gazety  i  periodyki 

osmańskie miały teŜ swój udział w procesie modernizacyjnym Imperium. Osmanie z 

czasem  przyswoili  sobie  nawyk  codziennego  czytania  prasy,  a  powstały  teŜ 

magazyny  piszące  m.  in.  o  literaturze,  nauce,  sztuce  i  beletrystyce.  Gazety  i 

periodyki tureckie powstawały równieŜ na emigracji – we Francji, Anglii, Egipcie i 

innych  krajach.  Rosła  teŜ  popularność  drukowanych  w  Imperium  ksiąŜek,  a  wraz z 

nią  ich  ilość.  DuŜą  rolę  dla  upowszechnienia  wiedzy  o  Europie  odgrywały  róŜnego 

rodzaju pozycje o charakterze popularnonaukowym – np. opracowane przez Ahmeda 

Midhata  wydanie  trzytomowej  historii  powszechnej  i  seria  ksiąŜek  poświęcona 

historii poszczególnych krajów europejskich albo stworzona przez Ebüzziyę Tevfika 

seria ponad 100 ksiąŜek znana jako „Biblioteka Ebüzziyi” (znalazły się w niej m in. 

biografie Napoleona i Gutenberga)

365

.  

Rządy  Abdülhamida  II  i  jego  polityka  z  pewnością  cechowały  się  wieloma 

sprzecznościami. Sułtan z jednej strony przejawiał zainteresowanie zreformowaniem 

kraju, a tym samym usprawnieniem swojej władzy, ale z drugiej strony przyjął taką 

formę  jej  sprawowania,  której  nie  dało  się  pogodzić  z  potrzebami  nowoczesnego 

państwa. Choć za jego czasów wykonano kolejne waŜne kroki dla europeizacji kraju, 

to  w  sferze  polityki  i  ideologii  odwoływał  się  do  wzorców  panislamskich,  szukał 

oparcia wśród części społeczeństwa nastawionej wręcz antychrześcijańsko, z natury 

co  najmniej  podejrzliwej  w  stosunku  do  zachodnich  nowości  oraz  stworzył 

prawdziwą  tyranię.  W  swojej  polityce  sułtan  starał  się  ściśle  kontrolować  Ŝycie 

społeczne Imperium za pomocą sieci sił policyjnych, donosicieli, szpiegów i surowej 

cenzury,  a  opozycję  próbował  „podkupywać”  za  pomocą  państwowych  stanowisk  i 

pensji – jednak wykształcone warstwy społeczeństwa osmańskiego w gruncie rzeczy 

nie  mogły  w  pełni  popierać  i  identyfikować  się  z  reŜimem  politycznym,  który  tak 

dalece  odbiegał  w  swoich  działaniach  od  ideałów,  które  poznali  i  zaakceptowali 

dzięki  swojemu  europejskiemu  wykształceniu.  Potrzeba  nowoczesnej  edukacji  była 

dla państwa nad wyraz istotna, a stała przy tym w raŜącej sprzeczności z sułtańskimi 

                                                 

364

 B. Lewis, op. cit., s. 229 

365

 Ibidem, s. 229-236. 

- 85 - 

 

 

próbami kontroli i regulacji Ŝycia intelektualnego społeczeństwa. Z tych powodów z 

czasem  przeciw  sułtanowi  narosła  silna  opozycja,  na  którą  składali  się  przede 

wszystkim  członkowie  warstw  najlepiej  wykształconych.  Opozycja  ta  nie  była 

jednolita  pod  względem  postulatów,  ale  zgadzała  się  co  do  konieczności  zniesienia 

tyranii  Abdülhamida  II  i  przywrócenia  konstytucji.  W  wyniku  spisku  w  1908  roku 

wymuszono na sułtanie reaktywowanie ustawy zasadniczej, a w rok później władca 

został zrzucony z tronu. 

 

 

 

 

2.4

 Młodoturcy – od opozycji do dyktatury (1908-1918) 

 

Rozwój  społeczeństwa  osmańskiego  stymulowany  przez  reformy  tanzimatu 

sprawił,  Ŝe  coraz  szersze  stawało  się  grono  osób  mających  pewną  wiedzę  na  temat 

zachodniej kultury, idei i cywilizacji. Za Abdülmecida była to jedynie  wąska  grupa 

urzędników  pałacowych,  jak  członkowie  rządowej  Izby  Tłumaczeń  czy  młodzi 

sekretarze działający przy placówkach dyplomatycznych. W czasach Abdülhamida II 

grupa  ta  była  juŜ  znacznie  szersza.  Despotyczny  sułtan  skutecznie  rozbił  niewielką 

organizację  intelektualistów  młodoosmańskich  oraz  liberalną  koterię  dworską 

skupioną wokół Midhata Paszy. Ale, jak miało się okazać, starania Abdülhamida II 

by  kontrolować  obieg  idei  w  społeczeństwie  i  odsiewać  uznane  za  „szkodliwe”  i 

„nieprawomyślne”, a tym samym nie dopuścić do powstania nowych antycesarskich 

ruchów, nie przyniosły poŜądanego rezultatu.  

MłodzieŜ w osmańskich państwowych szkołach, czasem za zachętą nauczycieli, 

czasem  po  kryjomu,  poznawała  pisma  zakazanych  autorów  młodoosmańskich,  jak 

Ziya  Pasza  i  Namık  Kemal,  a  takŜe  dowiadywała  się  o  europejskich  ideach,  jak 

wolność czy patriotyzm. Jak pisze Bernard Lewis, za rządów despotycznego sułtana 

wśród  uczniów  osmańskich  szkół  panowała  atmosfera  niezadowolenia  i 

rewolucyjnego fermentu

366

. 

W związku z tym nie dziwi fakt, Ŝe właśnie w środowisku uczniów i studentów 

osmańskich  zawiązała  się  pierwsza  grupa  spiskowców  –  zaląŜek  przyszłej 

                                                 

366

 B. Lewis, op. cit., s. 238-240. 

- 86 - 

 

 

organizacji opozycyjnej. Tajne stowarzyszenie powstało w setną  rocznicę rewolucji 

francuskiej,  a  w  jego  skład  wchodziło  początkowo  zaledwie  25  młodych  ludzi 

(załoŜycielem  był  Ibrahim  Temo)  –  w  tym  późniejszy  członek  młodotureckiego 

triumwiratu Talât. Organizacja szybko się rozrosła i korzystając z poczty francuskiej 

weszła w kontakt z emigracją w ParyŜu

367

.  

Ś

rodowiska  emigracyjne  zaczęły  działać  intensywnie  w  roku  1892.  To  głównie 

one  formułowały  programy  polityczne  nowego  ruchu,  podczas  gdy  organizacja 

krajowa pozostawała bardziej ostroŜna w swych działaniach. Na emigracji przebywał 

m.  in.  Halil  Ghanem,  załoŜyciel  pisma  zatytułowanego  „Młoda  Turcja”,  a  od  roku 

1889 równieŜ Ahmed Rıza, który szybko stał się jedną z czołowych postaci ruchu i 

głównym jego ideologiem

368

.  

Rıza podczas swojego pobytu we Francji poznał Pierra Laffitte – ucznia twórcy 

pozytywizmu  Augusta  Comte’a  i  pozostał  pod  sporym  wpływem  tej  filozofii. 

Współpracował  teŜ  z  francuskim  czasopismem  pozytywistycznym  „Revue 

Occidentale”. W 1895 roku Ahmed Rıza wspólnie z Halilem Ghanemem i Selanikli 

Nazımem  zaczęli  wspólnie  wydawać  pismo  „Meşveret”  („Konsultacja”),  którego 

redakcja stała się waŜnym ośrodkiem skupiającym wokół siebie ruch młodoturecki. 

W  artykule,  który  ukazał  się  w  „Meşveret”  3  grudnia  1895  roku  Ahmed  Rıza  jako 

pierwszy  sformułował  program  polityczny  „Osmańskiego  Komitetu  Jedności  i 

Postępu”, jak nazwano utworzoną organizację. Zapewniał w nim, Ŝe celem komitetu 

nie  jest  obalanie  dynastii  lecz  pokojowe  propagowanie  idei  postępu.  Rıza  mocno 

zaakcentował  jedność  wszystkich  Osmanów,  niezaleŜnie  od  narodowości  i  religii, 

czyli  nie  zrywał  z  młodoosmańską  ideą  osmanizmu.  Program  mówił  teŜ  o 

modernizacji,  ale  podkreślał  konieczność  utrzymania  oryginalności  i  charakteru 

własnej kultury, zatem nie głosił on radykalnej i pełnej okcydentalizacji

369

. 

Siatkę  stambulską  w  tych  czasach  kilkakrotnie  przetrzebiły  aresztowania,  ale 

spiskowców  nie  czekały  twarde  represje  –  zsyłano  ich  jedynie  do  odległych 

prowincji Imperium, gdzie swobodnie głosili swoje poglądy.  

W 1895 roku Mehmed Murad zaczął wydawać w Egipcie kolejne pismo „Mizan” 

(„Waga”), a po roku przeniósł je do Genewy. Działacz ten szybko zyskał sobie duŜą 

popularność, m. in. ze względu na to, Ŝe w porównaniu do Rızy był znacznie mniej 

                                                 

367

 Ibidem, s. 240-241; 

T. Wituch, s. 71. 

368

 T. Wituch, op. cit., s. 72-74. 

369

 Ibidem, s. 74-75. 

- 87 - 

 

 

zeuropeizowany, nieszczególnie wyrozumiały w stosunku do niemuzułmanów i przy 

tym  głosił  bardziej  radykalne  poglądy.  Mimo  tych  róŜnic,  obie  grupy  jednogłośnie 

mówiły  o  konieczności  odsunięcia  Abdülhamida  II  od  władzy  i  przywrócenia 

konstytucji z 1876 roku

370

.  

Jednak w sierpniu 1897 roku Mehmed Murad wraz z liczną grupą zwolenników 

zdecydował  się  pogodzić  z  sułtanem  i  powrócił  do  kraju.  Na  emigracji  ze 

znaczniejszych  członków opozycji pozostali tylko Ahmed Rıza, Halil Ghanem oraz 

Ibrahim Temo

371

. 

Na  ugodzie  z  młodoturkami  bardzo  zaleŜało  samemu  sułtanowi,  jako  Ŝe 

działalność  ośrodków  emigracyjnych  wyraźnie  oŜywiła  rosnący  w  siłę  ruch. 

Abdülhamid II

 

stosując róŜne środki perswazji – od pochlebstw i obietnic po groźby 

–  zdołał  przekonać  sporą  część  emigracji  do  powrotu,  a  tym  samym  powaŜnie  ją 

osłabić.  Sytuacja  nieustępliwych  opozycjonistów  stała  się  bardzo  trudna,  ale  w 

grudniu  1899  roku  miało  miejsce  wydarzenie,  które  nadało  rozpędu  działaniom 

osmańskiej  emigracji.  Była  to  ucieczka  do  Francji  księcia  Damada  Mahmuda 

Celâleddina Paszy wraz z synami Sabaheddinem i Lûtfullahem – bliskich krewnych 

osmańskiego sułtana

372

. 

Młody  ksiąŜę  Sabaheddin  w  szybkim  czasie  stał  się  aktywny  w  środowiskach 

emigracyjnych, acz w swoich poglądach znacznie się róŜnił od Ahmeda Rızy. KsiąŜę 

uwaŜał,  Ŝe  walkę  z  tyranią  sułtana  powinno  się  rozpocząć  od  porozumienia  ze 

stronnictwami  narodowymi  grup  etnicznych  zamieszkujących  Imperium  – 

szczególnie  Ormianami.  Zorganizował  nawet  w  tym  celu  spotkanie,  które  nazwano 

Kongresem Liberałów Osmańskich, na którym zebrali się przedstawiciele wszystkich 

narodowości  osmańskich  poza  Serbami  i  Bułgarami.  Kłopot  polegał  na  tym,  Ŝe 

Ormianie i Grecy rozumowali juŜ w kategoriach swoich własnych grup narodowych, 

nie zaś wspólnoty osmańskiej – spotkanie wykazało jak wielkie są róŜnice w celach i 

oczekiwaniach poszczególnych nacji

 373

. 

Sabaheddin  mimo  tych  pierwszych  niepowodzeń  kontynuował  działalność  na 

rzecz federalizacji, decentralizacji i liberalizacji Imperium Osmańskiego. Powołał w 

tym  celu  odrębną  organizację  –  Ligę  Administracyjnej  Decentralizacji  i  Prywatnej 

Inicjatywy,  której  organem  prasowym  stało  się  pismo  „Terakki”  („Postęp”). 

                                                 

370

 Ibidem, s. 76-78. 

371

 Ibidem, s. 78-79. 

372

 B. Lewis, op. cit., s. 243-245. 

373

 T. Wituch, op. cit., s. 86-87. 

- 88 - 

 

 

Stronnictwo  popierało  przy  tym  interwencje  zagraniczne  mocarstw  w  obronie  praw 

mniejszości oraz wywrotowe działania organizacji utworzonych przez Ormian, czego 

całkowicie nie akceptowali mówiący o jedności młodoturcy

374

. 

Program Sabaheddina miał się jednakŜe okazać nie dość atrakcyjny dla Ormian i 

innych narodowości chrześcijańskich. Idee stworzenia własnych państw narodowych 

pociągały bardziej niŜ mglista wizja osmańskiej federacji. Z kolei dla muzułmańskiej 

części  społeczeństwa  osmańskiego  program  polegający  na  decentralizacji  i 

przyznawaniu  władzy  oraz  autonomii  buntowniczym  mniejszościom  w  większości 

jawił się jako niedorzeczny, a nawet groźny

375

. 

Jednocześnie  wśród  osmańskich  muzułmanów  miały  pojawić  się  pierwsze 

symptomy  rodzenia  się  ich  własnej  toŜsamości  narodowej.  Na  ten  długotrwały 

proces  wpłynęła  duŜa  ilość  róŜnej  natury  czynników.  Swoje  znaczenie  miały  prace 

lingwistyczne europejskich orientalistów, takich jak A. Davids, który napisał ksiąŜkę 

„Grammar of the Turkish language”. Przełomowy charakter miała praca „Les Turcs 

anciens  et  modernes”  („Dawni  i  nowi  Turcy”)  Mustafy  Celâleddina  Paszy,  z 

pochodzenia Polaka o nazwisku Konstanty Borzęcki

376

. 

W  pierwszej  części  ksiąŜki  polski  poturczeniec  starał  się  ukazać  doniosłość 

historycznych  osiągnięć  ludów  tureckich  oraz  twierdził,  Ŝe  naleŜą  one  do  tej  samej 

rasy co narody europejskie. Mustafa Celâleddin Pasza uwaŜał, Ŝe z tych powodów w 

naturalny sposób Turanowie wejdą w krąg cywilizacji zachodniej. W drugiej części 

ksiąŜki  zaprezentował,  jakie  zmiany  powinno  się  koniecznie  zaprowadzić  w 

Imperium,  by  stało  się  to  moŜliwe.  Praca  Borzęckiego  wywarła  swój  wpływ  na 

poglądy  zwolenników  okcydentalizacji  Turcji,  w  tym  Mustafy  Kemala,  który  miał 

ponoć  o  polskim  poturczeńcu  powiedzieć  „ten  Polak  wart  pomnika  ze  szczerego 

złota”

377

.  

Kolejną waŜną pracę stworzył Arminius Vámbery, który uwaŜał, Ŝe Turcy naleŜą 

do  rodziny  narodów  turańskich,  do  której  zaliczył  teŜ  Węgrów,  Finów  i 

Estończyków. Z kolei Leon Cahun w swojej szeroko znanej ksiąŜce „Introduction à 

l’histoire de l’ Asie” wyraził przekonanie, Ŝe ludy tureckie odegrały w historii Azji i 

Europy ogromną rolę

378

.  

                                                 

374

 Ibidem, s. 88-89. 

375

 B. Lewis, op. cit., s. 248-249. 

376

 T. Wituch, op. cit., s. 81-82. 

377

 J. S. Łątka, Słownik Polaków w Imperium Osmańskim i Republice Turcji, Kraków 2005, s. 54-55. 

378

 T. Wituch, op. cit., s. 82. 

- 89 - 

 

 

W procesie rodzenia się toŜsamości narodowej Turków waŜną rolę miała równieŜ 

odegrać  solidarność  panturańska,  którą  stymulował  napływ  uchodźców  z 

okupowanych przez Rosję terytoriów Azji Środkowej. Solidarność z nimi była o tyle 

naturalna,  Ŝe  wyznawali  islam,  posługiwali  się  podobnym  językiem  oraz  mieli 

zbliŜone  obyczaje.  Za  prekursora  idei  panturańskich  moŜna  uznać  Ismaila 

Gasparinskiego,  który  podkreślał  jedność  językową  i  kulturalną  wszystkich  ludów 

tureckich. Nie robił tego bez umotywowania politycznego – Gasparinski był bowiem 

krymskim Tatarem

379

.  

Z  kolei  Yusuf  Akçura  wydał  w  Rosji  „Trzy  rodzaje  polityki”,  które  stanowiły 

manifest,  w  którym  autor  nawoływał  wszystkie  ludy  tureckie  do  uświadomienia 

sobie  swojej  odrębności  narodowej  i  zjednoczenia.  Utrzymywał  on  kontakty  z 

młodoturkami,  a  przez  pewien  czas  współpracował  teŜ  ze  stronnictwem  księcia 

Sabaheddina

380

. 

Na  przełomie  wieków  XIX  i  XX  intelektualiści  osmańscy  „odkryli  na  nowo” 

język  turecki  (co  zapoczątkowali  młodoosmanie)  oraz  odarli  słowo  „Turek”  z 

pejoratywnego  i  pogardliwego  zabarwienia,  które  przylgnęło  do  niego  na  wiele 

wieków.  Zaczęto  teŜ  upatrywać  w  Anatolii  ojczyzny  Turków  oraz  gloryfikować 

miejscowych chłopów, jako źródło siły państwa i wzór cnót narodowych

381

. 

Za prawdziwego ojca tureckiego nacjonalizmu uwaŜa się zwykle Ziyę Gökalpa, z 

pochodzenia  Kurda.  Swój  wpływ  na  niego  wywarły  prace  socjologa  Emila 

Durkheima. Gökalp postulował oczyszczenie języka tureckiego z obcych naleciałości 

perskich  i  arabskich,  a  takŜe  „turkizację”  estetyki,  prawa,  etyki  i  ekonomii.  Swoje 

poglądy zawarł w pracy „Türkçülük Esasları” („Zasady Turkizmu”)

382

.  

W  swoich  poglądach  Ziya  Gökalp  przekonywał  o  konieczności  przyjęcia  przez 

Turków  zachodnich  wzorców  cywilizacyjnych,  ale  bez  wyrzekania  się  własnej 

toŜsamości.  W  stosunku  do  religii  był  on  zwolennikiem  zachowania  wartości 

duchowych  islamu,  ale  równocześnie  zerwania  z  wszystkimi  jego  aspektami 

mogącymi  hamować  postęp.  Np.  Gökalp  postulował  pełną  emancypację  kobiet,  co 

po części miało być powrotem do przedislamskich zwyczajów ludów tureckich

383

. 

                                                 

379

 Ibidem, s. 82-83. 

380

 Ibidem, s. 83.  

381

 Ibidem, s. 84-85. 

382

 D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 40-41. 

383

 T. Wituch, op. cit., s. 178-179. 

- 90 - 

 

 

Idee  panturańskie  oraz  rodzący  się  turecki  nacjonalizm  z  czasem  miały  znaleźć 

swoich  zwolenników  wśród  członków  konspiracji  młodotureckiej.  Choć  kłóciły  się 

one  z  osmanizmem,  który  członkowie  komitetu  Jedności  i  Postępu  przejęli  od 

młodoosmanów  i  który  starali  się  propagować,  to  jednak  istotnie  wpłynęły  one  na 

ukształtowanie  się  ich  poglądów  oraz  odkrycie  przez  nich  nowego  źródła  własnej 

toŜsamości

384

.  

Doniosłym  wydarzeniem  w  historii  ruchu  młodotureckiego  stało  się  załoŜenie 

pierwszych  organizacji  opozycyjnych  przez  oficerów  słuŜby  czynnej  w  1906  roku. 

Jedno  z  najwcześniej  zorganizowanych  tego  typu  sprzysięŜeń  Towarzystwo 

Ojczyzny  i  Wolności  powstało  w  Damaszku,  a  do  jego  członków  naleŜał  Mustafa 

Kemal.  Nieco  później  powstało  Osmańskie  Towarzystwo  Wolności,  które  miało 

odegrać bardzo istotną rolę w najbliŜszych latach. Grupa ta powstała w Salonikach, 

jej załoŜycielami byli m. in. Đsmail Canbulat, Cemal, Rahmi Bey oraz Midhat Şükrü, 

a  w  skład  dziesięcioosobowego  naczelnego  komitetu  organizacji  weszli  m.  in. 

Bursalı  Tahir,  ówczesny  dyrektor  szkoły  wojskowej  dla  młodzieŜy  w  Salonikach 

oraz Talât, wtedy pracownik Dyrekcji Poczt i Telegrafów

385

.  

Aktywizacja  polityczna  członków  korpusu  oficerskiego  osmańskiej  armii  nie 

budzi zaskoczenia. Pobierając nauki w zeuropeizowanych szkołach wojskowych od 

wielu  lat  stanowili  oni  jedną  z  najlepiej  wykształconych  grup  społecznych  w 

Imperium. Na własne oczy mogli oni teŜ dostrzec, jak dalece świat, który poznali w 

europejskiej uczelni róŜni się od szarej osmańskiej rzeczywistości, w momencie gdy 

obejmowali stanowiska w zaniedbanej osmańskiej armii. W garnizonach napotykali 

niedostatki  wszystkiego,  w  tym  równieŜ  często  pieniędzy  na  Ŝołd,  prymitywne 

warunki,  nieokrzesanych  rekrutów  i  wyŜszych  dowódców,  na  których  wybierano 

miernych, ale za to zaufanych ludzi sułtana. Dla młodych i ambitnych absolwentów 

nowoczesnych szkół wojskowych sytuacja ta była nie do zniesienia

386

. 

W roku 1907 grupa spiskowa z Salonik oficjalnie połączyła się z emigracyjnym 

komitetem Jedności i Postępu, choć w praktyce w swoich działaniach pozostała ona 

od niego niezaleŜna. W połowie roku 1908 konspiracja młodoturecka w duŜej mierze 

spenetrowała  korpus  macedoński  –  liczba  zaprzysięŜonych  członków  spisku  miała 

                                                 

384

 Ibidem, 84-85.. 

