„KSIĄŻKA I WTEnZA" WARSZAWA Prlnted in Pnland Pażdzi&mik 1949 r

I. Podział dziejów papiestwa na okresy ze względu na jego stosunek do

śmiertelnych wrogów Polski

Dzielić dzieje papiestwa można różnie. Dla historii stosunków polsko-

papieskich najistotniejszym będzie podział "pod kątem widzenia stosunku

papiestwa do naszego narodu i do jego wrogów. Rzecz jasna, że stosunek ten

stanowi zasadniczy, czynnik w ustosunkowaniu się patriotów polskich do

papiestwa. Podział ten pokrywa się częściowo z tradycyjnym podziałem dziejów

papiestwa na okresy w licznych podręcznikach. Oczywiście, interesuje nas tylko

ostatnich dziesięć stuleci.

W pierwszym okresie (stulecia X—XI) głównym wrogiem Polski i całej

Słowiańszczyzny było Cesarstwo Niemieckie, którego ekspansja ("Drang nach

Osten") zagrażała biologicznemu istnieniu naszego narodu. Prof. Sawicki

(skrypt uniwersytecki: "Historia stosunku Kościoła do państwa", Warszawa

1947, str. 15) nazywa ten okres okresem "upadku papiestwa". "Upadek ten

wyrażał się w zależności papieży od cesarzy niemieckich, głównych w owym

okresie wrogów Polski.

W drugim okresie (stulecia XI—XV) papiestwo rozpoczyna i wygrywa walkę

z cesarstwem niemieckim: z polskiego punktu widzenia jest to, oczywiście,

korzystna walka dwóch feudalnych imperializmów; niestety, walka papiestwa z

cesarstwem ma swoje odbicie w walce wyższego duchowieństwa z państwem

polskim, co rozbitej tą walką Polsce uniemożliwia wykorzystanie wielkiej

szansy historycznej wywołanej osłabieniem cesarstwa. Od trzynastego wieku

głównym wrogiem Polski staje się Zakon Krzyżacki. Papieże, którzy wówczas

stanowią wielką potęgę polityczną (od Grzegorza VII, poprzez Innocentego III,

do Bonifacego VIII), popierają Krzyżaków przeciw nam, są protektorami

naszych wrogów. Co więcej, Krzyżacy stanowią właśnie zbrojne ramię

papieskiego feudalnego imperializmu, oręż papiestwa w walce o panowanie nad

całym światem. W okresie tym ważne są szczególnie dwie daty: rok 1410, w

którym Zakon Krzyżacki otrzymuje z rąk polskich decydujący cios pod

Grunwaldem i rok 1415. W tym roku papież Jan XXIII (któremu w r. 1411

biskup Zbigniew Oleśnicki w imieniu Jagiełły składał hołd posłuszeństwa)

zostaje aresztowany i złożony z papiestwa przez sobór powszechny za

popełnienie "55 ohydnych i zbrodniczych przestępstw" (Długosz).

W trzecim okresie (stulecia XVI—XVIII) do głównych wrogów Polski należy

dynastia Habsburgów, dążących do podporządkowania Polski cesarstwu

austriackiemu. Prawie wszyscy papieże tego okresu są sojusznikami

Habsburgów, a nuncjusze papiescy w Polsce (Commendone, Laureo, Hannibal

di Capua, Martelli, Pallavicini i inni) są płatnymi agentami politycznymi i

szpiegami Habsburgów. Zresztą z Habsburgami związani są papieże również w

ciągu XIX stulecia a nawet i obecnie — jak to ujawnił proces kardynała

Mindszentyego. Watykan myśli o restauracji cesarsko-habsburskich Austro-

Węgier, obejmujących Jugosławię, Bawarię, Czechosłowację i Galicję.

W czwartym okresie (stulecie XIX i początek XX) Polska podzielona była na

trzy zabory, a papiestwo utrzymywało bliskie stosunki polityczne ze wszystkimi

trzema rządami zaborczymi widząc w nich zaporę przeciw rewolucji

mieszczańsko-demokratycznej, a od połowy XIX wieku przeciw ruchowi

robotniczemu. Jako sojusznik reakcyjnych rządów zaborczych, Watykan potępia

polskie powstania narodowe i wzywa naród do haniebnego trójlojalizmu. W

drugiej połowie XIX wieku papiestwo — już dawno jeden z największych

posiadaczy ziemskich — wyrasta do jednej z największych potęg finansowych

świata. Z obrońcy feudalnego i półfeudalnego obszarnictwa staje się papiestwo

teraz również namiętnym obrońcą kapitalizmu.

W piątym okresie, zamkniętym wojnami światowymi, papiestwo, jako

wyraziciel ideowy wielkiego kapitału i obszarnictwa będący zarazem sam

wielką instytucją finansową posiadającą kapitały ulokowane w bankach i

spółkach akcyjnych całego świata, opanowane jest strachem przed klasą

społeczną, którą historia przeznaczyła na grabarza kapitalizmu; strachem przed

klasą robotniczą, przed rewolucją socjalistyczną, przed pierwszym państwem

socjalistycznym na świecie. Strach Watykanu o losy klasy, której interesy

wyraża, oraz o własne kapitały pcha go do sojuszu z ruchami faszystowskimi

Włoch, Niemiec, Hiszpanii i innych krajów; do sojuszu z faszyzmem, jako

rozpaczliwą próbą ratowania kapitalizmu dyktaturą, zbrodniami, obozami

koncentracyjnymi i wojną. Śmiertelnym wrogiem Polski międzywojennej był

faszyzm niemiecki. Watykan ułatwił faszyzmowi niemieckiemu dojście do

władzy i utrzymanie się przy władzy przez zawarcie konkordatu, zmuszenie

katolickiego centrum do kapitulacji przed Hitlerem i polecenie duchowieństwu

niemieckiemu, aby popierało Hitlera. Podczas wojny papież Pius XII

powstrzymał się od potępienia napaści hitlerowskiej na Polskę i inne kraje,

duchowieństwu katolickiemu zalecał kolaborację z okupacją niemiecką i przez

cały czas prowadził intensywną akcję na rzecz "pokoju", opartego na uznaniu

przez mocarstwa zachodnie przewagi hitlerowskiej w Europie. Dyplomatyczna

akcja Watykanu na rzecz "pokoju" w toku drugiej wojny światowej zmierzała

do zawarcia oddzielnego traktatu pokojowego między państwami osi a

mocarstwami zachodnimi w celu urządzenia wspólnej krucjaty na Związek

Radziecki. Rzecz jasna, że taki oddzielny traktat musiał poświęcać Niemcom

Polskę leżącą na drodze pochodu hitlerowskiego przeciwko ZSRR. Akcja ta

była oczywiście sprzeczna z interesami Polski, której najlepsi synowie ginęli

wtedy milionami w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i lochach Gestapo.

Polska mogła odzyskać niepodległość jedynie dzięki zwycięstwu Armii

Czerwonej nad hitlerowskimi Niemcami, a Pius XII swoją akcją na rzecz

"pokoju" starał się wszelkimi siłami nie dopuścić do tego zwycięstwa.

Wreszcie szósty okres, który rozpoczął się po drugiej wojnie światowej, jest

okresem osi "Watykan-Waszyngton", okresem kiedy papiestwo staje się

sojusznikiem i narzędziem amerykańskiego imperializmu. Upadek hitleryzmu i

faszyzmu spowodował na całym świecie wzrost sił partii komunistycznych,

robotniczych i ugrupowań demokratycznych. Do wojny Związek Radziecki był

jedynym państwem niekapitalistycznym; w wyniku zwycięstwa Związku

Radzieckiego nad hitleryzmem i jego satelitami powstały w Europie Wschodniej

i Środkowej państwa demokracji ludowej, których przykład działa atrakcyjnie i

rewolucyjnie na pozostałe kraje Europy Zachodniej. Watykan jest żywo

zainteresowany w ratowaniu kapitalizmu. Jedynym ratunkiem wydaje mu się,

podobnie jak kapitalistom włoskim, niemieckim, angielskim, francuskim itd.,

ostatnia stawka na imperializm amerykański, bezwarunkowe podporządkowanie

się amerykańskiemu dyktandu, oddanie mu się wraz z całym aparatem do

dyspozycji dla uratowania kapitalizmu.

Streszczając: w ciągu dziesięciu stuleci papiestwo prawie zawsze było w

obozie naszych wrogów zarówno wtedy, gdy było zależne od prącego na

wschód Cesarstwa Niemieckiego, jak wtedy, gdy wspierało przeciw nam

Krzyżaków, jak wtedy, gdy wysługiwało się Habsburgom, jak wtedy, gdy było

sojusznikiem reakcyjnych rządów zaborczych, jak wtedy, gdy współdziałało z

faszyzmem niemieckim w okresie przygotowań do wojny, w okresie napaści na

Polskę i w okresie okupacji Polski, jak wreszcie obecnie, gdy służy reakcyjnym

imperialistom amerykańskim. W ich interesie jątrzy też obecnie przeciw Polsce

Niemców i stara się rozbić jedność naszego narodu, skłócić katolików z

niekatolikami, wierzących z nie wierzącymi, Polaków z Polakami, aby osłabić w

ten sposób wielki, antyimperialistyczny front obrońców pokoju i demokracji

ułatwiając imperializmowi amerykańskiemu ekspansję.

Przez dziesięć stuleci polityka papiestwa była prawie zawsze sprzeczna z

interesami Polski.

II. Papiestwo jako agentura wrogich Polsce cesarzy niemieckich

Właściwym twórcą niemieckiego "parcia na wschód" (Drang nach Osten) był

Henryk I Ptasznik (919—936) z dynastii saskiej, od którego rozpoczyna się

"wzrost niemieckiej potęgi" (Propyläen-Weltgeschichte, tom III, str. 302),

oczywiście kosztem Słowian. Historycy niemieccy piszą, że "wznowił on starą

politykę saską w wielkim stylu, ponieważ toczył wojny przede wszystkim

przeciw Słowianom i to nie tylko tym między Łabą a Odrą", ale również

przeciw Słowianom za Odrą i Nysą, przeciw Czechom i Polakom (Propyläen-

Weltgeschichte, tom III, str. 303), a w roku 933 pobił również Węgrów. W

dziele niemieckiego podboju, w dziele tępienia i germanizacji plemion

słowiańskich, zwłaszcza tych zamieszkałych w samym sercu dzisiejszych

Niemiec między Łabą a Odrą, wielką rolę odegrali katoliccy misjonarze

niemieccy, którzy jak pisze hr. Walerian Krasiński, "używali chrześcijaństwa

jako narzędzia do celów politycznych", "głosząc nikczemną naukę

bezwarunkowego poddania się wstrętnemu jarzmu zaborczych cudzoziemców w

imię ewangelicznych zasad łagodności, cierpliwości i wyrozumiałości".

"Misjonarze germańscy — pisze dalej ten sam autor — zawsze

podporządkowywali sprawę chrześcijaństwa celom politycznym i głosząc

słowo Boże torowali drogę panowaniu cesarzy niemieckich; wszystkie

słowiańskie kraje, nawrócone przez zachodnich misjonarzy, podlegały

całkowitemu wpływowi Germanów, którzy z nieubłaganą zawziętością niszczyli

ich język i ustawy... dzieło nawracania jednoznaczne było ze zniszczeniem" (hr.

Krasiński, "Zarys dziejów powalania i upadku Reformacji w Polsce", tom I, str.

18).

Niemieckiemu "parciu na wschód" potrzebny był oręż ideologiczny i Niemcy

znaleźli ten oręż w tak zwanym "uniwersalizmie chrześcijańskim". Przyznają to

również historycy katoliccy. Zgadzamy się całkowicie na definicję

"uniwersalizmu chrześcijańskiego", zawartą w "Polsce Piastów, Polsce

Jagiellonów" Marii i Zygmunta Wojciechowskich (wyd. 1946): Syn Henryką

Ptasznika, "Otton I Wielki... chciał stworzyć wielkie niemieckie mocarstwo

grające główną rolę w ówczesnej Europie. Niemcy nie miały żadnej własnej

tradycji (ideologii)... Otton więc postanowił odgrzebać z popiołów dziejowych

tak zwany uniwersalizm chrześcijański. .. (według którego) jak najwyższa

władza duchowna należy do papieża, tak najwyższym zwierzchnikiem świeckim

świata chrześcijańskiego powinien być cesarz. To jest właśnie uniwersalizm

chrześcijański" (str. 23). W ten sposób w 962 roku powstało Cesarstwo Nie-

mieckie.

"Uniwersalizm chrześcijański*' stał się ideologicznym narzędziem

ekspansji Cesarstwa Niemieckiego na Wschód, w pierwszym rzędzie na

Polskę. Ekspansja ta stanowiła śmiertelne niebezpieczeństwo dla Polski Gdyby

ta ekspansja objęła zwycięsko i nasze ziemie, z narodu polskiego nie zostałoby

ani śladu, podobnie jak nie zostało prawie śladów po tych plemionach

słowiańskich między Łabą a Odrą, które Niemcy z czynną pomocą katolickich

misjonarzy wytępili bądź zgermanizowali.

Zobaczymy teraz, jak się przedstawiały wówczas stosunki między papieżami a

feudałami niemieckimi, których "Drang nach Osten", przybrany w ideologiczną

szatę "uniwersalizmu chrześcijańskiego", niósł nam śmierć i zniszczenie.

Bierzemy aprobowane przez kurię arcybiskupią "Dzieje Papieży" Seppelta,

Löfflera i Silnickiego (Poznań 1936), w których czytamy o papieżach X i XI

stulecia:

Ottona I koronował na cesarza 2 lutego 962 "niedojrzały i rozpustny

młodzieniec", papież Jan XII (str. 177). Wdzięczny za koronację cesarz Otton

usunął w następnym roku siłą tego papieża z tronu "za jego niezliczone

występki" co stało "w jawnej sprzeczności z zasadą kanoniczną, iż nikt nie może

sądzić papieża" (str. 178). W danym wypadku jednak pogwałcenie zasady

kanonicznej było konieczne dla realizacji "uniwersalizmu chrześcijańskiego",

czyli zasady obsadzania papiestwa przez ludzi ślepo posłusznych cesarzowi

niemieckiemu.

W czerwcu 964 roku "Otton siłą oręża wprowadził (papieża) Leona VIII do

Rzymu" (Seppelt, str. 179); papież Leon VIII, zgodnie z zasadami

"uniwersalizmu chrześcijańskiego",... postanowił, aby żaden papież nie był

obierany bez przyzwolenia cesarza" (Długosz, księga I, str. 94).

Konkurencyjnego papieża "pobożnego i uczonego Benedykta V Otton wygnał

do Hamburga" w roku 964 (Seppelt, str. 179). "Po śmierci Leona Rzymianie nie

odważyli się na sprzeciw wobec cesarza, toteż w porozumieniu z nim... obrany

został... Jan XIII (965—972)", którego... już po kilku miesiącach uwięziono i

"dopiero po powrocie Ottona do Italii, Jan XIII został uwolniony ... Papież

działał w najzupełniejszym porozumieniu z cesarzem (Seppelt, str. 179). "Na

czas rządów Jana XIII przypada przyjęcie przez Polskę chrześcijaństwa w r.

966" (Silnicki, str. 179).

Następny papież, Benedykt VI (972—974), osadzony został przez stronnictwo

cesarskie (Ottona II). W 974 roku wybrano papieżem Bonifacego VII, ale

natychmiast "został wypędzony przez Niemców" (Seppelt str. 180). "Pod

wpływem Niemców został papieżem... Benedykt VII" (974—983). Następny

papież Jan XIV (983—984) "był poprzednio kanclerzem cesarza" (Seppelt. str.

180).

Za cesarza Ottona III rozpoczyna się epoka papieży Niemców. Cesarz osadza

na tronie papieskim swego krewniaka Brunona, syna księcia Karyntii. "Pierwszy

ten papież niemiecki przyjął imię Grzegorza V" (996—999). Konkurencyjnego

papieża Jana XVI wyklęto, "a gdy potem Otton III z wojskiem ukazał się w

Rzymie (wiosna 998) wzięto go do niewoli, okaleczono i zamknięto" (Seppelt,

str. 183). W następnym roku cesarz Otton III osadził na tronie papieskim

podejrzewanego o czarnoksięstwo Sylwestra II (999—1003). W roku 1002

Otton III umiera. Po śmierci Ottona III papiestwo popada na kilkanaście lat ,w

zależność od rzymskich stronnictw szlacheckich". Jan XIX (1024—1032)

"pozostawił po sobie smutną pamięć" (Seppelt, str. 186), Benedykt IX (1033—

1044) "niedojrzały i marny młodzieniaszek okrywał wstydem stolicę Piętrowa."

(Seppelt, str. 189), a Sylwester III (1045) i Grzegorz VI (1045—1046) po prostu

kupili sobie godność papieską od swoich poprzedników (Seppelt, str. 189).

Porządek zaprowadza cesarz niemiecki Henryk III, który osadził kolejno na

tronie papieskim czterech uległych sobie Niemców: Klemensa II (1046—1047),

Damazego II (1047—1048), Leona IX (1048—1054) i Wiktora II (1055—

1057). Następnym papieżem jest również Niemiec, Stefan X (1057—1058),

osadzony przez cesarzową niemiecką, Agnieszkę (Seppelt, str. 190—192).

Za Grzegorza VII (1073—1085) rozpoczyna się długa walka między

papiestwem a cesarstwem. W walce tej cesarze niemieccy posługują się

konkurencyjnymi papieżami, nazywanymi odtąd "antypapieżami". Tymi

niemieckimi konkurencyjnymi papieżami byli Klemens III (1080—1100),

Teodoryk (1100), Albert (1102), Sylwester IV (1105—1111), Grzegorz VIII

(1118—1121), Wiktor IV (1159—1164), Paschalis III (1164—1168), Kalikst III

(1168—1178).

Jak widać z tego krótkiego, wykazu cesarze niemieccy osadzili w latach 963

—1058 dwunastu papieży, którzy łącznie panowali około czterdziestu lat, a

następnie w latach l080—1178 jeszcze ośmiu antypapieży.

Osadzeni na tronie papieskim przez cesarzy niemieckich papieże ci oczywiście

czynili z papiestwa narzędzie ekspansji niemieckiej. "Samodzielność" tych

papieży należy do bajek. Nastawiony prowatykańsko historyk kościoła, prof.

Sawicki, pisze wyraźnie w "Historii stosunku kościoła do państwa":

"W wiekach X i XI Kościół przeżył głęboki upadek. Było nieomal tak źle, jak

później, w końcu XV wieku, gdy na. Stolicy Apostolskiej zasiadali ludzie

pokroju Aleksandra VI o fizjonomii prawie(?) zbrodniarzy... Obsadzanie

urzędów kościelnych (przez cesarza niemieckiego, A. N.)... posiadało, formę

identyczną z nadawaniem godności świeckich... Cesarze (niemieccy)

powoływali papieży i biskupów kierując się przy tym wyłącznie swymi planami'

Najwyższe godności duchowne traktowali władcy jako swa własność...

Dochodziło do tego, że papieżami zostawali małoletni lub rozpustnicy... Cesarz

(niemiecki) był zwierzchnikiem papieża, jako władcy świeckiego panującego

w państwie kościelnym, i miał decydujący głos przy jego wyborze... Stąd

zdarzało się, że papież składał cesarzowi przysięgę wierności" (skrypt

uniwersytecki, str. 24, 25, 26).

Okazuje się więc, że dzisiejsze zwierzchnictwo imperializmu

amerykańskiego nad papiestwem nie jest żadną nowością w dziejach

papiestwa, lecz posiada stare tradycje zależności papiestwa od cesarstwa

niemieckiego.

W latach 963—1058 dwunastu "autentycznych" papieży czyniło z papiestwa

pod firmą "chrześcijańskiego uniwersalizmu"

narzędzie ekspansji

niemieckiego cesarstwa, narzędzie niemieckiego parcia na wschód, wypierania

i germanizowania plemion słowiańskich, zdobywania dla Niemców

"Lebensraumu". Papież Pius XII czyni dziś z papiestwa znów pod tą samą

firmą "chrześcijańskiego uniwersalizmu" narzędzie ekspansji imperializmu

amerykańskiego; narzędzie amerykańskich planów panowania nad światem.

Z niepodlegającego żadnej dyskusji faktu zależności (w wiekach X i XI)

papieży i papiestwa od cesarzy niemieckich wynika niezbicie, że klerykalna

teoria historyczna, jakoby właśnie przyjęcie przez książąt polskich

zwierzchnictwa papieskiego ratowało Polskę przed niemiecką ekspansją, mija

się z prawdą. Polskę uratowała jej siła, uratowało to, że Mieszko pobił na głowę

grafa niemieckiego Wichmana, zdobywając ujście Odry wraz ze Szczecinom; że

pod Cedzyną nad Odrą pobił margrabiego Hodona (rok 972); że Bolesław

Chrobry toczył trzy wojny z Niemcami odbierając (Niemcom) Łużyce i ze nie

pytając ani cesarza niemieckiego, ani podległego mu papieża o zgodę koronował

się.

"Uniwersalizm chrześcijański" Ottona I i jego następców, którzy sobie

podporządkowali papiestwo, nosi dziś nazwę k o s m o p o l i t y z m u,

III. Papieskie dążenie do panowania nad światem

Wydawałoby się, że skoro upadek papiestwa i podporządkowanie go

cesarstwu niemieckiemu powodowały działalność sprzeczną z interesami Polski;

to walka papiestwa z cesarstwem niemieckim i rozkwit papieskiego feudalnego

imperializmu będzie dla Polski korzystny. Wnioskom takim zadają kłam trzy

fakty: l, pretensje papieża do zwierzchnictwa nad Polską, 2. walka wyższego

duchowieństwa polskiego z państwem o władzę nad państwem i 3,

protegowanie przez papiestwo śmiertelnych wrogów Polski — Krzyżaków.

Rozpatrzmy kolejno każdy z tych faktów.