385

 B. Lewis, op. cit., s. 249; 

T. Wituch, op. cit., 98. 

386

 T. Wituch, op. cit., s. 97; 

B. Lewis, op. cit., s. 250.  

- 91 - 

 

 

według niektórych źródeł sięgać aŜ 20 tys., co zapewne wynikało z wliczenia do jej 

składu  Ŝołnierzy  podległych  rozkazom  oficerów  faktycznie  naleŜących  do 

organizacji

387

.  

Narastające napięcie między spiskowcami a sułtanem miało znaleźć swoje ujście 

w  lipcu  1908  roku.  Do  Abdülhamida  II  docierały  informacje  o  antyrządowej 

konspiracji  wśród  członków  korpusu  oficerskiego  wojsk  stacjonujących  w 

Macedonii.  Zdecydował  on  o  przeprowadzeniu  śledztwa,  do  czego  wyznaczono 

specjalnych wysłanników. Ta próba rozprawienia się ze spiskowcami stała się iskrą, 

dzięki której sytuacja w korpusie macedońskim zawrzała. W szybkim czasie okazało 

się,  Ŝe  sułtan  nie  ma  Ŝadnej  kontroli  nad  armią  stacjonującą  w  Macedonii. 

Dotychczas  stosowane  przez  sułtana  metody  zastraszania  i  przekupywania  liderów 

opozycji zawiodły

388

. 

Co  więcej,  naleŜące  do  IV  Korpusu  oddziały  dosłane  przez  sułtana  z  Izmiru 

odmówiły  wyruszenia  przeciwko  zbuntowanym  Ŝołnierzom,  a  agitacja  opozycji 

prowadziła  do  narastania  niepokojów  równieŜ  w  II  Korpusie  stacjonującym  w 

Adrianopolu.  Do  tego  młodoturcy  porozumieli  się  z  bułgarskimi  powstańcami 

(czetnikami) oraz uzyskali poparcie albańskich klanów zamieszkujących Macedonię. 

Ten  ostatni  fakt  był  szczególnie  groźny  dla  Abdülhamida  II,  jako  Ŝe  trzon  jego 

gwardii pałacowej stanowili właśnie Albańczycy

389

.  

Oznaczało  to,  Ŝe  sułtan  stał  się  wobec  rewolty  całkowicie  bezradny,  nie  mogąc 

ani stłumić jej siłą, ani udobruchać przywódców ruchu drobnymi ustępstwami. Gdy 

komitet Jedności i Postępu z Salonik wystosował do Stambułu ultimatum, w którym 

zaŜądał  przywrócenia  konstytucji  w  ciągu  24  godzin,  a  w  przeciwnym  wypadku 

zagroził wydaniem rozkazu marszu na stolicę zbuntowanym oddziałom, Abdülhamid 

II nie miał innego wyjścia jak się ugiąć

390

. 

Rozruchy  zakończyły  się  24  lipca  1908  roku  ogłoszeniem  przez  sułtana 

reaktywowania ustawy zasadniczej.  

Co  waŜne,  zwycięstwo  to  zostało  przyjęte  z  prawdziwym  entuzjazmem  przez 

znaczną  część  ludności,  czego  przejawem  były  liczne  spontaniczne  manifestacje. 

                                                 

387

 T. Wituch, op. cit., s. 98-99. 

B. Lewis, op. cit., s. 250-251. 

388

 B. Lewis, op. cit., s. 252-253. 

389

 T. Wituch, op. cit., s. 110-112. 

390

 Ibidem. 

- 92 - 

 

 

Miały  teŜ  miejsce  nieco  ostentacyjne  sceny  pojednania  między  muzułmanami,  a 

chrześcijanami i Ŝydami, niekiedy reŜyserowane przez młodoturków

391

. 

Rewolucja  z  roku  1908  miała  charakter  bezkrwawy  oraz  nie  przyniosła  tak 

gruntownych  zmian  w  państwie  i  społeczeństwie  osmańskim,  jak  moŜna  się  było 

spodziewać.  Przywrócenie  konstytucji  oraz  zniesienie  głównych  instrumentów 

tyranii  Abdülhamida  II,  jak  osławiona  tajna  policja,  w  zasadzie  wyczerpywało 

dotychczas  sformułowane  postulaty  polityczne  ruchu  młodotureckiego.  Sam  sułtan 

nie  utracił  władzy,  a  początkowo  nie  obalono  nawet  powołanego  przez  niego 

wielkiego  wezyra  Mehmeda  Saida  Paszy.  Salonicki  komitet  Jedności  i  Postępu  nie 

tylko  nie  przejął  władzy  w  kraju,  ale  i  pozostał  zakonspirowany.  Młodotureccy 

opozycjoniści  woleli  pozostawić  rządzenie  ludziom  z  otoczenia  sułtana,  niŜ  przejąć 

ją  sami,  a  dla  siebie  zostawili  moŜliwość  nieoficjalnego  wpływania  na  organy 

państwa

392

.  

Przyczyn  dla  dość  niezwykłego  postępowania  zwycięskich  rewolucjonistów 

moŜna  wyliczyć  kilka.  Przede  wszystkim  wynikało  ono  ze  specyfiki 

tradycjonalistycznego  społeczeństwa  osmańskiego,  dla  którego  np.  powołanie 

niewywodzącego się z elit urzędnika pocztowego jak Talât na stanowisko wielkiego 

wezyra byłoby czymś szalonym i nie do zaakceptowania. Młodoturcy, w większości 

ludzie  dość  młodzi  i  nienaleŜący  do  tradycyjnych  elit  społeczeństwa  osmańskiego, 

nie czuli się na siłach by udźwignąć odpowiedzialność objęcia pełni władzy w kraju. 

Nie  posiadali  ani  doświadczenia  i  determinacji,  ani  odpowiedniego  prestiŜu  i 

autorytetu,  by  móc  samodzielnie  rządzić  w  Imperium.  Poza  tym  wpływy  komitetu 

Jedności  i  Postępu  w  prowincjach  rdzennie  tureckich,  w  tym  w  Anatolii,  były  dość 

skromne. Ich główny a zarazem jedyny prawdziwy bastion stanowiła Macedonia

393

.  

Nie  oznaczało  to  oczywiście,  Ŝe  młodoturcy  pozostawili  wszystko  po  staremu. 

JuŜ  na  początku  sierpnia  podjęli  próbę  przeforsowania  popieranych  przez  siebie 

kandydatów na stanowiska ministrów wojny i marynarki. Protesty wielkiego wezyra 

Mehmeda  Saida  Paszy,  który  nagle  stał  się  gorącym  zwolennikiem  konstytucji  i 

powołując  się  na  jej  zapisy,  odmawiał  dyskusji  na  ten  temat,  doprowadziły  do 

wymuszenia  przez  delegację  młodoturecką  jego  dymisji  i  utworzenia  całkowicie 

nowego  gabinetu  liberała  Kâmila  Paszy.  Prócz  tego  młodoturcy  przystąpili  do 

                                                 

391

 D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 45. 

392

 T. Wituch, op. cit., s. 114, 120-127. 

393

 Ibidem, s. 122-123. 

- 93 - 

 

 

rozbiórki  reŜimu  utworzonego  przez  Abdülhamida  II.  Po  rozwiązaniu  tajnej  policji 

pozbawiono  stanowisk  szereg  najbardziej  znienawidzonych  oraz  najbardziej 

niechętnych  nowemu  porządkowi  współpracowników  sułtana  i  członków 

administracji.  Osłabiono  teŜ  dwór  samego  monarchy  rozwiązując  pałacową 

kancelarię wojskową, likwidując część komisji doradczych, ograniczając drastycznie 

liczbę  adiutantów  oraz  obcinając  budŜet  sułtańskiego  dworu.  Większość  starych 

dostojników  pozostała  wszakŜe  na  swoich  stanowiskach.  Budziło  to  rosnące 

zdumienie europejczyków przyzwyczajonych do rewolucji wywracających „do góry 

nogami” cały zastany porządek polityczny i społeczny

394

. 

Nie  oznaczało  to  jednak,  Ŝe  działania  podjęte  przez  ruch  młodoturecki  okazały 

się jałowe i bez większych konsekwencji. Tomasz Wituch opisał wpływ tej dziwnej 

rewolucji  następująco:  „Pozornie  więc  cały  porządek  państwowy  i  społeczny 

funkcjonował  po  staremu.  Były  to  jednak  pozory,  bo  istotne  zmiany  raz 

zapoczątkowane  toczyły  się  stale  rosnącą  falą.  Kraj  przeŜywał  chwile  radości  i 

optymizmu, stawiał teŜ , co waŜniejsze, pierwsze kroki w całkiem nowym systemie. 

Istotą  ówczesnych  zmian  było,  Ŝe  teraz  kaŜda  waŜniejsza  decyzja  polityczna  była 

wynikiem  gry  sił  między  rozmaitymi  grupami  politycznymi,  a  nie  podejmowana 

przez  autokratę  i  grono  jego  faworytów.  Swoboda  i  pluralizm  polityczny  były 

prawdziwą  zmianą  i  zdobyczą  rewolucji  młodotureckiej.  Najlepiej  tę  zmianę  widać 

było na przykładzie prasy. Przed rewolucją ukazywały się tylko trzy dzienniki w jęz. 

tureckim (...) Po rewolucji nowe pisma mnoŜyły się bardzo szybko”

395

. 

W  podobnym  tonie  wypowiedział  się  Bernard  Lewis:  „W  ciągu  kilku  lat 

wolności,  jakie  nastąpiły  po  autokratycznych  rządach  Abdülhamida,  znalazła  się 

okazja do dyskusji i eksperymentów takich, jakich kraj ten nie znał nigdy przedtem. 

W powodzi periodyków i ksiąŜek omawiano i badano zasadnicze problemy religii i 

narodowości,  wolności  i  lojalności  w  nowoczesnym  państwie;  w  nowym  aparacie 

parlamentarnym  i  administracyjnym  ,  który  powstał  po  rewolucji,  obmyślano  nowe 

metody  rządzenia  i  poddano  je  próbom.  I  chociaŜ  dyskusje  zakończyły  się 

milczeniem,  a  eksperymenty  dyktaturą  –  powstały  nowe  nadzieje  i  nowe 

zamierzenia, których nie moŜna było odrzucać w nieskończoność”

396

. 

                                                 

394

 Ibidem, s. 124-126. 

395

 Ibidem, s. 127. 

396

 B. Lewis, op. cit., s. 258. 

- 94 - 

 

 

We  wrześniu  1908  roku,  podczas  tajnego  kongresu,  dokonała  się  pierwsza 

krystalizacja  programu  politycznego  Jedności  i  Postępu.  Uchwalony  przez  zjazd 

dokument  zawierał  szereg  konkretnych  posunięć  i  zmian  prawnych,  które 

zamierzano  w  najbliŜszym  czasie  zrealizować,  ale  daje  się  z  nich  odczytać,  jakie 

były  ówczesne  ogólne  załoŜenia  programowe  ruchu.  Jedność  i  Postęp  dąŜyła  do 

ograniczenia  pozycji  sułtana  oraz  do  wzmocnienia  roli  parlamentu,  przy  dokonaniu 

jednoczesnej  centralizacji  władzy.  Nie  mogło  być  mowy  o  autonomii  dla  rejonów 

zamieszkanych  przez  chrześcijańskie  mniejszości,  a  dominować  w  państwie  miał 

pierwiastek  turecki  –  językiem  urzędowym  i  uŜywanym  w  szkołach  planowano 

uczynić jedynie turecki

397

. 

Z  czasem  coraz  silniejsze  miały  się  stać  u  młodoturków  wpływy  tureckiego 

nacjonalizmu. Jak moŜna było przypuszczać, rewolucja z 1908 roku nie wygasiła na 

długo  niepokojów  wśród  mniejszości  bałkańskich.  Prawdziwym  gwoździem  do 

trumny  dla  idei  panosmańskich  (a  przy  okazji  równieŜ  dowodem  na  bankructwo 

panislamizmu) miały się jednak stać wystąpienia zbrojne Arabów i Albańczyków o 

charakterze  narodowym.  W  bolesny  sposób  dopełniły  one  procesu  uświadamiania 

sobie przez młodotureckich intelektualistów ich narodowej odrębności

398

.  

Mniej więcej w tym samym czasie miały uformować się zaląŜki sił politycznych 

opozycyjnych  w  stosunku  do  Jedności  i  Postępu.  Z  jednej  strony  była  to  szeroka  i 

niejednolita  grupa  środowisk  prezentujących  poglądy  konserwatywne  czy  wręcz 

zachowawcze.  Łączyła  je  niechęć  do  nowinek  europejskich  oraz  krytyka 

młodotureckiego  „zapatrzenia  we  wzorce  zachodnie”  oraz  ich  „bezboŜności”. 

Młodoturków  oskarŜano  m.  in.  o  ateizm  oraz  chęć  porzucenia  muzułmańskiej 

tradycji Imperium. WaŜnym przedstawicielem tego nurtu stał się dawny młodoturek, 

który  jednak  swojego  czasu  pojednał  się  z  sułtanem  –  Mehmed  Murad.  Po 

przewrocie z roku 1908  wyraził on wolę ponownego przyłączenia się do ruchu, ale 

dawni koledzy nie wybaczyli mu jego odstępstwa sprzed lat. Tym samym stał się on 

krytyczny  wobec  swojego  dawnego  środowiska,  a  redakcja  jego  czasopisma 

„Mizan”, które zaczął ponownie wydawać w Stambule, stała się waŜnym ośrodkiem 

skupiającym  tradycjonalistów.  Organizacje  zachowawcze  cieszyły  się  duŜym 

                                                 

397

 T. Wituch, op. cit., s. 135-136. 

398

 Ibidem, s. 169-174. 

- 95 - 

 

 

poparciem  wśród  mas  ludności  muzułmańskiej,  szczególnie  zaś  wśród 

rozfanatyzowanych ulemów i studentów medres (softów)

399

. 

Niechęć wobec młodoturków deklarowały równieŜ niektóre bractwa derwiszów, 

m.  in.  bektaszije.  Derwisz  z  tegoŜ  bractwa  znany  jako  Vahdeti  wydawał  własne 

pismo 

„Volkan” 

(„Wulkan”), 

które 

propagowało 

idee 

panislamskie 

i 

zachowawcze

400

. 

Z drugiej strony niechętni programowi Jedności i Postępu byli dawni zwolennicy 

księcia Sabaheddina, który po powrocie do kraju załoŜył Osmańską Unię Liberalną. 

Zachowali  oni  swoje  poglądy  na  temat  konieczności  zdecentralizowania  państwa 

oraz 

zapewnienia 

wszystkim 

narodowościom 

Imperium 

Osmańskiego 

autonomicznych  terenów.  Grupa  ta  znajdowała  pewne  poparcie  wśród  ludności 

nietureckiej, zwłaszcza Albańczyków

401

. 

17  grudnia  1908  roku,  po  nieszczególnie  demokratycznych  wyborach 

listopadowych, 

wznowił 

działalność 

osmański 

parlament, 

na 

którego 

przewodniczącego  wybrano  Ahmeda  Rızę.  Otwarcia  dokonał  sam  sułtan,  który  za 

pośrednictwem wygłoszonej przez osobistego sekretarza mowy zapewniał, iŜ zawsze 

był  zwolennikiem  tej  instytucji  oraz  ustawy  zasadniczej,  które  jednak  musiał  z 

obiektywnych  przyczyn  zawiesić  przed  trzydziestu  laty.  Rzecz  jasna  szybko  miało 

się  okazać,  Ŝe  świeŜo  upieczeni  posłowie  nieszczególnie  potrafili  odnaleźć  się  w 

nowej  roli.  Nie  potrafili  obradować,  nie  istniała  Ŝadna  dyscyplina  klubowa  czy 

innego  rodzaju  między  grupami  posłów.  Ponadto  w  głosowaniach  dotyczących 

kwestii  draŜliwych,  z  duŜą  siłą  ujawniały  się  podziały  narodowe  i  religijne.  Choć 

większość  deputowanych  uzyskała  mandat  za  poparciem  Jedności  i  Postępu,  to 

szybko  miało  się  okazać,  Ŝe  młodoturecki  komitet  nie  mógł  zapanować  ani 

odpowiednio pokierować pracami izby

402

. 

Sytuacja  ta,  biorąc  pod  uwagę  Ŝe  dotychczas  społeczeństwo  osmańskie  odbyło 

tylko  jeden  krótki  epizod  z  parlamentem,  nie  powinna  dziwić.  Musiało  się  ono 

dopiero  nauczyć  funkcjonowania  takiego  systemu,  a  reformy  Jedności  i  Postępu, 

choć trudno nazwać je w pełni demokratycznymi, stworzyły taką moŜliwość.  

Dokonane przez młodoturków nowele osmańskiej konstytucji formalnie uczyniły 

Imperium  Osmańskie  konstytucyjną  monarchią  parlamentarną.  M.  in.  ograniczono 

                                                 

399

 Ibidem, s. 136-137. 

400

 B. Lewis, op. cit., s. 261. 

401

 T. Wituch, op. cit., s. 137-138. 

402

 Ibidem, s. 144-147. 

- 96 - 

 

 

moŜliwość  blokowania  inicjatyw  ustawodawczych  przez  sułtana  oraz  konieczność 

zatwierdzenia  przez  posłów  zawartych  przez  niego  umówi  traktatów.  UmoŜliwiono 

członkom  izby  zwoływanie  nadzwyczajnych  sesji,  jeŜeli  zachodziła  taka  potrzeba, 

oraz wprowadzono odpowiedzialność rządu przed parlamentem

403

. 

Sułtana  pozbawiono  teŜ  przywileju  umoŜliwiającego  zesłanie  bądź  uwięzienie 

obywatela uznanego za zagroŜenie, a jeśli chodzi o powoływanie członków rządu, to 

pozostawiono  mu  moŜliwość  nominacji  wielkiego  wezyra,  a  z  ministrów  tylko 

szejch-ul-islama

404

.  

Jednak w praktyce z jej przestrzeganiem bywało juŜ róŜnie, co biorąc pod uwagę 

jak niespokojny był to okres nie powinno dziwić.  

Młodoturcy sprawowali władzę z krótkimi przerwami aŜ do katastrofalnej klęski 

Imperium Osmańskiego w I wojnie światowej. Okres ten był burzliwy i obfitował w 

dramatyczne  wydarzenia  i  wyzwania  zarówno  o  charakterze  zewnętrznym,  jak  i 

wewnętrznym.  Prócz  kilku  wojen,  dalszych  buntów  mniejszości  narodowych  oraz 

dotkliwych  strat  terytorialnych,  Jedność  i  Postęp  wciąŜ  musiała  się  liczyć  z 

zagroŜeniem ze strony zachowawczej oraz liberalnej opozycji.  

Choć moŜe to zdumiewać, te dwie przeciwstawne sobie siły zdolne były de facto 

współpracować ze sobą przeciwko młodoturkom. Przykładem tego moŜe być bunt z 

kwietnia  1909  roku  –  wznieciły  go  siły  reakcyjne,  acz  liberałowie  weszli  z  nimi  w 

taktyczny  sojusz.  W  toku  tych  wydarzeń  uaktywnił  się  równieŜ  Abdülhamid  II. 

Tylko  dzięki  poparciu  najwyŜszego  dowództwa  armii  Jedność  i  Postęp  zdołała 

opanować  sytuację.  Sułtan  za  swoją  rolę  w  tych  wydarzeniach  zapłacił 

detronizacją

405

. 

Od  roku  1913  młodoturecki  triumwirat  paszów  Envera,  Talâta  i  Cemala  objął 

faktycznie  dyktatorską  władzę  w  państwie,  której  nie  oddał  aŜ  do  roku  1918,  gdy 

Imperium  Osmańskie  stanęło  w  obliczu  totalnej  klęski  w  I  wojnie  światowej  oraz 

groźby  całkowitej  likwidacji  państwa.  Okres  ten  był  niewątpliwie  najczarniejszym 

etapem  w  historii  ruchu  młodotureckiego  biorąc  pod  uwagę  nie  tylko  represyjne  i 

brutalne  metody  sprawowania  władzy,  ale  i  Ŝałosny  finał  polityki  komitetu. 

                                                 

403

 E. M. Earle, The New Constitution of Turkey, [w:] „Political Science Quarterly”, nr 1/1925 

[online], Dostęp: 16.6.2007, Dostępne w Internecie: 
http://www.bilkent.edu.tr/~genckaya/1924constitution.pdf, s. 79; 
D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 52. 

404

 Ibidem; 

T. Wituch, op. cit., s. 163. 

405

 T. Wituch, op. cit., s. 148-157. 

- 97 - 

 

 

Niewątpliwie młodoturków słusznie obwinia się o pewne negatywne dokonania, jak 

upolitycznienie armii czy powrót do represyjnej polityki przywodzącej na myśl czasy 

tyranii Abdülhamida II, a moŜe nawet gorszej

406

.  

Całkowicie  zrozumiała  jest  równieŜ  krytyka  ich  konspiracyjnego  stylu 

uprawiania polityki, który czynił tajny komitet salonicki rodzajem politycznej mafii. 

Styl ten stanowił przy tym drastyczne naruszenie porządku konstytucyjnego, o który 

Jedność i Postęp przecieŜ walczyła

407

.  

Wreszcie to młodoturecka władza przeprowadziła akcję, której cień do dziś pada 

na państwo i społeczeństwo tureckie. Mowa tu o  zbrodniczym planie unicestwienia 

ludności  ormiańskiej  zamieszkującej  Imperium  Osmańskie,  który  w  duŜej  mierze 

został  zrealizowany.  Z  problemem  ludobójstwa  na  Ormianach  Turcja  nadal  się  nie 

uporała i nie rozliczyła

408

. 

JednakŜe  rewolucja  i  rządy  młodoturków  odegrały  równieŜ  pozytywną  rolę  w 

historii państwa osmańskiego, a Jedność i Postęp miała swoje osiągnięcia. Pomijając 

oŜywienie intelektualne i kulturalne oraz zmianę systemu politycznego, o czym była 

juŜ  mowa  wcześniej,  chyba  największe  osiągnięcia  młodoturcy  zanotowali  w 

dziedzinie oświaty.  

W  okresie  rządów  Jedności  i  Postępu  powstał  nowy  system  szkół  pierwszego  i 

drugiego  stopnia.  Były  to  juŜ  szkoły  świeckie.  Nauka  w  szkołach  podstawowych 

miała  być  bezpłatna  i  obowiązkowa.  Zakładano  równieŜ  nowe  uczelnie 

odpowiadające  za  szkolenie  nauczycieli,  a  takŜe  nowe  instytuty  specjalistyczne. 

Zreformowano  równieŜ  Uniwersytet  Stambulski.  Za  młodoturków  zwiększyła  się 

wydatnie ilość studentów oraz rozpoczęto prace nad oczyszczeniem języka z obcych 

naleciałości. Wzrosła teŜ w programach nauczania rola nauk humanistycznych

409

.  