A Pretensje papieża do zwierzchnictwa nad Polską

"Uniwersalno-chrześcijańskiej" (czytaj: kosmopolitycznej) ideologii cesarza

niemieckiego Ottona I, stanowiącej osłonę dążenia feudalnego cesarstwa

niemieckiego do panowania nad Europą, przeciwstawił papież Grzegorz VII, a

za nim Innocenty III i Bonifacy VIII, również "uniwersalno-chrześcijańską" to

znaczy kosmopolityczną ideologię panowania papieży nad całym światem. W

sławnym dyktandzie (dictatus) papieża Grzegorza VII z roku 1075 czytamy

między innymi:

artykuł IX: Quod papae pedes omnes principes deosculentur" (Wszyscy

książęta mają całować stopy papieża),

artykuł XII: "Quod illi liceat imperatores deponere" (Papież ma prawo

usuwać cesarzy z tronu),

artykuł XVIII: "Wyrok papieży nie może być przez nikogo odrzucony.

natomiast papież ma prawo przekreślać wszystkie wyroki", .

artykuł XIX "Quod a nemine ipse iudicari debeat" (Nikomu nie wolno sądzić

papieża),

artykuł XXII. "Kościół rzymski nigdy nie błądził i nigdy nie zbłądzi",

artykuł XXVII: "Papież ma prawo zwalniania poddanych od wierności" (dla

władzy państwowej).

Kolorowa reprodukcja pergaminu z Gregoriańskiego Rejestru, znajdującego

się w archiwach watykańskich, zamieszczona jest po strome 384 "Propyläen-

Weltgeschichte", tom III.

W tym samym Gregoriańskim Rejestrze znajduje się sławny falsyfikat

zawierający rzekomą darowiznę całej Polski papieżowi. Hojną ofiarodawczynią

była wypędzona przez Chrobrego macocha Niemka, była zakonnica, Oda.

O Rejestrze Gregoriańskim przytoczę zdanie wybitnego polskiego historyka,

prof. Mariana Łodyńskiego, z jego monograficznej rozprawy właśnie o tej

darowiźnie: Praca nad "porządkowaniem" papieskich archiwów prowadzona

pod kierunkiem papieża Grzegorza VII stała się zbiorem wielu świadomie

popełnianych nadużyć. Nauka już niejedno z nich wykazała, niejedno też

jeszcze czeka tego samego losu. Akty rzekomo oddające św. Piotrowi na

własność olbrzymie terytoria uznano w części za zupełne falsyfikaty, w części

za interpolacje (własne wstawki przepisywacza, A. N.) w tym czasie

popełniane" ("Dagome iudex", str. 29). "Nie brak studiów, które stwierdziły —

pisze dalej prof. Łodyński — że akty Grzegorza VII i jego następcy, w których

były zawarte uprawnienia do poszczególnych krajów (i danin z tych krajów),

rzekomo przez poprzedników jego przed połową XI wieku nabyte, są

wypływem zupełnie świadomie popełnianego nadużycia dla celów owej wielkiej

gregoriańskiej polityki" (j. w. str. 33).

Warto przypomnieć również zdanie prof. Jana Ptaśnika również z

monograficznej rozprawy o tym samym akcie "Dagome iudex" (Kraków 1911):

W Polsce od czasu upadku wszechwładzy cesarskiej daleki papież uważał się

za pana, któremu Polska bezpośrednio na mocy darowizny podlegała" (str.

52).

Jako przykład, że papieże przypisywali sobie "wyższe zwierzchnicze prawa

nad Polska", podaje ksiądz Gromnicki w rozprawie o świętopietrzu, że papież

Urban IV uchylał polskie prawo krajowe (w r. 1262), "Zabór ziem poddanych

papieżowi uznawany był za świętokradztwo" (Gromnicki, ..Świętopietrze w

Polsce", Kraków 1908 r., str. 43 i 44).

Wynika z tego, że walka papiestwa z cesarstwem niemieckim była walką

dwóch potęg feudalnych, obu równie chciwych panowania nad Polską.

Polaków, którzy wyswobodzili się spod zależności od cesarstwa niemieckiego

nie entuzjazmowała wcale idea zależności od papiestwa. Prof. Zdzisław

Kaczmarczyk stwierdza w drugim tomie swej pracy o Kazimierzu Wielkim, że

"zwierzchność polityczna papiestwa nad Polską zaczynała być wówczas u

Polaków mocno niepopularna, równie jak cesarska" (str. 11). Spytko z

Melsztyna, poseł Kazimierza Wielkiego na dworze Karola IV w r. 1357, w

swojej słynnej rozmowie pełnej dowcipu i dumy wyraźnie podkreśla, że w

przeciwieństwie do cesarza, który jest niższy od papieża i składa mu przysięgę,

król polski jest od papieża niezależny (Kaczmarczyk "Monarchia Kazimierza

Wielkiego", str. 11).

Znalazło się wprawdzie dwóch ludzi osadzonych na tronach książęcych przez

biskupów — Władysław Plwacz i Leszek Biały, którzy zapisywali Polskę

papieżom, ale naród polski, patrioci polscy nigdy nie uznawali papieskiego

zwierzchnictwa i stwierdzali, że Polska jest suwerenna i obowiązywać w niej

może tylko i wyłącznie prawo polskie.

Myśli ogromnej większości polskiego narodu wyraził wybitny myśliciel polski

XV wieku Jan Ostroróg, który będąc katolikiem i pragnąc "katolickim królestwo

polskie zachować, ale przeprowadzając ścisłą granicę pomiędzy sprawami

religii a sprawami politycznymi", domagał się, aby królestwo polskie zrzuciło z

siebie "wszelki cień zależności w rzeczach państwowej polityki od władzy

papieskiej" (Michał Bobrzyński, "Szkice i studia" tom II, str. 14).

Była to w Polsce myśl bardzo stara pamiętająca jeszcze czasy Mieszka

Starego. Długosz w księdze VI dziejów Polski pod rokiem 1175 pisząc o

Mieszku Starym stwierdza, że powiedział on wichrzycielskiemu biskupowi

krakowskiemu Gedeonowi, "aby pilnował raczej swoich powinności biskupich,

jako sobie właściwych, nie mieszając się do spraw publicznych".

Z "Diariusza Sejmu Piotrkowskiego roku pańskiego 1565" widzimy, że

pretensje papieskie do zwierzchnictwa nad Polską budziły w Polsce powszechne

oburzenie. Wybitny patriota i śmiały mówca, marszałek Izby Poselskiej Mikołaj

Siennicki, mówił 6 lutego 1565 roku: "Polak nie będzie niewolnikiem

papieskim". W dalszym ciągu dowodził Siennicki, że prawo watykańskie jest

prawem cudzoziemskim i jako prawo cudzoziemskie nie obowiązuje Polaków;

Polaków powinno obwiązywać jedynie prawo polskie.

Przemawiając 29 marca 1565 roku mówił Siennicki: "Kusili się też od dawna

ichmościowie księża... aby to nasze prawo polskie odłożyć, a cudzoziemskie na

nas nawlec". "My, Polacy, mamy nasze prawo polskie, żadne inne

cudzoziemskie prawo nie jest nam potrzebne. O żadnym innym prawie

cesarskim czy papieskim ani słyszeć nie chcemy i cierpieć go nie będziemy".

Z ogromnej ilości wypowiedzi patriotów polskich, protestujących przeciw

roszczeniom papieskim do rządzenia się w Polsce jak we własnej kolonii,

wymienię jeszcze starostę wschowskiego, Franciszka Radzewskiego, który w

roku 1705 napisał memoriał w odpowiedzi na breve papieża Klemensa XI. Oto

kilka fragmentów z tego memoriału, przytoczonego w rozprawie

Jarochowskiego o prymasie Radziejowskim: "Rzeczy doszły do tego stopnia, że

kuria rzymska nie poprzestając na wykonywaniu jurysdykcji w sprawach

kościelnych zaczyna mieszać się także w prawa Rzeczypospolitej". Kiedy

Polska była "zatopiona w oceanie nieszczęść i niebezpieczeństw" papieże i ich

nuncjusze milczeli, natomiast "skorośmy się tylko ruszyli ku naszemu

oswobodzeniu", zaczęli "nam wymierzać nauki lub groźby" (str. 160, 162).

B Walka wyższego duchowieństwa polskiego z państwem o władzę

Pretensje papieskie do zwierzchnictwa nad Polską byłyby niegroźne gdyby

papież nie posiadał potężnych narzędzi ich realizacji Jednym z takich narzędzi

polityki papieskiej wewnątrz Polski byli niektórzy polscy biskupi, drugim

narzędziem, zagrażającym Polsce od zewnątrz, byli Krzyżacy. Cele obu

papieskich agentur były pozornie różne. Część biskupów polskich dążyła do

zdobycia potęgi gospodarczej i politycznego zwierzchnictwa nad państwem

polskim, natomiast Krzyżacy dążyli do oderwania od Polski jej ziem i do

politycznego osłabienia naszego państwa. Skoro jednak według prawa

kanonicznego właścicielem majątku kościelnego jest papież, wzrost majątku

polskiego Kościoła oznaczał wzrost potęgi finansowej papieża. Papież ściągał ze

wszystkich dóbr Kościoły polskiego tzw. "papieską, dziesięcinę", całoroczne

dochody od wakujących beneficjów i różne nadzwyczajne i okolicznościowe

daniny, niezależnie od ściąganego z całej ludności świętopietrza Walka

Kościoła polskiego z państwem o ziemię była walką o doczesne, materialne,

finansowe interesy papiestwa. Z każdym nowym majątkiem zdobytym przez

polskie duchowieństwo wzrastały dochody papieskie z Polski, wzrastał

ilościowo i procentowo odpływ kapitałów z Polski do kasy papieskiej. Wzrost

władzy politycznej duchowieństwa oznaczał również wzrost władzy papieskiej,

Biskupi bowiem przeważnie posłusznie spełniali wszystkie rozkazy papieża.

Przeważna część episkopatu polskiego była koniem trojańskim papiestwa

wewnątrz Polski i walka toczona przez ten episkopat z państwem polskim

była w gruncie rzeczy walką papiestwa o ujarzmienie Polski i

przekształcenie jej w papieską kolonię. Oczywiście, w interesie papiestwa

leżało rozszerzenie granic tej kolonii, ale tylko w tych kierunkach, które jeszcze

nie podlegały papiestwu, a więc przede wszystkim na wschód. Episkopat polski

był zainteresowany w takiej ekspansji państwa polskiego na wschód, nakłaniając

później historyków klerykalnych do przedstawiania różnych polskich biskupów

i arcybiskupów jako wielkich Polaków, którzy przyczynili się do wzrostu potęgi

Polski.

Cała rzecz jednak w tym, że te pozornie sprzeczne zjawiska jak wkład

polskich biskupów w ekspansję Polski (a w związku z tym wpływów

papieskich) na wschód i najazdy krzyżackie pustoszące Polskę i odrywające od

Polski cale prowincje, były przejawami jednej i tej samej polityki papieskiej.

Jednym z typowych przedstawicieli tej części wyższego duchowieństwa

polskiego, która sama siebie uważała przede wszystkim za agenturę papiestwa

i bez żadnych skrupułów toczyła walkę przeciw państwu polskiemu w imię

interesów papiestwa, był arcybiskup gnieźnieński Henryk Kietlicz (1199—

1219).

Najwybitniejszym przedstawicielem polskiej myśli państwowej był wówczas

książę Władysław Wielki Laskonogi. zmierzający do zjednoczenia Polski

rozbitej na dzielnice i do wzmocnienia władzy państwowej. W poprzek tym

planom stanął właśnie arcybiskup Kietlicz. "Na stolicy gnieźnieńskiej — pisze o

nim Stanisław Zachorowski — siedział wówczas Henryk Kietlicz... człowiek

tym różny od innych biskupów, że z żywiołami krajowymi nie łączyły go żadne

związki i który dlatego tym bezwzględniej mógł służyć za organ ideałów

polityki papieskiej i interesów kościelnych. ... Wystąpienie arcybiskupa

przeciw księciu przybrało od razu formy najostrzejsze Kietlicz rzucił klątwę na

Laskonogiego" ("Dzieje Polski Średniowiecznej", str. 215).

"Wystąpienie Kietlicza — pisze prof. Sawicki — nie było dziełem przypadku;

gdy porównamy daty arcybiskupie rządów Kietlicza (1199—1219) i papieskich

Innocentego III (1198 do 1216), zauważymy, że właśnie w czasie pontyfikatu

największego przedstawiciela epoki hierokratycznej (po polsku: klerowładczej,

A. N.) Kościół polski uzyskał pełną niezależność w stosunku do władzy

państwowej. Arcybiskup Henryk posiadał zresztą osobisty kontakt z papieżem i

działał niewątpliwie pod wpływem inspiracji płynących z Rzymu" ("Historia

stosunku Kościoła do państwa", str. 87).

Że Władysław Wielki Laskonogi został wyklęty przez arcybiskupa Kietlicza

"pod wpływem inspiracji płynących z Rzymu" świadczy najlepiej Długosz,

który jako osoba duchowna musiał niewątpliwie sympatyzować z arcybiskupem.

Oto co Długosz pisze o księciu Władysławie: "Władysław... zgodną i

powszechną wolą za monarchę uznany objął księstwo krakowskie... Na tej

stolicy z wielką łaskawością sprawując rządy, miłowany od wszystkich, dla

każdego przystępny, sędzia baczny i sprawiedliwy, słabych zastawiał od ucisku,

a w żądaniach słusznych i uczciwych nikomu nie odmawiał ucha" ("Dziejów

polskich księga VI", rok 1203, str. 161).

Rozumne, sprawiedliwe, silne i dla Kościoła łaskawe rządy Władysława

Wielkiego Laskonogiego nie podobały się papieżowi i jego agenturze. Kościół

chciał być "wolny". Jeżeli mamy wątpliwości, co oznacza "wolność" Kościoła,

przypomnijmy sobie Anatola France'a: w najlepszych warunkach (a więc nawet

w takich jakie obecnie ma Kościół w Polsce Ludowej) Kościół będzie miał

prawo wołać, że nie jest wolny ("że jest prześladowany"), bo zdaniem

biskupów, Kościół jest wolny tylko wtedy, gdy rozkazuje. ("Kościół a

Rzeczpospolita" r. 1911, str. 10—13).

Agentura papieska kierowana przez arcybiskupa Kietlicza toczyła walkę

przeciw państwu polskiemu nie o wolność, ale o władzę. I klątwa została

rzucona na Władysława Wielkiego Laskonogiego nie dlatego, że rządził źle, bo

właśnie rządził rozumnie i sprawiedliwie, zgodnie z interesami państwa

polskiego. Władysław, a w jego osobie polska władza państwowa, został

wyklęty przez arcybiskupa Kietlicza, ponieważ taka była inspiracja papieska.

Arcybiskup Kietlicz zorganizował przeciw księciu Władysławowi ligę, w

skład której wchodzili książęta: Leszek Biały, Władysław Plwacz i Konrad

Mazowiecki. Nie od rzeczy będzie przypomnieć w kilku słowach kim byli ci

książęta.

O Leszku Białym pisze Zachorowski, że był "tym dogodniejszy dla

egoistycznej polityki możnych, że zawdzięczał swe wyniesienie wyłącznie ich

poparciu... nie występował z inicjatywą, w polityce wewnętrznej ulegał

możnym, a zwłaszcza powolnym się okazał wobec Kościoła... Leszek pierwszy

z książąt polskich oddał się w roku 1207 w opiekę Stolicy Apostolskiej uznając

przez to jej zwierzchnictwo. Przedtem jeszcze zrzekał się swych uprawnień

wobec Kościoła... a wyniesiony na tron przez biskupa krakowskiego, spłacał

dług wdzięczności Kościołowi itd. itd." (str. 210-213).

O Władysławie Plwaczu, drugim uczestniku sprzysiężenia przeciw wyklętemu

Władysławowi Wielkiemu Laskonogiemu, pisze Zachorowski, że "działał jako

narzędzie planów Kościoła" (str. 215). "Im mocniej stał tron książęcy w

sporach kościelnych wobec ciosów kar kościelnych i gromów klątw, tym

bardziej otwierała się przed biskupami inna droga wiodąca do celu, droga

popierania książąt uległych rozkazom hierarchii kościelnej i szczodrych w

nadaniach przywilejów... księciem takiego typu był zwłaszcza Odonic

(Władysław Plwacz), który... stal w służbie episkopatu gotów zawsze do

spełniania jego życzeń i rozkazów". Wydartą Władysławowi Wielkiemu

Laskonogiemu dzielnicę Władysław Plwacz "oddawał pod opiekę papieża, który

podwyższył mu czynsz". Później doszedłszy do władzy Władysław Plwacz

"wypłacał dług wdzięczności wobec Kościoła... Przywileje na rzecz

biskupstwa i kapituły poznańskiej były bardzo rozległe, gdyż nie tylko znosiły

wszelkie opłaty i świadczenia na rzecz państwa..., ale kładły fundamenty

szerokiej jurysdykcji patrymonialnej (sądownictwa pańskiego)... przywileje te

tworzyły z dóbr katedry poznańskiej prawie niezawisłe państewko" (str. 215—

249). Streszczając: Plwacz był "narzędziem biskupów" (str. 255).

Wreszcie trzeci uczestnik sprzysiężenia, Konrad Mazowiecki "hojnie rozdawał

posiadłości i przywileje biskupstwom swych dzielnic nie zważając, że osłabiał

przez to ich wewnętrzną siłę i spoistość". Rządy jego znamionowała

"lekkomyślność i bezplanowość" (str. 246—247). W roku 1226 tenże Konrad

Mazowiecki hojnie szafujący polską ziemią sprowadził do Polski Krzyżaków,

ogniem i mieczem realizujących ideę papieskiego panowania nad całym

światem, a w dwa lata później ofiarował im ziemię chełmińską.

Otóż ci trzej książęta, marionetki w rękach biskupów, spłacający im długi

wdzięczności i powolni ich rozkazom, zjechali się w roku 1210 do Borzykowa

w celu zawiązania koalicji przeciw Władysławowi Wielkiemu Laskonogiemu,

który zgodnie z tradycjami Bolesława Chrobrego, Bolesława Śmiałego i

Mieczysława Starego bronił autorytetu i suwerenności polskiej władzy

państwowej przed zamachami ze strony biskupów i świeckich możnowładców.

Twórcy koalicji borzykowskiej sformułowali i podpisali cele walki przeciw

Władysławowi Wielkiemu Laskonogiemu. Arcybiskup gnieźnieński Henryk

Kietlicz obiecał spiskowcom " wszelką pomoc ze strony Kościoła" uzyskując od

nich w zamian dla duchowieństwa "wolność od świadczeń na rzecz państwa"

i prawdopodobnie również "uwolnienie duchownych spod sądownictwa

państwowego" (Zachorowski, str. 218).

Sąd Zachorowskiego o sprzysiężeniu borzykowskim i jego uczestnikach jest

sądem olbrzymiej większości polskich historyków, którzy często używają

określeń znacznie ostrzejszych, nazywając Konrada Mazowieckiego i

Władysława Plwacza zbrodniarzami. Zwłaszcza na tym ostatnim ciąży od

czasów Długosza poważny zarzut udziału w zbrodni gąsawskiej — w

zamordowaniu Leszka Białego. Część reakcyjnych historyków dostrzega jednak

aktualność problemów sprzysiężenia borzykowskiego i zainteresowana jest w

rehabilitowaniu tego narzędzia biskupów, jakim był Władysław Plwacz.

Niby naukowe Wydawnictwo Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy pod

tytułem "Nasza przeszłość", rozpoczęto — niby przypadkowo —

pseudohistoryczną apologią właśnie Władysława Plwacza, pióra księdza Józefa

Umińskiego.

"Wbrew temu, co mu kłamliwa... propaganda jego przeciwników zarzucała —

pisze ksiądz Umiński o Władysławie Plwaczu — i wbrew panującemu o nim

powszechnie — już od czasów Długosza! sądowi historyków, wśród całej

plejady równoczesnych mu wybitniejszych i mniej wybitnych książąt

piastowiczów jest on obok... Leszka Białego, bodaj jedynym, który liczył się z

nakazami ustaw i sprawiedliwości... Był on następnie wyjątkowym między

współczesnymi sobie księciem, który nie zasłużył na żadną, w ścisłym tego

słowa znaczeniu, naganę ze strony papieskiego opiekuna Polski, podczas gdy

innych książąt spotykały jeżeli już nie formalne kary, to przynajmniej

upomnienia Stolicy Apostolskiej itd. itd." ("Nasza przeszłość" Studia z dziejów

Kościoła i kultury katolickiej w Polsce, Kraków 1947, tom II, str. 14).

Argument księdza Umińskiego jest niezmiernie interesujący. Ten sam

argument będą mogli przecież wysunąć za kilkadziesiąt lat przyszli duchowni —

apologeci faszysty Doboszyńskiego. Przecież zbrodniarzom faszystowskim,

szpiegom niemieckim, szpiegom amerykańskim, organizatorom band

podziemnych i sprzysiężeń przeciw państwu polskiemu ani papież, ani

ksiądz Piwowarczyk nie grozili i nie grożą ekskomuniką.

Pseudoobiektywizm klerykalnego historyka, księdza Umińskiego,

przypominającego niby przypadkiem właśnie teraz, że Władysława Plwacza

"wziął pod opiekę świętego Piotra i swoją papież Honoriusz III pismem z dnia

9 lutego 1217 roku" (str. 9) i podającego jako "argument", że Władysław Plwacz

nie był zbrodniarzem, ponieważ "nie słyszymy o żadnej karze kościelnej, która

by spadla na niego po wypadkach gąsawskich"(*Po zamordowaniu Leszka

Białego.) (str. 9), ma wyraźne ostrze polityczne.

Argumentacja ta nie ma nic wspólnego z prawdą historyczną. Kary kościelne

nie spadały wcale na zdrajców, zbrodniarzy, rozpustników. Kary kościelne, na

czele z ekskomuniką, spadały na tych, którzy bronili suwerenności władzy

państwowej przed dążeniami papiestwa i części hierarchii kościelnej do

panowania w Polsce.

Klątwy i inne kary kościelne były orężem walki politycznej papiestwa i

jego agentur przeciw państwu polskiemu i przeciw narodowi polskiemu;

orężem walki o władzę, o panowanie papieskiego prawa, o ziemię, o

majątki, o dziesięciny.

Z królów i książąt polskich wyklinani byli: Bolesław Chrobry (którego

arcybiskup Gaudenty według Galla "dicitur anathemate percussisse"), Bolesław

Śmiały, Władysław II (za dążenie do zjednoczenia podzielonej przez

Krzywoustego Polski), Mieczysław Stary, Władysław Laskonogi. Henryk

Brodaty, Bolesław Rogatka, Leszek Czarny, Henryk Probus, Władysław

Łokietek, Kazimierz Wielki i Kazimierz Jagiellończyk.

Warto przy tym podkreślić, że skromnego i bogobojnego Leszka Czarnego

wyklęto za uwięzienie biskupa Pawła z Przemankowa, o którym pisze Długosz,

że "zdrożnych, ze stanem i powagą biskupią niezgodnych dopuszczający się

nadużyć i poniewierający swoją godność pasterską Paweł, biskup krakowski,

oddany przede wszystkim swawoli i rozpuście, mniszkę wziął za nałożnicę...

gwałtownik, nieznośny dla swych poddanych i sąsiadów" buntował się kolejno

przeciw czterem książętom polskim i z wrogami państwa polskiego "począł

skrycie się porozumiewać". Kiedy zaś bogobojny Leszek Czarny, założyciel

katedry lubelskiej, uwięził tego rozpustnika i warchoła, "Janusz, arcybiskup

gnieźnieński, powstał, jak urzędowi jego przystało, na to uwięzienie biskupa i

całą prowincję gnieźnieńską interdyktem obłożył" (Długosz, księga VII, rok

1271, str. 409).

Henryka Brodatego, Henryka Probusa. Bolesława Rogatkę i Kazimierza

Wielkiego wyklinano w sporach o dziesięciny. "Dziesięcina — pisze prof.

Tadeusz Silnicki w "Dziejach i ustroju Kościoła na Śląsku" — stanowiła nie

tylko poważne źródło dochodów kościelnych, ale urastała do znaku

suwerenności Kościoła ponad całym społeczeństwem" (str. 137). Interesujący

traktat o dziesięcinach napisał Tadeusz Czacki. "W ciągu kilku wieków —

czytamy w tym traktacie — mnogie wyszły pisma o dziesięcinach; wielu

teologów i kanoników wyprowadzało należność dziesięcin z prawa boskiego, ci

zaś, którzy musieli płacić, nazywali je owocem ustaw diabelskich" (str. 3).

"Zgubną i rujnującą" nazywał dziesięcinę w pracy o "ludności wieśniaczej"

konserwatywny historyk Franciszek Piekosiński (str. 81). "Dziesięcina stanowiła

jedną z najbardziej łupieżczych danin i uprzywilejowaną przed wszystkimi

innymi" — pisał Aleksander Świętochowski ("Historia chłopów polskich", str.

33).

Biskup Bodzanta, który wyklął Kazimierza Wielkiego, dowodził, że

"dziesięcina swobodna (płacona z dobrej woli, nie z przymusu i dowolnie

wybranemu kościołowi, a nie wyznaczonemu przez biskupa) przynosząc

uszczerbek Kościołowi pociąga za sobą grzech śmiertelny" (Helcel, "Badania w

przedmiocie historii dziesięcin kościelnych w Polsce", str. 3).

Szczególnie uciążliwa była dziesięcina snopowa, "bo ksiądz nie dozwalał

sprzątnięcia zboża póki swej dziesiątej kopy nie powytykał — pisze Aleksander

Brückner w "Dziejach Kultury Polskiej" — toteż, mógł i zgnoić całe zboże na

polu, gdy była słota" (tom I, str. 330). Otóż wymienionych królów i książąt

wyklinano nie za odmowę dostarczania dziesięcin, ale za próbę zamiany

dziesięciny snopowej na równowartość pieniężną. Biskup wrocławski Tomasz

który pojednał się z Bolesławem Rogatką i "przyrzekł zmianę dziesięcin

snopowych na pieniężne w całej diecezji wrocławskiej", ściągnął na siebie

oburzeni całego episkopatu, który uspokoił się dopiero po jego oświadczeniu -

jak pisze Długosz — że wprawdzie przyrzekł, ale nie uiścił obietnicy

zamieniania dziesięciny snopowej na pieniężną i że jej nigdy nie dotrzyma".

W walce o dziesięciny biskupi stosowali najbardziej brudne metody,

przedstawiając dziesięciny jako rzecz dozwoloną i miłą Bogu. Na nie płacących

dziesięcin duchowieństwo rzucało klątwy wyklinając poszczególne jednostki,

miasta, a nawet całe diecezje. Nierzadko przeciw nie płacącym dziesięcin

organizowane były krucjaty. Między innymi, papież Aleksander IV ogłosił 29

marca 1257 roku przytoczone przez Długosza wezwanie do krucjaty przeciw

księciu Bolesławowi Rogatce. Przede wszystkim do krucjaty został wezwany

arcybiskup magdeburski. W piśmie papieskim czytamy, że Bolesław Rogatka

"młot ciążącej na nim kary kościelnej tyle waży co plewę i gardzi nią

zuchwale", toteż "gdy nie uczuwa jak należy razów Piotrowego miecza, cóż

nam innego pozostaje, jeno dobyć przeciw niemu miecza cielesnej kary...

przeciw rzeczonemu księciu głosić macie wyprawę krzyżową... My zaś wszyst-

kim... którzy na wezwanie nasze krzyż(?) podniosą... nadajemy takie samo

odpuszczenie grzechów, jakie dla krzyżowników (uczestników wypraw

krzyżowych przeciw Turkom i Arabom)... Sobór powszechny udzieli" (Księga

VII, str. 358).

(w powyższym cytacie nie ma błędu skanera "uczuwa" i "krzyż(?)"są być może błędami

powstałymi przy składaniu książki i druku - dop. legaba)

Mało jednak widać zależało ludziom na odpuszczeniu grzechów przez papieża,

bo nikt się do krucjaty przeciw księciu lignickiemu Bolesławowi nie pokwapił;

książę ów żył sobie po klątwie szczęśliwie jeszcze kilkanaście lat i przeżył tych

wszystkich, którzy go wyklinali.

Rezultatem działalności takich biskupów jak np. wrocławski Tomasz, który

wciąż rzucał klątwy "na poszczególne kościoły, miejsca i kraj cały" uzyskując

potwierdzenie klątw u papieża Marcina IV (1284) i Honoriusza TV (1286) i

stając się wrogiem państwa wzywając postronnej pomocy" (Silnicki, "Dzieje i

ustruj Kościoła na Śląsku", str. 172, 173), było tylko to, że klątwy

spowszedniały.

"Dawna uległość ludności kościelnym nakazom i karom ustępowała

miejsca duchowi buntu, kiedy klątwa i interdykt zbytnio nadużywane, nie

robiły już wrażenia" (Silnicki, str. 185, 186).

Biskupi, którzy wyklęli Bolesława Śmiałego i Władysława Łokietka byli

zdrajcami kraju. Żadne krętactwa historyków klerykalnych nic nie pomogą na

nie dające się wymazać z Kroniki Galla słowo "traditor" (zdrajca)

wypowiedziane o biskupie Stanisławie, a biskupa Muskaty, który wyklął

Łokietka, nawet nie próbuje się bronić przed zarzutem służenia obcemu państwu

przeciw Polsce.

Na procesie przeciw biskupowi krakowskiemu Muskacie (1295—1320), który

na biskupstwie krakowskim przesiedział 25 lat, zeznawali świadkowie, że

Muskała "chce usunąć księcia Władysława i wytępić naród polski", że "ma

naród polski w nienawiści", powiedział bowiem: "gdybym nie zdołał uczynić

tego, co zacząłem i nie wyplenił narodu polskiego, wolałbym śmierć niż życie",

zeznawano, że biskup "wysłał rabusiów na łupienie, błogosławił im i

zobowiązywał ich, aby niszczyli ziemię, język i naród polski"; ci "wiele

kościołów spalili, a we wszystkich grabieżach biskup Muskała uczestniczył w

łupie" (Maria i Zygmunt Wojciechowscy, "Polska Piastów, Polska Jagiellonów",

str. 127).

Pobożny Łokietek uwięził biskupa Muskatę w roku 1308. Czy można się

dziwić, że w obronie zasady nietykalności biskupa, wrogiego Polsce agenta

obcego państwa, wystąpił papież Klemens V? Łokietek uląkł się papieskiego

gniewu i biskupa-zdrajcę uwolnił.

Biskup Muskała był biskupem krakowskim. Kapitułę krakowską nazwał

"koniem trojańskim", z którego na całą Polskę wychodzili biskupi i

arcybiskupi, — nie jakiś postępowy historyk ale sam biskup Ludwik Łętowski w

"Katalogu biskupów", prałatów i kanoników krakowskich" (Kraków 1852, tom

I, str. XII).

C. Papieże z Krzyżakami przeciw Polsce

Że Krzyżacy byli śmiertelnymi wrogami Polski i że okrucieństwami

przypominali hitlerowców, o tym wie w Polsce każde dziecko i możemy o tym

w tej chwili nie pisać.

Ze orężem ideologicznym ekspansji krzyżackiej na wschód, krzyżackiego

"Drang nach Osten", była teoria prawa papieży do panowania nad całym

światem, tego również przypominać nie trzeba, tym bardziej że o ideologii

krzyżackiej świadczyła sama ich nazwa i czarne krzyże na płaszczach

zakonnych.

Że papieżom to zbrojne ramię imperializmu papieskiego musiało być

szczególnie drogie i bliskie, to również rozumie się samo przez się. Ale warto

by może uprzytomnić sobie antypolskie ostrze tej papiesko-krzyżackiej

serdeczności.

Zajrzyjmy najpierw do prof. Jana Ptaśnika, który w swej pracy "Dagome

iudex" (Kraków 1911), musi zaznaczyć swój krytyczny stosunek do papiestwa,

mimo własnych ideologicznych sympatii do niego. Prof. Ptaśnik pisze tak: "Nie

chcę przeceniać i nie przeceniam zasług(?!) papiestwa wobec Polski. Owszem,

wyraźnie to stwierdzam, że polityka kurii (papieskiej) jak na całą

słowiańszczyznę, tak i na Polskę sprowadziła bardzo dotkliwe szkody...

Rzym protegował na jej niekorzyść fundacje germańskich państw

zakonnych na północy, bo te jako hieratyczne (rządzone przez duchownych, A.

N.) musiały być bliższymi głowie Kościoła, aniżeli Polska rządzona przez

książąt świeckich" (str. 52). Takimi łagodnymi słowami określa prof. Ptaśnik

fakt poparcia Krzyżaków przez papiestwo. Nie może ukryć tego faktu również

prof. Silnicki w aprobowanych przez Kurię arcybiskupią "Dziejach Papieży".

"Grzegorz IX i jego następcy — pisze prof. Silnicki — poparli Zakon

Krzyżacki i to nie tylko w jego wojnie z pogaństwem, ale również w

organizowaniu własnego państwa na szkodę Polski. Działo się to przy

pomocy licznych bulli papieskich, które Krzyżacy z wielką zręcznością bądź

wyjednywali, bądź fałszowali Rychło doszli do znacznej potęgi, tym

groźniejszej, że poddanej wprost Stolicy Apostolskiej", (str. 260).

Pierwszy oddział krzyżacki przybył do Polski w roku 1230. W roku 1234

Krzyżacy "podporządkowali się papiestwu" i ofiarowali ziemię chełmińską

Stolicy Apostolskiej (Wojciechowscy, str. 92).

W roku 1308 Krzyżacy wyrzynają w Gdańsku 10 tysięcy Polaków. Do końca

września 1309 zagarniają całe Pomorze Gdańskie. W 1329 r. Krzyżacy

najeżdżają Kujawy paląc Włodawek. W maju i lipcu 1330 roku urządzają dwa

nowe straszliwe najazdy na Kujawy. W lipcu 1331 uderzyli Krzyżacy na

Wielkopolskę pustosząc ją straszliwie.

"Krzyżacy byli niedoścignionymi mistrzami w niszczeniu nieprzyjacielskiego

kraju" (Wojciechowscy, str. 139). We wrześniu 1331 roku najeżdżają Krzyżacy

i palą kilkadziesiąt miejscowości, m. in. Chełmno, Łęczycę, Sieradz, Kalisz i

Konin, paląc także kościoły i klasztory. W listopadzie 1331 roku Krzyżacy

urządzają jeszcze raz łupieżczą wyprawę na Kujawy zajmując Brześć i

Inowrocław. Wojny z Krzyżakami toczą się w latach 1409, 1411, 1414—1422,

1431—1435, 1454—1466.

Otóż od przybycia Krzyżaków do Polski w roku 1230 do pokoju toruńskiego

w roku 1466, wyraźnie popierają Krzyżaków przeciw Polsce następujący

papieże: Grzegorz IX (1227—1241), Jan XXII (1316—1334), Benedykt XII

(1334—1342), Klemens VI (1342—1352), Innocenty VI (1352—1362), Mikołaj

V (1447—1455), Kalikst III (1455—1458) i Pius II (1458—1464). Brak miejsca

nie pozwala na gromadzenie dowodów, które każdy łatwo znajdzie w

obszerniejszych pracach z dziejów Polski. Bardziej interesujące są wiadomości

o reakcji społeczeństwa polskiego na prokrzyżackie wystąpienia papieży.

Kanonik gnieźnieński, ksiądz Korytkowski, pisze np. o tym "niepomyślne dla

Polski postanowienie papieża (Benedykta XII w sprawie krzyżackiej) wywołało

w całym kraju wielkie nie ukontentowanie" (rozprawa o arcybiskupie

Skotnickim, str. 115), jako że znać w tym było inspirację krzyżacką. Papież

Benedykt XII i jego następca Klemens VI wezwali posłusznych im biskupów do

wymuszenia na królu kompromisu z Krzyżakami i 8 lipca 1343 roku — jak

pisze ksiądz Korytkowski — "podpisany został przez króla, arcybiskupa, panów

polskich i pełnomocników krzyżackich układ pokojowy upokarzający... wielce i

krzywdzący naród, mocą którego król... ustąpił zakonowi na własność wieczystą

Pomorze, ziemię chełmińską i michałowską" oraz część Kujaw. "Doprowa-

dzenie do skutku tego układu przypisują współczesne dokumenty głównie

arcybiskupowi (gnieźnieńskiemu) Jarosławowi itd. itd." (Ksiądz Korytkowski,

str. 119).

W dalszym ciągu ksiądz Korytkowski nazywa biskupa kamińskiego, Jana,

"nieodrodnym bratem krzyżackim, który "napadł na czele siły zbrojnej dobra

arcybiskupie" (str. 133), a o opatach klasztorów żukowskiego, oliwskiego i

pelplińskiego, których papież Klemens VI wyznaczył na "komisarzy

apostolskich" pisze ksiądz Korytkowski, że "pozostawali pod wpływem

krzyżackim" (str. 134). W dalszym ciągu pisze ksiądz Korytkowski o mnichu

dominikańskim Bernardzie, który "podpadł Innocentego VI i tyle dokazał

kłamstwem i podstępem, że (papież) go własną powagą swoją biskupem

płockim ustanowił" (str. 176). Tenże biskup Bernard szukał przeciw Polsce i

polskiemu duchowieństwu "pomocy i protekcji u jawnych króla i narodu

nieprzyjaciół" (str. 177). Prof. Zdzisław Kaczmarczyk, opisując zatarg, jaki

wynikł z tego powodu, przypomina, że papież Innocenty VI "sprzyjał

Krzyżakom" (str. 139), a "król miał prawo obawiać się, że syn zdrajcy (mowa o

biskupie płockim Bernardzie, A. N.)... może mu wiele zaszkodzić, zwłaszcza

przez konszachty z Krzyżakami" (str. 140). Zarzut konszachtów biskupa

Bernarda z Krzyżakami "notorycznymi wrogami" Polski został wysunięty w

prośbie królewskiej do papieża o anulowanie papieskiej nominacji na

biskupstwo płockie. Bernard został biskupem w roku 1357, król protestował w

roku 1357 i 1360 i 1361, ale biskup Bernard "zbyt silne musiał mieć poparcie

krzyżackie, bo papież ten za swego życia (zmarł w roku 1362, A. N.) sprawy tej

nie załatwił pozytywnie" (Kaczmarczyk, "Monarchia Kazimierza Wielkiego",

tom II, str. 142). Jeszcze wiosną 1363 roku król w "uroczystej suplice" prosi

papieża o udzielenie arcybiskupowi gnieźnieńskiemu "upoważnienia do zdjęcia

z duchowieństwa płockiego ekskomunik, jakie nałożył był biskup Bernard, a

które to ekskomuniki mimo apelacji do papieża... ciążyły na nim (tzn. na

patriotycznym duchowieństwie polskim, A. N.) nadal" (str. 142).

Także i późniejsi papieże znajdowali się pod mocnymi wpływami niemiecko-

krzyżackimi. Biskup Łętowski w ten właśnie sposób tłumaczył antypolską,

prokrzyżacką politykę papieża Piusa II. "Pius II nie był życzliwy Polakom... z

powodu długiego pobytu na dworze cesarskim" "W roku 1460 — pisze ksiądz

Fabisz — powiedział Pius II posłom polskim, że król Kazimierz

niesprawiedliwie i bez względu na władzę Stolicy Apostolskiej przywłaszcza

sobie Prusy". Dla ratowania pobitych przez Kazimierza Jagiellończyka

Krzyżaków, Pius II wysłał do Polski specjalnego legata, biskupa Hieronima,

który na zjeździe piotrkowskim w roku 1462 "rozwodził się szeroko nad

słusznością sprawy krzyżackiej, potępiając Polaków" (ksiądz Fabisz,

"Wiadomość o legatach i nuncjuszach apostolskich w dawnej Polsce", Ostrów

1864, za zgodą przełożonych, str.93). Tenże legat Hieronim wyraził się, że

"lepiej by było, żeby trzy (takie jak Polska, A. N.) państwa zginęły, niż gdyby

chociaż jedno z praw Stolicy Apostolskiej zostało nadwerężone" (ksiądz Fabisz,

str. 94).

Polacy przejęli listy legata Hieronima do Krzyżaków, wykazujące ścisłe

współdziałanie papiestwa z krzyżactwem. Niesłychane było oburzenie całej

patriotycznej części społeczeństwa polskiego. Ostroróg powiedział wręcz

legatowi papieskiemu, że "udaje tylko pojednawcę, a jest tylko niepokoju

podpalaczem" (ksiądz Fabisz, str. 94). To samo było ze wszystkimi innymi

"pojednawcami" papieskimi z legatem Aldobrandinem, późniejszym papieżem

Klemensem VIII, i komisarzem plebiscytowym (rok 1920) na Górnym Śląsku,

nuncjuszem Rattim, późniejszym papieżem Piusem XI na czele. Obaj udawali

"wielkich przyjaciół Polski", a w rzeczywistości jeden z nich był agentem

habsburskim, drugi zaś — jak słusznie powiedziano na posiedzeniu Sejmu

Ustawodawczego 30 listopada 1920 roku — siedział w Polsce "tylko po to, aby

razem z Niemcami hakatystami (z kardynałem Bertramem na czele. A N.)

uprawiać politykę przeciw Polakom" (na rzecz oderwania Śląska od Polski).

IV. Sojusz papiestwa z wrogimi Polsce Habsburgami

Klęski zadawane Krzyżakom przez Polaków za Łokietka, Władysława Jagiełły

i Kazimierza Jagiellończyka (wyklętego przez protektora Krzyżaków papieża

Piusa II) były nie tylko klęskami krzyżactwa, ale również porażką dla

watykańskich planów stworzenia wielkiego niemiecko-zakonnego państwa na

wschodzie Europy. Te plany zbankrutowały pod Grunwaldem. Zresztą w

pamiętnym roku 1410 papiestwo przeżywało szczególnie dotkliwy kryzys,

wyrażający się jednoczesnym funkcjonowaniem trzech konkurencyjnych

papieży; Benedykta XIII (1394—1417) Grzegorza XII (1406—1415) i

Aleksandra V (1409—1410). W tymże roku 1410 wybrany został papieżem

również Jan XXIII, o którym kanonik krakowski Długosz pisze z bólem

żarliwego katolika: "Najohydniejszymi splamił się występkami... stulecie to nie

mogło wydać nikczemniejszego nad owego piastuna wiary chrześcijańskiej".

Klęski krzyżackie były także klęskami prowatykańskiej części wyższego

duchowieństwa w Polsce. Nienawiść społeczeństwa polskiego do Krzyżaków

przeniosła się na duchowieństwo — pisze hr.. Krasiński, "Powszechna

nienawiść, jaką ci księża — żołnierze, uznani za obrońców władzy papieskiej,

wzbudzali w Polakach, odbiła na duchowieństwie w ogóle, a może nawet była

jedną z głównych przyczyn niechęci do stanu duchownego" począwszy od XIV

wieku ("Zarys dziejów powstania i upadku Reformacji w Polsce'', tom I., str.

33).

Długosz pisze, że były takie okresy, w których Polska nie uznawała żadnego

papieża, ponieważ mając do wyboru dwóch albo trzech konkurencyjnych

papieży nie mogła się zdecydować, m. in. w okresie dwóch równoległych

pontyfikatów Eugeniusza IV (1431—1447) i Feliksa V (1439--1449).