Powołano  takŜe  do  Ŝycia  ośrodki  zwane  Türk  Ocağı  (ogniska  tureckie),  które 

propagowały  wśród  ludności  turecką  dumę  narodową  oraz  patriotyzm.  Wydawały 

one  własne  pismo  „Türk  Yurdu”  („Ojczyzna  turecka”).  Sprzyjały  one  zwiększeniu 

ś

wiadomości  narodowej  wśród  prostej  ludności,  a  takŜe  popularyzacji  poglądów 

nacjonalistycznych i panturańskich

410

. 

                                                 

406

 B. Lewis, op. cit., s. 272-274. 

407

 T. Wituch, op. cit., s. 130-131. 

408

 Ibidem, s. 238-244. 

409

 B. Lewis, op. cit., s. 276; 

J. Reychman, op. cit., s. 63. 

410

 J. Reychman, op. cit., s. 64. 

- 98 - 

 

 

Za  rządów  młodoturków  zwrócono  równieŜ  większą  uwagę  na  potrzeby 

edukacyjne kobiet. ZałoŜono więcej szkół przeznaczonych specjalnie dla dziewcząt, 

a  takŜe  otwarto  dla  nich  moŜliwość  zdobywania  dalszej  wiedzy  początkowo  w 

liceach, a następnie równieŜ na uniwersytecie

411

. 

Nie  były  to  jedyne  zmiany,  które  umoŜliwiły  zapoczątkowanie  procesu 

emancypacji  kobiet  tureckich  w  Imperium  Osmańskim.  Pojawiły  się  pierwsze 

czasopisma  przeznaczone  dla  Turczynek,  oraz  rozszerzył  się  wybór  zawodów  jakie 

kobiety  mogły  wykonywać  –  za  młodoturków  pojawiły  się  pierwsze  lekarki, 

prawniczki, urzędniczki czy kobiety zatrudnione w handlu

412

.  

Ponadto  poczyniono  pierwsze  kroki  dla  zmiany  niekorzystnej  pozycji  kobiety, 

wprowadzając nowe świeckie prawa rodzinne. Zadanie to nie było łatwe, ze względu 

na uregulowanie tych kwestii przez muzułmańskie prawo religijne. Za młodoturków 

umoŜliwiono  kobietom wprowadzenie  pewnych  korzystnych  dla  nich  rozwiązań  do 

kontraktów małŜeńskich, jak prawo do uzyskania rozwodu i ograniczenia poligamii. 

Ciekawostką jest, Ŝe ustawy te przyjęto w specjalnym trybie – widać obawiano się, 

Ŝ

e osmański parlament ich nie przegłosuje

413

. 

Kolejną waŜną nowością, nie tylko z punktu widzenia Turczynek, było poddanie 

sądów religijnych jurysdykcji świeckiego Ministerstwa Sprawiedliwości

414

. 

Postępowała  europeizacja  Ŝycia  społecznego  państwa  w  postaci  przejmowania 

przez  ludność  zachodnich  strojów  i  zwyczajów.  Wprowadzono  teŜ  europejski 

podział doby na 24  godziny. Te postępujące przy akceptacji i udziale młodoturków 

zmiany były fatalnie odbierane przez środowiska konserwatywne, a władze religijne 

próbowały nawet je bezskutecznie zwalczać

415

. 

Jedność  i  Postęp  miała  niezaprzeczalny  wkład  w  unowocześnienie  działania 

administracji  prowincjonalnej  (m.  in.  nadała  osobowość  prawną  administracji 

wilajetów)  i  municypalnej.  Wprowadzono  nowe  przepisy  dostosowane  do 

zmienionego  systemu  prawnego  i  politycznego  państwa.  Zreorganizowano  siły 

policyjne oraz Ŝandarmerię wojskową. Widoczne zmiany zaszły takŜe w Stambule – 

unowocześniono  straŜ  poŜarną,  transport  publiczny  oraz  zakłady  uŜyteczności 

publicznej.  Zbudowano  kanalizację  i  rozwiązano  problem  wałęsających  się  po 

                                                 

411

 B. Lewis, op. cit., s. 276; 

D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 47. 

412

 Ibidem. 

413

 B. Lewis, op. cit., s. 277. 

414

 Ibidem. 

415

 Ibidem, s. 276. 

- 99 - 

 

 

mieście gromad bezpańskich psów. Zatrudniono śmieciarzy i zamiataczy ulic, którzy 

zajęli  się  utrzymaniem  miasta  w  czystości.  Nowości  te  wydatnie  wpłynęły  na 

poprawę warunków sanitarnych, poziom Ŝycia mieszkańców oraz wygląd osmańskiej 

stolicy

416

. 

Młodoturcy  uchwalili  ustawy  o  popieraniu  rodzimego  przemysłu  oraz  o 

włączeniu  własności  państwowej  i  fundacji  wakf  do  ogólnego  obrotu  dobrami,  a 

próbowali  teŜ  znieść  wciąŜ  funkcjonujące  umowy  kapitulacyjne  z  Europejczykami. 

Udało się to dopiero w przededniu wybuchu I wojny światowej. Podjęta w 1917 roku 

próba  utworzenia  banku  niezaleŜnego  od  zagranicznego  kapitału  była  spóźniona. 

Poczyniono zatem pewne zmiany, ale nie zdąŜyły one przynieść wielkich rezultatów 

ze względu na klęskę wojenną państw centralnych, po których stronie opowiedziało 

się Imperium Osmańskie

417

.  

ZbliŜenie  z  Niemcami  sprawiło,  Ŝe  tuŜ  przed  wybuchem  wojny  wzmocniono  i 

zreformowano osmańskie siły zbrojne. Swoją rolę odegrał w tym generał Liman von 

Sanders, którego przysłano do Turcji w roli generalnego instruktora

418

.  

Państwo  ottomańskie  generalnie  było  jednak  do  wojny  źle  przygotowane,  a 

decyzja  o  przystąpieniu  do  walki  po  stronie  państw  centralnych  miała  się  okazać 

najfatalniejszym  błędem,  jakiego  dopuścili  się  w  okresie  swych  rządów  liderzy 

Jedności i Postępu. Błąd ten miał w konsekwencji przynieść Imperium Osmańskiemu 

ostateczny rozpad i upadek.  

 

 

 

 

2.5

 Ku narodowej republice – Mustafa Kemal Atatürk (1919-1938) 

 

27 października 1918 roku na pokładzie brytyjskiego pancernika „Agamemnon” 

zakotwiczonego  w  Murdos  delegacja  osmańska  podpisała  akt  bezwarunkowej 

kapitulacji na rzecz państw Ententy

419

. 

                                                 

416

 Ibidem, s. 275, 456-457. 

417

 J. Reychman, op. cit., s. 63; 

T. Wituch, op. cit., s. 220; 
B. Lewis, op. cit., s. 533-534. 

418

 J Reychman, op. cit., s. 65-66. 

419

 T. Wituch, op. cit., s. 248. 

- 100 - 

 

 

Skompromitowani  przywódcy  Jedności  i  Postępu,  jako  Ŝe  obawiali  się  zemsty 

zwycięzców  i  dawnej  opozycji  w  kraju,  1  listopada  potajemnie  opuścili  kraj  na 

pokładzie  niemieckiego  okrętu  podwodnego.  Komitet  Jedności  i  Postępu  uległ 

samorozwiązaniu

420

. 

Nowe  osmańskie  władze  oraz  sam  sułtan  Mehmed  VI  Vahideddin  przyjęli 

postawę  kapitulancką  i  antymłodoturecką,  być  moŜe  licząc  na  to,  Ŝe  przyjazne 

nastawienie  w  stosunku  do  zwycięzców  oraz  odcięcie  się  od  Jedności  i  Postępu, 

pozwoli  im  uzyskać  przychylność  tryumfujących  mocarstw.  Władze  m.  in. 

opowiedziały się przeciw niektórym świeckim reformom dokonanym przez salonicki 

komitet oraz zdelegalizowały szereg organizacji niegdyś z nim powiązanych

421

.  

Zwycięzcy  dzielili  osmańskie  zdobycze.  Zgodnie  z  załoŜeniami  planu  z  roku 

1916,  który  znany  był  jako  porozumienie  Sykes-Picot,  państwo  ottomańskie  miało 

zostać zredukowane do Anatolii, a w tym utracić swoją dotychczasową stolicę oraz 

kontrolę  nad  cieśninami  dardanelskimi.  Głównymi  beneficjentami  rozbioru 

Imperium Osmańskiego miały zostać Francja i Wielka Brytania

422

. 

JednakŜe apetyty mocarstw oraz dawnych poddanych osmańskich, którzy wybili 

się  na  niepodległość,  rosły.  Oznaczało  to,  Ŝe  juŜ  powaŜnie  okrojone  państwo 

osmańskie  musi  się  obawiać  kolejnych  strat  terytorialnych,  a  nawet  narzucenia  mu 

obcej  zaleŜności.  Wśród  Turków  panowało  zniechęcenie  i  poczucie  rezygnacji,  a 

nowe osmańskie władze sprawiały wraŜenie pogodzonych z utratą suwerenności

423

. 

Dwa czynniki miały odegrać kluczową rolę dla podniesienia się znacznej liczby 

Turków  z  traumy  i  apatii,  w  jakiej  się  znaleźli  po  druzgocącej  klęsce  wojennej. 

Pierwszym były rosnące animozje i rywalizacja między niedawnymi sojusznikami o 

schedę po Osmanach. Drugi czynnik wynikał z pierwszego – było nim włączenie się 

do  rozgrywki  Grecji  (popierane  przez  Anglików  przeciw  ambicjom  Włochów), 

której  przywódcom  marzyła  się  odbudowa  na  gruzach  Imperium  Osmańskiego 

własnego cesarstwa nawiązującego do przeszłości Bizancjum. O ile Turcy cierpliwie 

znosili  panoszenie  się  w  swoim  kraju  Anglików  i  Francuzów,  których  przewagę 

milcząco  uznawali,  to  desant  pogardzanych  i  znienawidzonych  Greków  w  Izmirze 

(operacja  rozpoczęła  się  15  maja  1919)  podziałał  na  nich  jak  czerwona  płachta  na 

                                                 

420

 D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 86; 

B. Lewis, op. cit., s. 273. 

421

 T. Wituch, op. cit., s. 253-254. 

422

 Ibidem, s. 249-252. 

423

 Ibidem, s. 251-252; 

B. Lewis, op. cit., s. 289. 

- 101 - 

 

 

byka. Moment ten moŜna uznać za przełomowy – w jego wyniku sromotnie pobity w 

wojnie  i  upokorzony  naród  na  nowo  zapałał  wolą  walki  o  swój  zagroŜony  obcymi 

zakusami byt

424

. 

Formujący  się  samoistnie  ruch  protestu  potrzebował  jedynie  charyzmatycznego 

przywódcy  i  sprawnego  organizatora,  który  mógłby  odpowiednio  nim  pokierować. 

Obie te role wziął na siebie Mustafa Kemal Pasza, który miał przejść do historii jako 

Kemal Atatürk (ojciec Turków).  

Na ironię losu zakrawa fakt, Ŝe przywódcę narodowemu ruchowi tureckiemu dał 

sam  sułtan  Mehmed  VI  i  jego  rząd,  a  pośrednio  Anglicy  i  Francuzi,  którzy  nie 

sprzeciwili  się  mianowaniu  Mustafy  Kemala  Paszy  na  inspektora  wojskowego 

ogromnego  okręgu  obejmującego  mniej  więcej  jedną  trzecią  terytorium  Anatolii. 

Trudno  powiedzieć,  czy  kierowała  nimi  jedynie  chęć  zaprowadzenia  porządku  w 

regionie, czy moŜe uznali, Ŝe korzystnie będzie pozbyć się ambitnego i popularnego 

generała  ze  Stambułu.  19  maja  1919  roku  Mustafa  Kemal  Pasza  przybył  ze  swoim 

sztabem i współpracownikami do Samsunu

425

. 

Przyszły  przywódca  narodu  tureckiego  w  momencie,  gdy  obejmował  funkcję 

inspektora IX Armii, cieszył się juŜ sporą sławą. Był nie tylko bohaterem wojennym, 

który  odegrał  waŜną  rolę  w  zwycięskiej  dla  Imperium  batalii  pod  Gallipoli  w  1915 

roku,  ale  przy  tym  pozostawał  w  niełasce  za  rządów  powszechnie  krytykowanej 

Jedności  i  Postępu  (o  czym  mogła  zadecydować  wzajemna  niechęć  między  nim  a 

Enverem  Paszą).  Jego  przeszłość  oraz  cechy  charakteru  i  talenty  miały  uczynić  go 

naturalnym liderem dla całego formującego się ruchu nacjonalistycznego

426

. 

Wpływy  Mustafy  Kemala  Paszy  szybko  rosły.  Nie  szczędził  on  wysiłków  dla 

odbudowy  formalnie  rozwiązanych  sił  zbrojnych  oraz  nawiązał  kontakt  z  innymi 

dowódcami  wojskowymi  oraz  przedstawicielami  władz  cywilnych  namawiając  ich 

do podjęcia współpracy w celu ratowania integralności i niepodległości państwa. Do 

Kemala dołączali teŜ niedobitkowie z rozwiązanego komitetu Jedności i Postępu, w 

tym członkowie sformowanej przez dawnych młodoturków Partii Odrodzenia

427

. 

Władze  osmańskie  zdradzały  coraz  większe  zaniepokojenie  działaniami 

inspektora  IX Armii. Pod naciskiem brytyjskim  23 czerwca  Kemal został wezwany 

                                                 

424

 T. Wituch, op. cit., s. 252-257. 

425

 A. Jevakhoff, Kemal Atatürk. Droga do nowoczesności, Warszawa 2004, s. 81-85, 89-91. 

426

 T. Wituch, op. cit., s. 256. 

427

 Ibidem, s. 253-256; 

B. Lewis, op. cit., s. 296-297. 

- 102 - 

 

 

do powrotu do Stambułu, a  gdy odmówił odwołany z zajmowanego stanowiska. W 

odpowiedzi Pasza sam złoŜył swoją funkcję i kontynuował działalność jako cywil

428

.  

Podczas Kongresu Narodowego w Erzurumie (trwał od 23.07.1919 do 7.08.1919) 

i  drugiego,  który  miał  miejsce  w  Sivasie  (od  4  do  11  września  1919),  ruch 

nacjonalistyczny skonsolidował się oraz zatwierdził Mustafę Kemala na stanowisku 

swojego  politycznego  i  militarnego  przywódcy.  Nacjonaliści  ogłosili  równieŜ  swój 

program,  w  którym  domagali  się  dla  Turków  prawa  do  posiadania  własnego 

narodowego  i  w  pełni  suwerennego  państwa  oraz  zapowiadali  walkę  wszelkimi 

ś

rodkami  w  celu  realizacji  tego  postulatu.  Deklarowali  równieŜ,  Ŝe  Ŝadne  umowy 

mocarstw  nie  mogą  pozbawić  narodu  tureckiego  tego  prawa.  Kategorycznie 

odrzucono moŜliwość uznania greckiej suwerenności nad rejonem Izmiru

429

.  

W  styczniu  1920  roku  zebrał  się  nowowybrany  parlament  osmański,  w  którym 

znalazło się wielu nacjonalistów. Uchwalił on deklarację znaną jako Pakt Narodowy, 

która  zawierała  wszystkie  tezy  zawarte  w  uchwałach  Kongresów  Narodowych  w 

Erzurumie  i  Sivasie.  Oznaczało  to,  Ŝe  nacjonaliści  zdołali  narzucić  swój  program 

rządowi centralnemu

430

.  

Alianci  widząc,  Ŝe  sytuacja  przybiera  niekorzystny  dla  nich  obrót  wymusili 

dymisję  gabinetu  oraz  nakazali  aresztowanie  i  deportację  zwolenników  obozu 

nacjonalistycznego,  w  tym  równieŜ  posłów  parlamentu.  Łącznie  przewieziono  na 

Maltę 150 osób związanych z ruchem Kemala

431

.  

W Stambule ogłoszono stan wyjątkowy, dekret sułtański rozwiązał parlament, a 

przywódców nacjonalistów ogłoszono zdrajcami stanu i zaocznie skazano na śmierć. 

Oznaczało to definitywne zerwanie między sułtanem i rządem, a Mustafą Kemalem 

Paszą i jego zwolennikami. Aby zaszkodzić nacjonalistom, Anglicy podjęli równieŜ 

próbę wzniecenia powstania wśród Kurdów, ale plany te zakończyły się fiaskiem

432

.  

Mimo  posiadania  swoich  ambicji  w  Turcji,  Wielka  Brytania  nie  była  jednak 

skłonna  wykrwawiać  w  cięŜkich  walkach  w  górskich  rejonach  Anatolii  swoich 

własnych  Ŝołnierzy.  Wobec  braku  ochoty  do  zaangaŜowania  armii  przez  Włochy  i 

Francję, na arenie pozostali juŜ tylko Grecy i Ormianie

433

.  

                                                 

428

 B. Lewis, op. cit., s. 297-298. 

429

 T. Wituch, op. cit., s. 257-258. 

430

 Ibidem, s. 258-259. 

431

 B. Lewis, op. cit., s. 300-301. 

432

 T. Wituch, op. cit., s. 259-260. 

433

 Ibidem, s. 260. 

- 103 - 

 

 

20 sierpnia 1920 roku alianci narzucili niesuwerennemu rządowi osmańskiemu w 

Stambule  oraz  sułtanowi  podpisanie  porozumienia,  które  przeszło  do  historii  jako 

traktat  pokojowy  z  Sèvres.  Jego  wejście  w  Ŝycie  oznaczałoby  dla  Turcji  powaŜne 

okrojenie jej terytoriów oraz faktyczną utratę niezaleŜności

434

. 

Jednak  w  sytuacji,  gdy  to  nacjonaliści  kontrolowali  większą  część  terytorium 

kraju, a alianci nie przejawiali determinacji do ich pokonania, wszystko zaleŜało od 

wyniku wojny z Ormianami i Grekami. 

Pobicie słabej Armenii okazało się dla nacjonalistów dość łatwym zadaniem. JuŜ 

2  grudnia  1920  roku  Ormianie  zostali  zmuszeni  do  podpisania  niekorzystnego 

porozumienia  pokojowego,  w  którym  zrzekali  się  na  rzecz  Turcji  znacznych 

obszarów

435

.  

Walka  z  Grecją  była  duŜo  bardziej  dramatyczna.  Wojska  greckie  stały  juŜ  o  50 

km  od  Ankary,  w  której  znajdowała  się  kwatera  główna  Kemala.  Wśród 

nacjonalistów  pojawiły  się  szemrania  przeciwko  głównemu  przywódcy,  który 

zmuszony  został  do  osobistego  przejęcia  dowodzenia  w  tej  trudnej  chwili.  W 

toczących  się  od  sierpnia  zaciętych  walkach  między  8  a  13  września  1921  roku 

nastąpił  przełom,  który  doprowadził  do  całkowitego  zwycięstwa  Turków.  Wiktoria 

ta,  po  której  Mustafie  Kemalowi  nadano  honorowy  tytuł  gazi,  na  długi  czas 

zamknęła  usta  jego  przeciwnikom.  Mógł  on  swobodnie  dokończyć  rozprawę  ze 

zdemoralizowanymi  wojskami  greckimi.  18  września  1922  roku  Mustafa  Kemal 

Pasza  ogłosił  wygnanie  ostatnich  wojsk  greckich  z  Anatolii,  a  Wielka  Brytania,  w 

sytuacji  gdy  ich  sojusznicy  zostali  pobici,  umyła  ręce  i  nie  zdecydowała  się  na 

podjęcie  walki.  Zwycięstwo  tureckie  przypieczętowano  24  lipca  1923  roku 

podpisaniem  traktatu  pokojowego  w  Lozannie,  który  zagwarantował  Turcji  pełną 

suwerenność.  W  traktacie  lozańskim  uwzględniono  teŜ  wszystkie  główne  postulaty 

nacjonalistów  odnośnie  granic  państwa  tureckiego,  z  jednym  tylko  wyjątkiem  – 

regionu Mosulu, który stał się częścią Iraku, będącego terytorium zaleŜnym Wielkiej 

Brytanii. Granice Turcji ustalone w Lozannie z minimalnymi zmianami obowiązują 

do dzisiaj

436

. 

Wielkie  zwycięstwo  wojskowe  i  polityczne  Mustafy  Kemala,  które  na  dodatek 

odniósł  w  prawdziwie  dramatycznej  dla  kraju  sytuacji,  miało  mu  przynieść  sławę, 

                                                 

434

 Ibidem, s. 263-264. 

435

 Ibidem, s. 264.  

436

 Ibidem, s. 265-268. 

- 104 - 

 

 

popularność i szacunek. Z jego nieugiętą postawą silnie kontrastowała słuŜalczość i 

kapitulanctwo sułtana-kalifa oraz jego otoczenia, którzy w krytycznej sytuacji woleli 

współpracować  z  Brytyjczykami,  niŜ  z  mającymi  realne  poparcie  społeczne 

nacjonalistami.  Jednak  to  zwycięstwo  Mustafy  Kemala  było  zaledwie  początkiem 

jego niezwykłej kariery oraz tylko jedną z zasług, jakie poczynił dla swojego kraju. 

Miał on przejść do historii jako największy z tureckich reformatorów i jako twórca 

nowoczesnej Turcji.  

Pewne  podstawy  konstytucyjne  nowego  państwa  sformułowano  juŜ  we 

wspomnianym  wyŜej  Pakcie  Narodowym  z  1920  roku  oraz  akcie  wydanym  23 

kwietnia  1920  roku  przez  nowoutworzone  Wielkie  Zgromadzenie  Narodowe.  Pakt 

mówił  m.  in.  o  konieczności  zniesienia  kapitulacji  oraz  wszelkich  przywilejów 

eksterytorialności  dla  obywateli  innych  państw,  a  takŜe  o  gotowości  nacjonalistów 

do  zapewnienia  praw  i  ochrony  mniejszościom  narodowym,  które  pozostałyby  na 

terytorium  państwa  tureckiego.  Uchwała  Wielkiego  Zgromadzenia  Narodowego 

ogłaszała  wygaśnięcie  uprawnień  rządu  stambulskiego  od  momentu  rozpoczęcia 

okupacji stolicy przez obce wojska (16 marca 1920 roku) oraz czyniła Zgromadzenie 

jedynym  reprezentantem  narodu  i  głównym  organem  ustawodawczym  państwa. 

Zgromadzenie  zawierało  porozumienia  m.  in.  z  Francją  i  Włochami  oraz 

negocjowało  rozejm  z  Grecją,  moŜna  więc  mówić  o  jego  dorozumianym  uznaniu 

międzynarodowym

437

.  