Papiestwo staczało się coraz niżej. Tacy papieże jak Sykstus IV (1471—1484),

o którym pisze w aprobowanych przez kurię arcybiskupią "Dziejach papieży"

Seppelt, że "od jego pontyfikatu datuje się wiek zepsucia" (str. 339), jak

Aleksander VI, Borgia (1492—1503), Juliusz II (1503—1513), Leon X (1513

—1521), którego pontyfikat charakteryzuje Seppelt jako "smutny i przerażający

obraz zepsucia sięgającego aż do najwyższych sfer kościelnych" (str. 354),

Hadrian VI (1522—1523), który jako wielki inkwizytor hiszpański spalił

przeszło półtora tysiąca ludzi, Paweł III (1534—1549) i Juliusz III (1550—

1555) byli oszustami, rozpustnikami i zbrodniarzami. Twierdzenie Husa, iż

zbrodniarz nie może być kapłanem, zostało uznane za herezję, a Hus jako

człowiek żarliwej wiary, którego przestępstwem było pragnienie uzdrowienia

Kościoła i ukochanie czeskiej Ojczyzny, został podstępnie schwytany i spalony.

Rozkład moralny szczytów hierarchii watykańskiej musiał być czynnikiem

wzmagającym bunt przeciwko dotychczasowym formom organizacji kościelnej,

ten bunt, który wyrastał z zasadniczego przełomu, jaki dokonywał się wtedy w

Europie. Rozwój gospodarki towarowej i kapitalistycznych stosunków

gospodarczych, formowanie się nowoczesnych narodowości — wszystko to

rozbijało średniowieczne formy feudalnego panowania szlachty, feudalnej

anarchii i dążenia największych feudałów — cesarzy i papieży — do panowania

nad całą Europą. Zgodnie z charakterem epoki bunt ten przyjął formy religijne.

Jedni domagali się równości wszystkich ludzi, to znaczy bronili w owym czasie

przede wszystkim chłopów przed wyzyskiem szlachty. Była to skrajna lewica

ówczesnych reformatorów — ludzie tacy jak Tomasz Münzer w Niemczech,

Wiklif w Anglii, a w Polsce Frycz Modrzewski. Inni występowali jedynie

przeciw eksploatacji swych krajów przez papiestwo, w obronie interesów

rodzinnych książąt, szlachty czy mieszczaństwa. Takim był np. Luter. Jedni

działają jeszcze w ramach Kościoła katolickiego, inni zrywają z nim otwarcie.

Ale dla wszystkich charakterystyczne jest, że ich walka z dotychczasowym

stanem rzeczy wiąże się nie z niewiarą, lecz z gorącą i żarliwą wiarą ludzi,

którzy chcieli uzdrowić, czyli zreformować chrześcijaństwo. Takimi gorliwymi

chrześcijanami byli ci wszyscy reformatorzy, którzy jak Savonarola czy Hus

ginęli za wiarę w płomieniach.

Kiedy ten bunt zaczął się rozrastać, potęgi zagrożone przezeń — a papiestwo

w pierwszym rzędzie — zdecydowały się na rozpaczliwą obronę metodami

terroru, masowym paleniem ludzi i książek.

Serię takich papieży-inkwizytorów rozpoczął Paweł IV (1555—1559) znany z

okrzyku: "Gdyby mój ojciec był heretykiem, sam bym przyniósł drzewo na stos,

żeby go spalić!" (von Pastor, "Geschichte der Päpste", tom VI, str. 537).

Narzędziem tego terroru była św. Inkwizycja. Od pontyfikatu Klemensa V

(1305—1314) inkwizycją kieruje sam. papież. Inkwizycja staje się narzędziem

polityki papieskiej. Inkwizytor był tylko pełnomocnikiem papieskim, Władzę

swoją otrzymywał bezpośrednio i tylko od papieża. Sami inkwizytorowie kładą

szczególny nacisk zawsze i wszędzie: we Włoszech, w Niemczech, we Francji,

w Hiszpanii, w Anglii i w Polsce na to, że ich władza pochodzi wprost od

papieża.

"Przez inkwizycję — pisze hrabia von Hoensbroech — nie zajął Kościół

żadnego szczególnego stanowiska wobec państwa: jak niegdyś tak i teraz

uważał się za pana, któremu ma być podległe państwo z wszystkimi swoimi

prawami. Sądy państwowe były wobec papieskich sądów inkwizycyjnych

niczym innym, jak tylko narzędziami wykonawczymi. Z tego powodu nazwano

państwo (średniowieczne) katem w ręku papieża". ("Papiestwo i jego

działalność społeczno-cywilizacyjna". Warszawa 1907, str. 17).

Cesarze, na równi z papieżami zagrożeni przez ruch reformacyjny. w pełni

popierali św. Inkwizycję. Po spotkaniu cesarza niemieckiego Karola IV z

papieżem Urbanem V w Rzymie w grudniu 1368, wydał cesarz surowe dekrety

przeciw niekatolikom; jeden z nich zawierał rozporządzenie, aby domy

niekatolików były konfiskowane i oddawane inkwizycji w celu przerobienia ich

na więzienia inkwizycyjne dla niekatolików.

Rozporządzenie to potwierdził papież Grzegorz XI i udzielił za nie cesarzowi

najwyższej pochwały bullą z dnia 9 czerwca 1371 roku.

Osoby zadenuncjowane i uwięzione przez inkwizytorów czekały po kilka i

kilkanaście lat na śledztwo i proces. Oczywiście wypadek taki jak np. Salaverta,

przesłuchanego po raz pierwszy w roku 1300, a osądzonego dopiero w roku

1319 należy do rzadkości, ponieważ zazwyczaj tortury i warunki więzienne

powodowały szybką śmierć uwięzionych.

Istniało wiele podręczników dla inkwizytorów. Autorem jednego z nich pod

tytułem "Practica Inquisitionis haereticae pravitatis" był inkwizytor papieski

Bernard Guidonis (1261—1331). Był on nie tylko wybitnym teoretykiem

inkwizycji, ale również praktykiem, skazał mianowicie na spalenie 637

heretyków. "Zadaniem inkwizycji — pisał Guidonis — jest wykorzenianie

kacerstwa; cel ten można osiągnąć przez tępienie kacerzy, co powinno iść w

parze z tępieniem ich protektorów i obrońców. Kacerzy można usuwać w

dwojaki sposób: bądź skłaniając ich do powrotu na łono Kościoła katolickiego,

bądź też paląc ich na stosie".

Znakomity teolog Franciszek Pegna, wydawca podręcznika dla inkwizytorów,

napisanego przez Eymerica ("Directorium inquisitorum") pisze: "Z powodu

nieludzkości przestępstwa, jakim jest odejście od wiary katolickiej, nie ustaje

kara nawet ze śmiercią kacerza. W dwojaki sposób może inkwizytor wystąpić

przeciwko zmarłemu kacerzowi: po pierwsze — konfiskując jego dobra na rzecz

inkwizycji, po drugie — odkopując i paląc jego kości".

Inkwizytor miał prawo stosowania tortur. Początkowo polecał Kościół

torturować oskarżonych nie przez inkwizytorów, ale przeznaczał do tej

czynności świecką zwierzchność, zagrażając jej klątwą w razie wzbraniania się.

Później uznano, że lepiej będzie, jeśli torturowanie przejdzie w ręce sądów

duchownych, ponieważ podczas tortur wychodziły na jaw rzeczy nieraz tajemne

— pisał Pegna — mogące szkodzić wierze.

"Wszystkie skonfiskowane dobra kacerzy — pisał Pegna — powinny być

obracane na pożytek i rozszerzanie świętej inkwizycji. Pogląd, że nie jest rzeczą

papieża rozporządzać dobrymi nie leżącymi w jego kraju, jest poglądem

fałszywym i bezbożnym."

Tomasz C a r e n a, prokurator rzymskiej inkwizycji za Urbana VIII (1623—

1644), wydał traktat o inkwizycji pt. "Tractatus de officio sanctissimae

inquisitionis", w którym uzasadniał tezę, że płonący stos i miecz katowski są

lepszym sposobem zwalczania herezji, niż religijne dysputy. Przy paleniu

kacerzy na stosach należy im kneblować usta, aby nie mogli uprawiać

propagandy. Dojrzałym do spalenia na stosie jest się już w czternastym roku

życia. Tym, którzy żałują, że odeszli od katolicyzmu, może być wyświadczona

łaska, że zostaną uduszeni przed spaleniem. Nie żałujących należy palić

żywcem.

Konsultor inkwizycji sycylijskiej, Antonio Diana, był autorem podręcznika

"Resolutiones morales", w którym pisał, że "Egzekucje powinny się odbywać w

dni świąteczne, w obecności wielkiej liczby osób, aby widzieli męki skazanego i

mieli odstraszający przykład".

W roku 1693 ukazał się w Rzymie podręcznik inkwizytora z zakonu

Dominikanów, Tomasza Menghiniego, pod tytułem "Sacro arsenale, pratica

dell'officio delia s. inquisitione", dedykowany papieżowi Innocentemu XII i

aprobowany przez Ferrariego. Najciekawszym rozdziałem tego podręcznika jest

rozdział 6 o torturowaniu odstępców od wiary katolickiej. Tortury. zdaniem

Menghiniego, należy stosować względem oskarżonego w celu wydobycia od

niego zeznań o jego czynach, poglądach, a przede wszystkim w celu wydobycia

nazwisk współwinnych. Menghini poleca szczególnie cztery rodzaje tortur;

przypiekanie, śrubowanie, wyłamywanie stawów i bicie. Miały one być

stosowane również wobec nieletnich dzieci.

Szczególną nienawiścią pałała św. Inkwizycja do dzieł sztuki i literatury

autorów podejrzanych o antypapieskie tendencje. We wrześniu 1557 roku

Inkwizycja wydała obszerny indeks książek, które należy spalić. W licznych

miastach rozpoczęło się palenie książek na stosach, czasem i po 10 tysięcy na

raz (von Pastor, tom VI, str. 522).

Od tego czasu co kilka lat papież wydaje nowy indeks; przez kilka stuleci było

w tych indeksach zakazywane dzieło Kopernika, a do dziś znajdujemy tam

wśród książek zabronionych nazwiska takich autorów jak Kant, Kartezjusz,

Hume, Spinoza, Pascal, Locke, Vollaire, Rousseau, Ba1zac, Anatol France,

Victor Hugo, Zola, a nawet Mickiewicz.

Społeczeństwo polskie odniosło się do tej ofensywy obskurantyzmu z

oburzeniem. Jeszcze w roku 1534 na sejmiku w Środzie uchwalono instrukcję

protestującą przeciw zakazowi drukowania książek w języku polskim, w której

czytamy aktualne do dziś oskarżenia: "nam księża każą głupimi być!" (Zygmunt

Wojciechowski, "Zygmunt Stary", Arct, 1946, str. 294).

Społeczeństwo polskie protestowało. Mieszczanie toruńscy w obronie

palonych na stosie książek przepędzili legata papieskiego kamieniami i część

książek uratowali (ksiądz Fabisz, "Wiadomość o legatach", str. 110).

W posłuszeństwie dla Rzymu utrzymywał ludność strach przed władzą

sądową duchowieństwa, które do XVI wieku — na mocy narzuconego Polsce

papieskiego prawa — więziło, torturowało i paliło obywateli polskich. Św.

Inkwizycja działała bowiem i w Polsce. Ksiądz Fabisz podaje w swojej książce

o legatach i nuncjuszach papieskich 42 nazwiska inkwizytorów urzędujących w

Polsce w latach 1318—1591 (str. 60—61). Ich akcja wywołała takie

wzburzenie, że na sejmie 1552 roku grożono wyrżnięciem wszystkich księży,

jeżeli biskupi zachowają władzę sądową (Ludwik Kubala, praca o Stanisławie

Orzechowskim, wyd. 1906 r., str. 55). W rezultacie zawieszenie sądów

duchownych trwało cztery lata. Wynik tego był taki, że "naród polski, który

udawał katolicyzm przed grozą praw i potęgą biskupią... pokazał zupełnie

zmienione oblicze. Mało nie cała szlachta polska w przeciągu roku porzuciła

katolicyzm. Szybkość ta... nie ma przykładu" — pisze znany historyk, Ludwik

Kubala (str. 56).

Dla przeciwdziałania reformacji ustanowiona została w roku 1556 stała

nuncjatura papieska w Polsce. Pierwszym nuncjuszem został Lippomano.

"Papież Karaffa (Paweł IV), który wyprawianiem na drugi świat heretyków

postanowił dowieść im naocznie, że nie wejdą do królestwa niebieskiego —

pisze Kubala — wysłał do Polski podobnego do siebie nauczyciela... który na

pierwszej zaraz audiencji radził królowi, aby dla przykładu kazał ściąć

dwudziestu możniejszych różnowierców", a następnie sam spalił "jak

najniewinniej, jak się pokazało, młodą dziewczynę chrześcijankę (Dorotę

Łażęcką, A. N.) i kilku Żydów w Sochaczewie" (str. 57). Rezultat był taki, że

nuncjuszów papieskich zaczęto w Polsce powszechnie nazywać "rodem

jadowitych żmij" (*progenies viperarum, progenies = ród. vipera = jadowita

żmija.)) [powstało to zapewne na bazie: Mt 3:7, "A gdy widział, że przychodzi

do chrztu wielu spośród faryzeuszów i saduceuszów, mówił im: Plemię

żmijowe, kto wam pokazał, jak uciec przed nadchodzącym gniewem?" - dopisek

legaby]. Powszechne oburzenie zmusiło papieża do odwołania nuncjusza, ale in-

stytucja nuncjatury pozostała.

Istotą reformacji w Polsce nie było wcale kwestionowanie takich czy innych

dogmatów katolicyzmu. Wspólnym mianownikiem wszystkich prądów

reformacyjnych w Polsce była chęć uniezależnienia kraju od Rzymu, co zresztą

było popularne również w szerokich kołach katolików i katolickiego

duchowieństwa. Linia podziału nie biegła więc między katolikami i

protestantami, ale między papieżnikami (tak ich wówczas nazywano w Polsce),

a antypapieżnikami, przy czym do antypapieżników zaliczyć wypada niejednego

gorliwego katolika.

Wiele było w XVI wieku przyczyn, które mogły skłaniać Polaka patriotę do

walki o niezależność Polski od papiestwa.

Przede wszystkim zachodziła wtedy oczywista sprzeczność między polityką

papieską a interesami Polski. Szerokie koła społeczeństwa polskiego

wiedziały, że w pierwszych stuleciach kontaktów polsko-papieskich papiestwo

było narzędziem niemieckiej ekspansji na wschód, instytucją ściśle zrośniętą z

cesarstwem niemieckim, że w następnych stuleciach śmiertelni wrogowie Polski

- Krzyżacy podlegali bezpośrednio papieżowi i byli przezeń popierani. W XVI

wieku widoczny znów był sojusz polityczny papiestwa z wrogimi Polsce

Habsburgami.

Drugim istotnym powodem była niepopularność idei politycznego

zwierzchnictwa papieży, nad Polską. Nie tylko protestanci, ale również

większość katolików a także liczni księża katoliccy i biskupi stali na stanowisku

suwerenności państwa polskiego. Tymczasem papieże traktowali Polskę jak swą

kolonię, jak feudalne lenno i domagali się świętopietrza nie tylko ze względów

finansowych, ale także jako symbolu politycznej podległości i zależności.

Z tych dwóch powodów wypływał trzeci, mianowicie świadomość

niebezpieczeństwa, jakie przedstawiał fakt, że część wyższego duchowieństwa,

piastującego w Polsce wysokie godności państwowe, kierowała się przede

wszystkim interesami dalekiego, obcego państwa — państwa kościelnego,

prowadzącego swoją własną politykę sprzeczną z interesami Polski.

Czwartym ważnym powodem politycznym rozpowszechniania się nastrojów

antypapieskich w Polsce było ciągłe mieszanie się papieży do wewnętrznych

spraw Polski, a zwłaszcza do naszej polityki zagranicznej. Nie tylko protestanci,

ale liczni katolicy wraz z częścią duchowieństwa uważali, że polska polityka

zagraniczna powinna być dyktowana wyłącznie interesami państwa polskiego, a

nie interesami papiestwa i związanych z papiestwem Habsburgów.

Piątym powodem była świadomość, że papiestwo i jego agentury hamują

rozwój kulturalny naszego kraju przez akcję obskurancką, skierowaną przeciw

wolności myśli, wolności badań naukowych i przeciw rozwojowi języka

narodowego.

Literatura w języku polskim rozwinęła się u nas bujnie dopiero właśnie w

okresie buntu przeciw wpływom papiestwa.

To były powody najważniejsze. Kiedy zaś znaczna część Polaków odeszła od

katolicyzmu, doszedł powód szósty: protest przeciw rozbudzaniu fanatyzmu

religijnego i podżeganiu do wojny religijnej. Ogromna większość posłów na

sejmikach i sejmach stała na stanowisku, że takie czy inne wyznanie jest. sprawą

sumienia człowieka, a w interesie państwa polskiego leży pokój między

dysydentami (katolikami i niekatolikami, różniącymi się wyznaniem).

W dziesiątkach uchwał sejmowych powtarzacie ten zwrot: "Obiecujemy to

sobie wspólnie, którzy jesteśmy dissidentes de religione (różniący się między

sobą w sprawach religii), pokój między sobą zachować."

Nuncjusze papiescy, część biskupów i sprowadzeni przez Hozjusza jezuici

próbowali skłócić ze sobą katolików z niekatolikami, podżegali do gwałtów i

tumultów oraz wywierali nacisk na władzę państwową, aby przy obsadzaniu

urzędów stosowała dyskryminację obywateli ze względu na ich wyznanie.

Ostateczne zwycięstwo nad prądami reformacyjnymi w Polsce zawdzięcza

jednak hierarchia kościelna innemu czynnikowi — klasowemu. W Niemczech i

w Czechach wystąpiły pod sztandarem reformacji szerokie, masowe ruchy

chłopskie skierowane przeciwko szlachcie. Szlachta polska przeraziła się tych

ruchów, zwróciła się ku Kościołowi katolickiemu z tym większą gorliwością, że

na szerokich połaciach wschodnich ówczesnej szlacheckiej Rzeczypospolitej, na

Ukrainie i Białorusi, lud, chłopi pańszczyźniani, byli prawosławni, a Kościół

katolicki był niemal wyłącznie Kościołem szlachty. Szlachta widziała w

jezuickiej kontrreformacji jedyną obronę przed buntami chłopskimi, jedyną

ostoję ideową poddaństwa, pańszczyzny i w ogóle klasowego panowania

szlachty. Ten argument klasowego interesu szlachty miał działanie piorunujące.

Strach przed rewolucją chłopską spowodował tysiące cudownych nawróceń na

katolicyzm. Wszystkie poprzednie powody, przemawiające za zerwaniem z

papiestwem, bladły wobec zagrożenia ustroju panowania nad chłopami.

Na reformatorów zaczęto patrzeć z nienawiścią nie z powodu ich teorii

religijnych, ale z powodu niebezpieczeństwa, jakie ich wystąpienia

przedstawiały dla systemu pańszczyźnianego. Ilustracją tego, co się wówczas

działo, był fakt, że np. protestanta Stankara oskarżono nie tylko o

"podkopywanie wiary", bo w gruncie rzeczy sprawa wiary była dla szlachty

polskiej mało istotna, ale "o podkopywanie istniejącego porządku

politycznego... o podburzanie niższych klas przeciwko wyższym, o schlebianie

motłochowi... o dążność do ustanowienia wspólności majątkowej... o

zaprowadzenie równości wśród wszystkich mieszkańców kraju, by nie było ani

panów ani sług" (Walerian hr. Krasiński, "Zarys dziejów powstania i upadku

Reformacji w Polsce" tom I, str. 135).

Tym argumentem obrony klasowego interesu szlachty operowała planowo i

świadomie hierarchia kościelna. Szermował nim często człowiek zupełnie

obojętny .dla wiary, biskup — ateusz, znany z powiedzenia: "A wierz sobie

nawet w kozła, bylebyś mi dziesięcinę płacił!" (Z przedmowy do łacińskiego

wydania listów Zebrzydowskiego). Ten "biskup w rzeczach wiary najzupełniej

obojętny i jak wielu ówczesnych dostojników kościelnych... nie odznaczający

się większą skrupulatnością moralną" (Henryk Barycz, "Proces

Krupki-Przecławskiego o wiarę w roku 1551", str. 424), lepiej od innych

biskupów wiedział, jak zyskać szlachtę dla katolicyzmu, z którego sam — nie

wierząc w nic — czerpał znaczne korzyści. "Jakie będą skutki — mówił tenże

biskup Andrzej Zebrzydowski — ze swobodnego rozwijania się herezji pośród

nas?... Będzie anarchia jak w Niemczech, gdzie chłop nie słucha pana..."

(Walerian hr. Krasiński, tom I, str. 110).

Większość tej szlachty, która porzuciła niegdyś obóz papieżników ze

szlachetnych i patriotycznych powodów politycznych i kulturalnych, cofnęła się

nagle na pozycje reakcyjne i z powodów klasowych, wróciła na łono

papieżników. Reformacja dała Polsce "złoty wiek" literatury; zwycięstwo

papieżników doprowadziło do mroku i rozkładu czasów saskich.

W roku 1658 osiągnięta została zgoda szlachty katolickiej ze szlachtą

luterańską na wypędzenie "Braci Polskich", wyznania obejmującego około 25

tysięcy ludzi (Jan Dürr-Durski, "Arianie Polscy", W-wa 1948, str. 7), których

poglądy społeczne wydały się groźne zarówno szlachcie katolickiej, jak

szlachcie luterańskiej. Przeciwieństwo katolicyzmu i luteranizmu okazało się

nieistotne, gdy w grę wchodził interes klasowy.

A tymczasem stała nuncjatura funkcjonowała. Polityka papieska opierała się w

tym czasie (od połowy XVI do końca XVII wieku) na politycznym sojuszu z

wrogimi Polsce Habsburgami. Zgodnie z tym działalność nuncjuszów

papieskich w Polsce była — z woli i za wiedzą papieży — jednym z przejawów

realizowania tego sojuszu. Mówiąc innymi słowy, nuncjusze papiescy w Polsce

byli jednocześnie płatnymi agentami Habsburgów.

Ciekawym przykładem ich roboty szpiegowskiej jest działalność w Polsce

nuncjusza Commendonego (1563-1565 i 1571—1573) i nuncjusza Hannibala z

Kapuy (1587—1589).

Nuncjusz Commendone zwiedził całą ówczesną Polskę włącznie z dalekimi

twierdzami na pograniczach w celach szpiegowskich. O polskich twierdzach i

stanie sił zbrojnych, a także o tajnych obradach politycznych, o których wiedział

od swych agentów, donosił szczegółowo obu swym panom: papieżowi i

cesarzowi. Zachował się jego list z 8 marca 1565 roku, w którym pisze:

"Poczytuję to za szczególniejsze szczęście, iż spełniając w tym kraju (to znaczy

w Polsce, A. N.) obowiązek mój według rozkazów ojca świętego, mogę

zasłużyć się cesarzowi i arcyksiążętom" (Listy nuncjusza Commendonego, tom

II, str. 98). Za działalność szpiegowską otrzymał Commendone od papieża na

interwencję cesarza kapelusz kardynalski 12 marca 1565 roku. Za to samo został

wyproszony z Polski, gdzie Jakub Ostroróg i marszałek izby poselskiej Mikołaj

Siennicki ujawnili przed Sejmem jego działalność szpiegowską na rzecz

Habsburgów i przepowiedzieli, że będzie się starał osadzić Habsburga na tronie

polskim.

W tym celu nuncjusz Commendone, protegowany przez cesarza austriackiego

u papieża, został wyznaczony powtórnie nuncjuszem w roku 1571. Jeszcze za

życia Zygmunta Augusta nuncjusz Commendone spotykał się w lesie ze

spiskowcami — płatnymi agentami Austrii — i projektował wraz z nimi zbrojny

zamach stanu w celu oddania tronu polskiego Habsburgowi. Odwołany w roku

1573 popadł w niełaskę za to, że nie potrafił oddać Polski Habsburgom.

W latach 1574—1576 pracuje "z polecenia kurii na korzyść cesarza" nuncjusz

Wincenty Laureo i "posuwa się w tym tak daleko, że skompromitowany musiał

opuścić Polskę" (Nanke, "Z dziejów polityki kurii rzymskiej wobec Polski",

Lwów, 1921, str. 51). W latach 1587—1589-działa na terenie Polski nuncjusz

papieski Hannibal di Capua, również agent habsburski, któremu szyfrowana

instrukcja papieska nakazywała: "Gdziebyś mógł przyjść z pomocą domowi

habsburskiemu, tam należy przyłożyć się do tego z wielką gorliwością", bo

papież pragnie, aby "jeden z arcyksiążąt zasiadł na tronie polskim" (Nanke, str.

19 i 172). Szyfry papieskie akceptowały jego rolę szpiega i agenta Habsburgów,

wiec nuncjusz Hannibal bez żadnych przeszkód i skrupułów "oddał się całą

duszą na usługi Habsburgów" (Nanke, str. 25), którzy zapewniali go, "że usługi

wyświadczone domowi austriackiemu nie pozostaną bez nagrody" (str. 26).

Dzięki przejęciu listów nuncjusza przez ludzi Zamojskiego, jego działalność

szpiegowska na szkodę Polski została zdemaskowana i nuncjuszowi groziło

odwołanie. Ale papież z obawy przed cesarzem austriackim pozostawił go w

Polsce. Po rozbiciu arcyksięcia Maksymiliana przez Zamojskiego pod Byczyną,

nuncjusz rozpoczął regularną nuncjaturę przy Zygmuncie III, ale mamy

dowody, że w dalszym ciągu "nuncjusz urządzał tajne schadzki ze stronnikami

Maksymiliana" (Nanke, str. 155). Potwierdzeniem działalności nuncjusza

Hannibala na szkodę Polski są podziękowania cesarza Rudolfa. Nanke

przypuszcza, że "nuncjusz udzielał dworowi austriackiemu tajnych informacji"

(str. 155), główna jego rola polegała jednak na tym, że "stanowił ważny pomost

między dworami Habsburgów a duchowieństwem polskim, na które z racji

swego duchownego stanowiska mógł silnie oddziaływać" (str. 25), to znaczy

prowadzić kler polski do zdrady Ojczyzny. Za pośrednictwem nuncjusza

papieskiego, a właściwie całej serii nuncjuszów papieskich, znaczna część

wyższego duchowieństwa przechodziła na płatną służbę do wrogów państwa

polskiego.

Kiedy w roku 1676 Sobieski zawarł korzystny dla Polski traktat z Turcją w

Żórawnie, partia habsburska w Polsce organizuje przeciw "bezbożnemu

Sobieskiemu" zbrojny bunt, a w rocie spiskowej czytamy, że buntownicy

"uciekając się do Cesarza (Austrii) jako protektora" przysięgają mu "wiarę,

posłuszeństwo, przy Jego Cesarskiej Mości ludziach stawać itd." (Kazimierz

Konarski, "Polska przed odsieczą wiedeńską", Warszawa 1914, str. 20). Obrona

interesów Habsburgów — obcej, cudzoziemskiej dynastii — jest tu osłaniana

frazesami o "obronie wiary świętej", zagrożonej rzekomo przez bezbożnego

Sobieskiego. Jednocześnie papież Innocenty XI wysyła do panów polskich

liczne listy wzywające ich do obalenia traktatu w Żórawnie. "Nie ma prawie

dygnitarza polskiego, nie mówiąc już oczywiście o biskupach, który by nie był

zaszczycony osobnym brevem papieskim" — pisze Konarski (str. 44). Listy

papieskie przygotowują grunt pod zbrojny bunt przeciw Sobieskiemu. W lecie

1678 roku dworzanin Lubomirskiego "wpada na trop sprzysiężenia, jakie w

porozumieniu z Wiedniem uknuła pewna grupa arystokracji polskiej" (Konarski,

str. 50). Jednym z motorów sprzysiężenia, organizowanego na rzecz

habsburskiej Austrii był biskup krakowski, Andrzej Trzebicki. Ambasador

francuski Bethune donosił Ludwikowi XIV, że nuncjusz papieski Martelli działa

na terenie Polski jako "lokaj Habsburgów". Następny nuncjusz, Pallavicini, był

również agentem austriackim. O nuncjuszu tym pisał do Sobieskiego

Lubomirski: "Kardynał Opicjusz Pallavicini, wielki całej Rzeczypospolitej i

imienia Jego Królewskiej Mości nieprzyjaciel i domowy szpieg" (ksiądz Fabisz,

"Wiadomość o legatach", str. 279).

Sojusz papiesko-habsburski i wynikające stąd posunięcia polityczne papieża,

nuncjuszów papieskich i papiesko-habsburskich agentur w Polsce były

sprzeczne z interesami Polski. Sojusz papiesko-habsburski powodował, że

papiestwo pracowało na zgubę państwa polskiego i przyczyniało się swą

działalnością do upadku Polski. Ukoronowaniem tej wysługującej się

Habsburgom, antypolskiej polityki papiestwa był sławny list papieża Klemensa

XIV do Marii Teresy, uspakajający sumienie tej gorliwej katoliczki po jej

udziale w zbrodni pierwszego rozbioru Polski: "Najechanie Polski i jej podział

— pisał papież Klemens XIV — były nie tylko rzeczą polityczną, lecz leżały w

interesie religii i dla duchowej korzyści Kościoła było konieczne, aby dwór

wiedeński rozpostarł swe panowanie w Polsce o ile można najdalej" (Lelewel,

"Histoire de Polegne"). Dla tego celu pracowali papieże, nuncjusze papiescy i

garść płatnych zdrajców — polskich biskupów i arystokratów — przez dwieście

lat.

A. Papież Klemens XI i jego breve z roku 1705

Niemniej charakterystycznym przykładem politycznej interwencji w

wewnętrzne sprawy Polski, nie mającej nic wspólnego z religią, jest działalność

papieża Klemensa XI.

Pogląd historyków na epokę saską jest jednomyślny. Obóz saski był obozem

wstecznictwa i reakcji, natomiast wokół Stanisława Leszczyńskiego gromadzili

się postępowcy. Patrioci polscy byli z Leszczyńskim przeciw Augustowi II.

Watykan. popierał na terenie Polski te siły, które ją prowadziły do upadku.

Akcja polityczna Watykanu na rzecz Augusta przeciw stronnikom

Leszczyńskiego nie miała nic wspólnego z troską o dobro religii.

"August II Sas — pisze gorący katolik prof. Silnicki w "Dziejach Papieży" —

cieszył się poparciem Rzymu... Papieże wyróżniają go mimo jego moralnej

nicości i politycznego cynizmu" (str. 455).

Na żądanie Augusta II, papież Klemens XI wydał prowokacyjne breve do

prymasa i biskupów polskich 10 czerwca 1705 roku, w którym pisał m. in.:

"Mamy nadzieję, że pamiętacie to, co przez inne nasze brevia... w interesie

najsławniejszego naszego syna w Chrystusie, Augusta, Najjaśniejszego Króla

Polskiego, pisaliśmy do Was... Brzmieniem niniejszego pisma wyraźnie

zalecamy i zakazujemy, abyście się do koronacji (Leszczyńskiego) żadną miarą

nie mieszali, pod karami odsądzenia od wykonywania obrządków biskupich i

zakazu wstępu do Kościoła".

Jarochowski, z którego rozprawy o prymasie Radziejowskim przytoczyliśmy

fragment papieskiego breve, pisze: "Cokolwiek bądź i z jakiegokolwiek bądź

stanowiska na sprawy ówczesne zapatrywać się będziemy, nie może się nam

owo... breve nie przedstawiać w charakterze wyraźnego przekroczenia granicy

władzy kościelnej, niepowołanego mieszania się w najżywotniejsze prawa

polityczne narodu" (str. 155—157).

Następnie "nuncjusz Julian Piazza — pisze ksiądz Fabisz — kazał sobie

wydać biskupa Załuskiego jako podejrzanego o sprzyjanie Leszczyńskiemu i

odesłał go do papieża" ("Wiadomość o nuncjuszach", str. 288).

Breve papieskie wywołało oburzenie polskiej opinii publicznej. Starosta

wschowski Franciszek Radzewski napisał memoriał, który wyrażał zgodną

opinię prawie całego kraju:

"Z pewnością — czytamy w memoriale — Polacy godni są pochwały... że

woleli cierpieć ze ślepym posłuszeństwem największe surowości ze strony kurii

rzymskiej, aniżeli być posądzonymi o lekceważenie względem tego, który ma

reprezentować Jezusa Chrystusa na ziemi... Ponieważ jednak rzeczy doszły do

tego stopnia, że kuria rzymska nie poprzestając na wykonywaniu jurysdykcji w

sprawach kościelnych zaczyna mieszać się także w prawa Rzeczypospolitej,

winniśmy nie ukrywać tej obrazy pod karą zdrady wolności... Cała ziemia wie, a

wie aż nazbyt, ku wstydowi imienia polskiego, z jaką wyniosłością ostatni

nuncjuszowie apostolscy nadużywali naszej łatwości. W czasie, w którym

widzieli Rzeczpospolitą jakby zatopioną w ocean nieszczęść i niebezpieczeństw

zguby, śmieli nam wymierzać nauki lub groźby, skorośmy się tylko ruszyli

ku naszemu oswobodzeniu. Mogli cierpieć, aby Polska była rozdartą przez

króla Augusta (II Sasa); mogli zgadzać się na wszystkie niesprawiedliwości tego

monarchy i... faworyzować go... Nuncjusze papiescy oddają pochwały zaciętym

nieprzyjaciołom religii katolickiej (Sasom), ... a iżby na niczym nie zbywało

naszemu nieszczęściu, widzimy ojca świętego korzystającego z naszych

klęsk. Nie możemy bez najwyższego oburzenia mówić o krzyczącym

postępowaniu względem biskupa poznańskiego (Załuskiego)... o obeldze, jaką

Rzeczypospolita przy tej sposobności poniosła. Senator, który się dobrze

zasłużył Rzeczypospolitej... jest pociągnięty jako zbrodniarz w więzach do

Rzymu; tam wytaczają mu nawet proces, jakkolwiek jego sprawa nie obchodzi

w niczym religii" (Jarochowski, str. 160—162).

Komentując ten memoriał pisze Jarochowski, że "nie możemy mu racji i

słuszności odmówić w tym esencjonalnym punkcie, iż Rzym przeliczył się w

granicach swej kompetencji, nakładając... kary kościelne za akt czysto

politycznej natury (popieranie króla Stanisława Leszczyńskiego). Prawda tu

była zbyt oczywistą, aby mogła ujść uwagi współczesności polskiej" (str. 163).

Klemens XI w interesie Sasów groził katolikom polskim karami kościelnymi

za należenie do obozu Postępu, za patriotyzm. W dziejach Polski nie brakło

księży patriotów, którzy dla Polski narażali się na represje kościelne ze strony

papieży i reakcyjnej hierarchii kościelnej. Interes kraju i narodu był dla nich

wyższy nad interes Watykanu i jego świeckiej polityki.

B Hierarchia kościelna przeciw chłopu polskiemu

W okresie pierwszej niepodległości za niepodzielnego panowania szlachty,

wybuchało wiele buntów chłopskich, walk chłopskich przeciwko szlacheckiemu

uciskowi i wyzyskowi. Prawie wszystkie te bunty chłopskie odznaczały się

wrogą postawą w stosunku do hierarchii kościelnej i duchowieństwa.

Przypomnijmy kilka zastanawiających faktów:

W pierwszej połowie XI wieku chłopi "przeciw biskupom i kapłanom Bożym

rozpętali bunt i jednych mieczem, drugich kamieniami pomordowali" (Kronika

Galia):

W XII i XIII wieku (a także w kilku wiekach następnych) chłopi kościelni

masowo zbiegają z posiadłości klasztornych korzystając z lada jakiej

sposobności do ucieczki. Uciekali, ponieważ — jak czytamy w dokumencie

średniowiecznym — "nie mogli znieść ucisku i nękania wszelakiego rodzaju,

żadnej ulgi, żadnej nadziei lepszego losu nie mając" (Stanisław Smółka,

"Mieszko Stary" str. 50).

W połowie XIII, a następnie w połowie XIV wieku chłopi Wielkopolski,

Małopolski, Podhala biorą masowy udział w ruchu biczowników godzącym w

hierarchię kościelną. "Wrogi nastrój wobec kleru" jest charakterystyczną cechą

tego ruchu będącego prymitywną, tragiczną, z góry skazaną na niepowodzenie

formą buntu chłopskiego (Kazimierz Dobrowolski, "Pierwsze sekty religijne w

Polsce").

W połowie XIV wieku "za rządów biskupa Nankiera ujawnił się

niejednokrotnie wrogi nastrój ludności wobec duchowieństwa" (K.

Dobrowolski, tamże).

W roku 1345 toczył się proces chłopów ze wsi Rybnej i Przegini przeciw

biskupowi krakowskiemu Grotowi. Biskup rzucił na chłopów klątwę za opór

przeciw płaceniu dziesięciny (Zdzisław Kaczmarczyk, "Monarchia Kazimierza

Wielkiego", tom II. str. 166).

W pierwszej połowie XV wieku wrzenie ogarnia chłopów całej Polski. "Duch

ludu przetwarzał się: zaczęto lekceważyć księży". Jeden ksiądz dostał od chłopa

po twarzy, "w innych miejscach kmiecie topią nałożnice proboszczów; ówdzie z

pogardą obrządków religii bez kapłana odprawują pogrzeb" (Tadeusz książę

Lubomirski, "Jurysdykcja patrymonialna", str. 39).

W połowie XV wieku "Klasztory nie mogą sobie dać rady w swych rozległych

dobrach z chłopami. Zakonnice w Staniątkach i Sączu wypuszczają dobra

mocniejszym sąsiadom dla poskromnienia nieposłusznych kmieci" (Lubomirski,

tamże, str. 42).

Chłopi Olszanicy i Bibic przez czterysta lat procesują się z zakonnicami z

klasztoru Norbertanek to znaczy od XV wieku aż do zniesienia pańszczyzny

(Janina Bieniarzówna, "W walce o chłopskie prawa").

Powstanie chłopskie pod wodzą Lejczysa w roku 1483 skierowane jest nie

tylko przeciw pańszczyźnie, ale również przeciw religii katolickiej; jest to

"litewskie powstanie Masława" (Stefan Inglot, "Ruchy socjalne i bunty

chłopskie w dawnej Polsce", str. 20).

Zbójnicy góralscy, rekrutujący się z chłopów zbuntowanych przeciw

pańszczyźnie, szczególnie chętnie "przybytki Boże i klasztory łupią" (Stanisław

Szczotka, "Polskie zbójnictwo góralskie", str. 7).

"Nie podobna wyrazić — pisał do papieża nuncjusz Torres — jak bardzo

chłopi ruscy nienawidzą księży katolickich. Ta nienawiść do tego dochodzi

stopnia, że widząc księdza katolickiego plują na ziemię ze zgrozy i z

obrzydzenia" ("Relacje nuncjuszów apostolskich", tom II, str. 155, relacja z r.

1622).

"Bunt chłopców dobrzeckich (w roku 1590) skierował się również przeciwko

Kościołowi, co często towarzyszyło rozruchom agrarnym" (Stanisław Szczotka,

"Przyczynki do dziejów buntów chłopskich", str. 460).

Skąd to antyklerykalne ostrze ruchów chłopskich? Złożyło się na nie wiele

przyczyn.

Jedną z nich było to, że w posiadaniu duchowieństwa katolickiego znajdowała

się prawie jedna trzecia ziemi, a więc duchownym jako obszarnikom podlegała

również znaczna część wszystkich chłopów pańszczyźnianych. Nie chodzi

zresztą w tym wypadku o dokładną liczbę, ale o sam fakt, że biskupi, opaci,

proboszczowie byli obszarnikami, na rzecz których chłopi byli zobowiązani

odrabiać pańszczyznę. Nuncjusz Ruggieri pisał papieżowi w roku 1565, że

"arcybiskup gnieźnieński posiada trzysta sześćdziesiąt wsi"; z tych wsi praca

pańszczyźnianych chłopów przynosiła mu 60 tysięcy ówczesnych złotych

rocznego dochodu. Biskup krakowski posiadał nie wiele mniej; biskup kujawski

i arcybiskup lwowski posiadali razem tyle, co arcybiskup gnieźnieński ("Relacje

nuncjuszów", tom I, str. 162, 163).

"Biskupstwo płockie posiadało ponad trzysta wsi" — pisze Kazimierz Maj

("Chłopi w dawnej Polsce", str. 19), stwierdzając w kontekście, że "nadania na

rzecz kleru zakonnego i świeckiego stanowią pierwsze formy uzależnienia

chłopów w Polsce" i że "pierwsze bunty chłopskie w krajach Europy Zachodniej

wymierzone są przeciw klerowi" (str. 18).

Biskupi byli wielkimi obszarnikami, niektórzy proboszczowie mniejszymi

obszarnikami. Jedni i drudzy pochodzili ze szlachty i z racji posiadania wielkich

majątków byli klasowymi wrogami chłopów.

Co więcej, biskupi, opaci i ksienie klasztorów, jako posiadacze folwarków nie

tylko wymagali od chłopów powinności pańszczyźnianych, lecz wyróżniali się

w ich ściąganiu szczególną chciwością i bezwzględnością, a w tępieniu

nieposłuszeństwa chłopów szczególną nieludzkością i okrucieństwem.

Przykładami chciwości biskupów polskich można by zapełnić całe tomy.

Dlatego poprzestanę tylko na jednym świadectwie osoby, której nikt nie ośmieli

się podejrzewać o tendencje antyklerykalne. mianowicie nuncjusza papieskiego

Commendonego: Biskupi polscy "nie chcą od Ojca świętego żadnej innej

pomocy, tylko zachowania dochodów. O resztę zdają się dbać bardzo mało, albo

wcale nic... w ogóle każdy z tych prałatów myśli tylko u sobie, wcale nie dbając

u dobro ogólne" (szyfr 24 stycznia 1564 roku), "posłowie wyrzucają biskupom,

że oni więcej nie dbają tylko o dziesięciny i dochody kościelne" (list z 28 marca

1564 roku), "kiedy kościoły idą w poniewierkę, kiedy upada cześć prawdziwego

Boga, wówczas biskupi milczą; ale kiedy chodzi o kawałek ziemi, natychmiast

rzucają się do broni" (list z 7 października 1564 roku); "powszechny odgłos

oskarża biskupów, że spierają się tylko o dziesięciny, a wiarę lekceważą" (list z

19 stycznia 1565 roku).

Jeśli chodzi o nieludzkość i okrucieństwo kleru, przypomnę wypowiedź

Świętochowskiego: "kler... zaprawiony do okrucieństwa w przymusowym

nawracaniu pogan, nie czuł wcale wyrzutów sumienia z powodu ujarzmiania

włościan" ("Historia chłopów polskich"', str. 59). Biskupi byli pacyfikatorami

buntów chłopskich, na przykład: biskup krakowski, Piotr Gembicki, uśmierzał

powstanie Kostki Napierskiego; biskup poznański Kazimierz książę Czartoryski

uśmierzył powstanie chłopów wielkopolskich (wg "Dokumentów chłopskiej

doli", str. 254); w roku 1769 uśmierzał powstanie chłopskie biskup żmudzki

(Stanisław Szczotka, "Przyczynki do dziejów buntów chłopskich", str. 465);

czcigodne zakonnice Norbertanki trzymają przywódców buntu chłopskiego

(przeciw pańszczyźnie na rzecz klasztoru) w więzieniu klasztornym; ich

koleżanki w Staniątkach i Sączu proszą sąsiadów o dokonanie pacyfikacji

chłopów.

Był to jednak tylko jeden zespół przyczyn tej usprawiedliwionej nienawiści.

Drugim, znacznie bardziej zasadniczym zespołem przyczyn, dla którego chłopi

nienawidzili księży katolickich była podła, nikczemna funkcja duchowieństwa.