Kolejna istotna zmiana  w systemie politycznym miała miejsce 1 listopada 1922 

roku  –  Wielkie  Zgromadzenie  Narodowe  rozdzieliło  funkcje  kalifa  i  sułtana  oraz 

ogłosiło  zniesienie  tej  drugiej.  Kalif  miał  być  od  tego  momentu  wybierany  przez 

Zgromadzenie.  Ostatni  sułtan  osmański  Mehmed  VI  Vahideddin  opuścił  kraj  na 

brytyjskim statku, a dzień później t. j. 17 listopada 1922 roku wybrano nowego kalifa 

– Abdülmecida

438

. 

WaŜny  akt  podjęto  9  października  1923  roku  –  Zgromadzenie  zdecydowało 

przenieść stolicę państwa do Ankary

439

.  

Jeszcze w tym samym miesiącu ogłoszono, Ŝe państwo tureckie będzie republiką, 

na  której  czele  miał  stanąć  obierany  przez  Wielkie  Zgromadzenie  Narodowe 

prezydent. Akt ten moŜna uznać za symboliczny koniec Imperium Osmańskiego oraz 

                                                 

437

 E. M. Earle, op. cit., s. 80-84. 

438

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 245-249. 

439

 B. Lewis, op. cit., s. 311. 

- 105 - 

 

 

początek  Republiki  Tureckiej.  Dopełnieniem  przebudowy  systemu  politycznego 

państwa było obalenie kalifatu, co nastąpiło 3 marca 1924 roku

440

.  

Wraz  z  tą  ostatnią  decyzją  nakazano  wszystkim  członkom  rodu  Osmanów 

opuszczenie kraju

441

. 

Czyn  ten  w  Ŝadnym  razie  nie  był  aktem  czysto  symbolicznym.  Oznaczał  on 

likwidację ostatniego ogniwa, które łączyło Republikę Turecką z dawnym Imperium. 

Poza  tym  wpływy  kalifa,  który  tylko  formalnie  nie  posiadał  władzy  politycznej, 

mogły stanowić powaŜne zagroŜenie dla stabilności państwa oraz podjętych reform 

europeizacyjnych.  Zniesienie  kalifatu  stanowiło  teŜ  niezbędny  etap  na  drodze  do 

całkowitego  rozdzielenia  państwa  tureckiego  od  religii,  która  miała  stać  się 

wyłącznie sprawą sumienia jego obywateli.  

Wraz ze zniesieniem kalifatu zlikwidowano Ministerstwo do Spraw Szariatu oraz 

urząd  wielkiego  muftiego,  rozwiązano  sądy  religijne  i  poddano  cały  wymiar 

sprawiedliwości władzy odpowiedniego ministerstwa. Był to koniec obowiązywania 

szariatu  w  państwie.  Zsekularyzowano  równieŜ  oświatę  oraz  własność  fundacji 

religijnych.  Wszystkie  szkoły  w  kraju  objęto  nadzorem  ministerstwa  edukacji. 

Medresy  i  inne  szkoły  religijne  zamknięto.  Na  ich  miejsce  utworzono  państwowe 

szkoły  kształcące  imamów  i  kaznodziejów  oraz  powołano  wydział  teologiczny  na 

Uniwersytecie Stambulskim, acz nowe uczelnie religijne nie sprawdziły się i musiały 

zostać zlikwidowane. Meczet Mądrości BoŜej został przekształcony w muzeum

442

. 

Wcześniej (w roku 1920) wprowadzono zakaz posługiwania się religią w celach 

politycznych

443

. 

Nowa  konstytucja,  którą  uchwalono  20  kwietnia  1924  roku,  była  juŜ  ustawą 

zasadniczą praktycznie całkowicie laickiej republiki.  

Ostatecznego aktu rozdzielenia religii od państwa dokonano cztery lata później. 

Z  ustawy  zasadniczej  wykreślono  zapis  mówiący,  Ŝe  islam  jest  religią  państwową 

Republiki Tureckiej

444

.  

Tego  typu  reformy  rzecz  jasna  szokowały  przywiązane  do  tradycji 

społeczeństwo, ale wbrew pozorom nie nastąpił Ŝaden powszechny zryw w obronie 

tradycji i zagroŜonej religii. Chyba największe niezadowolenie z nowych porządków 

                                                 

440

 E. M. Earle, op. cit., s. 85. 

441

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 278. 

442

 E. M. Earle, op. cit., s. 85-86; 

B. Lewis, op. cit., s. 314-316, 481-484. 

443

 B. Lewis, op. cit., s. 479-480. 

444

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 326. 

- 106 - 

 

 

demonstrowali przywiązani do tradycyjnego stylu Ŝycia Kurdowie, którzy wzniecili 

szereg  buntów  przeciwko  zabiegom  Ankary.  Swój  powaŜny  udział  w  tych 

wystąpieniach  miały  równieŜ  niezadowolone  z  przebiegu  zdarzeń  bractwa 

derwiszów.  Reakcja  władz  była  bardzo  ostra  i  gwałtowna.  Z  rebelią  rozprawiła  się 

turecka  armia,  a  specjalnie  powołane  tzw.  „trybunały  niepodległości”  skazały 

przywódców  buntu  na  śmierć.  Bractwa  religijne  zostały  przez  władze  rozwiązane, 

zakazano  ich  zgromadzeń,  ceremonii  oraz  noszenia  charakterystycznych  dla 

derwiszów  strojów.  Zamknięto  klasztory  i  sanktuaria,  a  majątek  zakonów 

skonfiskowano

445

. 

Walka  o  laickie  państwo  była  główną  przyczyną,  dla  której  Mustafa  Kemal 

osobiście  wypowiedział  wojnę  fezowi  wprowadzonemu  za  czasów  Mahmuda  II. 

Historia tej charakterystycznej czerwonej czapki świetnie ilustruje, jak pod wpływem 

przyzwyczajenia  zmieniało  się  w  społeczeństwie  osmańskim  pojęcie  tego  co  jest 

grzeszne i gorszące, a co poboŜne i wskazane. Wystarczył wiek by fez z podejrzanej 

i  krytykowanej  innowacji,  stał  się  gorliwie  bronionym  przez  konserwatystów 

symbolem muzułmańskiej tradycji

446

.  

Mustafa Kemal Pasza uwaŜał, Ŝe jedynym sposobem na „ucywilizowanie” Turcji 

jest  jej  pełna  europeizacja.  Nakrycie  głowy,  które  podkreślało  odmienność  Turków 

od Europejczyków i stanowiło symbol własnej religijnej toŜsamości, było zatem nie 

do  przyjęcia.  Prezydent  osobiście  zaangaŜował  się  w  promowanie  całkowicie 

areligijnych  europejskich  kapeluszy  i  strojów,  a  tradycyjne  ubiory  muzułmańskie  z 

fezem na czele poddał miaŜdŜącej krytyce

447

. 

Nagany Mustafy Kemala doczekały się równieŜ tradycyjne muzułmańskie stroje 

kobiece, szczególnie czarczafy

448

. 

Za  własnym  przykładem  i  napominaniem  prezydenta  poszły  zmiany  prawne  – 

wprowadzono zakaz noszenia szat religijnych i insygniów przez osoby nie pełniące 

uznanych  funkcji  religijnych,  a  takŜe  nakazano  urzędnikom  noszenie  europejskiego 

stroju  wraz  z  kapeluszem.  Nieco  później  wprowadzono  ustawę,  która  czyniła 

noszenie fezu przestępstwem kryminalnym, za które groziła nawet kara śmierci

449

! 

                                                 

445

 B. Lewis, op. cit., s. 316-317, 476-478. 

446

 Ibidem, s. 133-134. 

447

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 295-297. 

448

 B. Lewis, op. cit., s. 323. 

449

 Ibidem, s. 319-320; 

D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 122. 

- 107 - 

 

 

Wytoczenie tak cięŜkich armat przeciw, jak mogłoby się wydawać błahej sprawie 

noszonych  przez  ludność  ubrań  i  czapek,  wynikało  ze  specyficznego  dla 

tradycyjnego islamu znaczenia, jakie przypisywano noszonym strojom, a szczególnie 

nakryciom głowy. Sam reformator w swoim sześciodniowym przemówieniu mówił o 

fezie tak: „trzeba było zlikwidować fez, który tkwił na głowach naszego narodu jako 

symbol  ignorancji,  zaniedbania,  fanatyzmu  i  nienawiści  do  postępu  i 

cywilizacji...”

450

. 

Warto  przytoczyć  równieŜ  fragment  deklaracji  Muzułmańskiego  Kierownictwa 

Religijnego  w  Królestwie  Egiptu  z  marca  1926  roku,  pod  którym  swoje  podpisy 

złoŜyli  równieŜ  rektor  uniwersytetu  al-Azhar  i  wielki  mufti  Egiptu:  „muzułmanin, 

który  stara  się  upodobnić  do  niemuzułmanina  przyjmując  jego  charakterystyczny 

sposób  ubierania  się,  przyjmie  tę  samą  drogę  równieŜ  w  swych  wierzeniach  i 

działaniach.  Dlatego  ten,  kto  nosi  kapelusz  z  powodu  skłonności  do  innej  religii,  a 

pogardy  dla  swojej  –  jest  niewiernym  zgodnie  z  jednomyślną  opinią  muzułmańską. 

Ten,  kto  nosi  kapelusz  po  to,  by  być  podobnym  do  niemuzułmanów,  jeŜeli  prócz 

tego  przyjmuje  pewne  praktyki  ich  religii,  jak  chodzenie  do  kościoła,  jest 

niewiernym; jeśli nawet nie robi tego ostatniego, jest mimo to grzesznikiem...”

451

. 

Poglądy  Mustafy  Kemala  i  jego  otoczenia  dalekie  były  od  woli  nawrócenia 

Turków na chrześcijaństwo i równie odległe od wzorców radzieckich. Nie zamierzał 

on  likwidować  religii  islamskiej  ani  propagować  ateizmu, lecz  dokonać  jej  pełnego 

rozdzielenia od nowoczesnego państwa

452

. 

Kolejnymi 

innowacjami 

wprowadzonymi 

przez 

prezydenta 

i 

jego 

współpracowników  była  zmiana  uŜywanego  dotychczas  kalendarza  (stanowił  on 

połączenie  początkowo  greckich,  a  następnie  gregoriańskich  miesięcy  oraz  lat 

liczonych  od  momentu  ucieczki  Mahometa  z  Mekki)  na  kalendarz  gregoriański,  a 

takŜe  zatwierdzenie  dwudziestoczterogodzinnej  doby,  jako  jedynej  dopuszczalnej 

metody mierzenia czasu w kraju

453

.  

Mustafa Kemal wprowadził równieŜ prawo, które zniosło zwyczaj posługiwania 

się  przez  ludność  imionami,  imionami  ojców  i  przydomkami.  Prowadziło  to  do 

sporego 

bałaganu 

i 

utrudniało 

funkcjonowanie 

nowoczesnego 

państwa. 

                                                 

450

 Ibidem, s. 319. 

451

 Ibidem, s. 321-322. 

452

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 258, 301. 

453

 B. Lewis, op. cit., s. 322. 

- 108 - 

 

 

Zdecydowano  wprowadzić  nazwiska,  na  podobieństwo  rozwiązania  znanego  w 

Europie. Samemu prezydentowi parlament nadał zaszczytne nazwisko „Atatürk”

454

. 

WaŜną  i  potrzebną  zmianą  była  równieŜ  reforma  języka  oraz  przyjęcie 

łacińskiego  alfabetu.  NaleŜy  podkreślić,  Ŝe  stosowany  dotychczas  alfabet  arabski, 

przy  całym  swoim  skomplikowaniu,  nie  najlepiej  oddawał  występujące  w  języku 

tureckim  głoski.  Wskaźnik  analfabetyzmu  przed  reformami  językowymi  Mustafy 

Kemala sięgał w Turcji 90% procent. W momencie jego śmierci nowy alfabet znało 

juŜ około 78% Turków. Problemem był równieŜ wciąŜ funkcjonujący „wykwintny” 

język  osmański,  który  dla  większości  społeczeństwa  pozostawał  niezrozumiały,  a 

przy  tym  była  to  mowa  dość  sztuczna.  Zwołany  przez  prezydenta  Kongres 

Językoznawczy 

podjął 

próbę 

rozbudowania 

tureckiego 

słownictwa 

oraz 

wyeliminowania  makaronizmów  perskich  i  arabskich.  Powstał  pierwszy  słownik 

osmańsko-turecki  oraz  utworzono  szereg  nowych  słów  i  określeń,  które 

przyporządkowano  do  pojęć  dotychczas  definiowanych  obcymi  zwrotami.  Próba  ta 

nie  zakończyła  się  pełnym  sukcesem  –  niektóre  określenia  nie  były  najszczęśliwiej 

dobrane, a spora ilość obcych słów okazała się trudna do wykorzenienia

455

. 

Wraz  z  alfabetem  przyjęto  równieŜ  zachodnie  cyfry,  zwane  jak  na  ironię 

arabskimi

456

. 

Przytoczone powyŜej liczby dobitnie jednak świadczą, Ŝe wysiłek ten nie został 

podjęty  daremnie.  Niewątpliwie  swój  wpływ  na  te  mimo  wszystko  imponujące 

wyniki  miały  osobowość  i  poglądy  samego  Kemala,  który  równieŜ  tu  mocno  się 

zaangaŜował.  Prezydent  był  prawdziwym  fanatykiem  edukacji,  jak  pisze Alexandre 

Jevakhoff  „Kemal  Ŝywił  wobec  kształcenia  prawdziwy  kult,  sięgający  jeszcze 

czasów  jego  dzieciństwa  (...)  Sam  Gazi  nieustannie  się  kształcił.  Połykał  ksiąŜki, 

przede  wszystkim  historyczne,  opatrując  je  dopiskami  robionymi  czerwonym  lub 

niebieskim  ołówkiem,  a  obiady  i  długie  godziny  poobiednie,  często  do  bladego 

ś

witu, zmieniał w prawdziwe konferencje-dyskusje. (...) Kemal szedł ścieŜką Jules’a 

Ferry’ego i wszystkich ludzi francuskiej Trzeciej Republiki. Tak jak oni wypracował 

doktrynę, wręcz religię edukacji...”

457

. 

                                                 

454

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 364-365. 

455

 Ibidem, s. 327-330, 353-357. 

456

 B. Lewis, op. cit., s. 329-330; 

D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 135. 

457

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 305-306. 

- 109 - 

 

 

WaŜną rolę dla realizacji wizji Mustafy Kemala  spełniały utworzone za rządów 

młodoturków  ogniska  tureckie  (później  zastąpione  przez  zaleŜne  od  Partii 

Republikańsko-Ludowej  tzw.  domy  ludowe),  które  zapełniały  lukę  między 

gigantycznymi potrzebami edukacyjnymi narodu, a moŜliwościami systemu oświaty. 

Prowadziły one działalność wydawniczą oraz organizowały rozmaite kursy, odczyty, 

dyskusje, konferencje czy seanse kinowe dla ludności, a takŜe zakładały nowe szkoły 

wiejskie i przychodnie

458

.  

Edukacja za czasów Mustafy Kemala miała równieŜ swoją rolę w popularyzacji 

ideologii nacjonalistycznej oraz kształtowaniu toŜsamości narodowej ludności. Sam 

przywódca  przejawiał  przy  tym  zainteresowanie  rozmaitymi  teoriami,  niekiedy 

pseudonaukowymi,  na  temat  pochodzenia  Turków  (np.  od  Sumerów,  Hetytów  i 

Etrusków)  oraz  ich  roli  w  historii.  Powołane  przez  prezydenta  Tureckie 

Towarzystwo  Historyczne  stworzyło  prawdziwy  kult  Turków,  którego  przejawy 

bywały i kuriozalne – np. jeden z uczestników drugiego Kongresu Językoznawczego 

dopatrywał  się  pokrewieństwa  języka  tureckiego  z  językiem  staroŜytnych  Majów. 

Tego typu działalność i  zainteresowania prezydenta doczekały się sporej  krytyki ze 

strony  obcokrajowców,  niektórzy  porównywali  je  z  praktykami  hitlerowskimi  czy 

„kulturkampf”

459

.  

Trzeba  jednak  podkreślić,  Ŝe  turecki  mąŜ  stanu  zdecydowanie  odcinał  się 

zarówno  od  bolszewizmu,  jak  i  faszyzmu,  a  Józefa  Stalina,  Adolfa  Hitlera  i  Benito 

Mussoliniego ani nie cenił, ani nie darzył szacunkiem. O włoskim Duce miał kiedyś 

pogardliwie  powiedzieć,  Ŝe  „byłby  dobrym  ministrem  robót  publicznych”  oraz  Ŝe 

„naród włoski powiesi Duce za nogi”

460

. 

Za  Atatürka  nastąpiło  pełne  zrównanie  w  prawach  kobiet  i  męŜczyzn.  SłuŜyło 

temu  uchwalenie  nowego  kodeksu  cywilnego  i  prawa  rodzinnego  całkowicie 

opartych  na  wzorach  europejskich.  Zniesiono  poligamię,  a  takŜe  wprowadzono 

całkowite  równouprawnienie  płci  w  kwestii  zawierania  małŜeństwa  i  rozwodu. 

Zawarcie  związku  małŜeńskiego  wymagało  obecności  urzędnika  państwowego. 

Kropkę  nad  „i”  postawiono  w  1934  roku,  kiedy  kobiety  w  pełni  zrównano  z 

                                                 

458

 Ibidem, s. 306-307, 348-349. 

459

 Ibidem, s. 351-357. 

460

 Ibidem, s. 334, 350. 

- 110 - 

 

 

męŜczyznami  w  prawach  politycznych.  W  tym  aspekcie  Turcja  wyprzedziła  liczne 

państwa europejskie, m. in. w wielu dziedzinach stawianą za wzór Francję

461

. 

Reforma  prawna  objęła  praktycznie  wszystkie  sfery  –  za  Mustafy  Kemala 

wprowadzono równieŜ m. in. nowy kodeks karny, handlowy, zobowiązań oraz prawo 

morskie

462

.  

Dobre  rezultaty  przynosiły  teŜ  programy  zmierzające  do  poprawy  opieki 

społecznej, higieny i zdrowia publicznego

463

. 

Zmieniono  podział  administracyjny  kraju  oraz  dokonano  usprawnień 

administracji prowincjonalnej i municypalnej m. in. wprowadzając organy wybierane 

przez  mieszkańców  (pierwsze  kroki  w  tym  kierunku  poczyniła  Jedność  i  Postęp  w 

Stambule). Nadano wsiom i miastom osobowość prawną

464

.  

W  czasach  Atatürka  odnotowano  spore  postępy  w  kwestiach  gospodarczych. 

Wprawdzie  nie  ustrzeŜono  się  błędów  i  problemów  –  moŜna  tu  wymienić  choćby 

krytykowany turecki etatyzm, niezadowalające osiągnięcia w modernizacji rolnictwa 

oraz powaŜne perturbacje związane z latami wielkiego kryzysu, to jednak wykonano 

pierwsze kroki dla realnej przebudowy tureckiej gospodarki.  

Dobrym  początkiem  w  procesie  naprawy  był  traktat  lozański,  który  ostatecznie 

znosił  przywileje  kapitulacyjne,  a  takŜe  umoŜliwił  renegocjowanie  udzielonych 

obcym  spółkom  koncesji  oraz  długu  zagranicznego  państwa.  Turcja  miała  teŜ 

ograniczyć wpływy Zarządu Długu Publicznego oraz stopniowo odzyskać wolność w 

polityce celnej

465

. 

Choć Mustafa Kemal nie miał wielkiej wiedzy ekonomicznej, to orientował się w 

niej na tyle, Ŝe zdawał sobie sprawę z konieczności dokonania  gruntownej reformy 

przestarzałej  gospodarki  tureckiej.  Swój  stosunek  do  problemów  gospodarczych, 

zaskakujący  u  dowódcy  wojskowego,  który  w  dodatku  odniósł  wielki  militarny 

sukces, wyraził kiedyś następująco: „Pług nie jest podobny do miecza. Im więcej się 

go uŜywa, tym jest lepszy. Ramię, które uŜywa miecza, szybko się męczy, natomiast 

ramię prowadzące pług przyzwyczaja się do niego i z czasem lepiej włada ziemią. Z 

tych dwóch rzeczy (miecza i pługa), ta druga zawsze zwycięŜy tę pierwszą”

466

.  

                                                 

461

 Ibidem, s. 301, 350; 

B. Lewis, op. cit., s. 323-325. 

462

 B. Lewis, op. cit., s. 326. 

463

 J. Reychman, op. cit., s. 84. 

464

 B. Lewis, op. cit., s. 457-458, 464-465. 

465

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 267. 

466

 Ibidem, s. 256. 

- 111 - 

 

 

Dlatego teŜ Kemal i jego zwolennicy podjęli wiele wysiłku dla rozbudowy kolei, 

kopalń, handlu, przemysłu i rolnictwa. Tworzyli banki (w tym równieŜ Turecki Bank 

Centralny)  oraz  inne  instytucje  i  udogodnienia  dla  rozwoju  narodowej  gospodarki. 

Turcja  otwarła  się  teŜ  na  kapitał  zagraniczny,  m.  in.  z  USA,  Szwajcarii  i  Niemiec, 

które zaczęły stwarzać konkurencję dla Francuzów i Anglików. Szczególnie istotne 

dla  państwa  było  usprawnienie  rolnictwa,  które  choć  zatrudniało  cztery  piąte 

Turków,  było  tak  zacofane,  Ŝe  nie  mogło  dostarczyć  tureckiej  populacji 

wystarczającej ilości zboŜa. W celu jego usprawnienia zniesiono dziesięciny (wciąŜ 

pobierane  w  naturze!),  a  wprowadzono  podatek  gruntowy.  Utworzono  odrębne 

Ministerstwo Rolnictwa i zreformowano istniejący Bank Rolny

467

.  

Stworzono  teŜ  szereg  instytucji  mających  wspomagać  unowocześnienie 

rolnictwa,  jak  nowe  szkoły  rolnicze,  Instytut  Meteorologiczny  czy  gospodarstwa 

wzorcowe.  Osadzano rolników na nowych  gruntach naleŜących do skarbu państwa. 

Zniesiono  teŜ  niektóre  monopole  państwowe  w  rolnictwie.  Zreformowano  prawo 

ziemskie znosząc ostatnie formalne pozostałości stosunków feudalnych

468

.  

Zaczęto  teŜ  rozbudowę  przemysłu.  Wprawdzie  etatystyczna  polityka  rządu,  dla 

której  inspiracje  czerpano  do  pewnego  stopnia  z  pomysłów  radzieckich,  wpłynęła 

hamująco na inicjatywę prywatną, ale powstała dzięki niej spora ilość nowych fabryk 

i  kopalń.  Niestety,  nie  zawsze  były  to  inwestycje  dobrze  przemyślane  i  efektywne 

ekonomicznie

469

.  