Duchowieństwo katolickie zaprzęgło religię katolicką w służbę interesu

klasowego szlachty. Kazań niedzielnych — chłopi polscy musieli wysłuchiwać

pod karą kijów (patrz Kodeks klasztoru kasińskiego, Świętochowski, "Historia

chłopów polskich", str. 154: "kto w święta nie bywał w kościele — 12 plag";

"Dokumenty chłopskiej doli", str. 37, 38, 39). Zadaniem tych kazań było

utrzymywanie chłopów w religijnym szacunku dla panującego porządku

społecznego; w pokornym godzeniu się z poddaństwem i pańszczyzną w

uniżonym posłuszeństwie dla uciskającego i wyzyskującego ich dworu.

Zadaniem proboszczów było pozbawienie chłopa polskiego poczucia godności

osobistej. Szlachcic płacił księdzu za to, żeby ten robił z chłopa pokorne bydlę.

Do ze wszechmiar słusznego twierdzenia Adama Próchnika, że "CIEMNOTA

BYŁA NIE TYLKO WYNIKIEM, ALE RÓWNIEŻ NIEZBĘDNYM

WARUNKIEM PODDAŃSTWA CHŁOPÓW, BO TAM GDZIE MYŚL

LUDZKA ZACZYNA PRACOWAĆ, TAM NIEWOLA UTRZYMAĆ SIĘ NIE

MOŻE" ("Dzieje chłopów w Polsce", str. 42), należy dodać, że funkcję

utrzymywania chłopów w ciemnocie i "chrześcijańskiej" pokorze dla

ciemięzców i darmozjadów spełniało duchowieństwo katolickie.

I tym się właśnie przede wszystkim tłumaczy niechęć mas chłopskich do

księży. Chłop, który zaczynał rozumować, zaczynał również sobie uświadamiać,

że KSIĘŻA SŁUŻĄ WROGOM KLASOWYM CHŁOPÓW ZA NARZĘDZIE

UTWIERDZANIA PANOWANIA SZLACHTY NAD CHŁOPAMI.

Szlachta polska utrzymywała chłopa w posłuszeństwie takimi samymi

metodami, jak imperialiści podbijają i utrzymują w posłuszeństwie ludy

kolonialne; przemocą, okrucieństwem, rozpijaniem wódką i krzewieniem

pobożności. Pobożność chłopa leżała w interesie klasowym szlachty. Papież

Paweł V ucząc nuncjusza Simonettę, jak ma zyskiwać dla katolicyzmu szlachtę

polską, pisał, że "DOBRZY KATOLICY MAJĄ TO DO SIEBIE, ZE SĄ

POSŁUSZNYMI PODDANYMI" (Relacje nuncjuszów", tom II, str. 97).

Rozumiejąc to SZLACHTA POLSKA, Z MYŚLĄ O UTRZYMANIU

PODDAŃSTWA I PAŃSZCZYZNY, PĘDZIŁA CO NIEDZIELĘ CHŁOPÓW

DO KOŚCIOŁA NA KAZANIE POD GROZĄ BICIA KIJAMI.

Oto .przyczyna, dla której bunty chłopskie były prawie zawsze buntami

przeciwko Kościołowi. W Kościele bowiem księża nakładali kajdany

poddaństwa na duszę polskiego chłopa.

V. Sojusz papiestwa z rządami zaborców Polski

Zbliżamy się do rzeczy powszechnie znanych. Rolę wyższego duchowieństwa

w okresie rozbiorów dobrze opisał dr Zdzisław Mierzyński w "Wybranych

żywotach książąt Kościoła ("Książka i Wiedza", Warszawa. 1949). Jest tam

mowa o prymasie Władysławie Łubieńskim, biskupie M ł o d z i e j o w .s k i m,

p r y m y s i e O s t r o w s k i m, arcybiskupie P o d o s k i m, biskupie

Massalskim i wielu innych zdrajcach. którzy pobierali stały żołd z kasy obcych

ambasad za zdradę ojczyzny. Przypomnę tylko w kilku .słowach o trzech takich

zdrajcach — książętach Kościoła, o prymasie Poniatowskim, biskupie

Kossakowskim i prymasie Skarszewskim.

Brat króla, prymas Michał Poniatowski. był szpiegiem króla pruskiego, a w

roku 1794 wysłał list do oblegającego Warszawę królewicza pruskiego z

podaniem sposobów, jak należy uderzyć na Warszawę, żeby najłatwiej ją

zdobyć. List został przejęty i prymas w obawie przed szubienicą otruł się.

W tym samym roku 1794 Kiliński przejął list biskupa Kossakowskiego do

ambasadora Igelströma, w którym ów płatny zdrajca podawał Igelströmowi plan

wymordowania Polaków kartaczami w kościołach. Kiedy go na rozprawie

sądowej pytano, dlaczego w Grodnie podpisał rozbiór kraju, biskup

Kossakowski odparł: "Dlategom podpisał, abym pieniądze wziął ..." A gdy go

sędzia zapytał, co ma na swoją obronę, biskup odpowiedział bezczelnie: "Iż

osoba każdego biskupa święta jest i nietykalna" (Zdzisław Mierzyński, str. 118).

Ta "święta i nietykalna", rozkładająca się od choroby wenerycznej osoba

biskupa została powieszona publicznie w maju 1794 roku, mimo, że nuncjusz

Litta domagał się zaczekania na odpowiedź papieża Piusa VI, czy zgadza się na

zdjęcie święceń ze zdrajcy.

Natomiast interwencja tegoż nuncjusza w sprawie biskupa Skarszewskiego

odniosła skutek. 11 września 1794 roku Sąd Kryminalny Wojskowy -wydał

wyrok na "pełnego bezdennej chciwości" biskupa Wojciecha Skarszewskiego,

uznając go winnym zdrady ojczyzny i skazując go "na karę śmierci przez

szubienicę publiczną" (Henryk Jabłoński. "Sąd Kryminalny Wojskowy",

Warszawa 1935, str. 68). W sprawie skazanego biskupa interweniowali u

Kościuszki: król, dwie kochanki biskupa i nuncjusz papieski Litta. O interwencji

nuncjusza pisała wówczas "Gazeta Rządowa" (nr 73): "Ksiądz Nuncjusz Stolicy

Apostolskiej udał się do Najwyższego Naczelnika i rozpościerając żale Ojca

Świętego przekładał, jak ten ubolewa, że liczne ukarania za zbrodnie przeciw

narodowi zwłaszcza na biskupów padają i że w ich osobach prześladowanie

religii upatrywać będzie; zatem Najwyższy Naczelnik... potwierdzając we

wszystkim dekret sprawiedliwy Sądu Kryminalnego Wojskowego względem

księdza Skarszewskiego karę śmierci tylko na wieczne więzienie przemienił".

Ułaskawienie zdrajcy pod presją nuncjusza Litty wywołało wśród powstańców

warszawskich wielkie oburzenie na Kościuszkę. Na znak protestu cały komplet

sędziowski podał się do dymisji. Wtedy Kościuszko napisał do prezesa sądu list

z usprawiedliwieniem: "Zważywszy, że zupełne odrzucenie próśb papieża

mogłoby ściągnąć ze strony onego kroki (ekskomunikę A. N.), które w ludziach

pełnych jeszcze przesądu i ciemnym po prowincjach pospólstwie mogłyby

sprawić wrażenie niebezpieczne w skutkach dla powstania naszego ... aprobując

dekret we wszystkich punktach karę śmierci na wieczne i ścisłe więzienie

przemieniam" (Jabłoński, str. 69).

Papieże prawie zawsze występowali w obronie zdrajców biskupów, chroniąc

ich przed zasłużona karą za zdradę argumentem, że osoba biskupa — mimo

popełnienie największych zbrodni — jest święta i nietykalna, stoi ponad

prawem państwowym, a władzy państwowej, która karze biskupa za zdradę,

grozili ekskomuniką. Patrioci polscy byli stale pod groźbą ekskomuniki i

Kościuszko wcale nie ocalił powstania tym, że się przeląkł gróźb nuncjusza.

Klęska powstania kościuszkowskiego zmieniła "wieczne" więzienie biskupa

— zdrajcy na kilkutygodniowy areszt. Zaborcy wynagrodzili Skarszewskiemu

jego usługi. Wrócił na biskupstwo chełmskie, a w roku 1805 papież mianował

zdrajcę, który dzięki interwencji nuncjusza uniknął zasłużonej szubienicy,

biskupem lubelskim. Na stanowisku tym biskup Skarszewski denuncjował przed

zaborcami patriotów polskich, a w roku 1824 został prymasem Kongresowego

Królestwa Polskiego. "Był to policzek wymierzony społeczeństwu polskiemu

(przez papieża Leona XII), gdy na czele kleru katolickiego w Polsce postawiono

zdrajcę sądownie skazanego na szubienicę" (Mierzyński, str. 98).

Zresztą wkrótce naród polski miał otrzymać od papieży jeszcze siarczystsze

policzki.

Po powstaniu listopadowym pisał papież Grzegorz XVI w liście (breve) do kleru

polskiego z 9 czerwca 1832 roku: "Dowiedzieliśmy się o okropnym

nieszczęściu, w jakie to kwitnące królestwo (Polska) pogrążyło się w ostatnim

roku; jednocześnie dowiedzieliśmy się, że to nieszczęście zostało spowodowane

przez intrygi wichrzycieli, którzy ... podnieśli się przeciwko władzy

prawowitych monarchów (to znaczy cara) i pogrążyli w przepaść swą ojczyznę

łamiąc wszystkie więzy prawowitego posłuszeństwa ... Posłuszeństwo wobec

ustanowionej przez Boga władzy jest zasadą niezmienną i nie można się od

niego uchylać, chyba że ta władza gwałciłaby prawa boskie i Kościoła (na

przykład nie płaciła dziesięcin, świętopietrza itd., A. N.). Niech każdy człowiek,

mówi apostoł, będzie posłuszny ustanowionej władzy, ponieważ nie ma władzy,

która nie byłaby od Boga. Otóż władze istniejące są ustanowione przez Boga..

Przypominając wam te zasady, czcigodni bracia (duchowni katoliccy, A. N.)...

jesteśmy przekonam, że będziecie je gorliwie rozpowszechniali... Wasz

wielkoduszny car Rosji przyjmie was z dobrocią i usłucha naszych wystąpień i

próśb w interesie religii katolickiej, którą zawsze obiecywał się opiekować w

swoim królestwie" (Juliusz Górecki, "Rzym a Polska", Warszawa 1936, str. 142

—145). Te piękne zasady powtórzył Grzegorz XVI jeszcze raz w encyklice z 15

sierpnia 1832 (tekst u Góreckiego, str. 285).

W tym samym duchu utrzymany jest list papieża Grzegorza XVI do biskupa

Wojtarowicza z dnia 27 lutego 1846: "Dowiedzieliśmy się z wielką przykrością,

że w kraju podległym Nam bardzo drogiemu Synowi Cesarzowi Austrii...

przedsięwzięto szkaradny spisek przeciw Najwyższej Władzy Najjaśniejszego

Władcy... który się dobrze zasłużył Świętej Stolicy, który podtrzymuje religię

katolicką w swych państwach.... Przesyłamy ci ten list, byś uczył swe owieczki

z gorliwością większą świętej nauki posłuszeństwa, które poddani winni

stanowczo Najwyższej Władzy, według nauki świętego Pawła i nakazu samego

boskiego Pana Pasterzy ... nie przestań nigdy upominać swego kleru, aby on

pamiętał o swym powołaniu i... by czynił wszystkie wysiłki, aby odwieść

chrześcijan tak słowem, jak przykładem od tych spisków zdradzieckich (to

znaczy od dążenia do niepodległości A. N.)... i by ich uczył, że wszelka władza

od Boga pochodzi" (Górecki, str. 243—244).

Pismem z dnia 22 kwietnia 1863 roku papież Pius IX składa carowi

Aleksandrowi II konkretną ofertę. "Dobrze jest przypomnieć — pisał papież —

że Stolica Apostolska... nigdy nie uchybia w najdelikatniejszych względach

wobec rządu Waszej Wysokości i Jego dostojnych poprzedników... Niech nasza

władza apostolska z powrotem otrzyma swój zbawienny wpływ na poddanych

katolickich .. niech kler otoczy swoim wpływem naukę i kierunek ludu ... a

wówczas Wasza Wysokość przekona się, że główne przyczyny ciągłych

zamieszań politycznych w Polsce leżały w ucisku religijnym ... w poniżeniu

pasterzy ... Wszystko co Wasza Wysokość uczyni dla spokoju Kościoła i honoru

naszej świętej religii, odwróci się na korzyść państwa (caratu, A. N.)...

rozciągając nad Kościołem zdecydowaną opiekę, Wasza Wysokość będzie

mogła liczyć na szacunek i wierność całego narodu polskiego" (Górecki, str. 248

—249).

Podobnie w roku 1905 papież Leon XIII ściskając i błogosławiąc drugiego

kata naszego narodu, cesarza Wilhelma II, złożył mu następujące przyrzeczenie:

"Przyrzekam Waszej Cesarskiej Mości imieniem wszystkich jego poddanych

katolickiego wyznania wszystkich szczepów i wszystkich stanów, iż będą

zawsze wiernymi poddanymi cesarza niemieckiego i króla pruskiego" (Józef

Beluch-Beloński, "Sprawiedliwy papież").

Nie trzeba dodawać, że ani Piusa IX, ani Leona XIII nikt nie upoważniał do

składania przyrzeczeń wierności zaborcom Polski. Do wysługiwania się

zaborcom papieże mogli skłonić jedynie niektórych biskupów i arcybiskupów,

takich jak Skarszewski, Wojtarowicz, Ledóchowski, Stablewski, Bilczewski,

Likowski czy Kakowski. Biskupi ci i arcybiskupi swoją działalnością

antynarodową sami stawiali się poza nawiasem narodu. Wysługiwanie się

arcybiskupa Ledóchowskiego kanclerzowi Bismarckowi nie uchroniło go przed

więzieniem, ponieważ Bismarck wolał mieć na stanowisku prymasa

(arcybiskupa gnieźnieńskiego) Niemca, księdza Juliusza Dindera, który odtąd

germanizował ludność polską z woli i nominacji papieża. Tępiciela polskości,

kanclerza Bismarcka, mianował papież Leon XIII rycerzem Orderu

Chrystusowego przesyłając mu insygnia z diamentów z serdecznym listem.

Stosunki papieży z reakcyjnymi rządami zaborców Polski były jak najlepsze.

"Rzecz znamienna — dziwi się prof. Sawicki — tam gdzie panowała

najskrajniejsza reakcja, tam Kościół doznawał łagodnego traktowania i opieki

troskliwej. Oczywiście takie postępowanie państwa było podyktowane

względami politycznymi: państwo reakcyjne szukało sprzymierzeńca w walce z

liberalizmem (a później w walce z ruchem robotniczym, A. N.) i znajdowało go

w czynnikach konserwatywnych. do których zaliczało Kościół. Aby on jednak

mógł spełniać to zadanie, musiał otrzymać warunki należytego rozwoju, któryby

mu zapewnił potrzebną siłę i zwartość" ("Historia stosunku Kościoła do

Państwa", str. 63).

Z Austrią zawarło papiestwo konkordat jeszcze w roku 1855, z prawosławnym

carem Aleksandrem III w roku 1882; w 1880 roku Leon XIII wyraził zgodę "na

deklarację lojalności duchownych względem rządu" pruskiego (Loeffler,

"Dzieje Papieży", str. 592), a od roku 1882 przebywał już stały poseł pruski przy

Watykanie. W roku 1888 Wilhelm I przesłał Leonowi XIII drogocenną mitrę z

serdecznymi życzeniami, a "Norddeutsche Allgemeine Zeitung" podkreślała, że,

papież wykazał wielkie zrozumienie dla potrzeb państwowych Niemiec" (to

znaczy dla germańskiego ,,Drang nach Osten") — pisze z radością niemiecki

historyk Loeffler ("Dzieje papieży", str. 593).

Z tych trzech politycznych sojuszów papiestwa z trzema reakcyjnymi rządami

zaborców wynikał konsekwentnie papieski nakaz trójlojalizmu powtarzany

naszemu narodowi. O obowiązku posłuszeństwa wszystkim trzem zaborcom

jednocześnie przypomniał Leon XIII biskupom polskim encykliką z 19 marca

1894 roku:

"Poddani winni panującym okazywać cześć i wierność, tudzież jako Bogu

przez ludzi królującemu, uległość nie tylko dla gniewu, ale też dla sumienia...

poddani powinni się stosować święcie do przepisów państwa... w wierze świętej

czerpiąc podnietę do wierności względem Państwa i monarchów .. Wy, co

rosyjskiemu podlegacie berłu ... nie przestańcie wytężać usiłowań nad

utrwaleniem wśród kleru i ogółu poszanowania dla zwierzchności i

przestrzegania karności publicznej. Wy, którzy podlegacie przesławnemu

domowi Habsburskiemu, miejcie na baczeniu, ile zawdzięczacie Dostojnemu

Cesarzowi w najwyższym stopniu do wiary przodków przywiązanemu.

Udowadniajcie tedy z każdym dniem jawniej swoją względem niego wierność i

pełną wdzięczności u l e g ł o ś ć ... Wam, którzy zamieszkujecie prowincję

Poznańską i Gnieźnieńską, zalecamy ufność w wielkoduszną sprawiedliwość

Cesarza (Niemieckiego, A. N.), o jego bowiem względem was przychylności i

życzliwym usposobieniu osobiście od niego samego powzięliśmy wiadomość"'

(Górecki, str. 254—256).

Konsekwencją wezwania papieża Leona XIII do trójlojalizmu były z chwilą

wybuchu pierwszej wojny światowej wezwania biskupów do umierania za

interesy zaborców. Tej misji podjęli się m. in. arcybiskup Galicji ks.

J. Bilczewski w odezwie z 4 sierpnia 1914 roku i biskup E. Likowski w liście do

diecezji gnieźnieńsko-poznańskiej z dnia 9 sierpnia 1914 roku. Ten ostatni

zwracając się do polskich kobiet, do matek, żon i sióstr żołnierzy wcielonych

przemocą do zaborczego wojska, uprzedzał, że "niejeden z nich (tzn. żołnierzy

polskich) swe życie w ofierze położy", ale niech się pocieszą, bo sprawa

Niemiec jest "sprawą sprawiedliwą". "Wiemy — mówił biskup Likowski — że

(w społeczeństwie polskim) nigdy nie wymarło poczucie obowiązku

posłuszeństwa wobec władzy z woli Bożej nad nim postanowionej" (J. Górecki,

str. 262).

We wezwania biskupów do umierania za interesy Niemiec i Austrii, za

interesy zaborców, wrogów Polski, były logiczną nieuchronną konsekwencją

encykliki Leona XIII z 19 marca 1894, której istotną treść powtórzył Pius X

encykliką z 3 grudnia 1905 roku słowami: "Poddanych obowiązuje cześć i

wierność swoim książętom tak jak Bogu" (J. Górecki, str. 257 258).

Olbrzymia większość katolików polskich pozostała wówczas obojętna na

papieskie wezwanie do "pełnej wdzięczności uległości" zaborcom rozumiejąc,

że posłuszeństwo takim zleceniom papieskim byłoby zdradą Ojczyzny.

VI. Współdziałanie papiestwa z faszyzmem niemieckim i jego satelitami w

okresie międzywojennym i wojennym

Jak widzieliśmy w poprzednich rozdziałach, najlepiej układały się zawsze

stosunki papiestwa z rządami najreakcyjniejszym!. Jednocześnie na przestrzeni

całej swej historii papiestwo toczyło zawsze uporczywą, zaciekłą walkę ze

wszystkimi postępowymi ideami i ruchami społecznymi.

Za dwóch ostatnich pontyfikatów, Piusa XI i Piusa XII, doszło konsekwentnie

do zbliżenia i ścisłego współdziałania papiestwa z hitleryzmem i innymi

faszyzmami.

Do zbliżenia doszło tym łatwiej, że faszyzm w swoim programie nie był

koncepcją oryginalną, ale obficie czerpał natchnienie ze społeczno-politycznych

teorii papiestwa, a zwłaszcza encyklik Leona XIII. Roger Garaudy mówi, że

"ojcem faszystowskiego korporacjonizmu był papież Leon XIII" (..L'Eglise, le

communisme et les chrétiens", Paryż 1949, strony 58—62). O prawdzie tego

zdania świadczy nawet pobieżne zestawienie jego encyklik z teoriami i praktyką

włoskiego i niemieckiego faszyzmu.

Były ambasador francuski przy Watykanie, F. Charles-Roux. pisze, że jeszcze

kiedy Mussolini był zwykłym posłem — ówczesny watykański sekretarz stanu,

kardynał Gasparri, "spotykał się z nim na tajnych rozmowach u katolickiego

senatora, hrabiego Santucci ("Huit ans au Vatican", str. 47). Podobne

konspiracyjne spotkania i tajne rozmowy odbywali wysocy dostojnicy kościelni

z Hitlerem na wiele lat przed jego dojściem do władzy i podobne konspiracyjne

zebrania i tajne rozmowy prowadzili i prowadzą różni polscy dostojnicy

kościelni (na przykład ksiądz Piwowarczyk) z różnymi polskimi hitlerowcami

większego i mniejszego kalibru (na przykład z Doboszyńskim).

Rezultatem tych tajnych schadzek było zawarcie sojuszu politycznego, była

papieska obietnica torowania drogi do władzy Mussoliniemu i. Hitlerowi w

zamian za późniejsze konkordaty, subsydia, a przede wszystkim za prowadzenie

polityki bezwzględnej obrony kapitalizmu, w którego zachowaniu papiestwo

jest jak najbardziej zainteresowane. Stoi ono bowiem nie tylko zasadniczo na

gruncie utrwalenia kapitalizmu, lecz jest dziś także jednym z większych

koncernów kapitalistycznych w świecie i posiada zaangażowane kapitały prawie

we wszystkich dziedzinach gospodarki prawie wszystkich krajów.

Charles-Roux, który siedział osiem lat we Włoszech jako zawodowy

dyplomata i dobrze poznał społeczeństwo włoskie, twierdzi z całą

stanowczością, że "gdyby nie było dyktatury, gdyby we Włoszech był rząd

demokratyczny i parlamentarny zmuszony do liczenia się z opiniami

reprezentowanymi w parlamencie, nigdy by nie doszło do porozumienia z

Watykanem" (str. 35).

Zęby doszło do zbliżenia watykańsko-włoskiego, premierem musiał zostać

faszysta Mussolini. Podobnie, żeby doszło do zbliżenia watykańsko-

francuskiego, minister spraw zagranicznych Francji musiał zostać agent

hitlerowski, Laval, mianowany w roku 1935 szambelanem papieskim (i skazany

po drugiej wojnie światowej za zdradę Francji na śmierć). W Austrii ukochanym

synem papieskim był kat robotników wiedeńskich, dyktator klerykalno-

faszystowski Dollfuss, a w Hiszpanii — osadzony tam przez hitlerowców i

faszystów włoskich — dyktator klerykalno-faszystowski Franco. W

Czechosłowacji Watykan popierał faszystę księdza Hlinkę. prezesa wielu

banków i spółek akcyjnych i nieprzejednanego wroga ruchu robotniczego.

Ksiądz Hlinka zmarł w roku 1938, a następcą jego został agent hitlerowski,

ksiądz Tiso, szef słowackich quislingów mianowany przez papieża biskupem.

Istniał również ścisły kontakt Watykanu z faszystami węgierskimi,

rumuńskimi, chorwackimi i portugalskimi. Przede wszystkim jednak

współpracowało papiestwo z hitleryzmem uznając jego przodującą, kierowniczą

rolę w zbrodniczej międzynarodówce faszystowskiej.

Przez prałata Kaasa Watykan kierował polityką katolickiego centrum, które —

jak słusznie stwierdza Manhattan w pracy "The Catholic Church against the XX

century", Londyn 1947 — zawsze było "jednym z głównych filarów

niemieckiego imperializmu" (str. 155). Przywódcy tej partii, Brüming i von

Papen, prowadzili tajne pertraktacje z Hitlerem i ułatwili mu dojście do władzy.

"Bruning drobiazgowo informował prałata Kaasa o przebiegu rozmów z

Hitlerem, a funkcją prałata Kaasa było z kolei wierne zdawanie sprawy

papieżowi z toczonych pertraktacji". (Manhattan, str. 175). 30 stycznia 1933

roku Hitler został kanclerzem, a przywódca katolików niemieckich von Papen,

jego zastępcą.

Wiadomo było kim jest Hitler. Swój zbrodniczy, rasistowski program

działalności przedstawił otwarcie w "Mein Kampf", pisanym z pomocą jezuity

Staempflera. Dla wszystkich demokratów stało się rzeczą jasną, że na czele

Niemiec stanął niebezpieczny zbrodniarz, który zmierza do wywołania wojny

światowej i masowego wytępienia w komorach gazowych obozów

koncentracyjnych całych narodów. Temu zbrodniarzowi Watykan wyświadczył,

zaraz po jego dojściu do władzy, następną doniosłą usługę zawierając z nim

konkordat i zmuszając katolików niemieckich do posłuszeństwa Hitlerowi.

"Rozmowy zaczęły się już 9 kwietnia 1933 roku — pisze prałat Pucci — a 20

lipca 1933 konkordat został podpisany" ("Pio XII", Roma 1946, str. 25). Przy

okazji von Papen został szambelanem papieskim, a centrum katolickie

tymczasem 5 lipca 1933 roku, usłużnie rozwiązało się potwierdzając jeszcze raz

trafną uwagę Marc-Bonneta, że dla papieży partie katolickie są przedmiotem

targów z rządami ("La Papaute contémporaine". Paryż 1946. str. 69).

Polecając niemieckiemu centrum likwidację, papież umożliwił katolikom

niemieckim masowe wstąpienie do NSDAP, do czego niemieccy dostojnicy

kościelni otwarcie zachęcali.

"Opinia światowa — pisze b. ambasador francuski Charles-Roux była

zaskoczona szybkością z jaką Hitlerowi udało się jednocześnie eliminować

katolicyzm niemiecki jako siłę polityczną i zawrzeć dyplomatyczne

porozumienie ze Stolicą Apostolską" (str. 94). Ale kardynał Pacelli (obecny

papież Pius XII) "powtarzał często, że nigdy nie żałował podpisania konkordatu

z Niemcami hitlerowskimi" (str. 95). Tę samą informację podaje prałat Pucci:

"Niejeden oskarżał wówczas Stolicę Apostolską i kardynała Pacellego, że zbyt

łatwo zawarli konkordat; ale obecny papież... zawsze powtarzał, że nigdy nie

żałował podpisania w imieniu papieża tego konkordatu ("L'attuale Pontefice —

come egli stesso dichiaro piu di una volta... ha sempre detto di non essersi mai

pentito di aver firmato in nome del Papa quel Concordato), ponieważ — i tu

następuje szczególnie interesujące uzasadnienie — konkordat dał Stolicy

Apostolskie] podstawę prawną do żądań i protestów, bazę, której by absolutnie

nie było, gdyby konkordat nie istniał" (str. 26).

Ambasadora francuskiego oburzyło to uzasadnienie. Jak to? Gdyby nie było

konkordatu, papież nie miałby podstawy do protestowania z powodu zbrodni

Hitlera? A w imię moralności i sprawiedliwości? Zbrodnie Hitlera były znacznie

większe i poważniejsze niż nieprzestrzeganie konkordatu (Charles-Roux, str.

95). Tak zapewne myślał nie tylko Charles-Roux, ale olbrzymia większość

katolików całego świata. Watykan był jednak innego zdania. Zbrodnie Hitlera,

toczone przez niego wojny napastnicze, okrucieństwa okupacji, masowe

egzekucje, duszenie ludności cywilnej w komorach gazowych, to wszystko były

drobiazgi, o których papież milczał. Ważne było tylko nieprzestrzeganie

punktów konkordatu zapewniającego agenturom watykańskim przywileje w

Niemczech i na terenach okupowanych.

"Watykan nie jest trybunałem" — mówił jeszcze Benedykt XV i zgodnie z tą

dewizą Watykan nie potępia wojen napastniczych, zaborczych,

przedsięwziętych z chęci grabieży.

Klasycznym przykładem "neutralności" Watykanu wobec napastnika i

napadniętego była postawa zajęta przezeń podczas napaści faszystowskich

Włoch na Abisynię. Były ambasador francuski zachwyca się "wielkością

moralną" papieża, polegającą na umiejętności łączenia idealizmu z

realistycznym oportunizmem (dla Charles-Roux jest to najwidoczniej pojęcie

dodatnie, str. 38), między innymi również w sprawie abisyńskiej. Papież był

poinformowany o projekcie napaści i był nim zaniepokojony. Dlaczego

zaniepokojony? Czy ze względu na niesprawiedliwość, niemoralność wojny

kolonialnej toczonej przeciw chrześcijańskiemu ludowi Abisynii? Nic

podobnego. Pius XI sam osobiście wyłuszczył ambasadorowi francuskiemu

przyczyny swego niepokoju: po pierwsze, konflikt ten (oportunistyczna nazwa

dla napaści. A. N.) może się odbić niekorzystnie na interesach katolicyzmu w

Abisynii i w całej Afryce. — Chodzi o to, że Abisyńczycy doszli do

przekonania (zapewne słusznego, A. N.) że "co misjonarz to szpieg" i ten pogląd

na misjonarzy może się stać udziałem innych ludów; po drugie. Pius XI lęka się,

że ewentualna klęska Włoch może bardzo zaszkodzić interesom innych państw

kolonialnych pobudzając czarnych do walki narodowo-wyzwoleńczej (str. 135).

29 sierpnia 1935 roku Pius XI uznał publicznie (w "0sservatore Romano"), że

Włochom potrzebny jest "Lebensraum" (Charles-Roux, str. 136). Była to

zdaniem ambasadora francuskiego, rozumna i kurtuazyjna koncesja na rzecz

włoskiego ekspansjonizmu" (str. 39). Mówiąc językiem mniej dyplomatycznym,

było to aprobowanie zbrodniczej wojny kolonialnej przez Watykan, który "nie

jest Trybunałem", wtedy gdy to grozi urażeniem agresora, natomiast bardzo

chętnie staje się Trybunałem, gdy trzeba potępić pobitych ("Na pobitych

Polaków pierwszy klątwę rzucę" — mówi papież u Słowackiego, świadka

encyklik papieskich potępiających powstanie listopadowe).

Jako prymas Włoch papież pozwolił duchowieństwu włoskiemu czynnie

angażować się po stronie napastników. Avro Manhattan cytuje wiele

drastycznych przykładów tego wysługiwania się faszyzmowi włoskiemu ze

strony najwyższych dostojników kościelnych: biskup San Minato oświadczył, że

kler jest gotów do topienia złotych dzwonów (na bomby przeciw chatom

chrześcijan abisyńskich), "aby przyczynić się do zwycięstwa faszystowskich

Włoch"; biskup Sjeny błogosławił "wielkiego Duce i naszych żołnierzy idących

ku zwycięstwu prawdy i sprawiedliwości"; biskup Nocery napisał list pasterski,

w którym oświadczył, że "jako obywatel włoski uważa tę wojnę za

sprawiedliwą i świętą"; arcybiskup Medielanu kardynał Schuster mówił, że

wojsko faszystowskie walczy "o triumf krzyża Chrystusa w (chrześcijańskiej, A.

N.) Abisynii otwierając wrota naszej propagandzie misyjnej" (chodziło o

otwarcie wrót dla lokaty watykańskiego kapitału, A. N.); arcybiskup Taranto

odprawił mszę na łodzi podwodnej i nazwał napaść na Abisynię "świętą wojną i

krucjatą". Historyk włoski prof. Gaetano Salvemini zebrał te wszystkie

wypowiedzi i obliczył, że aktywnej pomocy dla faszystowskiej agresji udzieliło

przynajmniej 7 kardynałów, 29 arcybiskupów i 61 biskupów (Avro Manhattan,

str. 127).

Był to jeden z wielu przykładów świadczących o tym, że działalność

Watykanu idzie ręka w rękę z kolonialną ekspansją imperializmu.

W roku 1938 Watykan nie potępił hitlerowskiej aneksji Austrii sądząc, że

dzięki Anschlussowi 8 milionów katolików austriackich wzmocni pozycję

katolicyzmu w Niemczech (Char-les-Roux, str. 114). W rzeczywistości katolicy

austriaccy wzmocnili nie katolicyzm niemiecki, lecz hitleryzm. 15 marca 1938

roku kardynał austriacki Innitzer złożył deklarację, w której stwierdzał, że

"księża i wierni powinni bez żadnej rezerwy popierać państwo wielkoniemieckie

i Führera, którego walka przeciw bolszewizmowi (czytaj: przeciwko ruchowi

robotniczemu dla ratowania kapitalizmu, A. N.) i o władzę, honor i dobrobyt

Niemiec odpowiada widokom O p a t r z n o ś c i". Śladem Innitzera poszedł po

kilku dniach cały episkopat austriacki (Charles-Roux, str. 122). Zachowało się

wiele reprodukcji listów kardynała Innitzera z podpisem "Heil Hitler!".

Wybucha druga wojna światowa. Papież i jego agentury rozwijają ożywioną

działalność dyplomatyczną. Działalność ta była tego rodzaju, że — jak podała

prasa brytyjska — studenci uniwersytetu w Cardiff (Walia, Glamorganshire)

rozpatrywali w roku 1946 zagadnienie, czy papieża Piusa XII nie należałoby

posadzić na ławie oskarżonych Międzynarodowego Trybunału w Norymberdze

za całokształt działalności dyplomatycznej Watykanu w latach drugiej wojny

światowej, włącznie z inspirowaną przez Hitlera akcją papieską na rzecz

"Pokoju" ("Literary Guide" z marca 1946 roku).

Intensywna akcja dyplomatyczna Watykanu i jego agentur na rzecz "Pokoju"

koncentrowała się na pośrednictwie między hitlerowskimi zbrodniarzami

wojennymi a tymi anglosaskimi politykami, którzy wychodzili z założenia, że

przecież każdy cios zadawany przez Armię Czerwoną hitleryzmowi i jego

satelitom jest jednocześnie ciosem zadawanym panowaniu kapitalizmu na

świecie: że każda klęska faszystów jest zwycięstwem socjalizmu i że wobec

tego w interesie wielkiego kapitału, w interesie oligarchii Wall Street i City leży

przekształcenie wojny między rywalizującymi imperializmami w wojnę

wszystkich państw kapitalistycznych, ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką

Brytanią i Niemcami hitlerowskimi na czele, przeciw jedynemu państwu

socjalistycznemu na świecie, przeciw państwu, któremu dzieje wyznaczyły rolę

grabarza wszystkich imperialistów.

Jednym z kulminacyjnych momentów tego papieskiego pośrednictwa było

zorganizowanie przez Piusa XII wspólnej konferencji amerykańskiego biskupa

(obecnego kardynała i kandydata na papieża) Spellmana z hitlerowskim

ministrem spraw zagranicznych Ribbentropem, która odbyła się w miasteczku

watykańskim dnia 3 marca 1943 roku.

Avro Manhattan komentując tę konferencję w swej książce "The Catholic

Church against the Twentieth Century" (Londyn 1947). pisze, że Spellman udał

się w drogę powrotną do Waszyngtonu odlatując 4 marca 1943 do

faszystowskiej Hiszpanii i że za pośrednictwem biskupa Spellmana

"Waszyngtonowi i Londynowi nareszcie udzielił się strach papieski przed

sukcesami Związku Radzieckiego. Wielkie mocarstwa zaczęły patrzeć z

przerażeniem (with dismay) na szybkość zwycięskiej ofensywy sojuszniczych

wojsk radzieckich... Trzeba było znaleźć jakiś sposób powstrzymania

radzieckiej ofensywy. Watykan pozostając w ścisłym kontakcie z Hitlerem (in

close touch with Hitler) mógł oddać nieocenioną pomoc" (Manhattan, str. 227).

Niewątpliwie Manhattan wyolbrzymia tu rolę papieża. Churchill i magnaci

Wall Street bez rad papieża również dążyliby do uratowania Niemiec. Ale nie

ulega wątpliwości, że akcja Spellmana była jedną z najbardziej doniosłych usług

wyświadczonych przez Piusa XII Hitlerowi. Utrudnienie radzieckiej ofensywy

leżało przede wszystkim w interesie ponoszącego klęski Hitlera. Papież Pius XII

usiłował oddziaływać na Londyn i Waszyngton z inspiracji Hitlera i Goebbelsa.

Fakt, że w kołach kierowniczych Londynu i Waszyngtonu głos decydujący

zaczął przypadać grupom myślącym nie o przyśpieszeniu zakończenia wojny ale

o jej przedłużeniu przez zahamowanie radzieckiej ofensywy, oznaczał, że

antyradziecka propaganda Hitlera i Goebbelsa trafiła za pośrednictwem papieża

Piusa XII do Londynu i Waszyngtonu. Długie, otoczone najgłębszą tajemnicą

konferencje biskupa Spellmana z papieżem i hitlerowskim ambasadorem przy

Watykanie z końca lutego 1943 r.. uwieńczone konferencją z Ribbentropem,

spowodowały, że i biskup Spellman stał się narzędziem Goebbelsa na terenie

Stanów Zjednoczonych.

Powtórzyła się więc historia z czasów pierwszej wojny światowej Historia

równie niefortunnej akcji papieża (Benedykta XV) na rzecz "pokoju".

Propozycje "pokojowe" Benedykta XV z roku 1917 przekreślały powstanie

niepodległości Polski i przewidywały zwrot kolonii afrykańskich Niemcom

kajzerowskim. Ówczesny sekretarz stanu USA Lansing analizując propozycje

papieskie stwierdził 20 sierpnia 1917. że papież stał się agentem Niemiec

(Szejnman ..Watikan mieżdu dwumia mirowymi wojnami 1948, str. 28). Henri

Marc-Bonnet również stwierdza, że w propozycjach papieskich zbyt wyraźnie

było widać inspirację niemiecką, co bardzo zaszkodziło tym propozycjom.

"Inicjatywa pokojowa papieża Benedykta XV skompromitowała go tylko" —

pisze Marc-Bonnet — ponieważ nie potrafił się uniezależnić od niemieckiego

imperializmu ("La Papaute contemporaine", Paryż 1946, str. 94).

Marc-Bonnet daje interesujące wytłumaczenie, dlaczego papieżom łatwiej

było znaleźć wspólny język z carami, cesarzami niemieckimi, z Bismarckiem, z

Mussolinim, z Hitlerem, niż z Polakami czy Francuzami Ci pierwsi, a

szczególnie podczas pierwszej wojny światowej, "państwa centralne traktowały

papiestwo jak zwykłą instytucję ludzką, która ma swoje własne interesy",

natomiast Francuzi, a zwłaszcza Polacy, chcieli widzieć w papiestwie autorytet

moralny, potęgę duchową, jakiś najwyższy trybunał ponad państwami i

narodami, trybunał powalany do występowania w imieniu Prawa i

Sprawiedliwości. Stąd naiwność i niedorzeczne pretensje, aby papież zabierając

głos w sprawach politycznych stosował kryteria moralne i rozróżniał

napastników od ich ofiar, stąd różne oburzające papieży żądania, aby papiestwo

potępiało agresję. "Watykan nie jest trybunałem" — powiedział Benedykt XV

22 czerwca 1915 r. dziennikarzowi francuskiemu Latapie (Marc-Bonnet, str. 95

do 97) i trzeba bezstronnie przyznać, że zgodnie z tym ani Benedykt XV, ani

Pius XI, ani Pius XII ani razu nie potępili żadnej agresji niemieckiej uważając

francuskie i polskie żądania potępienia napastników, albo chociażby

rozróżnienia napastników od napadniętych, za niedorzeczną pretensję. Pod

maską papieskiej "bezstronności", "neutralności" wobec napastników a

napadniętych, ukrywała się działalność na korzyść napastnika, ukrywał się

papieski interes w popieraniu napastnika.

Ambasador francuski przy Watykanie, F. Charles-Roux podaje, że papież na

jego prośby, aby potępił napastnika, stale odpowiadał: "To niepotrzebne,

zbędne, niewłaściwe" ("Huit ans au Vatican", Paryż 1947 r., str. 128). Kiedy

Charles-Roux dla uzasadnienia swoich wywodów pokazywał papieżowi wycinki

z gazet, papież doradzał mu, żeby przestał czytać gazety (str. 27).

W lipcu 1939 roku watykański sekretarz stanu kardynał Maglione udzielił

ambasadorowi francuskiemu poufnej informacji, iż wie z pewnych źródeł (od

samego Goebbelsa, A. N.), że Hitler wcale nie ma zamiaru napadać zbrojnie na

Polskę (Charles-Roux str. 322). Ten sam ambasador francuski opisuje, jak

kardynała Maglione — który na stanowisku watykańskiego sekretarza stanu był

tubą propagandy Goebbelsa — nacjonaliści francuscy opluli i wygwizdali

podczas jego wizyty w roku 1932 we Francji za uprawianie szpiegowskiej

działalności na rzecz kajzerowskich Niemiec (Charles-Roux, str. 88).

Tak samo i w Polsce przedwrześniowej nuncjatura papieska funkcjonowała w

interesie Niemiec hitlerowskich. Szejnman podaje, że 13 czerwca 1939 roku

nuncjusz C o r t e s i wręczył prezydentowi Mościckiemu pismo papieża

Piusa XII polecające Polsce toczenie pertraktacji z Hitlerem. Papież doradzał

prasie polskiej, aby nie krytykowała hitlerowskich Niemiec. Nuncjusz Cortesi

proponował swe usługi jako pośrednika, namawiając Polaków, aby ustąpili

Hitlerowi w sprawie Gdańska (str. 154). Manhattan twierdzi, że papież Pius XII

był poinformowany o projekcie hitlerowskiej napaści na Polskę i nie protestował

rozumiejąc, że Hitlerowi potrzebna jest baza wypadowa do napaści na Związek

Radziecki (str. 209).

Dyplomacja papieska dążyła również do ułatwiania wielkiej misji historycznej

hitleryzmu (zdławienia jedynego państwa socjalistycznego na świecie) przez

przekształcenie episkopatów w krajach okupowanych przez Hitlera w narzędzie

uspakajania, moralnego rozbrajania ludności, godzenia jej z okupacją, wzywania

do posłuszeństwa i kolaboracji, a wreszcie do formowania u boku Hitlera

legionów ochotniczych do walki przeciw bolszewizmowi.

Dyplomacja watykańska oddała nieocenione usługi hitlerowskiej agresji przez

nakłonienie kleru niemieckiego i austriackiego do całkowitego

podporządkowania się Hitlerowi, przez nakłonienie kleru francuskiego, aby

zachęcał katolików francuskich do kolaboracji z okupantami. Dla wyższego

duchowieństwa polskiego nie ulegało także żadnej wątpliwości, że papież życzy

sobie, aby w okupowanej przez Hitlera Polsce panował spokój umożliwiający

Hitlerowi rzucenie jak największych sił na front wschodni.

Korzystne dla Hitlera wystąpienia kardynałów: Faulhabera, Bertrama,

Innitzera, Gerliera, Suharda i analogiczne wystąpienia biskupów polskich

Kaczmarka, Adamskiego, Lorka były wystąpieniami po myśli Watykanu, były

inspirowaniem ludności ujarzmionej przez hitleryzm w duchu uległości dla

hitleryzmu.