Jeśli chodzi o handel w Turcji, to powaŜnie on ucierpiał po traktacie lozańskim. 

Granice  państwa  opuściło  wtedy  wielu  chrześcijan,  którzy  tradycyjnie  się  nim 

trudnili. Turcy musieli się handlu w duŜej mierze dopiero uczyć, co wymagało czasu. 

Sytuacja  ta  miała  jednak  teŜ  swoje  dobre  strony  –  handel  przestał  być  w  Turcji 

niemal wyłączną domeną mniejszości narodowych i zagranicznych kupców

470

.  

W  ogólnym  rozrachunku  naleŜy  pozytywnie  ocenić  zapoczątkowane  w  czasach 

Mustafy  Kemala  reformy  ekonomiczne.  Były  to  w  duŜej  mierze  początki  reform  w 

tej dziedzinie, a w dodatku dokonywane w trudnej sytuacji polityczno-gospodarczej 

na  świecie.  Mimo  krytyki  doktryny  tureckiego  etatyzmu  przez  licznych 

ekonomistów, Bernard Lewis powołuje się na raport Światowego Banku Odbudowy i 

                                                 

467

 Ibidem, s. 281, 289-290, 333. 

468

 J. Reychman, op. cit., s. 85; 

B. Lewis, op. cit., s. 543-544. 

469

 B. Lewis, op. cit., s. 340-343, 547-548. 

470

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 289. 

- 112 - 

 

 

Rozwoju,  który  stwierdzał,  Ŝe  gospodarka  turecka  odnotowała  powaŜny  postęp, 

którego  osiągnięcie  wyłącznie  przez  prywatne  przedsiębiorstwa  byłoby  mało 

prawdopodobne.  Ten  sam  raport  uznał,  Ŝe  największym  zaniedbaniem  w  tych 

czasach było niedostateczne rozwinięcie tureckiego rolnictwa

471

. 

Kwintesencją  programu  Kemala  Atatürka  i  Partii  Republikańsko-Ludowej  stało 

się  „Sześć  strzał”,  głównych  haseł  i  filarów  ideologii  kemalistowskiej.  Były  to 

Republika,  Naród,  Etatyzm,  Populizm  (rozumiany  jako  konieczność  uwzględniania 

przez  rządy  interesu  ludności),  Laicyzm  i  Rewolucjonizm.  Idee  te  w  1937  roku 

zostały wpisane do tureckiej ustawy zasadniczej

472

. 

W  praktyce  system  polityczny  w  młodej  Republice  Tureckiej,  daleki  był  od 

demokracji.  Przez  długi  czas  krajem  rządziła  jedyna  legalna  partia  –  Partia 

Republikańsko-Ludowa,  a  decydujący  głos  naleŜał  w  niej  do  Kemala.  Z  częścią 

politycznej  opozycji  rozprawiono  się  brutalnie  i  krwawo.  Sam  prezydent  uwaŜał 

jednak, Ŝe istnienie konkurencji politycznej korzystnie wpływa na jakość uprawianej 

polityki.  Podjął  nawet  próby  powołania  swoistej  „reglamentowanej”  opozycji 

politycznej, ale te quasi-demokratyzujące zabiegi zakończyły się niepowodzeniem

473

.  

Pod  wieloma  względami  jednak  rządy  Kemala  Atatürka  stanowiły  etap 

przygotowawczy  dla  przyszłej  tureckiej  demokracji.  Prezydent  nie  był  typem 

despoty  podobnym  do  Abdülhamida  II  czy  kimś  zbliŜonym  do  przywódców 

faszystowskich  i  komunistycznych.  Państwo  tureckie  dopuszczało  się  represji, 

czasem drastycznych i ostrych,  ale rządy nie opierały się z zasady na tajnej policji, 

armii i terrorze. Prezydent realizował swoje wizje bez pytania o zdanie ludności czy 

nawet  elit,  ale  jednocześnie  starał  się  naród  do  reform  przekonywać.  Był  bodaj 

pierwszym  politykiem  w  Turcji,  który  na  taką  skalę  posługiwał  się  swoistym 

marketingiem  politycznym  –  osobiście  angaŜował  się  w  róŜne  przedsięwzięcia, 

jeździł  po  kraju,  rozmawiał  z  ludźmi  i  przekonywał  do  swoich  racji.  Do  siły 

odwoływał się w sytuacji gdy uznał, Ŝe środki te nie wystarczały

474

.  

Trudno zresztą wyobrazić sobie by gigantyczne zmiany, których dokonał dało się 

przeprowadzić  i  obronić  pytając  o  zdanie  ówczesne  tureckie  społeczeństwo,  które 

                                                 

471

 B. Lewis, op. cit., s. 342-343, 547-548. 

472

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 342-344; 

D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 141-142. 

473

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 293, 334-340, 347-348; 

B. Lewis, op. cit., s. 333-334; 
D. Kołodziejczyk, op. cit., s. 124-126, 140-141. 

474

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 254-255, 344-352. 

- 113 - 

 

 

przecieŜ nie miało pojęcia czym jest republika, laicyzm czy demokracja i wychowało 

się w zupełnie innym świecie niŜ Atatürk postanowił dla nich stworzyć.  

Ocena  reform  polityczno-społecznych  Mustafy  Kemala,  jeŜeli  weźmie  się  pod 

uwagę, w jakim stanie zastał państwo tureckie w momencie gdy wyruszył na swoją 

inspekcję do Samsunu w 1919 roku, oraz w jakim stanie je pozostawił gdy zmarł 10 

listopada  1938  roku,  będzie  jednoznacznie  pozytywna.  Z  rozbitej  i  okupowanej 

półkolonii zachodu udało mu się stworzyć państwo, które nie tylko prowadziło swoją 

własną  suwerenną  politykę,  ale  teŜ  cieszyło  się  respektem  i  ustaloną  pozycją  na 

arenie  międzynarodowej,  a  nawet  udzielało  Ŝyczliwych  rad  odnośnie  koniecznych 

reform  Chinom  (na  prośbę  rządu  chińskiego).  Nawet  w  świecie  muzułmańskim, 

gdzie  krytykowano  Atatürka  za  jego  laicyzm  i  nazbyt  europejskie  zwyczaje,  mimo 

wszystko zyskał on szacunek i podziw, jeszcze za swojego Ŝycia. Stał się teŜ wzorem 

do naśladowania i mistrzem m. in. dla króla Afganistanu Amanullaha i szacha Iranu 

Rezy  Pahlawiego.  MoŜna  bez  przesady  przy  tym  stwierdzić,  Ŝe  wzorem 

niedoścignionym

475

.  

Mimo  wszystkich  tych  pozytywów,  trzeba  teŜ  jednak  zauwaŜyć,  Ŝe  niektóre 

reformy  Kemala  Atatürka  były  wyjątkowo  dotkliwe  dla  obywateli  i  bardzo 

kosztowne  społecznie,  a  do  ich  realizacji  posługiwano  się  niejednokrotnie 

drakońskimi  środkami.  Nie  dające  się  oszacować  straty  poniosła  w  ich  wyniku 

równieŜ  turecka  kultura.  Szczególnie  wyraźnie  widać  to  na  przykładzie 

bezpardonowej,  a  czasami  brutalnej  i  krwawej  walki  o  laicki  charakter  państwa. 

Fakty  te  sprawiają,  Ŝe  ostateczna  ocena  rewolucji  kemalistowskiej  nie  moŜe  być 

jednoznacznie  pozytywna,  choć  niewątpliwie  Kemal  Atatürk  osiągnął  rzeczy 

wyjątkowe. 

NaleŜy  przy  tym  oddać  sprawiedliwość  jego  poprzednikom  –  wcześniejszym 

reformatorom, bez których wysiłków nie mógłby przeprowadzić swojego dzieła. Bez 

reform  i  inspiracji  Mahmuda  II,  epoki  tanzimatu,  ruchu  młodoosmanów  oraz 

komitetu  Jedności  i  Postępu  (którego  program  był  w  istocie  w  wielu  punktach 

zbieŜny  z  ideami  Mustafy  Kemala),  Turcy  najprawdopodobniej  nie  doczekaliby  się 

Atatürka. 

                                                 

475

 Ibidem, s. 320-322. 

- 114 - 

 

 

Rozdział 3 

 

Wolnomularstwo a osmańskie przemiany polityczno-społeczne 

 

 

3.1

 Wolnomularstwo w Imperium Osmańskim 

 

Wolnomularstwo  moŜna  opisać  jako  ponadnarodowy  ruch  etyczny  stawiający 

sobie  za  cel  doskonalenie  człowieka  oraz  wcielanie  w  Ŝycie  idei  braterstwa. 

Charakterystycznymi cechami ruchu są posługiwanie się rozbudowanymi systemami 

obrzędów, alegorii i symboli (ryt) oraz specyficzna struktura organizacyjna. Ruch nie 

stanowi  jednej  organizacji  i  jest  bardzo  niejednolity.  RozróŜnienie  zrzeszeń 

wolnomularskich od parawolnomularskich bywa trudne, podobnie jak stworzenie w 

pełni satysfakcjonującej definicji ruchu. Masoneria nie posiada określonego systemu 

filozoficznego  i  religijnego,  ani  nie  utoŜsamia  się  z  Ŝadną  konkretną  myślą 

polityczną.  Ma  ona  jednak  swoje  fundamenty  światopoglądowe  i  zasady.  Te 

pierwsze moŜna wyrazić w formie idei jak: wolność, równość, braterstwo, tolerancja 

ś

wiatopoglądowa i religijna, humanizm czy progresywizm

476

.  

Jeśli chodzi o zasady wolnomularskie, to ich podstawą stała się spisana w 1723 

roku  konstytucja  Andersona.  Zaakceptowanie  przez  organizację  zawartych  w  niej 

reguł  oraz  uznanie  organizacji  przez  Wielką  LoŜę  Anglii,  stanowiło  niezbędny 

warunek  do  włączenia  się  w  struktury  regularnej  masonerii.  W  konstytucji 

wolnomularskiej  Andersona  znalazły  się  m.  in.  zapisy  o  tym,  by  na  braci 

przyjmować  wyłącznie  osoby  wierzące  (wyznające  dowolną  religię)  i  godne  – 

wykluczono np. niewolników, jednostki niehonorowe i niemoralne, a takŜe kobiety. 

Anderson  wpisał  do  konstytucji  równieŜ  wymóg  przestrzegania  praw  i  zachowania 

                                                 

476

 T. Cegielski, Sekrety masonów. Pierwszy stopień wtajemniczenia, Warszawa 1992, s. 11; 

L. Hass, Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX wieku, Wrocław 1982, s. 
12-14; 
J. Pasterz, Zrozumieć masonerię [online], Dostęp: 18.6.2007, Dostępne w Internecie: 
http://www.wlnp.pl/zrozumiec.htm; 
Przewodnik 

[online], Dostęp: 18.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=6&id=13&Itemi
d=30; 
K. Racewicz, Esprit maçonnique [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w Internecie: 
http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=30; 
G. Di Bernardo, Definicja masonerii, [w:] „Ars regia”, nr 2 [online], Dostęp: 18.6.2007, Dostępne w 
Internecie: http://arsregia.pl/?m=artykul&id_artykulu=79&page=0. 

- 115 - 

 

 

lojalności wobec państwa oraz kategoryczny zakaz toczenia w warsztatach dyskusji 

na  tematy  polityczne  i  religijne.  Z  czasem  doszło  jednak  do  „schizm”  –  powstały 

nowe konstytucje i nowe wielkie loŜe

477

.  

Warsztaty  wolnomularskie  nie  są  przy  tym  organizacjami  tajnymi,  lecz  ich 

inicjacyjny i elitarny charakter oraz utajenie rytuału i kwestii organizacyjnych czyni 

je  czasem  trudnymi  do  odróŜnienia  od  zrzeszeń  sekretnych.  Zdarzały  się  przy  tym 

sytuacje,  Ŝe  działalność  wolnomularska  czy  teŜ  parawolnomularska  nabierała 

wyraźnego  charakteru  politycznego,  a  nawet  rewolucyjnego  jak  w  przypadku 

włoskich karbonariuszy czy lóŜ zakładanych we Francji przez angielskich jakobitów. 

ZaangaŜowanie masonów w politykę moŜe równieŜ przybierać formy takie jak ma to 

miejsce  w  przypadku  Grande  Orient  de  France  (Wielki Wschód  Francji),  który  stał 

się we Francji nieformalną instytucją władzy i trwałym elementem tamtejszej kultury 

politycznej.  Z  punktu  widzenia  masońskiej  „ortodoksji”,  jak  np.  wolnomularstwa 

angielskiego,  tego  typu  działalność  jest  sprzeczna  z  podstawowymi  zasadami 

masonerii  regularnej,  która  powinna  zachować  całkowitą  apolityczność.  Nie  mniej 

faktem  jest,  Ŝe  część  obediencji  w  praktyce  zaakceptowała  tego  typu  aktywność 

zakonu. Szczególnie silnie upolityczniona stała się np. masoneria włoska, która miała 

odegrać  swoją  rolę  m.  in.  w  zjednoczeniu  Włoch.  Wolnomularstwo  bywało  teŜ 

wykorzystywane  przez  rządy  jako  instrument  politycznej  perswazji  czy  teŜ  nacisku 

w  polityce  zagranicznej.  Tego  typu  niejasności  i  półoficjalna  aktywność  części 

masonerii,  a  takŜe  tajemniczość  bractwa,  miały  spowodować  niemałą  wobec  niego 

podejrzliwość  czy  wręcz  wrogość  niektórych  środowisk,  a  takŜe  stała  się  poŜywką 

dla  wszelkiego  rodzaju  spiskowych  teorii  historii  oraz  sprzyjała  narastaniu  wokół 

ruchu masońskiego czarnych legend.  Z jednej strony, nie zawsze oskarŜenia wobec 

masonów  czy  pseudomasonów  były  całkowicie  bezpodstawne,  czego  jaskrawym 

przykładem  jest  skandal  związany  z  loŜą  „Propaganda  due”  we  Włoszech,  która 

uwikłała  się  w  działalność  nielegalną  i  mafijną.  Z  drugiej  strony,  teorie  mówiące  o 

masonerii  jako  ponadnarodowym  sprzysięŜeniu  sterowanym  przez  wojujących 

ateistów,  Ŝydów  lub  czcicieli  diabła  w  celu  zapanowania  nad  światem,  zniszczenia 

religii  itp.  są  całkowicie  absurdalne,  choć  w  niektórych  kręgach  cieszą  się 

                                                 

477

 Konstytucja Andersona [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=271&Itemid=30; 
J. R. Kubicki, "Szkoci" przeciwko "francuzom"? [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w Internecie: 
http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=199&Itemid=30; 
T. Cegielski, op. cit., s. 34-48. 

- 116 - 

 

 

niesłabnącą  popularnością.  Podstawowym  błędem  jest  niedostrzeganie  jak  bardzo 

ruch  wolnomularski  jest  róŜnorodny  oraz  przekonanie  o  jego  monolityczności  i 

pełnym  scentralizowaniu,  co  ma  umoŜliwiać  niewidzialnemu  kierownictwu 

realizowanie swoich ciemnych i niecnych celów

478

.  

Wolnomularstwo  doczekało  się  krytyki  równieŜ  w  świecie  islamskim,  a 

szczególnie ze strony konserwatywnych uczonych muzułmańskich, którzy stworzyli 

w  tej  kwestii  zadziwiający  „sojusz”  z  papiestwem.  W  10  lat  po  tym,  jak  spadła  na 

masonerię  ekskomunika  Klemensa  XII  (mowa  tu  o  konstytucji  apostolskiej  „In 

Eminenti” z 1738 roku), sułtan Mahmud I, pod naciskiem przejętych papieską bullą 

chrześcijan oraz podejrzliwych ulemów, zdecydował się ją zdelegalizować

479

.  

Powstanie pierwszych lóŜ masońskich w Imperium Osmańskim miało miejsce w 

latach dwudziestych i trzydziestych XVIII wieku. Celil Layiktez wspomina w swoim 

artykule o loŜy załoŜonej około 1721 roku w Stambule przez europejskich handlarzy, 

głównie genueńczyków. Nie zachowała się jej nazwa

480

.  

Kolejne  loŜe,  o  których  wiadomo,  powstawały  pod  koniec  lat  trzydziestych  w 

Stambule,  Smyrnie  oraz  Aleppo,  zakładane  przez  Europejczyków  przybywających 

do  Imperium  wraz  z  rozwojem  handlu  angielskiego  i  holenderskiego.  NaleŜały  one 

do obediencji róŜnych krajów Europy

481

.  

Pierwszymi  muzułmańskimi  wolnomularzami  w  Imperium  Osmańskim  byli 

francuski  oficer  de  Bonneval  (po  przejściu  na  islam  HumbaradŜi  Ahmed  Pasza), 

który reorganizował sułtańską armię, Yusuf Çelebi – kupiec, Said Çelebi – poseł do 

Francji i późniejszy wielki wezyr, oraz Ibrahim Müteferrika – Ŝydowski poturczeniec 

pochodzący  z  Węgier.  Dwaj  ostatni  z  wymienionych  wolnomularzy  zasłuŜyli  się 

Imperium  Osmańskiemu  otwierając  pierwszą  w  tym  kraju  drukarnię  z  arabskimi 

czcionkami

482

. 

                                                 

478

 T. Cegielski, op. cit., s. 46-47; 

Idem, Masoneria a państwo (I), [w:] „Ars regia”, nr 2 [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w 
Internecie: http://www.arsregia.pl/?m=artykul&id_artykulu=81; 
L. Hass, op. cit., s. 8-14; 
LoŜa P2, Opus Dei i Watykan

 [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=207&Itemid=28. 

479

 C. Layiktez, Freemasonry in the Islamic World [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w 

Internecie: http://www.freemasons-freemasonry.com/layiktez1.html; 
Wolnomularstwo w świetle encyklopedyj

, Warszawa 1934, s. 167. 

480

 C. Layiktez, The Hystory of Freemasonry in Turkey [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w 

Internecie: http://www.freemasons-freemasonry.com/layiktez.html. 

481

 L. Hass, op. cit., s. 56; 

Wolnomularstwo w świetle

..., s. 85. 

482

 C. Layiktez, The Hystory...; 

- 117 - 

 

 

Warto  wspomnieć  o  załoŜonej  w  1784  roku  w  Stambule  loŜy  Wielkiego 

Wschodu Polski „Zorze Carogrodzkie”, o której  wspominają  Ludwik Hass i biskup 

Józef Sebastian Pelczar. NaleŜeli do niej m. in. pracownicy polskiego dragomanatu i 

polskiej „Szkoły Orientalnej”. LoŜa ta działała jednak dość krótko

483

.  

Ruch  masoński  w  Imperium  znacznie  podupadł  po  tym,  jak  został 

zdelegalizowany przez Mahmuda I. Wolnomularstwo odŜyło jednak za czasu rządów 

sułtana-reformatora Selima III (1789-1807), który był jego zwolennikiem. Liberalny 

władca  pozwalał  na  swobodne  funkcjonowanie  lóŜ  naleŜących  do  róŜnych 

obediencji.  JednakŜe  juŜ  w  roku  1826  ponownie  zostały  one  zdelegalizowane. 

Mahmud  II  zniósł  buntowniczy  korpus  janczarów  oraz  powiązany  z  nim  tarikat 

bektaszytów.  Represje  spadły  teŜ  na  zakon  wolnomularzy,  co  jak  sugeruje  Celil 

Layiktez,  było  spowodowane  podobieństwem  obu  bractw  czy  wręcz  do  pewnego 

stopnia, utoŜsamianiem ich ze sobą przez otoczenie sułtana

484

. 

Podobieństwo  zrodzonego  w  Europie  wolnomularstwa  i  niektórych  tarikatów 

muzułmańskich  wydaje  się  zdumiewające,  jest  jednak  faktem.  MoŜna  mówić  o 

pewnych  analogiach  w  pełnionych  przez  oba  rodzaje  stowarzyszeń  funkcjach 

społecznych  (zob.  s.  38-40).  Zarówno  w  wolnomularstwie  i  w  zakonach  sufich 

istnieje  pewna  wiedza  tajemna,  która  przekazywana  jest  tylko  wybranym  przez 

stojących  na  jej  straŜy  mistrzów.  RóŜnica  tkwi  w  religijnym  charakterze  bractw 

derwiszów, co nie jest zasadniczą cechą wolnomularstwa. Warto tu przypomnieć, Ŝe 

tradycyjne  społeczeństwo  muzułmańskie  nie  znało  innej  niŜ  religijna  formy 

organizacji. Oba rodzaje zakonów otacza przy tym aura tajemniczości i sekretu

485

.  

Radosław  Sikorski  (były  szef  polskiego  MON)  stwierdził  w  swojej  ksiąŜce,  Ŝe: 

„Bractwa  sufich  mogą  przybierać  rozmaite  formy  od  klasztornych  społeczności  po 

odpowiednik  rotarian.  Podobnie  jak  w  masonerii,  stowarzyszenia  mogą  słuŜyć 

niewinnej rozrywce (...) bądź stać się narzędziami politycznej intrygi”

486

. 

                                                                                                                                          

S. Chazbijewicz, Masoneria w islamie, [w:] „Dziś. Przegląd społeczny”, nr 10/2002, s. 106-107. 

483

 L. Hass, op. cit., s. 173; 

J. S. Pelczar, Masonerya. Jej istota, zasady, dąŜności, początki, rozwój, organizacya, ceremoniał i 
działanie

, Kraków 1914, s. 364. 

484

 C. Layiktez, The Hystory...; 

S. Chazbijewicz, Masoneria w islamie, s. 107. 

485

 H. Wierniewski, Muzułmańskie zakony mistyczne i wolnomularstwo [online], Dostęp: 18.6.2007, 

Dostępne w Internecie: 
http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=291&Itemid=51. 

486

 R. Sikorski podczas gdy był reportem BBC w Afganistanie, miał okazję wziąć udział w ceremonii 

sufich naleŜących prawdopodobnie do bractwa nakszbendije. R. Sikorski, Prochy świętych. 
Afganistan - czas wojny

, Warszawa 2007, s. 286.  

- 118 - 

 

 

Henryk  Wierniewski  zwraca  uwagę  na  dalsze  aspekty,  w  których 

wolnomularstwo i muzułmańskie bractwa mistyczne są do siebie podobne. Pierwszy 

to  wymiar  strukturalny  –  moŜna  bowiem  mówić  o  niemałych  podobieństwach  w 

rytuale,  ceremoniale  i  organizacji  bractw  obu  typów  (zwrócił  na  to  uwagę  równieŜ 

Stanisław  Guliński).  Drugi  aspekt  to  otwarcie  społeczno-religijne,  które  świetnie 

widać na przykładzie bractw bektaszije i mewlewije

487

.  

Wreszcie pewnych analogii moŜna dopatrywać się w genezie obu typów zrzeszeń 

–  wolnomularstwo  bierze  swe  początki  od  średniowiecznych  cechów  muratorskich 

(mających  własne obrzędy o charakterze religijnym), zaś jak pisze Halil Inalcik „w 

społeczeństwie  bliskowschodnim  zrzeszenia  zespolone  wspólnotą  interesów  od 

staroŜytności  organizowały  się  wedle  określonego  wzorca,  wobec  czego  ten  sam 

model  moŜna  spotkać  w  organizacji  pałacu,  armii,  medres,  zakonów  religijnych  i 

cechów”

488

.  

Inalcik  wspomina  teŜ  o  przemoŜnych  wpływach  zakonów  sufich  i  bractw 

futuwwa  na  muzułmańskie  korporacje  cechowe  oraz  o  prawdopodobnej  wspólnej 

genezie cechów muzułmańskich i europejskich

489

. 

Być  moŜe  pewne  widoczne  podobieństwa  w  rytuale  i  zwyczajach  bractw 

derwiszów  (szczególnie  bektaszije)  i  wolnomularstwa  związane  są  właśnie  z 

wpływem organizacji cechowych. 

Biorąc  pod  uwagę  te  wszystkie  czynniki,  nie  dziwi  wzajemne  zainteresowanie 

sufich i wolnomularzy. MoŜna przypuszczać, Ŝe ta obopólna ciekawość i wzajemne 

podobieństwa  między  muzułmańskimi  tarikatami  a  masonerią  wpłynęły  na  niemałą 

popularność  wolnomularstwa  w  Imperium  Osmańskim,  a  takŜe  na  zbliŜenie,  jakie 

nastąpiło  między  członkami  miejskiej  odmiany  bektaszije  i  masonami,  co  miało 

miejsce po roku 1826

490

.  

W epoce tanzimatu nastąpiło ponowne oŜywienie działalności wolnomularskiej. 

Sprzyjał temu zarówno liberalizm i łagodne usposobienie sułtana Abdülmecida, jak 

teŜ  fakt,  Ŝe  wielki  wezyr  Mustafa  Reşid  Pasza  –  ojciec  reform  epoki  tanzimatu, 

najprawdopodobniej  sam  był  masonem,  a  przynajmniej  utrzymywał  przyjacielskie 

                                                 

487

 H. Wierniewski, Muzułmańskie zakony mistyczne...;  

S. Guliński, op. cit., s. 98. 

488

 T. Cegielski, Sekrety masonów..., s. 11-14; 

H. Inalcik, op. cit., s. 165. 

489

 Ibidem, s. 164-165. 

490

 H. Wierniewski, Muzułmańskie zakony mistyczne... 

S. Guliński, op. cit., s. 96-98. 

- 119 - 

 

 

stosunki  z  naleŜącym  do  bractwa  angielskim  dyplomatą  lordem  Stratfordem 

Canningiem

491

.  

Prawdziwie  dynamiczny  rozwój  wolnomularstwa  rozpoczął  się  podczas  wojny 

krymskiej  (1853-1856),  kiedy  zawiązała  się  współpraca  wojskowa  Imperium 

Osmańskiego z Anglią, Francją i Sardynią. Powstały wtedy liczne loŜe powiązane z 

róŜnymi obediencjami, w tym Wielka LoŜa Turcji (powstała w 1857 roku) załoŜona 

przez  Wielki  Wschód  Francji.  Nie  przetrwała  ona  jednak  długo  –  upadła  wraz  z 

wyjazdem  zaangaŜowanych  w  przedsięwzięcie  Europejczyków.  Mimo  to,  o  ile  w 

roku 1856 w Stambule działała tylko jedna loŜa, to w 1869 roku było ich juŜ 12

492

.  

WaŜną  rolę  w  historii  wolnomularstwa  w  Imperium  Osmańskim  odegrał 

dygnitarz  Wielkiego  Wschodu  Francji  Louis  Amiable,  który  w  1865  został 

czcigodnym  loŜy  „l’Union  d’Orient”.  Dokonał  on  jako  pierwszy  tłumaczenia 

konstytucji i rytuałów masońskich na język turecki, a sama loŜa otworzyła się dzięki 

temu  na  miejscowych  muzułmanów.  Przedsięwzięcie  zakończyło  się  znacznym 

sukcesem  –  o  ile  w  1865  roku  do  loŜy  naleŜało  tylko  3  wyznawców  islamu,  to  w 

roku 1868 na 127 członków loŜy muzułmanami było juŜ 41. W roku 1869 proporcje 

te  wyglądały  następująco:  53  muzułmanów  na  143  masonów  z  „l’Union  d’Orient”. 

Otwarcia  na  Turków  dokonała  równieŜ  za  sprawą  Cleanthe  Scalieriego  francuska 

loŜa  „I  Proodos”.  Innym  znanym  warsztatem  francuskim  w  Imperium  Osmańskim 

był „l’Etoile du Bosphore”

493

.  

LoŜe  te  zrzeszały  sporo  waŜnych  osób.  Do  „l’Union  d’Orient”  naleŜeli  m.  in. 

ksiąŜę Mustafa Fâzil Pasza i Ibrahim Ethem Pasza, a do „I Proodos” Namık Kemal, 

Midhat Pasza, Mehmed Râgip, Ali Şefkati oraz trzej synowie sułtana Abdülmecida, 

w tym przyszły sułtan Murad V

494

. 

W roku 1864 Włosi załoŜyli w Salonikach loŜę „Macedonia” – zaląŜek warsztatu 

„Macedonia Risorta”, który miał odegrać waŜną rolę w rewolucji młodotureckiej. Z 

                                                 

491

 S. Guliński, op. cit., s. 96, 

C. Layiktez, The Hystory... . 

492

 J. S. Pelczar, op. cit., s. 362; 

C. Layiktez, The Hystory...; 
S. Chazbijewicz, Masoneria w islamie, s. 107; 
T. Zarcone, Mystiques, philosophes et francs-maçons en islam, ParyŜ 1993, s. 199-200. 

493

 T. Zarcone, op. cit., s. 203-204. 

494

 Ibidem, s. 98-99, 204-209; 

C. Layiktez, The Hystory... . 

- 120 - 

 

 

lóŜ włoskich warto równieŜ wspomnieć o stambulskiej „Italii”, w której budynkach 

działała pierwsza w Imperium Osmańskim całkowicie laicka szkoła

495

. 

W tych latach powstała teŜ Osmańska Wysoka Rada, na której czele stanął ksiąŜę 

Abdülhalim Pasza, jeden z synów Muhammada Alego

496

.  

Rządy despotycznego Abdülhamida II ograniczyły działalność lóŜ, a szczególnie 

tych związanych z Wielkim Wschodem Francji, które były szczególnie podejrzane ze 

względu  na  ich  związki  ze  zrzuconym  z  tronu  Muradem  V  (jak  twierdzi  Thierry 

Zarcone  prawdziwą  przyczyną  detronizacji  Murada  V  był  spisek,  nie  zaś  jego 

choroba umysłowa).  Nie zamarła ona jednak  całkowicie – działały m. in. warsztaty 

włoskie i angielskie. Te ostatnie zrzeszały jednakŜe tylko nielicznych muzułmanów, 

jako Ŝe niewielu poddanych sułtana posługiwało się dobrze językiem angielskim. Do 

lóŜ tych naleŜała natomiast pewna liczba osmańskich Ŝydów i Ormian

497

. 

Prawdopodobnie  Abdülhamid  II  nie  rozprawił  się  ostatecznie  z  masonerią 

dlatego,  Ŝe  nie  chciał  zraŜać  do  siebie  wolnomularzy,  których  przecieŜ  duŜo  było 

wśród europejskich dyplomatów, członków rad ministrów, a takŜe monarchów. Nie 

brakowało  ich  równieŜ  wśród  jego  własnej  rodziny  i  otoczenia.  Sułtan  nosił  się 

najprawdopodobniej  z  zamiarem  powołania  własnej  wielkiej  loŜy,  na  której  czele 

miałby osobiście stanąć. Plan ten nie doczekał się nigdy realizacji

498

. 

Rewolucja  młodoturecka,  która  narzuciła  autokratycznemu  Abdülhamidowi  II 

konstytucję,  a  potem  zrzuciła  go  z  tronu,  przyniosła  na  kilka  lat  odwilŜ.  Wolność 

społeczna i częściowo polityczna, która zapanowała w tym okresie, a takŜe rola jaką 

odegrało  wolnomularstwo  w  zorganizowaniu  antysułtańskiej  opozycji  i  przewrocie, 

sprzyjały  prawdziwemu  wysypowi  nowych  lóŜ  naleŜących  do  obediencji  z  całego 

ś

wiata  oraz  napływowi  do  zakonu  licznych  kandydatów.  W  marcu  1909  roku 

przywrócona  została  Osmańska  Wysoka  Rada,  która  konsekrowała  cztery  loŜe 

tureckie.  W  sierpniu  loŜe  te  wraz  z  trzema  warsztatami  włoskimi,  dwoma 

francuskimi,  jednym  hiszpańskim  i  dwoma  egipskimi  powołały  do  Ŝycia  nową 

obiediencję – Osmański Wielki Wschód, na którego czele stanął Talât. Kontrolę nad 

radą  sprawowali  przede  wszystkim  masoni  z  Salonik.  Dość  szybko  obediencja 

turecka  wysunęła  się  na  czoło  ruchu  w  Imperium  Osmańskim.  Wpływy  masonerii 

                                                 

495

 T. Zarcone, op. cit., s. 229, 212. 

496

 J. S. Pelczar, op. cit., s. 362; 

C. Layiktez, The Hystory...; 
S. Chazbijewicz, Masoneria w islamie, s. 107. 

497

 T. Zarcone, op. cit., s. 228, 223-226. 

498

 C. Layiktez, The Hystory... . 

- 121 - 

 

 

zagranicznych  zaczęły  od  tego  momentu  maleć,  aŜ  całkiem  utraciły  znaczenie. 

Większość  zagranicznych  warsztatów  została  wchłonięta  przez  nowoutworzoną 

obediencję turecką

499

.  

Zdaniem  biskupa  Józefa  Sebastiana  Pelczara  w  roku  1909  Osmański  Wielki 

Wschód „miał (...) pod sobą 45 lóŜ i dwie kapituły”

500

. 

W trakcie I wojny światowej i po jej zakończeniu, działalność masonerii w Turcji 

wyraźnie  podupadła

501

,  szczególnie  w  porównaniu  do  sytuacji  bezpośrednio  po 

rewolucji  z  roku  1908,  kiedy  moŜna  było  mówić  w  Imperium  o  wolnomularskim 

„boomie”.  

Osmański Wielki Wschód dał uznanie łącznie 66 loŜom w kraju i za granicą – w 

Egipcie,  Syrii,  Iraku,  Grecji,  Libanie  i  Palestynie.  JednakŜe  Partia  Republikańsko-

Ludowa,  skupiała  coraz  więcej  władzy  w  swoich  rękach,  zdecydowała  się  równieŜ 

skończyć  z  działalnością  niezaleŜnych  stowarzyszeń  masońskich.  W  związku  z 

naciskami  ze  strony  rządu  oraz  pod  wpływem  ogłoszonych  w  mediach  zapowiedzi, 

Ŝ

e  wolnomularstwa  zostanie  zdelegalizowane,  turecki  Wielki  Wschód  i  większość 

lóŜ zdecydowały się na uśpienie w 1935 roku

502

. 

Kemal  Atatürk  miał  podobno  wtedy  stwierdzić,  Ŝe  „jeŜeli  masoneria  jest 

narodowa, populistyczna i republikańska, nie ma potrzeby aby istniała”

503

. 

Warto  przy  tym  dodać,  Ŝe  pierwszy  prezydent  Republiki  Tureckiej  sam 

najprawdopodobniej  został  inicjowany  –  miał  on  przez  pewien  czas  naleŜeć  do 

salonickiej loŜy „Macedonia Risorta”

504

.  

 

 

 

 

 

 

 

                                                 

499

 T. Zarcone, op. cit., s. 249-251; 

C. Layiktez, The Hystory... . 

500

 J. S. Pelczar, op. cit., s. 365. 

501

 S. Guliński, op. cit., s. 98. 

502

 C. Layiktez, The Hystory...; 

L. Hass, Zasady w godzinie próby. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1929-1941, 
Warszawa 1987, s. 121. 

503

 A. Jevakhoff, op. cit., s. 350. 

504

 L. Hass, Zasady w godzinie..., s. 121. 

- 122 - 

 

 

3.2

 Wolnomularstwo a osmańskie przemiany polityczno-społeczne 

 

Wolnomularstwo  niewątpliwie  odegrało  waŜną  rolę  w  przemianach  polityczno-

społecznych  zachodzących  w  Imperium  Osmańskim.  MoŜna  mówić  o  dwóch 

głównych aspektach, w jakich wywierało ono na nie swój wpływ.  

Po  pierwsze,  wolnomularstwo  pełniło  rolę  forum  na  którym  muzułmanie  mogli 

toczyć  rozmowy  i  dyskusje  z  „Frankami”,  a  przy  tym  lepiej  poznać  ich,  jak  teŜ 

europejskie  idee  i  zwyczaje  czy  usłyszeć  o  sposobach  w  jakie  róŜne  sfery 

rzeczywistości zostały przez Europejczyków zorganizowane

505

.  

Po drugie, część wolnomularstwa w Imperium Osmańskim aktywnie włączyła się 

w  działalność  o  charakterze  politycznym  i  działalność  ta  nie  była  nieskuteczna. 

Organizacje  masońskie  i  paramasońskie  miały  teŜ  dostarczyć  opozycji  osmańskiej 

wzorców  organizacyjnych,  które  stosowała  dla  zakładania  własnych  komórek 

spiskowych.  

W jednym i drugim przypadku nie moŜna demonizować czy teŜ przeceniać roli 

wolnomularstwa,  które  było  czynnikiem  waŜnym,  ale  nie  jedynym  i  nie 

decydującym.  Poza  tym  oba  te  aspekty  nie  są  od  siebie  całkowicie  rozłączne  –  od 

interesującej rozmowy dygnitarza państwowego w loŜy moŜe być całkiem blisko do 

konkretnych  działań  o  charakterze  politycznym,  a  sam  akt  toczenia  równorzędnej 

rozmowy  i  fraternizacji  muzułmanina  z „Frankiem”,  na  gruncie  osmańskim  miał  w 

sobie coś z polityki.  

Do  połowy  wieku  XIX  w  Imperium  Osmańskim  moŜna  mówić  głównie  o 

wolnomularstwie europejskich kupców, handlarzy i dyplomatów. Nie zrzeszało ono 

wielu muzułmanów, w zasadzie były to pojedyncze przypadki

506

.  

Nie  mniej,  w  tych  pierwszych  zakładanych  w  Imperium  loŜach,  jak  teŜ  w 

warsztatach  znajdujących  się  poza  granicami  Imperium,  nieliczni  spośród 

postępowych  dostojników  osmańskich  zetknęli  się  po  raz  pierwszy  z  owym 

„zachodnim tarikatem”

507

.  

Nie  ulega  wątpliwości,  Ŝe  dla  osmańskich  muzułmanów,  sama  idea  równości  i 

braterstwa ludzi róŜnych wyznań musiała być  czymś nowym, podobnie jak kwestia 

wolności,  którą  w  państwie  ottomańskim  przez  wieki  rozumiano  jako 

                                                 

505

 Idem, Wolnomularstwo w Europie..., s. 219. 

506

 T. Zarcone, op. cit., s. 189, 235-236. 

507

 L. Hass, Wolnomularstwo w Europie..., s. 219. 

- 123 - 

 

 

przeciwieństwo bycia niewolnikiem. Ponadto, sam pomysł, by nie poruszać tematów 

religijnych podczas spotkań loŜowych, dla wyznawców islamu – religii przenikającej 

całą rzeczywistość, oznaczał pewną rewolucję w myśleniu. MoŜna więc powiedzieć, 

Ŝ

e  nawet  wpływ  tej  wczesnej  masonerii,  mimo  Ŝe  objął  stosunkowo  nieduŜą  liczbę 

obywateli Imperium, był jednak znaczący.  

Jak  pisze  Ludwik  Hass,  w  tych  wczesnych  loŜach  moŜliwa  stała  się  równieŜ 

dyskusja  i  poszukiwanie  porozumienia  między  poddanymi  Osmanów  wyznającymi 

róŜne  religie.  Zachęcało  to  chrześcijan  ottomańskich  do  zakładania  własnych 

warsztatów – liczyli na to, Ŝe poprzez dyskusję z muzułmanami uda się im poprawić 

swoją  sytuację.  Przykładem  takiego  warsztatu  moŜe  być  utworzona  w  1793  roku 

belgradzka loŜa „Ali-Koč”, na której czele stał gubernator paszałykatu Haci Mustafa 

Pasza – zwolennik reform Selima  III, znany z wielkiej tolerancji i z tego, Ŝe bronił 

chrześcijańskiej  ludności  przed  wybrykami  janczarów  (Serbowie  mieli  go  ponoć  z 

tego powodu nazywać „serbską babunią”). NaleŜał teŜ do niej m. in. główny celnik 

Jusuf Beg, a takŜe chrześcijanie – współpracownik gubernatora, przyszły załoŜyciel 

pierwszej  greckiej  organizacji  rewolucyjnej  i  autor  greckiego  hymnu  narodowego 

Konstantinos  Rigas,  metropolita  belgradzki  Metodije,  starosta  wiejski  Aleksa 

Nenadowić, wojewoda Janko Katić oraz kupiec i dragoman poselstwa osmańskiego 

wysłanego  do  Berlina,  a  takŜe  późniejszy  burmistrz  Belgradu  w  wyzwolonej  Serbii 

Petar Ičko

508

. 

Sytuacja uległa zmianie po zakończeniu wojny krymskiej, szczególnie za sprawą 

nowych lóŜ związanych z Wielkim Wschodem Francji, w pewnym stopniu równieŜ 

warsztatów  włoskich.  Miały  one  juŜ  inny  charakter  ideologiczny  –  były  bardziej 

zaangaŜowane politycznie, a zrzeszeni w nich masoni mogli dzielić się z poddanymi 

sułtana swoimi doświadczeniami rewolucyjnymi. LoŜe takie jak „l’Union d’Orient”, 

„I  Proodos”  czy  „l’Etoile  du  Bosphore”  stały  się  prawdziwymi  centrami  myśli 

postępowych, skupiając wielu osmańskich intelektualistów i zwolenników reform. W 

loŜach francuskich mogli oni spotkać rozmaite interesujące osoby z Europy. Byli tam 

liczni dyplomaci, dragomani, konsulowie, ambasadorzy i sekretarze ambasad. MoŜna 

było  w  nich  spotkać  zarówno  wybitnych  intelektualistów,  jak  teŜ  podróŜników, 

działaczy 

demokratycznych, 

agentów 

organizacji 

wolnościowych 

czy 

rewolucjonistów. Warsztaty te stały się waŜnymi kanałami, przez które napływały do 

                                                 

508

 Ibidem, s. 219-221. 

- 124 - 

 

 

elit osmańskich idee z zachodu oraz miejscami,  w których osmańscy intelektualiści 

mogli  idee  te  w  doborowym  towarzystwie  omawiać  i  próbować  adaptować  do 

warunków Imperium

509

. 

W loŜach w Imperium Osmańskim działało wielu Polaków, w tym m. in. Adam 

Michałowski  –  powstaniec  styczniowy,  Zygmunt  Mineyko  –  konspirator  i  Ŝołnierz 

walczący  w  oddziale  Langiewicza,  Władysław  Czajkowski  (Muzaffer  Pasza),  który 

korespondował  z  Hotelem  Lambert  i  był  przez  pewien  czas  gubernatorem  Libanu, 

Ludwik  Monasterski  –  uczestnik  wielu  działań  rewolucyjnych  w  Europie  i  były 

Ŝ

ołnierz  Legii  Cudzoziemskiej,  Klet  Dwernicki  –  uczestnik  Wiosny  Ludów  na 

Węgrzech  i  oficer  kozaków  ottomańskich

510

,  Tadeusz  Oksza-Orzechowski  –  agent 

główny Hotelu Lambert w Konstantynopolu, hr. Władysław Kościelski (Sefer Pasza) 

– demokratyczny konspirator i rewolucjonista, który przez pewien czas utrzymywał 

kontakty  z  Marksem  i  Bakuninem,  a  potem  Ŝołnierz  gen.  Józefa  Bema  (Murad 

Pasza), który nota bene  sam teŜ był członkiem wolnomularstwa narodowego

511

. Do 

masonerii naleŜał równieŜ Aleksander Hołyński (zob. 125-126). 

W  roku  1865  powstał  zaląŜek  tajnej  grupy  opozycyjnej,  która  miała  być  znana 

później  jako  młodoosmanie.  Organizacja  ta  wzorowana  była  na  stowarzyszeniach 

karbonarskich  (ciekawostką  jest,  Ŝe  jej  załoŜyciele  korzystali  równieŜ  z  literatury  o 

„Towarzystwie  Patriotycznym”  Waleriana  Łukasińskiego).  Najbardziej  znanymi 

członkami tej formacji opozycyjnej byli Namık Kemal, ksiąŜę Mustafa Fâzil Pasza, 

Ali  Suavi,  Ziya  Pasza  oraz  Mehmed  Bey.  Z  ruchem  tym  sympatyzował  równieŜ

 

późniejszy sułtan Murad V

512

.  

Młodoosmanie współpracowali na emigracji m. in. z włoskimi karbonariuszami i 

zwolennikami  Mazziniego,  a  takŜe  z  polskimi  emigrantami  –  Marianem 

Langiewiczem,  byłym  dyktatorem  powstania  styczniowego  i  Władysławem 

Platerem, który był skarbnikiem ruchu

513

.  

                                                 

509

 T. Zarcone, op. cit., s. 199-200, 203-209.  

510

 L. Hass, Wolnomularze polscy w kraju i na świecie 1821-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 

1999, s. 317, 325, 86, 330-331, 114; 
J. S. Łątka, op. cit., s. 214, 222, 80, 225, 98. 

511

 S. Chazbijewicz, Masoneria w Islamie, s. 108; 

L. Hass, Wolnomularstwo w Europie..., s. 347. 

512

 Ş. Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought. A Study in the Modernization of Turkish 

Political Ideas

, Princeton 1962, s. 10-14, 21-22; 

J. Rohoziński, Wolnomularstwo a świat islamu w XIX stuleciu. Kielnia i pion w cieniu półksięŜyca, 
[w:] „Ars regia”, nr 15-16 [online], Dostęp: 22.6.2007, Dostępne w Internecie: 
http://arsregia.pl/?m=artykul&id_artykulu=294. 