Jak widzimy — polityka Watykanu jest konsekwentna, Papiestwo głoszące

zasadniczo obronę kapitalizmu, będące samo jedną z najpotężniejszych

instytucji kapitalistycznych świata, posiadające pakiety akcyj w bankach i

koncernach wszystkich krajów i wszystkich gałęzi przemysłu, było i jest

zainteresowane w utrzymaniu ustroju kapitalistycznego. Zgodnie z tym swoim

zainteresowaniem Watykan był i jest za "pokojem" między wszystkimi

państwami kapitalistycznymi, za wspólnym frontem wszystkich imperialistów

przeciw siłom zagrażającym światowemu kapitalizmowi, a więc przeciw

Związkowi Radzieckiemu, przeciw krajom demokracji ludowej, przeciw

ruchom narodowo-wyzwoleńczym w krajach kolonialnych i zależnych i przeciw

klasie robotniczej i obozowi demokratycznemu w krajach kapitalistycznych. Na

tym stanowisku Watykan stał w okresie międzywojennym, na tym stanowisku

stał w okresie drugiej wojny światowej i na tym stanowisku Watykan stoi

konsekwentnie w dalszym ciągu. Zarówno podczas drugiej wojny światowej jak

i obecnie papież Pius XII uważał i uważa trzy imperializmy (imperializm

amerykański, brytyjski i niemiecki) za trzon wspólnego frontu przeciw

światowemu obojowi anty kapitalistycznemu.

Zakończenie

Entuzjazm, z jakim Polacy — partyjni i bezpartyjni marksiści i niemarksiści,

wierzący i niewierzący — odbudowują Polskę ze zniszczeń wojennych oraz

tempo naszego rozwoju gospodarczego i kulturalnego budzą podziw całego

świata. Mamy prawo do dumy z naszych osiągnięć. Staliśmy się pod wieloma

względami przykładem dla Zachodu. Sukcesy polskiej demokracji ludowej

dodają bodźca walce mas pracujących Zachodu; zachodnim partiom

robotniczym dają do rąk potężny oręż w ich propagandzie anty kapitalistycznej.

Jedną z tajemnic naszych sukcesów jest jedność moralna olbrzymiej

większości naszego narodu; robotników, chłopów i pracowników umysłowych,

partyjnych i bezpartyjnych, wierzących i niewierzących. Jedność wyrastająca z

przekonania o słuszności polityki zagranicznej, gospodarczej i społecznej

naszego rządu. Jedność pragnienia, aby Polska była wolna, niepodległa i

suwerenna; aby jej rozwój gospodarczy i kulturalny był w dalszym ciągu

atrakcyjnym przykładem dla innych krajów. Jedność pragnienia 'przyjaźni i

współpracy ze Związkiem Radzieckim i krajami demokracji ludowej. Jedność

pragnienia Pokoju.

Odbudowę naszego kraju, budownictwo Polski sprawiedliwej, zamożnej i

kulturalnej zakłócić chcą imperialiści amerykańscy, dążący do wywołania

trzeciej wojny światowej w imię panowania dolara nad światem. Stara doktryna

Mon-roego ("Ameryka dla Amerykanów") ustąpiła miejsca nowej doktrynie

Trumana, wyrażającej się w krótkiej formule; cały świat dla kapitalistów

amerykańskich. Narzędziami gospodarczego i politycznego ujarzmiania

narodów przez imperializm amerykański są plan Marshalla i pakt północno-

atlantycki. Ekspansja kapitału amerykańskiego wyrazi się w wypieraniu kapitału

i wpływów politycznych imperiów europejskich z ich posiadłości w innych

częściach świata; w Afryce, w Ameryce Łacińskiej i w Południowej Azji; w

podporządkowywaniu sobie krajów zachodnio - europejskich; w wojnie

toczonej przeciw narodowi chińskiemu i greckiemu; przede wszystkim zaś w

dążeniu do napaści na Związek Radziecki i kraje demokracji ludowej.

Polska znajduje się na pierwszej linii zagrożenia przez imperializm

amerykański. Obecność Armii Czerwonej w latach 1944—1945 uniemożliwiła

amerykańskiemu imperializmowi natychmiastową interwencję w obronie

obalonego kapitalizmu.

Trzecia wojna światowa, do której dążą imperialiści amerykańscy, ma w ich

planach przekształcić wschodnio-europejskie kraje demokracji ludowej w

kolonie eksploatowane przez kapitał zagraniczny. W tym celu trzeba w nich

przywrócić kapitalizm, restaurować reżimy przedwrześniowe, wskrzesić

panowanie obszarników i wielkiej burżuazji.

Te zbrodnicze plany amerykańskiego imperializmu chcą pozbawić Polskę

niepodległości, chcą, aby w naszym kraju powtórzyły się te wszystkie

okropności, które się działy pod okupacją hitlerowską w lalach 1939—1945, a

więc śmierć milionów obywateli polskich w komorach gazowych, więzieniach i

publicznych egzekucjach, łapanki na przymusowe roboty dla okupanta,

zniszczenie kraju, rabunek i nędza, zahamowanie rozwoju gospodarczego i

kulturalnego; cofnięcie wszystkich zdobyczy społecznych.

Świadomość tego zagrożenia wzmacnia jedność moralną naszego narodu we

wspólnej walce partyjnych i bezpartyjnych, wierzących i niewierzących o

jednakowo drogi nam wszystkim Pokój.

W obecnym okresie historycznym charakteryzującym się podziałem świata na

dwa bloki, na obóz agresywnego imperializmu pod przewodnictwem reakcji

amerykańskiej - i na obóz demokracji i pokoju, obejmujący pod

przewodnictwem Związku Radzieckiego kraje demokracji ludowej, narody wal-

czące z imperializmem i całą świadomą część mas pracujących w krajach

kapitalistycznych — Watykan znalazł się w obozie imperializmu.

Watykan jest największym obszarnikiem świata: dobra kościelne należące

do papiestwa i jego agentur wynoszą jedną trzecią całej Hiszpanii, we Włoszech

— pół miliona hektarów, w Polsce — 180 tysięcy hektarów ("Trybuna Ludu" z

31 lipca 1949).

Watykan należy do największych kapitalistów świata. Kapitały watykańskie

ulokowane w bankach amerykańskich (USA) oceniane są na 35 miliardów

franków, a w pozostałych krajach na 60 miliardów franków (Garaudy, str. 159).

Kapitały Watykanu w bankach włoskich wynoszą 60 procent ogólnej sumy

oszczędności publicznych całych Włoch. Na terenie Włoch udział Watykanu w

fabrykach przemysłu zbrojeniowego wynosi 25 proc., w odlewniach stali 40

proc., w przemyśle włókienniczym 35 proc., w przemyśle elektryfikacyjnym 50

proc., chemicznym 60 proc.. Ogółem Watykan kontroluje we Włoszech 30

towarzystw akcyjnych o nominalnym kapitale 60 milionów dolarów

(Krasowski, "Watykan a Polska", str. 10). W roku 1937, według bardzo niekom-

pletnych i niewątpliwie pomniejszonych danych, wartość majątku agentur

papieskich w Stanach Zjednoczonych była oceniania na przeszło 4 miliardy

dolarów, a roczny dochód ha 800 milionów dolarów. (Segal, "Watykan w

służbie reakcji amerykańskiej", str. 7).

Nie ulega wątpliwości; że w ostatnich latach liczby te znacznie wzrosły.

Znaczne są udziały kapitału watykańskiego w "Banku Indochińskim". w "Banku

Francusko-Włoskim dla Ameryki Południowej", "Banco di Roma" i setkach

innych banków; we wszystkich prawie gałęziach przemysłu prawie wszystkich

krajów.

Wraz ze wzrostem jego potęgi finansowej następuje zazębianie się interesów i

solidarności Watykanu z innymi grupami wielkokapitalistycznymi. Np. w

Stanach Zjednoczonych agentury papieskie związane są ściśle z grupą

miliardera Morgana.

Posiadając tak wielkie kapitały Watykan ma o co drżeć. Politykę Watykanu

dyktuje mu strach przed światową katastrofą kapitalizmu. Upadek kapitalizmu

to upadek potęgi Watykanu. Toteż Watykan gotów jest do wszelkich usług na

rzecz bankierów z Wallstreet.

Jakie korzyści może mieć Wallstreet z porozumienia z papiestwem? W jaki

sposób papież i jego agentury mogą się przyczynić do realizacji amerykańskich,

imperialistycznych planów narzucenia całemu światu swego jarzma?

Watykan w swych targach politycznych z bankierami Wallstreet może im

ofiarować partie katolickie we Włoszech, w Niemczech, w Austrii, we Francji i

innych krajach. Porozumienie Watykanu z Wallstreet przekształca te zależne od

Watykanu partie w agentury Imperialistów z Wallstreet, ułatwiając w ten sposób

przemianę krajów zachodnio-europejskich w kolonie amerykańskiego

imperializmu.

Dalszą pozycją, którą Watykan ma do ofiarowania Amerykanom, jest

hierarchia kościelna w krajach demokracji ludowej. Dzięki porozumieniu z

Watykanem imperialiści amerykańscy otrzymują do dyspozycji sztaby w

krajach, na które planują napaść.

Niezwykle cenną pozycją jest wywiad watykański uważany przez specjalistów

amerykańskich za najlepszy wywiad świata.

Watykan twierdzi, że posiada jeszcze jeden obiekt do sprzedania

protestanckim bankierom z Wallstreet — 330 milionów katolików. Jest to towar

papieski najbardziej cenny, na którym imperialistom amerykańskim najbardziej

zależy. Powstaje jednak zasadnicze zagadnienie, czy papież istotnie dysponuje

tymi 330. milionami katolików i czy jest w stanie przekształcić ich w piątą

kolumnę amerykańskiej ekspansji? Bankierzy amerykańscy wymagają

dowodów rzeczywistej władzy papieża i jego agentur nad sumieniami milionów

katolików podejrzewając, że ten najcenniejszy dla nich towar nie znajduje się w

dyspozycji papieża. Wywiad amerykański informuje ich, że w krajach

demokracji ludowej olbrzymia większość katolików nastrojona jest

patriotycznie, odnosi się lojalnie do rządu, uczestniczy z entuzjazmem w

odbudowie kraju i popiera zarówno zagraniczną jak gospodarczą politykę rządu

W tych warunkach papieska oferta przekształcenia' tych lojalnych obywateli w

zdrajców kraju i agentów amerykańskiego imperializmu wymaga ze strony

papieża poparcia jej dowodami faktycznego dysponowania sumieniami.

Ostatnie uchwały Watykanu skierowane przeciw katolikom, którzy zachowują

lojalność dla władzy ludowej, współpracują z komunistami, są patriotami i

demokratami, mają być właśnie takim sprawdzianem, czy katolicy krajów

demokracji ludowej są istotnie towarem znajdującym się w dyspozycji

papiestwa.

Dla imperialistycznej ekspansji Niemiec hitlerowskich duże znaczenie miała

masa "Volksdeutschów". Imperializmowi amerykańskiemu w podobnych celach

potrzebna jest na terenia Polski, Czechosłowacji, Węgier masa ... "Volks-

amerykanów".

Papież twierdzi, że dysponuje katolikami polskimi i że potrafi swoimi

encyklikami i ekskomunikami przekształcić polskie masy katolickie w

"volksamerykańską" V kolumnę.

Znaleźli się biskupi, którzy wzywali Polaków do zapisywania się na

Volksdeutschów. Czemu by się nie mieli znaleźć biskupi, którzy wezwą

katolików do "volksamerykańskiej" działalności przeciw Polsce?

Pod tym kątem widzenia rozpatrywać trzeba akcję Watykanu w Polsce i jego

akcję w Niemczech — przeciw Polsce.

Dla papieża Polska jest jedną z byłych kolonii imperializmu, która w wyniku

wojny n a r o d o w o w y z w o l e ń c z e j, w wyniku rozbicia Niemiec

hitlerowskich przez Armię Czerwoną uwolniła się od kapitalistycznej

eksploatacji.

Dlatego Watykan pcha uzależnioną od siebie hierarchię kościelną w Polsce do

rozpętania waśni religijnych w kraju do wykorzystania uczuć religijnych ludzi

wierzących dla walki przeciwka demokracji ludowej w Polsce.

Ta działalność Watykanu i tych, którzy go u nas słuchają, jest głęboko

szkodliwa dla narodu polskiego.

O tym, że rozbudzenie fanatyzmu religijnego jest sprzeczne z interesami

Polski, obóz reakcji i wstecznictwa dobrze wie i zawsze dobrze wiedział.

Niejednokrotnie na dawnych sejmach szlacheckich, uwłaszcza XVII wieku,

stwierdzali oni zupełnie otwarcie, że wolą "żeby i Sejm upadł, i

Rzeczypospolita, i świat cały zginął, niżeli żeby Bóg i wiara była obrażona"

(kanclerz Jerzy Ossoliński), Oczywiście nie chodziło wcale ani o "Boga", ani o

wiarę, ale wtedy i teraz, i zawsze o przywileje możnowładcze. I właśnie, kiedy

w grę wchodziły te przywileje, cytowany kanclerz Ossoliński wołał (30 lipca

1648 roku): "Choćby nie tylko Chmielnicki, ale wszystek świat i nawet i piekło

na mnie się obaliło, nie ustąpię ani na jotę" ("Reformacja w Polsce", rocznik

1937—39, str. 131 < 170).

Dziś "nieustępliwi" obrońcy przywilejów średniowiecznych, obrońcy

obszarników i kapitalistów, chcą wznowić tradycje. Jerzego Ossolińskiego. Są

to jednak próby okazane na klęskę. Nie uda się rozbić jedności narodu polskiego

przy budowaniu Polski Ludowej. Nie uda się przeprowadzić linii podziału

między Polakami wierzącymi a Polakami niewierzącymi. Jeśli Watykan zechce

pogłębiać waśnie religijne w kraju, linia podziału przejdzie między olbrzymią

większością narodu z patriotyczną częścią duchowieństwa włącznie a garścią

wsteczników i obskurantów. Właśnie dlatego Watykan atakuje Polskę od

zewnątrz mobilizując przeciwko nam niemiecki szowinizm.

Świadczy o tym obecna, powojenna działalność Piusa XII. Wystąpienia

jątrzące Niemców przeciw Polakom, wystąpienia podsycające niemiecki

nacjonalizm i rewizjonizm są kontynuacją tej samej polityki. Kwestionowanie

przez papieża Piusa XII naszych praw do Ziem Zachodnich, to woda na młyn

szowinizmu niemieckiego i anglosaskiego imperializmu.

Postępowe, demokratyczne ugrupowania niemieckie uczą swój naród, że

Ziemie Zachodnie nie są problemem dzielącym Polskę i Niemcy na wrogów, że

Odra i Nysa nie są granicą nienawiści, ale granicą pokoju Granicę naszą na

Odrze i Nysie próbuje natomiast kwestionować niemiecki faszyzm, śmiertelny

wróg także niemieckich mas ludowych. Niemiecki faszyzm i jego protektorzy w

Watykanie i Waszyngtonie są wrogami zarówno narodu polskiego jak narodu

niemieckiego.

Każdy atak Piusa XII na granicę na Odrze i Nysie, antypolskie astrze jego

niemieckich przemówień i listów, wreszcie ostatnie uchwały watykańskie

wzmacniają jedność naszego narodu. Wyraźne ataki papieża przeciw Polsce

stawiają bowiem patriotyczne duchowieństwo i ludzi wierzących w Polsce przed

wyborem między lojalnością wobec Ojczyzny, a lojalnością wobec świeckiej

polityki papieża. Nie ulega żadnej wątpliwości, że miliony wierzących

katolików i tysiące katolickich księży wybiorą l o j a l n ś ć wobec Ojczyzny,

wybiorą pracę dla Polski i tylko dla Polski, pracę dla dobra i wszechstronnego

rozwoju moralnego, kulturalnego i gospodarczego naszego narodu. Miliony

wierzących katolików i tysiące księży katolickich uświadamiają sobie

przynależność do narodu, naturalną przynależność do szerokiego frontu

narodowego odbudowy kraju, naturalną przynależność do potężnego obozu

walki o Pokój i do obozu ludów, które nie chcą jarzma imperializmu.

Im ściślej papież wiązać się będzie z amerykańskimi imperialistami, tym

ściślej katolicy krajów zagrożonych przez imperializm współpracować będą z

rodakami innych wyznań i niewierzącymi. Antypolskie wystąpienia papieża

ułatwiać im będą zrozumienie, że to wszystko, co łączy patriotów polskich,

wierzących katolików z patriotami polskimi o światopoglądzie

materialistycznym jest silniejsze i ważniejsze od tego, co dzieli, i że zwłaszcza

wobec zagrożenia Polski przez imperialistycznych podżegaczy wojennych

jedność narodu jedność wierzących i niewierzących jest szczególnie konieczna.

Dla moralnej jedności narodu poważne znaczenie ma znajomość dziejów Polski,

a dla przezwyciężenia tej przeszkody, która powoduje wahania znacznej części

katolików i duchowieństwa katolickiego, w szczególności znajomość dziejów

stosunków polsko-watykańskich. Tak się bowiem zdarzyło, ze polityka

papiestwa w ciągu ostatnich dziesięciu stuleci stoi prawie zawsze w

sprzeczności z narodowymi interesami Polski. Przytoczyliśmy tu zaledwie

kilkadziesiąt jaskrawych przykładów. głównie dla wykazania doniosłości

szerokich i pogłębionych studiów nad dziejami stosunków polsko-papieskich.

Badacz tych dziejów musi złożyć hołd zasłużonym historykom polskim, którzy

uczynili już bardzo wiele na tym polu, a z których wielu będąc księżmi

katolickimi umiało łączyć noszenie sukni duchownej z patriotyzmem polskim.

Szukając materiałów do tej pracy znaleźliśmy wiele niezmiernie interesujących

informacji u takich historyków jak ksiądz Gromnicki, ksiądz Fabisz, a przede

wszystkim biskup Albertrandi, który zainicjował wypisywanie dokumentów z

archiwów papieskich i własnoręcznie przepisał sto dziesięć tomów in folio

najcenniejszych zabytków historycznych. wśród których znajdują się tak

kapitalne dla naszego tematu tomy, jak korespondencja nuncjuszów papieskich

w Polsce. Trudno też nie wspomnieć o zasługach kanonika krakowskiego Jana

Długosza, autora 12 ksiąg Dziejów Polskich.

Polskie duchowieństwo katolickie nigdy nie było ciałem jednolitym. Prawie

zawsze znaczna część wyższego duchowieństwa działała na szkodę Polski i

prawie zawsze znaczna większość duchowieństwa ożywiona była szczerym

patriotyzmem i czuła swą jedność z całym narodem.

Ta niejednolitość katolickiego duchowieństwa przejawiła się bardzo jaskrawo za

naszych dni, za czasów okupacji hitlerowskiej, kiedy z jednej strony biskupi

tacy jak Kaczmarek, Lorek, czy Adamski wysługiwali się hitlerowskim

okupantom, a wielu księży szło za Polskę do obozów koncentracyjnych. Nie

ulega też żadnej wątpliwości że ostatnie wystąpienie papieskie pogłębi

rozdźwięk między większością księży-patriotów, a małą garstką

kosmopolitycznych książąt kościoła kolegów Stepinaca Mindszentyego i

Berana. Księża — patrioci pozostaną z narodem polskim.

Dyrektywy papieskie będą ich wzywać do rozpętania w Polsce wojny

religijnej. Taka walka religijna byłaby niewątpliwie korzystną dla wszystkich

wrogów Polski, ale takiej wojny w Polsce na pewno nie będzie bo ani ludzie

wierzący, ani ludzie niewierzący wcale jej nie pragną. Miliony ludzi wierzących

i ludzi niewierzących chcą spokojnie pracować i ożywione są tym samym

entuzjazmem dla trasy W-Z, dla rozbudowy polskich portów, polskiego

Gdańska i polskiego Szczecina, dla rozbudowy polskiego przemysłu, dla

odbudowy polskiego Wrocławia, dla rozkwitu polskich uniwersytetów, dla

gospodarczego i kulturalnego podniesienia wsi polskiej. Ten wspólny

entuzjazm, te nasze wspólne osiągnięcia to taka silna więź. że wszelkie próby

podżegaczy do waśni religijnych skończą się nieuchronnym fiaskiem.

Polityka papieska była niezmiennie antypolska. Tej antypolskiej polityce

Watykanu towarzyszyła a n l y p o l s k a działalność tych, którzy w Polsce

dawali się użyć za narzędzie Watykanu.

Była epoka, kiedy część episkopatu polskiego była koniem trojańskim

Habsburgów. Była epoka, kiedy niektórzy biskupi polscy byli agentami

zaborców. Oto dlaczego papież liczy i teraz na episkopat polski, który w planach

reakcji amerykańskiej ma odegrać rolę trojańskiego konia amerykańskiego

imperializmu.

Watykan i jego partnerów z Wall Street czeka jednak gorzkie rozczarowanie.

W Polsce obok księży — obcych agentów, byli zawsze księża — patrioci i

księża — demokraci. I dziś, mimo antypolskiej polityki papiestwa i reakcyjnej

części episkopatu, ogromna większość księży pozostanie wierna Polsce; nie da

się użyć za narzędzie amerykańskiego imperializmu zagrażającego naszej

suwerenności, naszym granicom, naszemu rozwojowi narodowemu i naszym

zdobyczom społecznym.

Groźby papieskie nie rozerwą jedności moralnej naszego narodu.

SPIS TREŚCI

I. Podział dziejów papiestwa na okresy ze względu na jego stosunek do śmiertelnych wrogów

Polski.

II Papiestwo jako agentura wrogich Polsce cesarzy niemieckich

III Papieskie dążenie do panowania nad światem

A. Pretensje papieży do zwierzchnictwa nad Polską,

B. Walka wyższego duchowieństwa polskiego z państw o władzę. 17

C. Papieże z Krzyżakami przeciw Polsce

IV Sojusz papiestwa z wrogimi Polsce Habsburgami.

A. Papież Klemens XI i jego breve z roku 1705.

B. Hierarchia kościelna przeciw chłopu polskiemu.

V Sojusz papiestwa z rządami zaborców Polski.

VI Współdziałanie papiestwa z faszyzmem niemieckim i jego satelitami w okresie

międzywojennym i wojennym

Zakończenie.