513

 Ş. Mardin, op. cit., s. 43; 

- 125 - 

 

 

Główni  ideolodzy  młodoosmańscy,  a  zarazem  masoni  jak  Namık  Kemal  i 

Mustafa  Fâzil  Pasza  stali  się  klasykami  idei  liberalnych  w  Imperium  Osmańskim. 

Młodoosmanie przenieśli na grunt osmański szereg nieznanych wcześniej pojęć oraz 

dokonali  tłumaczeń  europejskich  teoretyków  i  filozofów  polityki,  a  ich  idee 

próbowali adaptować do warunków ottomańskich

514

. 

Co 

ciekawe, 

jeden 

z 

głównych 

politycznych 

oponentów 

ruchu 

młodoosmańskiego,  reformator  epoki  tanzimatu  Fuad  Pasza,  najprawdopodobniej 

sam naleŜał do wolnomularstwa

515

. 

Ludwik Hass wspomina, Ŝe równieŜ sam sułtan Abdülaziz miał naleŜeć do jednej 

z  lóŜ  pozostającej  w  bliskim  związku  z  bractwem  bektaszije

516

.  Być  moŜe  jednak 

zaliczenie  osmańskiego  padyszacha  w  poczet  wolnomularzy  było  omyłkowe,  a 

wynikło ono z jego związków z samym sufickim zakonem, który nagminnie mylono 

z wolnomularstwem

517

. 

Po detronizacji i uwięzieniu Murada V w 1876 roku liczni masoni, a szczególnie 

jego  przyjaciele  związani  z  Wielkim  Wschodem  Francji,  podjęli  działania,  by  go 

bronić przed Abdülhamidem II, a nawet uwolnić.  

Pierwszą 

nieudaną 

próbę 

zamachu 

stanu 

i 

przywrócenia 

władzy 

zdetronizowanemu  księciu  podjął  młodoosmański  opozycjonista  Ali  Suavi.  Spisek 

ten przypłacił Ŝyciem

518

.  

Aleksander Hołyński, członek tego samego warsztatu, do którego naleŜał Murad, 

równieŜ bardzo powaŜnie ryzykował by móc się z nim spotkać. Na marginesie, była 

to  bardzo  ciekawa  osoba.  Jako  kilkunastolatek  uczestniczył  w  powstaniu 

listopadowym, a po jego upadku uciekł z Rosji i duŜo podróŜował, m. in. po Afryce 

Północnej  i  Bliskim  Wschodzie  wspólnie  z  Juliuszem  Słowackim,  który  nawet 

zadedykował mu wiersz „List do Aleksandra Hołyńskiego”. Do masonerii wstąpił w 

ParyŜu  w  1872  roku  w  loŜy  Wielkiego  Wschodu  Francji  „Renaissance  par  les 

Emules  d’Hiram”.  Po  przybyciu  do  Stambułu  działał  w  loŜy  „I  Proodos”.  Szybko 

zaskarbił  sobie  zaufanie  młodego  księcia.  Hołyński  wszedł  teŜ  w  skład 

czteroosobowego  komitetu,  który  opracowywał  konstytucję  dla  Imperium 

Osmańskiego  –  innymi  jego  członkami  byli  masoni  Louis  Amiable  i  ambasador 

                                                                                                                                          

S. Chazbijewicz, Masoneria w islamie, s. 107. 

514

 T. Zarcone, op. cit., s. 199. 

515

 Ibidem, s. 222. 

516

 L. Hass, Wolnomularstwo w Europie..., s. 379. 

517

 S. Guliński, op. cit., s. 99. 

518

 B. Lewis, op. cit., s. 215. 

- 126 - 

 

 

perski  Moshim  Hamand,  a  takŜe  nie  naleŜący  do  wolnomularstwa  ambasador 

angielski  Henry  Elliot.  Aleksander  Hołyński  uwaŜany  jest  równieŜ  za  prekursora 

lotnictwa, gdyŜ w połowie XIX wieku zapowiadał drogi rozwojowe aeronautyki

519

. 

RównieŜ  mistrz  loŜy  „I  Proodos”  Cleanthe  Scalieri,  z  pochodzenia  Grek, 

próbował  pomóc  uwięzionemu  Muradowi.  Napisał  list  otwarty  do  Abdülhamida  II, 

który  ukazał  się  w  gazecie  „Eastern  Express”  oraz  próbował  doprowadzić  z 

pośrednictwem  lóŜ  niemieckich  i  angielskich  do  interwencji  zagranicznych 

ambasadorów  w  jego  sprawie.  Wreszcie  wdał  się  w  spisek  mający  na  celu 

przywrócenie zdetronizowanego księcia na tron. Spisek został rozbity, a sam Scalieri 

zdołał uniknąć aresztowania i zbiegł z kraju

520

. 

Mniej  więcej  od  roku  1876  moŜna  mówić  o  początku  końca  „złotego  wieku” 

wolnomularstwa  związanego  z  Wielkim  Wschodem  Francji  w  Imperium 

Osmańskim

521

.  Abdülhamid  II  traktował  masonerię  z  podejrzliwością,  a  ze 

szczególną  niechęcią  odnosił  się  do  wolnomularstwa  powiązanego  ze  zrzuconym  z 

tronu  sułtanem-wolnomularzem  Muradem  V.  Dość  szybko  nowy  padyszach 

rozprawił  się  z  opozycją,  w  tym  z  młodoosmanami  oraz  z  Midhatem  Paszą  i  jego 

stronnikami,  a  w  kraju  zaprowadził  rządy  despotyczne,  dla  których  istotne  usługi 

oddawały tajne siły policyjne.  

Mimo  stosowanych  środków  Abdülhamid  II  nie  zdołał  powstrzymać 

uformowania  się  zorganizowanych  sił  opozycyjnych.  Swoją  rolę  miała  tu  odegrać 

równieŜ masoneria, a prym wiodły tu loŜe związane w Wielkim Wschodem Włoch.  

LoŜe  włoskie,  w  przeciwieństwie  do  francuskich,  powstawały  nie  tylko  w 

największych  miastach  Imperium.  Nie  zaangaŜowały  się  one  w  sprawę  Murada  tak 

jak uczyniły to loŜe francuskie, dlatego teŜ mogły nadal funkcjonować. Trzeba przy 

tym  powiedzieć,  Ŝe  masoni  włoscy  byli  co  najmniej  równie  zaangaŜowani 

politycznie jak Francuzi. Wielu z nich brało aktywny udział w rewolucjach i walkach 

w  Italii.  Byli  oni  pod  silnym  wpływem  ideologii  Risorgimento  oraz  przepojeni 

rewolucyjnym  duchem  i  ogniem,  co  wywierało  wielkie  wraŜenie  na  Turkach.  Przy 

                                                 

519

 J. S. Łątka, op. cit., s. 129; 

L. Hass, Wolnomularze polscy..., s. 172; 
Aleksander Hołyński

[online], Dostęp: 23.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Ho%C5%82y%C5%84ski. 

520

 B. Lewis, op. cit., s. 215-217; 

T. Zarcone, op. cit., s. 208-209. 

521

 T. Zarcone, op. cit., s. 225. 

- 127 - 

 

 

tym  wolnomularzy  włoskich  cechował  silny  antyklerykalizm,  czemu  trudno  się 

dziwić, biorąc pod uwagę fakt, Ŝe walczyli równieŜ przeciwko papiestwu

522

.  

Do  włoskich  lóŜ  w  Imperium  Osmańskim  trafiali  m.  in.  garibaldczycy,  jak  np. 

Emilio  Cipriani,  który  był  bliskim  współpracownikiem  Giuseppe  Garibaldiego,  a 

nawet leczył rany wodza po wydarzeniach spod Aspromonte. Za swoje zasługi został 

później  wybrany  honorowym  wielkim  mistrzem  Wielkiego  Wschodu  Włoch. 

Podczas pobytu w państwie osmańskim Emilio Cipriani działał w warsztacie „Italia 

Risorta”. W Imperium przebywali równieŜ członkowie zrzeszeń karbonarskich

523

.  

Właśnie  na  wzorcach  włoskich  oparły  się  zaląŜki  konspiracji  salonickiej  1889 

roku. Jeden z jej załoŜycieli, Ibrahim Temo, podczas swojego pobytu w Italii, poznał 

włoskie  organizacje  masońskie  i  tworząc  swoją  grupę  spiskową  wzorował  się 

właśnie na nich

524

.  

PowaŜniejsza  współpraca  między  spiskowcami  a  masonerią  zaczęła  się 

najprawdopodobniej w 1903 roku, kiedy Talât, Midhat Şükrü i Rahmi Bey zwrócili 

się o pomoc do mistrza loŜy „Macedonia Risorta” Emanuela Carraso. Nie odmówił 

on,  a  współpraca  umoŜliwiła  utworzenie  w  1906  roku  Osmańskiego  Towarzystwa 

Wolności

525

.  

Spiskowcy  spotykali  się  w  budynkach  loŜowych,  a  nie  jest  teŜ  zapewne 

przypadkiem, Ŝe działalność grupy finansowali bogaci kupcy Ŝydowscy i naleŜący do 

synkretycznej  sekty  dönme  (łączącej  elementy  judaizmu  z  islamem),  którzy  mieli 

wiele do powiedzenia w salonickich warsztatach. śydem był sam Emanuel Carraso, 

a  do  dönme  naleŜał  waŜny  działacz  młodoturecki  i  późniejszy  minister  finansów 

Cavid (był członkiem loŜy „Macedonia Risorta”)

526

. 

Spiskowcy  z  Salonik  dzięki  pomocy  miejscowej  masonerii  mogli  równieŜ 

nawiązać  kontakty  z  emigracją  w  ParyŜu

527

,  gdzie  przebywali  m.  in.  Ahmed  Rıza i 

zmuszony  do  ucieczki  z kraju  Ibrahim  Temo.  W  1907  roku  organizacja  salonicka  i 

paryska  formalnie  się  połączyły,  tworząc  jedną  formację  –  Jedność  i  Postęp.  Jak 

wiadomo  to  grupa  z  Salonik  miała  odegrać  kluczową  rolę  w  wydarzeniach  z  1908 

roku. 

                                                 

522

 Ibidem, s. 210-217. 

523

 Ibidem, s. 210-211. 

524

 T. Wituch, op. cit., s. 71. 

525

 T. Zarcone, op. cit., s. 243-244. 

526

 T. Wituch, op. cit., s. 98; 

B. Lewis, op. cit., s. 257-258. 

527

 T. Zarcone, op. cit., s. 243-244. 

- 128 - 

 

 

Warto  dodać,  Ŝe  młodoturcy  mogli  równieŜ  liczyć  w  tym  okresie  na  pomoc 

niektórych bractw derwiszów, w tym działających legalnie mewlewije i melamije, a 

takŜe  bektaszije,  którego  tajne  struktury  mogły  być  dla  konspiratorów  bardzo 

uŜyteczne.  Członkami  tego  ostatniego  zakonu  byli  m.  in.  Talât,  Abdülhak  Hamid

 

i 

Rıza  Tevfik  (na  marginesie,  bektaszytą  był  równieŜ  jeden  z  twórców  ruchu 

młodoosmanów Namık Kemal)

528

. 

MoŜna  powiedzieć,  Ŝe  „Macedonia  Risorta”  za  Emanuela  Carraso  stała  się 

prawdziwą  komórką  rewolucyjną  i  organizacyjnie  związała  się  z  Jednością  i 

Postępem.  Młodoturcy  dokonywali  selekcji  kandydatów  do  organizacji,  przy  czym 

mniej  wartościowi  byli  dopuszczani  jedynie  do  specyficznej  wzorowanej  na 

masońskich  rytuałach  ceremonii,  a  następnie  składali  przysięgę  na  rewolwer,  w 

której  przyrzekali  być  gotowymi  do  przelania  krwi  w  sprawie  wolności  oraz 

posłusznymi rozkazom komitetu. Dla takich „szeregowych członków” kierownictwo 

przeznaczało mniej odpowiedzialne zadania. Natomiast zdolniejsi byli kierowani do 

masonerii.  Po  przyjęciu  w  jej  szeregi,  droga  do  najbardziej  odpowiedzialnych 

stanowisk w organizacji spiskowej stała dla nich otworem

529

.  

Przebieg  samej  rewolucji  kierownictwo  Jedności  i  Postępu  zaplanowało 

następująco: część członków miała zająć się agitacją wśród ludności poprzez wiece i 

artykuły  prasowe,  oficerowie  mieli  pozyskiwać  i  przekonywać  Ŝołnierzy,  a  komitet 

wykonawczy organizacji miał zająć się kontaktami z sułtanem i jego otoczeniem by 

wymusić  realizację  postulatów  politycznych.  Zwycięstwo  przyszło  zaskakująco 

łatwo,  a  w  kraju  zapanowało  wielkie  poruszenie  i  radość.  Miały  miejsce 

spontaniczne  demonstracje  wyraŜające  zadowolenie  z  przywrócenia  konstytucji, 

choć  większość  ludzi  nie  do  końca  rozumiała,  czym  ona  jest.  Na  ulicach  Salonik 

całkowicie  jawnie  świętowali  swoje  zadowolenie  równieŜ  masoni,  a  na  czele  ich 

pochodu  szedł  mistrz  loŜy  „Macedonia  Risorta”  Emanuel  Carraso,  który  wygłosił 

krótkie przemówienie do ludności

530

.  

Wielki  Wschód  Włoch  przyjął  to  zwycięstwo  z  prawdziwym  entuzjazmem,  a 

wielki  mistrz  obediencji  Ettore  Ferrari  wysłał  nawet  list  gratulacyjny  do  Emanuela 

Carraso, w którym chwalił jego wkład w powstanie komitetu Jedności i Postępu. Te 

                                                 

528

 T. Wituch, op. cit., s. 98, 137; 

B. Lewis, op. cit., s. 474-476; 
S. Guliński, op. cit., s. 98-99. 

529

 T. Zarcone, op. cit., s. 243-245. 

530

 Ibidem, s. 246-247. 

- 129 - 

 

 

dobre  stosunki  z  masonerią  z  Italii  (zepsuły  się  one  dopiero  w  wyniku  wojny 

osmańsko-włoskiej  w  latach  1911-1912)  oraz  pomoc  jej  warsztatów  w 

zorganizowaniu  antysułtańskiej  opozycji  spowodowały  równieŜ,  Ŝe  mające  się 

wkrótce  uformować  wolnomularstwo  tureckie  wzorowało  się  przede  wszystkim  na 

Włochach.  Reakcję  masonerii  francuskiej  równieŜ  moŜna  uznać  za  bardzo 

przychylną młodotureckiej rewolucji, choć była ona nieco bardziej stonowana niŜ u 

Włochów.  W  jednym  z  artykułów  we  francuskim  czasopiśmie  masońskim,  autor 

zapewniał, Ŝe sama masoneria nie była bezpośrednio zaangaŜowana w wydarzenia w 

Imperium Osmańskim, a przy okazji podkreślał, Ŝe zasady masońskie, które właśnie 

zatryumfowały w Turcji, nie były zasadami wolnomularstwa angielskiego

531

. 

Rewolucja  młodoturecka  doprowadziła  do  utworzenia,  jak  to  ujął  Thierry 

Zarcone, „masońskiego państwa”, które miało istnieć do 1918 roku

532

.  

Nie  jest  to  do  końca  prawda,  na  pewno  nie  w  sensie  objęcia  całej  władzy  w 

państwie  przez  wolnomularską  loŜę.  Komitet  Jedności  i  Postępu  początkowo  nie 

przejął  rządów,  a  jedynie  próbował  nadzorować  i  wpływać  na  decyzje  polityczne 

oficjalnych władz.  

Poza tym nie był on w całości złoŜony z członków wolnomularstwa. Tak waŜne 

w  organizacji  osoby  jak  np.  Ahmed  Rıza,  który  stanął  na  czele  osmańskiego 

parlamentu  czy  Mehmed  Tahir,  który  był  przez  pewien  czas  przewodniczącym 

komitetu nie naleŜały do masonerii

533

. 

Przy  tym,  jak  sugeruje  Tomasz  Wituch,  relacje  i  wzajemne  stosunki  członków 

Jedności i Postępu wynikały raczej z powiązań osobistych niŜ z faktu przynaleŜności 

osób  do  masonerii  czy  ich  stopnia  wtajemniczenia  w  zakonie.  Nie  mniej  w  oczach 

wielu  ówczesnych  obserwatorów  sam  komitet  jawił  się  po  prostu  jako 

wolnomularska loŜa

534

.  

Np. ambasador angielski w Stambule Lowther wysłał do Foreign Office raport, w 

którym napisał, Ŝe prawdziwym rządem Imperium jest Osmański Wielki Wschód, na 

którego  czele  stoi  Talât.  Podkreślił,  Ŝe  masoneria  turecka  jest  całkowicie  odmienna 

od angielskiej i amerykańskiej, a bardziej przypomina francuską (ma teŜ z nią silne 

więzi) – jest bardziej od angielskiej sekretna i upolityczniona. Jego zdaniem polityka 

                                                 

531

 Ibidem, s. 247-248; 

T. Wituch, op. cit., s. 119. 

532

 T. Zarcone, op. cit., s. 249. 

533

 Ibidem, s. 243-244, 248.  

534

 T. Wituch, op. cit., s. 130. 

- 130 - 

 

 

„Ŝydowskiego”  komitetu  Jedności  i  Postępu  była  jeszcze  gorsza  niŜ  za  czasów 

sułtana Abdülhamida II, a przy tym syjonistyczna

535

.  

Bernard Lewis pisze równieŜ, Ŝe niektórzy komentatorzy cały przebieg wydarzeń 

z roku 1908 zrzucili na karb spisku masonów czy teŜ Ŝydów. Nie ulega wątpliwości, 

Ŝ

e  wnioski  takie  miały  charakter  propagandowy  lub  były  oparte  na  błędnych  bądź 

bardzo  płytkich  obserwacjach  rzeczywistości.  Trzon  ruchu  młodotureckiego 

stanowili  przede  wszystkim  patriotyczni  muzułmanie  i  Turcy  –  głównie  młodzi 

oficerowie  i  inteligencja.  Zdecydowana  większość  z  nich  tak  naprawdę  niewiele 

interesowała  się  kwestiami  ideologicznymi  czy  filozoficznymi.  Wolnomularstwo 

jako  takie  odegrało  w  ruchu  waŜną  rolę,  ale  jedynie  o  charakterze  pomocniczym,  a 

konspiracja młodoturecka powstawała i działała niezaleŜnie od intencji przywódców 

jakiejkolwiek  obediencji.  Mistrz  loŜy  „Macedonia  Risorta”  Emanuel  Carraso,  choć 

bardzo młodoturkom dopomógł, to nigdy nie odgrywał w komitecie roli wiodącej, a 

jedynym  „Ŝydem”,  który  uzyskał  powaŜne  wpływy  w  Jedności  i  Postępie  był 

naleŜący do sekty dönme Cavid

536

.  

Raport  Lowthera  jest  słuszny  jedynie  o  tyle,  Ŝe  sam  salonicki  komitet  nieco 

przypominał organizację masońską – przez długi czas pozostawał w cieniu i stosował 

półoficjalne  środki  dla  prowadzenia  swojej  polityki.  Faktem  jest  teŜ,  Ŝe  w  swej 

działalności posługiwał się masonerią.  

Mimo  wszystko,  główny  wpływ  jaki  wywarło  wolnomularstwo  na  państwo 

osmańskie w tym okresie, nadal pozostał wpływem o charakterze ideowym. W tym 

sensie  moŜna  się  zgodzić  z  określeniem  „masońskie  państwo”  Thierry  Zarcone’a, 

choć  lata  dyktatury  „masońskiego  triumwiratu”  Envera,  Talâta  i  Cemala

537

  oraz 

wzrastająca rola nacjonalizmu w ideologii młodotureckiej niespecjalnie zgadzają się 

z ideami wolności, równości i braterstwa. 

Po  zakończeniu  I  wojny  światowej  wpływy  wolnomularstwa  wyraźnie  zmalały, 

aczkolwiek niewątpliwie nadal miały swoje miejsce. W roku 1935 członkami zakonu 

było sześciu ministrów, przewodniczący parlamentu i więcej niŜ 60 posłów

538

.  

Mimo tego, wolnomularstwo zostało w tym samym roku zdelegalizowane przez 

rządzącą Partię Republikańsko-Ludową, a większość lóŜ tureckich została zmuszona 

do uśpienia się. Trzeba jednak powiedzieć, Ŝe w programie reform Mustafy Kemala 

                                                 

535

 T. Zarcone, op. cit., s. 263-264. 

536

 B. Lewis, op. cit., s. 257-258. 

537

 Wszyscy trzej naleŜeli do masonerii. S. Chazbijewicz, Wolnomularstwo w islamie, s. 107. 

538

 C. Layiktez, The Hystory... . 

- 131 - 

 

 

widać wyraźne piętno odciśnięte przez zachodnie idee, pod którymi podpisałoby się 

wielu  wolnomularzy.  Widać  inspirację  ideami,  które  na  grunt  osmański  przenieśli 

wcześniej  młodoosmanie,  młodoturcy,  osmańscy  reformatorzy  i  liberałowie,  wśród 

których wielu najwybitniejszych było masonami. 

Oczywiście  oddziaływanie  wolnomularstwa  na  osmańskie  społeczeństwo  miało 

ograniczony zasięg, jednak fakt, Ŝe często naleŜeli do niego ludzie z elity sprawia, Ŝe 

wpływ  ten  nie  moŜe  być  uznany  za  marginalny.  Wszak  większość  wysiłków 

reformatorskich  w  ottomańskim  państwie,  podejmowali  właśnie  członkowie  bardzo 

wąskich  elit,  którzy  często  działali  w  oderwaniu  od  społeczeństwa,  a  nawet  od 

licznych  przedstawicieli  kręgu  władzy.  Ich  programy  polityczne  łączące  idee 

zachodnie  z  miejscowymi  zwyczajami  lub  adaptujące  idee  zachodnie  do 

miejscowych warunków nie powstałyby, gdyby nie istniały kanały łączące Europę z 

Imperium  Osmańskim  i  umoŜliwiające  wymianę  intelektualną  między  dwoma 

ś

wiatami.  Takimi  kanałami  były  m.  in.  nowoczesne  szkoły,  biura  tłumaczeń, 

przedstawicielstwa dyplomatyczne i właśnie wolnomularstwo. Nie dziwi zatem fakt, 

Ŝ

e w tych elitach politycznych i intelektualnych nie brakowało członków zakonu. 

- 132 - 

 

 

Zakończenie 

 

Imperium  Osmańskie  nie  było  państwem  barbarzyńskim,  które  z  przypadku 

zdołało  zawładnąć  znacznymi  połaciami  chrześcijańskiej  Europy.  Jego  sukcesy  w 

wiekach XV i XVI wynikały z jego dobrej organizacji, nowoczesnej armii i sprawnej 

administracji,  która  zapewniała  stały  dopływ  pieniędzy  z  podatków  do  skarbu 

państwa. System społeczny i polityczny ówczesnego Imperium Osmańskiego budził 

zainteresowanie, respekt, a czasem i podziw Europejczyków.  

Wystarczyło  by  minęły  dwa  wieki  i  ta  sytuacja  diametralnie  się  zmieniła. 

Mocarstwa  Europy  odkrywały  nowe  lądy,  rozbudowywały  swoje  floty  handlowe, 

zakładały  kolonie  i  wzmacniały  swoje  gospodarki.  Europejscy  filozofowie, 

naukowcy i intelektualiści dokonywali nowych wynalazków i opracowywali wybitne 

dzieła z róŜnych dziedzin wiedzy.  

W tym samym czasie państwo osmańskie nie tylko się nie rozwijało w dziedzinie 

gospodarki,  ale  wobec  degeneracji  systemu  timariockiego,  nastąpił  w  niej  wręcz 

regres.  Osmańska  elita  intelektualna  przepisywała  ręcznie  księgi,  ograniczała  w 

programach  szkolnych  ilość  zajęć  z  „niestosownych”  nauk  przyrodniczych  oraz 

poszukiwała w świętych pismach odpowiedzi na to, jak przywrócić idealny porządek 

z  czasów  Sulejmana  Wspaniałego.  Uprzywilejowana  grupa  uczonych  islamskich, 

bardzo przy tym dbała, by zachodnie nowinki nie przenikały do „domu pokoju”, a jej 

sojusznikami były tu równieŜ inne zadowolone ze swojego połoŜenia kliki, jak coraz 

bardziej  zdemoralizowani  janczarzy  czy  mistrzowie  średniowiecznych  cechów 

rzemieślniczych.  Sytuacji  takiej  sprzyjała  teŜ  ścisła  segregacja  wyznaniowa  oraz 

powszechne u osmańskich muzułmanów przekonanie o wyŜszości własnej kultury i 

religii.  

Dysonans  wywoływany  przez  coraz  liczniejsze  klęski  militarne  w  wojnach  z 

pogardzanymi  „Frankami”  jeszcze  przez  długi  czas  rekompensowano  sobie 

wspominaniem  chwalebnej  przeszłości.  Nawet  jeśli  „barbarzyńcy  z  Frengistanu” 

zwycięŜali  osmańskich  muzułmanów  w  bitwach,  nawet  jeśli  ich  jeden  okręt  mógł 

zniszczyć  dziesięć  tureckich  galer,  to  wciąŜ  muzułmanin  niejako  apriorycznie 

zakładał, iŜ jest kimś lepszym od „Franka”.  

System  osmański  okazał  się  sztywny,  skostniały  i  w  niewielkim  stopniu  zdolny 

do  adaptacji  do  zmieniających  się  warunków.  Zanik  innowacyjności  społeczeństwa 

oraz  jego  szczelne  zamknięcie  się  i  oddzielenie  od  świata  zachodniego  stanowiło 

- 133 - 

 

 

jeden  z  najistotniejszych  powodów,  dla  jego  zapóźnienia  oraz  utraty  sprawności 

całego  systemu,  a  w  końcu  jego  degeneracji.  To  militarne  państwo,  którego  sens 

istnienia stanowiła wojna z ideologicznym wrogiem, nie było juŜ w stanie pokonać 

swoich  adwersarzy,  a  wsparcie  w  postaci  napływu  cudzoziemskich  renegatów  i 

awanturników, bez zmian o charakterze systemowym, nie mogło uratować sytuacji.  

Gotowe  do  zastosowania  wzorce  dla  zmian  istniały  w  postaci  sprawnie 

funkcjonujących  instytucji  europejskich.  JednakŜe  względy  ideologiczne  i  opór 

zachowawczych  grup  społecznych  uniemoŜliwiały  proste  ich  zapoŜyczenie.  Mimo 

własnego bankructwa system osmański skutecznie bronił się przed reformą i obcym 

wpływem ideowym.  

Jednak  w  barierze  oddzielającej  od  siebie  dwa  światy  pojawiły  się  szczeliny, 

którymi mogła dokonywać się wymiana intelektualna, a w zasadzie trzeba tu mówić 

głównie o napływie dorobku intelektualnego z zachodu do Imperium Osmańskiego. 

Kanałami,  przez  które  do  państwa  i  społeczeństwa  ottomańskiego  wdzierały  się 

nowe  prądy,  stały  się  nieliczne  nowoczesne  szkoły  (głównie  wojskowe),  biura 

tłumaczeń, misje dyplomatyczne oraz wolnomularstwo.  

Przy  tym  przynaleŜność  do  braterskiego,  liberalnego  stowarzyszenia,  w  którym 

panowała  równość,  wolność  oraz  tolerancja  religijna  i  światopoglądowa  oznaczała 

dla  pierwszych  osmańskich  masonów  pewną  rewolucję  w  myśleniu.  Siłą  rzeczy 

poznawali  oni  zupełnie  nowe  dla  świata  islamu  pojęcia  i  idee,  kroczyli  ścieŜkami 

niedostępnymi  dla  ulemów  i  większości  społeczeństwa.  Wnosili  je  potem  i 

zaszczepiali na gruncie osmańskim w postaci własnych prac, dzieł literackich, bądź 

reformując  państwo.  Tak  jak  europejskie  wykształcenie,  przynaleŜność  do 

wolnomularstwa  pozwalała  zerwać  poddanym  osmańskim  ze  zniewalającym 

religijnym paradygmatem, który nakazywał patrzeć z góry na „prostackich Franków” 

i ich osiągnięcia.  

Otwarte  na  mówiących  po  turecku  muzułmanów  LoŜe  Wielkiego  Wschodu 

Francji  stały  się  w  Imperium  Osmańskim  prawdziwymi  centrami  zrzeszającymi 

myślących  postępowo  i  nowatorsko  intelektualistów  osmańskich,  w  których  mogli 

oni  nie  tylko  poznać,  ale  i  omówić  czy  przyswoić  zachodnie  idee,  a  takŜe  podjąć 

próbę ich zaadaptowania do warunków osmańskich.  

W  europejskich  warsztatach  Turcy  mogli  spotkać  róŜnorodne  i  często  bardzo 

ciekawe osoby. Nierzadko były one gruntownie wykształcone oraz posiadały liczne 

przymioty  intelektu  i  charakteru.  NaleŜeli  do  nich  m.  in.  dyplomaci,  ambasadorzy, 

- 134 - 

 

 

konsulowie,  kupcy,  demokratyczni  konspiratorzy,  agenci  organizacji  narodowych, 

podróŜnicy, rewolucjoniści, wybitni uczeni i przedstawiciele wolnych zawodów.  

Oczywiście  bezpośredni  wpływ  europejskiego  wolnomularstwa  na  ogół 

osmańskiego społeczeństwa nie był znaczny,  gdyŜ ruch ten z natury miał charakter 

elitarny.  JednakŜe  pośredni  wpływ,  poprzez  pracę,  dokonania  i  pisma  członków 

osmańskiej  elity  inelektualnej  i  wolnomularzy  zarazem,  miał  juŜ  znaczenie  bardzo 

powaŜne, co świetnie ilustruje przykład Namıka  Kemala, Mustafy Fâzila Paszy czy 

Midhata Paszy.  

Przy  tym  większość  głównych  wysiłków  modernizacyjnych  podejmowały  w 

państwie 

osmańskim 

bardzo 

wąskie 

grupy 

postępowych 

dygnitarzy 

i 

intelektualistów. Niejednokrotnie działali oni przy braku zrozumienia i akceptacji, a 

nawet opozycji znacznej części dworu, ulemów i większości społeczeństwa. Nie jest 

niczym zaskakującym, Ŝe w gronie tym nie brak członków masonerii. 

Rola  ta  jest  szczególnie  waŜna  ze  względu  na  w  duŜej  mierze  zamknięty 

charakter  społeczeństwa  osmańskiego  oraz  jego  uprzedzenia  w  stosunku  do 

innowierców (wyjątkiem są tu najbardziej tolerancyjne zakony derwiszów). 

Szczególnego  znaczenia  w  historii  reform  osmańskich  nabrała  transmisja  idei 

rewolucyjnych,  w  której  waŜną  rolę  odegrały  loŜe  masonerii  włoskiej.  Inspiracja 

włoskimi  ruchami  rewolucyjnymi  i  ich  ideologią  wywarła  pewien  wpływ  na 

młodoosmanów, a takŜe znaczny wpływ na młodoturków.  

Wolnomularstwo  i  ugrupowania  parawolnomularskie  odegrały  równieŜ  swoją 

rolę,  jako  wzorce  organizacyjne  dla  osmańskich  grup  spiskowych  i  patriotycznych. 

Przykładem  tego  jest  zaląŜek  organizacji  młodoosmańskiej,  dla  której  wzór 

stanowiły  stowarzyszenia  karbonarskie  oraz  młodoturecka  komórka  konspiracyjna 

Ibrahima Temo wzorowana na karbonariuszach i włoskich grupach masońskich.  

Trudnym  do  pełnego  zbadania  jest  wątek  współpracy  między  osmańskimi 

organizacjami  opozycyjnymi  a  masonerią  zagraniczną,  szczególnie  poza  granicami 

Imperium.  Wiadomo  jednak,  Ŝe  wolnomularstwo  włoskie  odegrało  waŜną  rolę  w 

wydarzeniach  z  roku  1908.  Współpraca  między  konspiratorami  młodotureckimi  z 

Salonik, a loŜami Wielkiego Wschodu Włoch, z „Macedonia Risorta” na czele miała 

duŜe  znaczenie  dla  sukcesu  owej  konspiracji  w  rewolucji  i  wymuszenia  na  sułtanie 

realizacji jego postulatów politycznych, a takŜe późniejszego przejęcia władzy przez 

komitet Jedności i Postępu. 

- 135 - 

 

 

Wpływ  wolnomularstwa,  choć  nie  był  jedynym,  który  miał  swój  udział  w 

powstaniu  nowoczesnego  państwa  tureckiego  i  przemianie  cywilizacyjnej 

osmańskiego  społeczeństwa,  niewątpliwie  moŜna  określić  mianem  jednego  z 

najwaŜniejszych.  

 

- 136 - 

 

 

Abstract 

 

The question of occidentalization of Ottoman Empire is not only fascinating but 

also very current and instructive. The path taken by Turkey is still being thoroughly 

analised by both „East” and „West”.  

Ottoman  system  of  power  and  its  Islam-based  society  of  the  classical  period 

(1300-1600) proved to be totally ineffective in comparison to challenges of modern 

world. Once a great empire and an European superpower, the Ottoman state became 

a  weak,  backward  and  dependent  country.  Its  society  proved  to  be  not  only 

uninnovative  but  also  highly  conservative,  stubborn  and  not  at  the  least  willing  to 

learn from its western adversaries. While most of Ottoman learned ulema were busy 

looking  for  ways  to  restore  greatness  of  „Golden  Age”  of  times  of  Suleiman  the 

Magnificent,  only  a  few  people  were  eager  to  look  for  salvation  for  the  Ottoman 

Empire by studying the  ways of European Christians who in general were despised 

and loathed.  

The  first  steps  to  form  a  modern  army  and  to  improve  efficiency  of  Ottoman 

administration  were  taken  by  sultans  Selim  III  (1789-1807)  and  Mahmud  II  (1808-

1839).  Then  came  the  era  of  Tanzimat  (1839-1876)  which  changed  almost  every 

aspect  of  life  of  the  Ottoman  country.  But  it  was  not  enough  –  Ottoman  economy 

remained  weak  while  great  modernization  efforts  of  Tanzimat  proved  to  be  very 

expensive. Also, lack of reform of political power jeopardized the whole process of 

occidentalization. Thoughtless actions of sultan Abdülâziz (1861-1876) slowed down 

process of reforms and led Ottoman state to bankruptcy.  In 1876 he was dethroned 

by liberal opposition of young Ottomans and followers of Midhat Pasha, who were 

planning to transform Ottoman Empire into a constitutional monarchy. Constitution 

was  proclaimed  in  1876,  but  this  success  was  to  be  very  short-lifed.  New  sultan 

Abdul  Hamid  II  (1876-1909)  proved  to  be  not  interested  in  sharing  his  absolute 

power with any liberal politician. Young Ottomans and Midhat Pasha’s parties were 

shattered  and  their  leaders  sentenced  to  exile  or  murdered.  Yet  another  opposing 

power was formed – the party of Young Turks or Committee of Union and Progress 

forced despotic Abdul Hamid II to restore the constitution of 1876 in year 1908 and 

dethroned him in following  year. Soon the leaders of the  young Turkish committee 

started  a  new  era  of  political  and  social  reforms  in  Ottoman  Empire.  However  the 

leaders of Young Turks’ committee Talât, Enver and Cemal were not careful enough 

- 137 - 

 

 

to stay away from the great war of 1914-1918. Their alliance with Central Powers led 

to war with France, Great Britain, Russia and Italy and they dealt a fatal blow to the 

weak Ottoman state. Empire was very likely to be divided between the winners and 

to be totally wiped out of maps of the world. Still a Turkish nationalists movement 

rose  in  Anatolia  and  it  got  a  leader  –  Kemal  Atatürk.  He  managed  to  defend 

sovereignty  of  the  Turkish  country,  though  it  lost  all  of  its  unturkish  provinces. 

Kemal proved not only to be a worthy military commander, but also an outstanding 

politician, reformer and a statesman. On the ruins of Ottoman Empire he built a state 

of a new quality – a secular and thouroughly occidentalized national republic of the 

Turks.  

Freemasonry  played  an  important  role  in  the  process  of  occidentalization  and 

modernization of Ottoman Empire, though it was not mainly a role of conspiracy and 

plotting, as one might think. Freemasonry served as a major gap in a „curtain” that 

separated  world  of  Islam  from  the  West  and  allowed  western  philosophical  and 

political  ideas  to  be  transferred  to  the  intelectual  elites  of  Ottoman  society.  Many 

great  Ottoman  reformers  and  prominent  members  of  Young  Ottomans  and  Young 

Turks  were  admitted  to  the  craft,  including  the  „father  of  Turks”  Kemal  Atatürk. 

Lodges belonging to Grand Orient of France and Grand Orient of Italy like „l’Union 

d’Orient”,  „I  Proodos”,  „l’Etoile  du  Bosphore”  or  „Macedonia  Risorta”  were  more 

than significant centers of progressive and reformist thinking and Italian workshops 

of Thessalonica played an important role during the Young Turk revolution of 1908. 

 

- 138 - 

 

 

Bibliografia 

 

KsiąŜki i prace zbiorowe: 

1.  Armstrong, K., Historia Boga, Warszawa 1998. 

2.  Babinger, F., Z dziejów imperium Osmanów. Sułtan Mehmed Zdobywca i jego 

czasy

, Warszawa 1977. 

3.  Bałczewski, M., Znajomość edukacji Turków osmańskich w Polsce, Warszawa 

2001. 

4.  Cegielski,T., Sekrety masonów. Pierwszy stopień wtajemniczenia, Warszawa 

1992. 

5.  Danecki, J., Podstawowe wiadomości o islamie, Warszawa 1998. 

6.  Gervaso, R., Bracia przeklęci. Historia masonerii, Warszawa 2005. 

7.  Guliński, S., Alewizm i bektaszyzm. Historia i rytuał, Kraków 1999. 

8.  Hale, W., Turkish foreign policy 1774-2000, Londyn; Portland 2002. 

9.  Hass, L., Ambicje, rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie 

Ś

rodkowo-Wschodniej 1905-1928

, Warszawa 1984. 

10. Hass, L., Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX 

wieku

, Wrocław 1982. 

11. Hass, L., Wolnomularze polscy w kraju i na świecie 1821-1999. Słownik 

biograficzny

, Warszawa 1999. 

12. Hass, L., Zasady w godzinie próby. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-

Wschodniej 1929-1941

, Warszawa 1987. 

13. Inalcik, H., Imperium Osmańskie. Epoka klasyczna 1300-1600, Kraków 2006. 

14. Jevakhoff, A., Kemal Atatürk. Droga do nowoczesności, Warszawa 2004. 

15. Kołodziejczyk, D., Turcja, Warszawa 2000. 

16. Kuksewicz, Z., Zarys filozofii średniowiecznej, Warszawa 1982. 

17. Kunt, M., Woodhead, Ch. (red.), Sulejman Wspaniały i jego czasy. Imperium 

osmańskie we wczesnej epoce nowoŜytnej

, Wrocław 1998. 

18. Lewis, B., Narodziny nowoczesnej Turcji, Warszawa 1972. 

19. Lewis, R., śycie codzienne w Turcji osmańskiej, Warszawa 1984. 

20. Łątka, J. S., Słownik Polaków w Imperium Osmańskim i Republice Turcji, 

Kraków 2005. 

21. Machiavelli, N., KsiąŜę, Warszawa 1984. 

22. Machowski, J., Pod czarną banderą, Warszawa 1970. 

- 139 - 

 

 

23. Majda, T. (red.), Leksykon wiedzy o Turcji, Warszawa 2003. 

24. Mardin, Ş., The Genesis of Young Ottoman Thought. A Study in the 

Modernization of Turkish Political Ideas

, Princeton 1962. 

25. Pelczar, J. S., Masonerya. Jej istota, zasady, dąŜności, początki, rozwój, 

organizacya, ceremoniał i działanie

, Kraków 1914. 

26. Reychman, J., Dzieje Turcji od końca XVIII wieku, Warszawa 1970. 

27. Roux, J.-P., Historia Turków, Gdańsk 2002. 

28. Runciman, S., Upadek Konstantynopola 1453, Warszawa 1994. 

29. Rypka, J. (red.), Historia literatury perskiej i tadŜyckiej, Warszawa 1970. 

30. Sikorski, R., Prochy świętych. Afganistan - czas wojny, Warszawa 2007. 

31. Sołdaczuk, J., Misala, J., Historia handlu międzynarodowego, Warszawa 2001. 

32. Sołowiow, L., Przygody HodŜy Nasreddina, Warszawa 2003. 

33. Trimingham, J. S., The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971. 

34. Wituch, T., Tureckie przemiany. Dzieje Turcji 1878-1923, Warszawa 1980. 

35. Zarcone, T., Mystiques, philosophes et francs-maçons en islam, ParyŜ 1993. 

36. śygulski jun., Z., Sztuka turecka, Warszawa 1988. 

37. Wolnomularstwo w świetle encyklopedyj, Warszawa 1934. 

 

Artykuły w pracach zbiorowych, czasopismach i Internecie: 

38. Cegielski, T., Masoneria a państwo (I), W: „Ars regia”, nr 2 [online], Dostęp: 

19.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://www.arsregia.pl/?m=artykul&id_artykulu=81. 

 

39. Chazbijewicz, S., Islam a polityka, W: „Dziś. Przegląd społeczny”, nr 8/2005 

[online], Dostęp: 10.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://www.dzis.com.pl/archiwum_all.php3?nr=08_2005

. 

 

40. Chazbijewicz, S., Masoneria w islamie, W: „Dziś. Przegląd społeczny”, nr 

10/2002, s. 104-109. 

 

41. Chmielowska, D., Kılıç-Eryılmaz, A., Społeczna i rodzinna sytuacja kobiety 

tureckiej

, W: Być kobietą w oriencie, pod red. D. Chmielowska, B. Grabowska, E. 

Machut-Mendecka, Warszawa 2001. 

 

- 140 - 

 

 

42. Di Bernardo, G., Definicja masonerii, W: „Ars regia”, nr 2 [online], Dostęp: 

18.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://arsregia.pl/?m=artykul&id_artykulu=79&page=0. 

 

43. Earle, E. M., The New Constitution of Turkey, W: „Political Science Quarterly”, 

nr 1/1925 [online], Dostęp: 16.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://www.bilkent.edu.tr/~genckaya/1924constitution.pdf

. 

 

44. Kołodziejczyk, D., Kryzys Turcji w XVII wieku – prawda czy fikcja [online], 

Dostęp: 24.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://www.mowiawieki.pl/artykul.html?id_artykul=462. 

 

45. Kubicki, J. R., "Szkoci" przeciwko "francuzom"? [online], Dostęp: 19.6.2007, 

Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=199&Itemid=30. 

 

46. Layiktez, C., Freemasonry in the Islamic World [online], Dostęp: 19.6.2007, 

Dostępne w Internecie: http://www.freemasons-freemasonry.com/layiktez1.html

.  

 

47. Layiktez, C., The Hystory of Freemasonry in Turkey [online], Dostęp: 19.6.2007, 

Dostępne w Internecie: 

http://www.freemasons-freemasonry.com/layiktez.html. 

 

48. LeŜeński, C., Czy wolnomularzom potrzebny jest rytuał? [online], Dostęp: 

19.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=282&Itemid=30. 

 

49. Pasterz, J., Zrozumieć masonerię [online], Dostęp: 18.6.2007, Dostępne w 

Internecie: 

http://www.wlnp.pl/zrozumiec.htm. 

 

50. Racewicz, K., Esprit maçonnique [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w 

Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=30. 

 

51. Racewicz, K., Masoneria a państwo [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w 

Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=43&Itemid=30. 

- 141 - 

 

 

52. Rohoziński, J., Wolnomularstwo a świat islamu w XIX stuleciu. Kielnia i pion w 

cieniu półksięŜyca

, W: „Ars regia”, nr 15-16 [online], Dostęp: 22.6.2007, Dostępne 

w Internecie: 

http://arsregia.pl/?m=artykul&id_artykulu=294

. 

 

53. von Sebottendorf, R., Praktyka staroŜytnych masonów tureckich, W: „Rocznik 

Tatarów Polskich”, 2005, s. 121-155. 

 

54. Wierniewski, H., Muzułmańskie zakony mistyczne i wolnomularstwo [online], 

Dostęp: 18.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=291&Itemid=51

. 

 

55. Aleksander Hołyński [online], Dostęp: 23.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Ho%C5%82y%C5%84ski. 

 

56. Konstytucja Andersona [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=271&Itemid=30. 

 

57. Lewant [online], Dostęp: 5.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://pl.wikipedia.org/wiki/Lewant. 

 

58. LoŜa P2, Opus Dei i Watykan [online], Dostęp: 19.6.2007, Dostępne w 

Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=207&Itemid=28. 

 

59. Przewodnik [online], Dostęp: 18.6.2007, Dostępne w Internecie: 

http://wolnomularstwo.pl/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=6&id=13&Itemi

d=30

. 

 

Inne źródła: 

60. Freemasonry and the state system – the influence of freemasonry upon the 

political process and the national liberty movement in the Ottoman Empire and 

particulary on the Balkan Peninsula

, Sofia 2006.